O‘zbekistonda Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi (XIX asr oxiri-XX asr 80-yillari) - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	889.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

O‘zbekistonda Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi (XIX asr oxiri-XX asr 80-yillari)

Купить

O‘zbekistonda Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi (XIX asr oxiri-XX asr 80-yillari)
MUNDARIJA
KIRISH………………………………… ……………………………………….
3
ASOSIY QISM
1- BOB. Rossiya imperiya si hukmronligi davrida O‘rta Osiyoga Boltiqbo‘yi
xalqlarining kirib kelishi.......................................................................................8
1.1. Ko‘chirish siyosati davomida Boltiqbo‘yi xalqlarining joylashtirishi............8
1.2. Boltiqbo‘yi xaqlarining Turkiston ijtimoiy - iqtisodiy hayotidagi o‘rni . .... ....20
2- BOB. 1917-1945 -yillarda O‘zbekiston ijtimoiy-siyosiy hayotida Boltiqbo‘yi
xalqlarining tutgan o‘rni. ...................................................................... ...... ........ 28
2.1. XX asr 20-30-yillari а holini ro‘yxatga olish ma’lumotlarida Boltiqbo‘yi
xalqlari statistikasi.... ....................................................................................... ..... . 28
2. 2. Boltiqbo‘yi xalqlari ning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni.................. ...58
3-BOB . 1945-1980 -yillarda respublika ijtimoiy-iqtisodiy hayotida Boltiqbo‘yi
xalqlarining o‘rni ... ............................ ....................... ......................... ............. .....63
3.1. 1945-1980 -yillarda Boltiqbo‘yi xalqlari milliy va ijtimoiy
tarkibi... ................................................................................................. ........ ......... 63
3.2. O‘zbekiston SSRning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida ularning tutgan o‘rni.......67
3.3. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda yashayotgan Boltiqbo‘yi xaqlari hayotiga
nazar........................................................................................... ......... ..................71
XULOSA. .................................................................................................. ....... .... 78
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI. ........................... .. ......... 81
1

KIRISH
Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va dolzarbligi. Jahon miqyosida
globallashuv o‘zining yuqori nuqtasiga yetib borayotgan bugungi kunda davlat
va jamiyat taraqqiyoti, tinchlik va barqarorlikni qaror toptirishda millatlararo
munosabatlarni yanada rivojlantirish, o‘zaro hamkorlikni kuchaytirish dolzarb
masalalardan bo‘lib turmoqda. Bugungi dunyodagi aksariyat davlatlar
ko‘pmillatli hisoblanadi va bu jarayon yanada kengayib bormoqda. Dunyoning
turli hududlarida millatlaro munosabatlar masalasi bo‘yicha ko‘plab ilmiy
tadqiqotlar olib borilgan va yana davom etmoqda. O`zbekistonda ham yaqin 20-
30 yil ichida ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy, iqtisodiy hayotidagi sifat
o`zgarishlariga hamohang tarzda tarix fanida yangicha qarashlar va nazariyalar,
yangicha ruh va mazmundagi ilmiy tadqiqotlar uchun qulay imkoniyatlar va
shart-sharoitlar yaratildi. Bu borada Respublika rahbariyatining olib borayotgan
siyosati hamda o`tkazilayotgan islohotlar Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning
quyidagi fikrlarida o`z aksini topadi: “Oldimizga qo`yilgan ulkan vazifalarni
amalga oshirishda biz uchun kuch-qudrat manbai zarur. Xususan, milliy
o`zligimizni anglash, vatanimizning qadimiy va boy tarixini o`rganish, bu
borada ilmiy tadqiqot ishlarini kuchaytirish, gumanitar soha olimlarini har
tomonlama qo`llab-quvvatlashimiz lozim”. 1

Ko‘p millatli mamlakatimizda millatlaro munosabatlarni
mustahkamlashda ularning tarixini ham bilib borish, yaqindan tanishish alohida
ahamiyatga egadir. Rossiya imperiyasi hukmronligi davrida, Ikkinchi jahon
urushi va Sovet Ittifoqi hukmronligi yillarida markazning buyrug‘i bilan G‘arbiy
hududlardagi juda ko‘p xalqlar malakatning sharqiy hududlariga majburiy tarzda
evakuatsiya qilindi. Shuningdek, urush yillarida frontdagi va frontga yaqin
hududlardagi aholi vakillari ham Sharqiy hududlarga ko‘chirildi va
joylashtirildi. Ana shu jarayonda ularning ma’lum qismi O‘zbekistonga ham
joylashtirildi.
Urushdan keyingi yillarda ham ittifoqdosh mamlakatlarga markazdan va
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномаси // Халқ
сўзи, 2018 йил, 28 декабрь.
2

boshqa mamlakatlardan kadrlar jo‘natilishi natijasida millatlar almashinuvi yuz
berdi. Bu holat O‘zbekistonda ham kuzatildi. Mazkur jarayonlarda
O‘zbekistonga kelib qolgan xalqlardan biri – bu Boltiqbo‘yi xalqlari (estonlar,
latishlar, litvaliklar) dir. Mamlakatimizda har bir xalq, millatning o‘z o‘rni
bo‘lgani kabi, Boltiqbo‘yi xalqlarining ham o‘ziga xos o‘rni bo‘ldi.
Shu jihatdan mamlakatimizda yashayotgan har bir xalq, millatning
mamlakatimizga kelish tarixi, hayot tarzi, turmushi va an’analari tadqiqotchilar
tomonida alohida izlanishlarda o‘z ifodasini topmoqda. O‘zbekistondek ko‘p
millatli davlatda xalqlar tarixini chuqur, o‘rganish, ularning har birining
davlatmizda tutgan o‘rni, o‘ziga xosligi, an’ana va urf-odatlarini har tomonlama
o‘rganish va keng omma e’tiboriga havola etish orqali fandagi ilmiy
bo‘shliqlarni to‘ldirish ban birgalikda, yoshlarda bag‘rikenglik va xalqparvarlik
fazilatlarinishakllantirish muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari,
mamlakatimizda yashayotgan har bir xalqlar tarixi bilan yaqindan tanishish,
bilim va tasavvurlarni kengaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda yashayotgan Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi to‘g‘risida а rxiv
ma’lumotlari, tarix hujjatlar, nashriyot materiallarida qiziqarli ma’lumotlar
berilgan bo‘lib, jumladanbu xalqlarning O‘zbekistonga kelib qolishi, joylashish
hududlar и , yillik o‘sish ko‘rsatkichlari, iqtisodiy va ijtimoiy hayot darajasi, urf-
odatlari va an’analari, ularning mamlakatdagi boshqa xalqlar bilan o‘zaro
munosabatlari, davlat ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotidagi ishtiroki
kabilar shular jumlasidan hisoblanadi.
Tadqiqot obyektini XIX asr oxiri - XX asr 80-yillari da О’zbekistonda
yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari tashkil etadi.
Predmeti esa ko‘rsatilgan davrda O‘zbekistonda yashagan Boltiqbo‘yi
xalqlarining ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy jarayonlarda tutgan o‘rni bilan
belgilanadi.
Tadqiqotning maqsadi XIX asr oxiri - XX asr 80-yillarда O‘zbekistonда
yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi ni ochib berishdan iborat.
Tadqiqotning asosiy vazifalari:
3

- Rossiya imperiyasi tomonidan Boltiqbo‘yi xalqlarining Turkistonga
ko‘chirilishini o‘rganish;
- Boltiqbo‘yi xaqlarining Turkiston ijtimoiy-iqtisodiy hayotdagi o‘rni
таҳлил қилиш;
- XX asr 20-30 -yillari аholini ro‘yxatga olish ma’lumotlarida Boltiqbo‘yi
xalqlari statistikasi ni aniqlash ;
- 1917-1945-yillarda Boltiqbo‘yi xalqlari ning respublika ijtimoiy-siyosiy
hayot i da tutgan o‘rni o‘rganish ;
- Boltiqbo‘yi xalqlari ning mahalliy xalqlar bilan aloqalari ni ko‘rsatish ;
- 1945-198 0-yillarda Boltiqbo‘yi xalqlari milliy va ijtimiy tarkibini tahlil
qilish ;
-Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda yashayotgan Boltiqbo‘yi xaqlari
hayoti haqida qisqacha ma’lumot berishdan iborat.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi XIX asr oxiri - XX asr 80-yillar ida
O‘zbekiston da yashgan Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi ni ochib berish asosida :
Rossiya imperiysi tomonidan Boltiqbo‘yi xalqlarining Turkistonga
ko‘chirilishi o‘rganildi vа Boltiqbo‘yi xaqlarining Turkiston ijtimoiy-iqtisodiy
hayotdagi o‘rni ga aniqlik kiritildi;
1917-1945-yillarda Boltiqbo‘yi xalqlari ning respublika ijtimoiy-siyosiy
hayotda tutgan o‘rni, yillik o‘sish ko‘rsatkichlari, iqtisodiy va ijtimoiy hayot
darajasi ochib berildi.
Тadqiqotning asosiy masalalari va farazlari : Botiqbo‘yi xalqlarining
ko‘chib kelib joylashishi, sabablari, xo‘jaligi, jinsiy, ijtimoiy tarkibi, ijtimoiy-
iqtisodiy hayotdagi ishtiroki, demografik holati, ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy
jarayonlarning ular hayotiga ta’siri, mahalliy xalqlar bilan munosabati ko‘riladi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili).
Hozirgi kunga kelib O‘zbekistonda yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi
bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar sanoqli hisoblanadi. Shunga qaramasdan
Boltiqbo‘yi xalqlari tarixiga bag‘ishlangan ishlar A.Ilhomov, Sh.Choriyev,
R.Murtazayeva, X.Yunusova, R.Xomitov va boshqalar tomonidan yaratilgan
4

ishlarni ko‘rsatib o‘tsh mumkin. Jumladan, ning ning mamlakatdagi boshqa
xalqlar bilan o‘zaro munosabatlari, davlat ijtimoiy, iqtisodiy hayotidagi ishtiroki
bo‘yicha ma’lumotlar ko‘rsatib berildi . A.Ilhomov mas’ul muharrirligida chop
etilgan “O‘zbekistonning etnik atlasi”da latviyaliklar, litvaliklar va va
estonlarning O‘zbekistonga migratsiyasi tarixi haqidagi ma’lumotlar qiziqarli
keltirilgan. Bu kitobda asosan, Unda asosan ma’lum 1926-, 1979-, 1989- va
2000-yillardagi shu xalqlarning statistikasi hamda O‘zbekiston ijtimoiy, siyosiy
hayotidagi ishtiroki to‘grisida yoritib berilgan.
Shuni ta'kidlash kerakki, Sh.Choriyev D.Straupenies bilan hamkorlikda
chop qilgan “Turkistonda Boltiq xaqlari etnomadaniyati” (Ethnoculture Of The
Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American Journal of
Interdisciplinary Innovations and Research ) 1
nomli maqolasida Turkiston
general-gubernatorligida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari to‘g‘risida ayrim
ma’lumotlar o‘rin olgan.
R.Murtazayeva va X.Yunusovalarning ilmiy izlanishlarida 2
Boltiqbo‘yi
xalqllarining sovet davrida o‘tkazilagn aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari,
milliy siyosatining nazariy va amaliy oqibatlarini tahlili bilan bog‘lanib
yoritiladi.
Ata-Mirzayev, Gentshke va hammualliflikda chiqqan kitoblarda Rossiya
imperiyasi va mustabid sovet tuzumining milliy siyosati tufayli O‘zbekistonga
ko‘chirilgan xalqlar, jumladan, Boliqbo‘yi xalqlari to‘g‘risida ham ayrim
am’lumotlarni berilganligi diqqatga sazovordir.
R.Xomitov o‘zining “O‘zbekiston va Latviya, Litva, Estoniya o‘rtasidagi
aloqalar yangi bosqichda” nomli monografiyasida O'zbekiston va Boltiqbo‘yi
davlatlari o'rtasidagi hamkorlik tarixiga har tomonlama yondashishga harakat
1
D.Straupenies, Sh. Choriyev Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American
Journal of Interdisciplinary Innovations and Research , October 21, 2020
2
Муртазаева Р.Х. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва бағрикенглик. Ўқув қўлланма. – Тошкент:
Университет, 2007; Юнусова Х.Э. Ўзбекистонда совет давлатининг миллий сиёсати ва унинг оқибатлари.
– Тошкент: Zar qalam, 2005; Муртазаева Р.Х. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва бағрикенглик.
Дарслик. – Тошкент, 2019.
Ата-Мирзаев О.Б., Гентшке В., Муртазаева Р.Ҳ. Узбекистан многонациональный: историко -
демографический аспект.- Янги аср авлоди, 2012; Ўзбекистон тарихи (1917-1991 yillar). Маъсул
мухаррирлар Р.Абдуллаев, М. Рахимов, Қ. Раджабов. – Т.: Ўзбекистон, 2019.
5

qilgan holda ularning mamlakatimizga kelishi, joylashishi va faoliyati haqida
ham to‘xtalib o‘tgan 1
. Sh.Choriyev o'z maqolasida O'zbekistondagi Boltiqbo‘yi
diasporasi tarixini batafsil bayon qilgan.
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi. Dissertasiya ning mazmun-
mohiyatini yoritib berishda retrospektiv (zamondan o‘tmishga nazar), qiyosiylik,
tizimli tahlil qilish kabi usullardan foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur tadqiqot ishi
natijasida Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi yanada ochiqlandi. O‘zbekiston tarixida
ko‘p millatlilikning shaklanishini o‘rganish jarayonida, millatlararo
munosabatlar masalalari yoritilayotganda, demografik jarayonlar dinamikasini
ma’lum darajada yoritishga ko‘maklashadi. Mamlakatimizda yashayotgan
barcha xalqlarning o‘ziga xos tarixi borligi Boltiqbo‘yi xalqlari misolida yoritib
berildi. Boltiqbo‘yi xaqlarining yurtimizga kelishi va ijtimoiy-iqtisodiy
faoliyatini chuqurroq o‘rganishda tadqiqot ishi amaliy ahamiyatga egadir.
Ish tuzilmasining tavsifi. Tadqiqot ishi kirish, asosiy qism (3 bob va 8 fasl),
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan bo‘lib, jami 82
sahifadan iborat.
1
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда . Т.-2015.
6

1 -BOB. ROSSIYA IMPERIYASI HUKMRONLIGI DAVRIDA O‘RTA
OSIYOGA BOLTIQBO‘YI XALQLARINING KIRIB KELISHI
1.1. Ko‘chirish siyosati davomida Boltiqbo‘yi xalqlarining joylashtirishi.
O‘zbekiston hududi qadimdan turli xalqlar uchun yashashda qulay joy
bo‘lib kelgan. Bu yerdan turli sabablar bilan kelgan turli millat elat vakillari
panoh topishgan, yashab qolishgan. Bu yerdan qadim sivilizatsiya beshigidir.
O‘zbek xalqi bu yerga kelganlarni doimo iliq kutib olgan, ularga yaxshi
munosabatda bo‘lgan. Bu esa Vatanmiz hududiga keluvchilar oqimining yanada
ko‘payishiga sabab bo‘lgan. Bu haqida Birinchi prezidentimiz Islom
Karimovning quyidagi so‘zlarini ta’kidlash joiz: “Insonparvarlik – bu o‘zbek
xalqi milliy ruhiyatining ajralmas fazilatidandir…tarixning o‘yini ham
xalqimizning insoniylik tabiatiga dog‘ tushira olmadi.” 1
Bugun jahonda globallashuv jarayoni shiddat bilan rivojlanayotgan
sharoitda millatlaro munosabtalarni takomillashtirish eng dolzarb vazifalar
qatorida turadi. Chunki bugun millatlarning o‘zligini anglash jarayoni
globallashuvning o‘tkazayotgan ta’siri natijasida har qachongiga qaraganda ham
tez rivojlanmoqda. Turkiston zamini uzoq vaqtlardan beri Turon, Turkiston,
Movarounnahr sifatida tanilib kelmoqda. 1924-yilda Sovet Ittifoqi tomonidan
milliy hududiy chegaralash boshlandi. Bu yerda O‘zbekiston, Qozog‘iston,
Turkmaniston, Tojikiston Respublikalari qurildi. Bu siyosiy jarayonlardan keyin
bu zamin dunyo siyosatchi olimlari orasida “Markaziy Osiyo” deb atala
boshlandi. Turkistonda faqat turklar emas, boshqa qabilalar ham bu yerda qadim
zamonlardan buyon istiqomat qilib kelmoqda.
Tarixning uzoq yillaridan boshlab, Vatanimiz hududi ko‘pmillatli va turli
din vakillari hamjihatlikda, tinch-totuv istiqomat qilib kelayotgan mintaqa
hisoblanadi. XX asr oxirlarida esa mamlakat milliy tarkibidagi 130 ga yaqin
millat va etnik guruhlar mavjud ekanligi aholini ro‘yxatga olish hujjatlarida
qayd qilinib kelmoqda. O‘zbekistonning ko‘pmillatlilik jarayoni uzoq davrlarga
1
И.Каримов Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли Т.-1992, 56-б
7

borib taqaladi. Mamlakatimizda ko‘plab millatlar yashashi masalasiga to‘xtalgan
R.Murtazayeva shunday ta’kidlaydi: “O‘zbekiston dunyoning ko‘pmillatli
davlatlaridan biri ekanligi, bu yerda yuzdan rtiq millat va ela vakillari istiqomat
qilayotgani, ularning har biri noyob moddiy va ma’naviy madaniyatga ega
ekanligi ma’lum. Ularning aksariyati asrlar davomida shu yerda yashab, etnik
birlik sifatida shakllangan va ma’lum ma’noda O‘zbekistonning tub joy xalqlari
hisoblanadi. O‘zbek xalqining bag‘rikngligi tufayli O‘zbekiston hududida turli
xalqlarning noyob birligi va xilma-xilligi, ma’naviy mushtarakligi
shakllangan.” 1

Vatanimiz hududida Rossiya imperiyasi hukmronligi o‘rnatilganidan
keyin 1865-yilda bu yerda Turkiston viloyati tashkil qilindi va u 1867-yilda
Turkiston general-gubernatorligiga aylantirildi. Bu davrda Turkistonga ko‘plab
yevropalik aholi vakillari ko‘chib kelgan. Ularning dastlabki qismi Rossiya
imperiyasining harbiy xizmatchilari sifatida o‘lkaga kelgan. Shu davrlarda
Boltiqbo‘yi xalqlarining ham ko‘p sonli migrantlari O‘rta Osiyoga ko‘chib kela
boshlagan.
O‘sha vaqtlarda Turkistonda 20 dan ortiq etnik gur u hlar mavjud bo‘lgn.
Ammo bugungi kunda O‘zbekistonda 140 ga yaqin etnik guruhlar bor va
ularning ozchiligini Boltiqbo‘yi xalqlari tashkil qiladi. Rossiya imperiya sining
ko‘chirish siyosati hududda ko‘pmillatlilikning yanada kengayishiga xizmat
qilgan omillardan biri bo‘lib xizmat qildi.
Bu masalaga e’tibor qaratishda O‘zbekiston uchun jiddiy sabablar bor.
Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining tolerant, bag‘rikenglik siyosati,
ikkinchidan, Boltiqbo‘yi davlatlari va O‘zbekiston Respublikasi o‘rtasidagi
iqtisodiy, madaniy, diplomatik aloqalar yuqori darajaga yetmoqda.
Boltiqbo‘yi xalqlarining o‘zining etno-madaniy tarixi bor va
Turkistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Turkiston general-
gubernatorligi, Turkiston ASSR va O‘zbekiston SSRda bu millatlarning ko‘plab
vakillari texnologiya, ta’lim, ilm-fan, san’at sohalarida ishlab kelgan va
1
R.Murtazayeva “O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik” T.-2019, 145-b.
8

Respublika rivojiga hissa qo‘shgan.
Boltiqbo‘yi xalqlarining ko'chish tarixi bo'yicha ko'plab tadqiqotlar olib
borildi. O‘zbekiston hududidagi Boltiqbo‘yi xalqlari rus mustamlakachilari
tomonidan majburiy ko‘chirib keltirilgan xalqlar hisoblanadi. O‘zbekistondagi
Boltiqbo‘yi xalqlari diasporasi tarixini tadqiqotchi R.Xomitov quyidagi asosiy
ikki yo‘nalishga bo‘lib o‘rganish maqsadga muvofiq deb hisoblaydi:
Birinchi yo‘nalish: Rossiya imperiyasi davrida Boltiqbo‘yi xalqlarining
Turkiston o‘lkasiga, Buxoro va Xorazm yerlariga ko‘chirib keltirilishining
birinchi bosqichi 1860-1918-yillarda yuz bergan. 1
Mana shu davrda ularning
Markaziy Osiyoda manzilgohlari yuzaga kelib, o‘ziga xos hayot tarzi shakllanib
borgan. Ularning bu yerga kelishi natijasida mintaqada yashovchi xalqlar sonida
ham o‘zgarish kuzatiladi. Ya’ni ko‘pmillatlilik salmog‘i oshishiga xizmat qildi
Albatta, ularning ko‘chirib keltirilishi mintaqaning etnik, iqtisodiy, ijtimoiy
madaniy hayot manzrasiga o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Bu yerda xalqlar rang-
barangligi oshgan deb aytishimiz mumkin.
Ikkinchi bir yo‘nalish: 1917-yil “markaziy” shaharlardagi inqiloblardan
so‘ng Rossiya imperiyasi o‘rniga sovet Rossiyasi joylarda o‘z mustamlakachilik
siyosatini o‘tkaza boshladi. Bu davrda millatlararo va migratsiya masalsidagi
milliy siyosatining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri asossiz ravishda xalqlarni
o‘zlarining yerlaridan uzoq o‘lkalarga majburiy ko‘chirishdan iborat edi. 2
Shuni
aytib o‘tish kerakki, hukumat qonunlarga amal qilmaydigan, zo‘ravonlik bilan
ish olib boradigan shovinistik kayfiyatdagi davlatda bunday tadbirlar amalga
oshirilishi xos xususiyatdir. Sovet Rossiyasida amalga oshrilgan juda ko‘p ishlar
mavjud reallikdan kelib chiqib, ijtimoiy-iqdisodiy jihatlarni inobatda olgan
holda emas, aksincha shovinistik, totalitar tartiblardan kelib chiqqan holda
amalga oshrilgan. Jumladan, milliy masalada ham shunday siyosat olib borgan
holda o‘zlari e’lon qilgan xalqlarning o‘z taqdirini o‘zlari erkin amalga
oshirishini rad etib, ularning huquqlarini poymol etdi. Bu holat Boltiqbo‘yi
xaqlari hayotida ham o‘z aksini topdi. Mazkur siyosat natijasida ularning
1
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 9 4 -б .
2
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар ... . 9 8 -б .
9

ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayot tarzi murakkablashdi.
2020-yil 21-oktabrda Amerikaning nufuzli jurnallaridan biri bo‘lgan “The
American Journal of Interdisciplinary Innovations and Research” ilmiy jurnalida
Boltiqbo‘yi xalqlarining 1867-1917-yillarda Turkiston general-gubernatorligi
hududidagi turmush tarzi haqida latviyalik va o'zbekistonlik tadqiqotchilarning
o‘zaro hamkorlikda tayyorlagan maqolasi nashr qilindi. Maqola mualliflari
D.Straupenies hamda Sherzodjon Choriyev Boltiqbo‘yi xalqlarining Rossiya
orqali Turkistonga ko'chib kelishini 4 bosqichda o'rgangan. Unga ko'ra,
Markaziy Osiyoda ilk paydo bo'lgan Boltiqbo‘yi xalqlari Rossiya qo'shini
tarkibida bosqinchi sifatida kirib kelgan hamda 1860-yillarning o'rtalarida
Buxoro va Xorazmdagi rus manzilgohlarida qo'nim topgan. Tadqiqotda
Boltiqbo'yi mamlakatlarining butun Rossiya bo'ylab migratsiya jarayonlari to'rt
bosqichda o'rganilgan:
Birinchi bosqich: 1860-yildan Qrim va Samara viloyatlarigacha, qisman
O'rta Osiyo mintaqasiga;
Ikkinchi bosqich: 1870 yildan boshlab Kavkaz, Stavropol, Kuban,
Rossiyaning markaziy hududlari, Sibir va O'rta Osiyo hududlariga;
Uchinchi bosqich: 1884-1886 yillarda Kavkaz, Qora dengiz sohillari,
Sibir, Tver va O'rta Osiyo hududlariga;
To'rtinchi bosqich 1900-1917-yillarda Sibir, Tomsk, Tobolsk va
Turkistonga ko'chirildi. 1

Mazkur ma’lumotlar shu sohada tadqiqotlar olib borgan R.Xomitovning
“O‘zbekiston Respublikasi va Latviya, Litva, Estoniya о ’rtasidagi aloqalar yangi
bosqichda” nomli monografiyasida ham keltirilgan. O‘z navbatida tadqiqotchi
ma’lumotlar A.V.Gornuxovaning “XX asrda Boltiqbo‘yi respublikalarida
migratsiya jarayonlari” nomli ilmiy tadqiqot materialidan olinganligini qayd
qilgan va iqtibos ham keltirgan. (Горнукова А.В Миграционные процессы в
республиках в ХХ веке: дис.кан.истор.н) Москва.,2004.-с.46.) 2
1
D.Straupenies, Sh. Choriyev Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American
Journal of Interdisciplinary Innovations and Research , October 21, 2020, p.42.
2
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 96-б
10

Bundan ko ‘ rinadiki , Rossiya imperiyasining O ‘ rta Osiyodagi istilosi bu
yerdagi etnik guruhlar orasida Boltiqbo ‘ yi xalqlarining paydo bo ‘ lishini boshlab
bergan . Keyinchalik malakali hunarmandlar , qochqinlar va inqilobchilar ham
kirib kelgan . 1
O‘rta Osiyoga Boltiqbo‘yi xalqlari kelishining turli sabablari va
shart-sharoitlari bo‘lgan. Milliy arxeologiya markazi fanlararo tadqiqotlar
bo'limi kichik ilmiy xodimi Eldar Asanov bergan ma'lumotga ko'ra,
Boltiqbo‘yidan Markaziy Osiyoga dastlab Rossiya armiyasi tarkibidagi askarlar
kelgan. Shuningdek, amaldorlarni pastroq amalga tushirish yoki jazolash kerak
bo'lsa, ular Toshkentga xizmatga yuborilgan. 2
Latish millati vakillari birinchi marta XIX asrning 60-yillari o'rtalarida
O'rta Osiyoda rus qo'shinlari tarkibida paydo bo'lgan. Keyinchalik oz sonli
latviyaliklar - malakali ishchilar, amaldorlar, o'qituvchilar, shifokorlar va
xizmatchilar sifatida Turkistonga kelib joylashdilar. Ularning aksariyati
hunarmandchilik, savdo-sotiq bilan shug‘ullangan va mayda burjua qatlamiga
mansub bo'lgan. Ko‘chirilgan aholining asosiy qismi Rossiya imperiyasi
armiyasida harbiy xizmatni o‘tagan, ta’lim, fan, sog‘liqni saqlash tizimida,
iqtisodiyot va qurilishga jal qilingan. Bu davrda ularning ko‘pchiligi Turkiston
o‘lkasida, qisman Buxoro va Xorazmning Rossiya imperiyasiga qaram bo‘lgan
hududlariga ko‘chirilgan. Ular asosan shahar atrofida, yangidan tashkil qilingan
rus posyolkalariga joylashgan. Masalan, 1903-1913-yillar davomida Turkiston
o‘lkasining o‘zida 116 ta rus posyolkasi tashkil topgan. Boltiqbo‘yi posyolkasi
tashkil topgan. 3
Bundan ko‘rish mumkin boltiqbo‘yi xaqlari o‘lkada alohida
emas, rus aholi vakillari bilan birgalikda joylashtirilgan. Ular ham asosan shahar
va shahar atrofida tashkil qilingan aholi posyolkalariga kelib joylashgan.
Ko‘chirib keltirilganlar o‘lkaga joylashish jarayonida o‘zlari uchun ma’qul
kelgan yerga emas, aksincha hukumat ko‘rsatgan hududga joylashgan. Rossiya
imperiyasi bu siyosatdan ko‘zlagan asosiy maqsadi o‘zlari uchun Turkiston va
1
https :// daryo . uz / k /2021/02/20/ Ўзбекистондаги этник озчиликлар тарихидан. Болтиқбўйи халқлари
Ўзбекистонга қандай келиб қолган? - Ғуломова Зиёдахон
2
https :// daryo . uz / k /2021/02/20/ Ўзбекистондаги этник озчиликлар тарихидан. Болтиқбўйи халқлари
Ўзбекистонга қандай келиб қолган? - Ғуломова Зиёдахон
3
Гинзбург Ф.И Русское население в Туркестане. М .-1991, с -17
11

Buxoro, Xorazm hududlarida tayanch yaratish bo‘lgan. Ular turli xil millat
vakillarini uzoq o‘lkalardan ko‘chirib keltirib, ularga sharoit yaratib berishgan.
Maqsadlari mahaliy aholi Rossiya imperiyasiga qarshi milliy ozodlik harakatini
amalga oshirsa, dastlab ularga qarshi yevropalik aholi posyolkalarida yashovchi
xalqlardan foydalanishni ko‘zlagan. Shuni aytib o‘tish kerakki, imperiya
hukumatining bu siyosat zamiridagi asl maqsadi o‘lkada mustamlakachilik
siyosatini yanada mustahkamlash, kuchaytirish bo‘lgan. Buni hattoki o‘sha
paytda imperiya ma’murlari ham ta’kidlab o‘tgan. “Har bir rus posyolkasi,- deb
yozadi Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori N.Grodekov, - rus qo‘shinlarining
bir batal’oniga teng harbiy salohiyatga egadir”. 1
Uning bu so‘zlari yuqorida
keltirilgan maqsadlarni yana bir bor tasdiqlaydi.
Rus imperiyasi tarkibida kelgan harbiylarga o‘lkada yashab qolishlari
uchun zarur bo‘lgan barcha imtiyoz va qulayliklar yaratilgan. Bu esa ularning bu
yerlarda muqim yashab qolishlariga asosiy turtki bo‘lgan omillardan biri edi.
Ularga imtiyoz va qulayliklar berilishi ortidan mahalliy aholi vakillariga
qiyinchilik va muammolar kelib chiqqanligini aytib o‘tish joiz. Ularga tegishli
bo‘lgan yer-mulklar ko‘chirib keltirilgan aholi vakillari yoki shu hududda
muqim yashab qolishni istagan harbiy xizmatchilarga berib yuborilishi bunga
sabab bo‘ldi. O‘z navbatida mahalliy aholining turmush sharoiti, ijtimoiy-
iqtisodiy ahvoli yanada murakkablashdi.
1905-yilda Yevangeliya Lyuteran cherkoviga mansub 150 ta latviyalik
Turkiston shaharlariga tashrif buyurdi. Markaziy Osiyo ko'plab latviyalik
inqilobchilarning boshpanasiga aylandi. I Jahon urushi latviyaliklarni mintaqaga
ko'chirishning yangi bosqichini belgilab berdi. 1915-yil oxiriga kelib,
Latviyaning barcha tarixiy va madaniy mintaqalari (o'sha paytdagi Kurland,
Lifland gubernatorliklari va Rossiya imperiyasining Vitebsk gubernatorligiga
qarashli Latgale madaniy viloyati) dan kamida 1,5 ming qochqinlar ko‘chirib
keltirilgan. 2
“O‘zbekistonning etnik atlasi”da ko‘chirib keltirilganlarning
1
Гинзбург Ф.И Русское население в Туркестане. М .-1991, c.29
2
D.Straupenies, Sh. Choriyev Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American
Journal of Interdisciplinary Innovations and Research , October 21, 2020, p.42.
12

barchasi Latviyaning 5 tarixiy-madaniy shahri-Kurzeme, Zemgale, Latgale,
Augshzene va Vidzemedan ekanligi qayd qilingan. 1
Keyinchalik ular o‘z
joylariga qayta ko‘chirilgan (qayta evakuatsiya qilingan) bo‘lsa-da, 600 kishi
atrofida shu yerda qolgan. Mazkur ma’lumotlar Ata-Mirzayev, Gentshke,
Murtazevalar tomonidan quyidagicha keltirilgan: “1915-yil oxirida Turkistonga
Polsha, Boltiqbo‘yi va boshqa hududlardan kelgan 70 mingdan ko‘proq
qochoqlar joylashgan. 1916-yil may oyida qochoqlar soni 59,4 ming kishini,
1916-yil 1-iyunda esa 15,9 ming kishini tashkil qilgan. Qayta ko‘chirishdan kein
o‘lkada 7-8 ming qochoqlar qolgan, ulardan 3500-4500 nafari polyak, litovs va
yahudiylar, taxminan 600 nfari latishlar, 200 nafar estonlar va boshqalar
bo‘lgan” 2
Bu qolgan shu jamoa asosida Latviya jamiyati tuzilgan. Keyinchalik
20-yillarda Turkistonning ko'p millatli aholisi hayotini tartibga solish bo‘yicha
Milliy ozchiliklar Kengashi huzurida Polsha-Latviya Milliy byurosi tuzildi.
XIX asr 60-yillarning oxirida Turkistonda rus armiyasida litvaliklar
bo'lgan. Birozdan keyin Litvada tug‘ilgan, Rossiya fuqaroligiga ega bo'lgan
fuqarolar bu yerga kela boshladi. O'tgan asrning boshlarida litvaliklar Toshkent,
Samarqand va Farg‘ona vodiysi shaharlarining mayda-burjua qatlamida katta
ulushga ega edilar. Rahbarxon Murtazayeva o‘zining “O‘zbekistonda
millatlararo munosabatlar va tolerantlik” nomli kitobida “Turkistonda Rossiya
imperiyasining g‘arbiy milliy hududlaridan kelganlar orasida 1000–1200 ga
yaqin litvaliklar bor edi,” 3
- deb qayd qiladi. 1897-yildagi umumiy ro‘yxatga
olish materiallarida Turkiston general-gubernatorligidagi Boltiqbo‘yi xalqlari
birinchi marta XIX asrning 60-yillari o‘rtalarida rus qo‘shinlari tarkibida paydo
bo‘lganligi qayd qilingan. Muhojir aholining ko‘p qismi Turkistonda, qisman
Rossiya imperiyasi atrofidagi hududlarda, Buxoro va Xorazm rus turar joylarida
yashagan. Bu paytlardagi rus aholisi punktlarining asosiy maqsadi qurolli
to‘qnashuvlar yuz berganda mahalliy aholiga qarshi kurashda rus qo‘shinlarini
qo‘llab-quvvatlash edi. Faqat 1903-1913-yillarda Turkistonda 116 ta rus aholisi
1
Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002, ст.144
2
Ата-Мирзаев О.Б., Гентшке В., Муртазаева Р.Ҳ. Узбекистан многонациональный: историко -
демографический аспект, T.- 2012. ст. 90
3
R.Murtazayeva “O’zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik” T.-2019, 145-b.
13

punktlarida kelib chiqishi nafaqat rus, balki boshqa yevropalik etnik guruhlar,
shu jumladan latviyalik, litvalik va estoniyaliklar ham yashagan.
O‘zbekiston Milliy Arxivi 1897-yildagi Rossiya imperiyasining aholisini
ro‘yxatga olish hisobini yuritadi. Bu Turkiston Boltiqbo‘yi xalqlarining etnik
madaniy tarixiga oydinlik kiritishga yordam berishi mumkin.
1897-yildgi aholining ro‘yxatga olish ma’lumotiga ko‘ra, Boltiqbo‘yi
xalqlari Kurland, Lifland va Estoniya viloyatlari aholisining jinsi bo‘yicha tahlil
qilingan statistik ma’lumotlar keltirilgan.
Boltiqbo‘yi xalqlarining Turkistondagi hududiy taqsimoti.
(Rossiya imperiyasi aholisining birinchi umumiy ro‘yxati, 1897-yil O‘zMA) 1
1-jadval
Millatlar
nomi Sirdaryo
Viloyati Samarqand
Viloyati Farg‘ona
Viloyati Yettisuv
viloyati Kaspiyorti
Viloyati Jami
Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol
Kurland 30 17 16 7 12 12 11 5 - - 110
Lifland 25 30 24 18 9 9 20 12 - - 147
Estland 12 13 7 3 2 1 2 - - 43
Jami 67 60 47 28 23 22 34 19 - - 300
Aholining ro‘yxatga olish ma’lumotiga ko‘ra Boltiqbo‘yi xalqlarining 44
fuqarosi Sirdaryo viloyatida ro‘yxatga olingan, shundan 11 tasi Toshkent
shahrida, 3 tasi Avliyoota uyezdida qayd etilgan.
Shuningdek, Boltiqbo‘yi davlatlari Sirdaryo viloyatining Kazalinsk,
Perovskiy va Chimkent uyezdlarida ro‘yxatga olingan. Farg‘ona viloyatida ular
asosan Marg‘ilon, Andijon, Qo‘qon uyezdlarida yashagan, shuningdek, yangi
Marg‘ilonda 7 ta latviyalik ro‘yxatga olingan.
Samarqand viloyatida yashovchi Boltiqbo‘yi xalqlarining aksariyati
Samarqand shahrida yashagan, qolganlari Kattaqo‘rg‘on tumanida ro‘yxatdan
o‘tgan.
O'zbekiston Milliy Arxivi Kaspiy mintaqasi aholisini ro'yxatga
1
D.Straupenies, Sh. Choriyev Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American
Journal of Interdisciplinary Innovations and Research , October 21, 2020, p.42-43.
14

olish hisobini yuritmaydi, lekin 1899-yilga tegishli “Kaspiy mintaqasi haqidagi
sharhlar” nomli hisobotlar to'plami mavjud. To'plamdagi statistik ma'lumotlarga
ko'ra, 1899-yilda mintaqadagi Mang‘ishloq, Krasnavodsk, Ashxobod, Tajan,
Marvda (ular Kaspiy viloyatining uyezdlari edi) rus, nemis, fransuz, polyak,
yunon millatlari yashagan. Latviya-Litva tili alohida qayd etilmagan, ammo
boshqa 22 millat vakillari ro'yxatga olingan. Umuman olganda, umumiy
ro'yxatga olish hujjatlarida 1897-yilda Turkistonda 300 kurland, lifland va
estonlar bo'lganligi ko'rsatilgan. 1
Ular asosan Toshkent, Sirdaryo viloyatining Kazalinsk, Perovsk,
Chimkent tumanlarida hamda Farg‘ona viloyatining Marg‘ilon, Andijon,
Qo'qon, Yangi Marg‘ilon shaharlarida, shuningdek, Samarqand va Kattaqo'rg‘on
viloyatlarida yashaganlar.
O‘zbekiston va Estoniya xalqlarining taqdiri ham bir-biriga
o‘xshash bo‘lib, o‘tgan asrlarda Rossiya imperiyasi hukmdorlarining shimol
yurishlari Estoniyani ham chetlab o‘tmadi. Bu hududlarni ham o‘ziga qo‘shib
olish maqsadida Pyotr I estonlar o‘lkasiga yurish qildi va 1721-yilda g‘alaba
qozondi. Natijada, bu yerlar to 1918-yilgacha Rossiya imperiyasi tarkibida
bo‘lishiga olib keldi. Ya’ni ular Estlandiya, Liflyandiya, Kurlyandiya hududlari
edi. Estonlarga tegishli boshqa yerlar Litva qirolligi hududiga kirar edi. Natijada
bu jihat eston xalqining Rossiya imperiyasi bo‘ylab tarqalishiga sabab bo‘ldi.
Bunda ular imperiyaning turli hududlariga joylashtirildi. Ushbu holatda ular
hududlarda turlicha tarqoq joylashgan, ya’ni qaysi bir hududda ko‘proq
yashagan bo‘lsa, boshqa bir hududda esa kamroq yashagan. Masalan,
Rossiya imperiyasiga tegishli hududidagi estonlar (1850-yil ma’lumoti) 2
1-jadval
t/r Guberniyalarning nomi Estonlarning soni
1. Estlandiya 267 776
2. Liflyandiya 394 097
3. Vitebskaya 11 241
1
D.Straupenies, Sh. Choriyev Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan (1867-1917yy.) // The American
Journal of Interdisciplinary Innovations and Research , October 21, 2020, p.48.
2
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 115-б
15

4. Peterburg 8 521
5. Pskov 8 370
Jami 690 005
1897-yil aholini ro‘yxatga olish hujjatlarida Rossiya imperiyasidagi
estonlarning ulushi
2-jadval 1
Hudud nomi Miqdori
Liflandiya 518 594
(Estoniyaning janubi va Latviyaning
shimolida) 365 959
Estlandiya (hozirgi Estoniya hududida 64 116
Peterburg viloyati 25 458
Pskov viloyati 3 112
Novgorod viloyati 2 029
Samara viloyati 1 516
Tver viloyati 837
Simbir viloyati 4 202
Sibir viloyati 5 837
Belorussiya (hozirgi hududida) 1 569
Litva (hozirgi hududida) 620
Ukraina (hozirgi hududida) 3 001
Gruziya (hozirgi hududida) 621
Boshqalar 5 267
1897-yil Rossiya imperiyasi tarkibidagi Turkiston general-gubernatorligi
hududida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari, jumladan, estonlarning ulushi quyidagi
jadvalda keltirilgan:
3-jadval 2
Millati
Uyezd va shahar Litvalik Latviyalik Estoniyalik
erkak ayol erkak ayol erkak Ayol
Viloyat bo‘yicha 18 4 11 1 6 3
Shahar bo‘yicha 16 4 10 - 3 1
Uyezd bo‘yicha 2 - 1 1 3 2
1
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 115-б
2
O’zMDA. F.269, ro’yxat 1, yig’ma jild 1240, 39-varoq
16

1 Toshkent uyezdi
Toshkent sh.(uyezd
kirmaydi)
Toshkent uyezdi
(shahar kirmaydi). 12
11
1 3
3
- 4
4
- -
-
- 5
2
3 3
1
2
2 Aulotaniskiy uyezdi
Aulotaniskiy shahri
Aulotaniskiy uyezdi -
-
- -
-
- 2
1
1 1
-
1 1
1
- -
-
-
3 Kazalinskiy uyezdi
Kazalinskiy shahri
Kazalinskiy uyezdi 2
1
1 1
1
- -
-
- -
-
- -
-
- -
-
-
4 Perovskiy uyezdi
Perovskiy shahri
Perovskiy uyezdi 1
1
- -
-
- -
-
- -
-
- -
-
- -
-
-
5 Chimkent uyezdi
Chimkent shahri
Turkiston shahri
Chimkent uyezdi 3
3
-
- 1
1
-
- -
-
-
- -
-
-
- -
-
-
- -
-
-
-
6 Amdaryo uyezdi
Petro-Aleksandr shahri -
- -
- 4
- -
- -
- -
-
Mazkur ma’lumotlardan, ko‘rinadiki Boltiqbo‘yi xalqlari ham Rossiya
imperiyasi tarkibiga ixtiyoriy tarzda qo‘shilmagan. Aksincha ular ham turli
davrlarda bosqinchilik yo‘li bilan imperiya tarkibiga qo‘shib olingan. Keyingi
yillarda ular imperiya hukumati manfaatlaridan kelib chiqqan holda turli
hududlarga, xususan, O‘rta Osiyoga majburiy tarzda ko‘chirilgan xalqalar
qatorida bo‘lgan. Ya’ni ular bu yerga ixtiyoriy tarzda ko‘chib kelmagan, degan
xulosa kelib chiqadi.
17

1.2. Boltiqbo‘yi xaqlarining Turkiston ijtimoiy - iqtisodiy hayotidagi o‘rni .
Rossiya imperiyasi olib borgan ko‘chirish, yevropalik aholini O‘rta
Osiyoga joylashtirish siyosati natijasida o‘lkada ularning soni, milliy tarkibi
kengaydi. Bu yerda ularning o‘ziga xos turmus tarzi shakllandi. Ular bu yerda
o‘zlarining mavjud hayotiy turmush tarzi jihatlarini saqlab qolishi bilan
birgalikda ayrim jihatlarda umumlashish, yaqinlashish holatlari ham ko‘zga
tashlanadi.
Mazkur ko‘chirib keltirilgan xalqlar orasida Boltiqbo‘yi xalqlari ham
o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy hayot tarziga ega bo‘lgan. Ular turli sohalarda
faoliyat olib borganlar. R.Xomitov “Turkiston va Buxoro, Xorazm hududlariga
ko‘chirilgan boltiqbo‘yiliklarning hayoti, turmushi og‘ir bo‘lgan” 1
-deya
ta’kidlaydi. Sh.Choriyev esa o‘z maqolasida ularning hayot tarzi o‘ziga xos
bo‘lganligini ko‘rsatib o‘tadi. 2

Ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayotining turli yo‘nalishlar, sohalardagi o‘ziga
xos jihatlar, murakkab tomonlariga quyida to‘xtalib o‘tamiz. O‘lkaga
ko‘chirilgan Boltiqbo‘yi xalqlarining asosiy mashg‘ulotlari harbiy xizmatda,
pochta tizimida, telegraf xodimi, sanoat va xalq xo‘jaligining boshqa tizimlarida
xizmat qilishgan. Turkistonda yangi texnika va texnologiya rivojlanishida ham
ularning xizmatlari bo‘lgan. Masalan, velosiped, motosikl, tramvaylar ishlab
chiqarilishida latviya, litvalik injenerlar ham faol ishtirok etgani “Turkistanskiye
vedomost”ining 1914-yil chop etilgan 77-sonida yozilishicha, ular qurgan
“Svift” nomli velosiped Riga, Stokgolm, Kiyevda o‘tkazilgan olimpiadalarda
sovrinli o‘rinlarni olgan.
Biz yuqorida ko‘chirib keltirilganlar, shu yerda yashab qolishni istagan
harbiylar uchun mustamlaka ma’muriyati tomonidan keng imtiyozlar,
imkoniyatlar berilganligini ta’kidlab o‘tgan edik. Ammo bu holat cheklangan
tartibda, ruslashtirish siyosati tamoyillaridan kelib chiqqan holda olib
borilganligini ham alohida qayd etish lozim. Xususan, o‘lkada muqim yashagan
1
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 96-б
2
O’sha joyda 97-bet
18

Boltiqbo‘yi xalqlarining bolalari ta’lim olishi uchun alohida maktab bo‘lmagan,
hukumat bu masalani ko‘zda tutuvchi siyosat yuritmagan va ularning erkin
ta’lim olish huquqlarini inkor etgan. Boltiqbo‘yi xalqlari farzandlari asosan
tashkil qilingan rus-tuzem maktablarida o‘qigan va rus tilini mukammal bilgan
holda, o‘z ona tilida ta’lim olish, undan foydalanish imkoniyatlari bo‘lmagan.
Mamlakatda litovs xalqlarining diasporasi shakllanishining qisqacha tarixi bor.
XIX asrning 60-yillaridan litvaliklar o‘lkaga ko‘chirib keltirila boshlandi. Ular
asosan Toshkent, Samarqand, Farg‘ona shaharlariga joylashtirilgan. XIX asr
oxirida bu millat vakillari Toshkentda 140 kishini, Samarqandda 250 kishini
tashkil qilgan. Ularning diniy e’tiqodi bo‘yicha boshlig‘i Yustin Pranaytis
bo‘lgan. 1902-yildan O'rta Osiyo mintaqasi katoliklarining bosh kuratori etib
litvalik ruhoniy Yustin Pranaytis tayinlandi (1861-1917). Turkiston general-
gubernatorligi markazi Toshkentda Ibodatxona o‘rnini vaqtincha
almashtiradigan ruhoniylar uyi, go‘zal Rim katolik cherkovi, shuningdek,
Samarqand va Skobelevda ibodatxonalar qurilgan. Undan so‘ng Bronislav
Rutenis bo‘lgan. 1917-yilning o‘zida Toshkentda “Viltis” nomli litvaliklarning
milliy jamiyati tuzilgan.
Ba’zi litvaliklar lyuteranlar bo‘lib, Yevangiliya lyuteran cherkovlarida
bo‘lishgan. 1905-yildan Lyuteran Toshkent cherkovida 10 ta litvalik bo‘lgan.
Birinchi jahon urushi paytida ularning soni asirlar va qochqinlar hisobidan
sezilarli darajada oshdi. Litvaliklarning aksariyati Toshkent, Sirdaryo va
Samarqand viloyatlariga yo‘l olishdi. 1915-yili dekabr oyida ruhoniy Yustin
Praniktis Litvadan kelgan qochqinlar uchun boshpana tayinladi. “Polsha
cherkovi” yotoqxonasida 60 dan ortiq odam ish bilan ta’minlandi. Ularning
ko‘plari 1916-yilning bahorida uylariga qaytishga mavaffaqat bo‘ldilar 1917-yil
fevralda Yustin Pranaytis vafot etdi. Keyingi kurator litvalik otasi Branislav
Rutenis edi. Ota Rutenis bu yerda yigirma yildan ko‘p vaqt davomida diniy
ishlar bilan shug‘ullangan. 1897-yilda o‘tkazilgan Butunrossiya aholini
ro‘yxatga olish jarayonlarida ko‘rish mumkinki, Fargo‘na vilotaida yashagan
latish-litovs millatiga mansub aholi erkaklarining 66,7 foizi ma’lumotga ega
19

bo‘lgan holda, ayollarning 100 foizi ma’lumotli bo‘lgan. 1
Viloyatda o‘z ona
tilida gaplashadigan jami 12 nafar latish yashagan, ulardan 9 nafari erkak, 3
nafari ayol bo‘lgan. Ayollarning barchasi shaharlarda yashagan bo‘lsa,
erkaklarning 2 nafari shahar bo‘lmagan uyezdlarda yashagan. 2
Latish-
litovslarning 2 nafari (1 ayol, 1 erkak) provaslav diniga e’tiqod qilgan. 3
Ularning
5 nafari (3 nafar erkak, 2 nafar ayol) rim-katolik, yana 5 nafari (hammasi erkak)
lyuteran bo‘lgan. 4

XIX asr oxiri - XX boshlarida hozirgi O‘zbekiston yerlariga Estoniya
dehqonlari joylashdilar, lekin oz miqdorda. Toshkent yaqinida Kugart
vodiysining quyi qismida bir nechta eston oilalari yashagan. Toshkentning yangi
shahar qismida yashagan lyuteran diniga mansub kishilar ro'yxatida (1886)
Estlandiya viloyatining savdogari Lyuteran Otto Redlin bor edi. Shuningdek,
Farg‘ona viloyatining Andijon tumanidagi uchta fermer xo‘jaligi tashkil etilgan
bo‘lib, unda 30 ga yaqin aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug‘ullangan. Dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan dehqonlari
muvaffaqiyat qozongan. Eston dehqonlari mahalliy va slavyan millatiga mansub
dehqonlarning ahvoliga qaraganda mahalliy aholining hamda ruslarning arzon
mehnatidan foydalanib, bir necha bor farovon yashagan. Estonlar Boltiqbo‘yi
muhojirlari jamoasining faoliyatida faol qatnashdilar, o‘z xalqining barcha diniy
marosimlari va urf odatlarini g‘ayrat bilan kuzatdilar. 1905-yilda Yevangeliya
cherkovida 100 ta estonlar ro‘yxatga olingan. Ba’zi estonlar provaslavlikni tan
olishdi. I Jahon urushi qochqinlari qayta evakuatsiya qilinganidan so‘ng,
Markaziy Osiyoda qochqinlardan 200 ga yaqin eston qolgan. Yevangiliya
lyuteran jamiyatlari ma’lumot varaqalariga ko‘ra, XX asr 20-yillarida estonlar
Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va Qo‘qonda yashagan. 5

Shuningdek, Turkistonda yashovchi Boltiqbo‘yi xalqlarining diniy
e’tiqodlari haqida muhim ma’lumotlar beradi.Botiqbo‘yi xalqlari provaslav,
1
Первая всеобщая перепись населеня Россйской империи 1897 г./Ферганская область. СПБ-1904, ст 14.
2
O ’ sha joyda , 60- b .
3
O ’ sha joyda , 62- b .
4
O ’ sha joyda , 63-b
5
Л.И.Жукова Эстонцы//А.Ильхамов Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002. 255-b.
20

katolik va lyuteran dinlariga e’tiqod qilgan.
Biroq aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Bo‘ltiqbo‘yi xalqlari
orasida qadimgi nasroniylik an’analariga sodiq qolgan islohotchilarni va hatto
islomni qabul qilganlarni ko‘rish mumkin (2-3-jadval).
Turkistondagi Boltiqbo‘yi xalqlarining diniy munosabatlari
(Rossiya imperiyasi aholisining birinchi umumiy ro‘yxati, 1895-yil, O‘zMA)
4-jadval
Provaslav Diniy
savodxonlik Rim katolik Diniy
savodxonlik
Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol
Sirdaryo
viloyati 1 - 1 - 16 3 15 2
Samarqand
viloyati 2 3 1 2 8 3 6 3
Farg‘ona
viloyati 1 1 1 1 3 2 2 2
Yettisuv
viloyati 2 - 1 - 2 - 2 -
Kaspiyorti
Viloyati - - - - - - - -
(Rossiya imperiyasi aholisining birinchi umumiy ro‘yxati, 1897. O‘zMA)
3-jadval
Provaslav Lyuteran Rim katolik Lyuteran
Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol
Sirdaryo
viloyati 1 - 1 - 16 3 15 2
Samarqand
viloyati 2 3 1 2 8 3 6 3
Farg‘ona
viloyati 1 1 1 1 3 2 2 2
Yettisuv
viloyati 2 - 1 - 2 - 2 -
Kaspiyorti
viloyati - - - - - - - -
Boltiqbo‘yi aholisi ro‘yxatga olishda Litviya sifatida qayd etilgan.
21

Turkistondagi litva-latviya millatlari orasida Toshkentda bir erkak, Yettisuv
viloyatining Prejevalsk uyezdida 3 erkak va bir ayol musulmon sifatida
ro‘yxatga olindi. Hujjatlarda har bir kishining diniy savodxonligi to‘g‘risidagi
ma’lumotlar ham bor, bunda Boltiqbo‘yi xalqlari orasida diniy e’tiqodiga ko‘ra
provaslav, Rim-katolik va Lyuteranlar ko‘pchilikni tashkil qilgan.
Aholini ro‘yxatga olish statistikasi Turkistonda yashovchi Boltiqbo‘yi
xalqlarining oilaviy ahvoli to‘g‘risida ham muhim ma’lumotlar beradi (4-
jadval).
Turkistonda yashovchi Boltiqbo‘yi xalqlarining oilaviy ahvoli
(Rossiya imperiyasi aholisining birinchi umumiy ro‘yxati, 1897-yil. O‘zMA 1
)
4- jadval
Viloyatlar
nomi Bo‘ydoqlar Turmush qurganlar Ajrashganlar
Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol
Sirdaryo
viloyati 17 2 11 2 - -
Samarqand
viloyati 17 7 4 2 - -
Farg‘ona
viloyati 7 3 2 - - -
Yettisuv
viloyati 6 1 3 1 - -
Kaspiyorti
viloyati - - - - - -
Jadval shuni ko'rsatadiki, Boltiqbo‘yi aholisi orasida turmush qurgan
erkaklarga qaraganda yolg‘iz (turmush qurmagan, bo‘ydoq)lari ko'proq edi.
Lekin shuni ko'rish mumkinki, yolg‘iz (turmush qurmagan, bo‘ydoq) ayollar
soni ham ko'proq bo'lgan. Bu jadvalga ko'ra, Boltiqbo‘yi xalqlari oilalari
o'rtasida ajralishlar yo'qligini ko'rish mumkin, bu ular oilaviy an'analarga qat'iy
rioya qilishgan degan xulosaga olib keladi.
Kasbiy va iqtisodiy hayoti haqida quyida to‘xtalib o‘tamiz. Hujjatlarda,
shuningdek, Boltiqbo‘yi xalqlarining Turkistondagi kasbi va iqtisodiy faoliyati
1
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ... . 155 -б
22

to'g‘risida muhim ma'lumotlar mavjud. Ularning kasbi bo‘yicha ma’lumotlar
quyidagi jadvalda batafsil keltirilgan:
(Rossiya imperiyasi aholisining birinchi umumiy ro‘yxati, 1897. O‘zMA 1
)
5-jadval
Kasb Sirdaryo
Viloyati Samarqand
Viloyati Farg‘ona
viloyati Yettisuv
viloyati Kaspiyorti
Viloyati
Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol Erkak Ayol
Ma'muriyat va sud
7 1 - -
Davlat va ko'chmas
mulk xizmati 3 - -
Harbiy tashkilot
8 3 2 - -
Tibbiy va sanitariya
Harakatlar 10 3 3 - -
Konchilik
2 1 1 - -
Xususiy
shaxslarning xazina
va davlat
muassasalari
vositalari - -
Qishloq xo'jaligi
2 3 - -
Tikuvchilik
1 1 4 - -
Temiryo‘l
1 - -
Savdo vositachiligi
1 - -
Xususiy
xizmatchilar - -
Chorvachilik
1 - -
Yog‘ochni qayta
ishlash 1 - -
Hech qanday aniq
ta'rifsiz savdo 1 - -
Fan, adabiyot va
san'at 2 - -
Faoliyatlar va
xususiy
provayderlar 1 7 - -
Ota -onalar va
qarindoshlarning
kapital va ko'chmas 1 - -
1
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ... . 155 -б
23

mulkdan
tushadigan
daromadlari
Uy -joy qurilishi
2 - -
Pochta va telegraf
2 - -
Kredit va yirik
tijorat tashkiloti 1 - -
Baliqchilik va
ovchilik 1 - -
Aholini ro'yxatga olish materiallari jadvali tahliliga ko'ra, Boltiqbo‘yi
xalqlarining kasbiyToshkentdagi harbiy, tibbiyot, sanitariya va davlat
sektorlarida, Samarqand viloyatida esa viloyat va sud boshqarmalarida, xususiy
tadbirkorlik, pochta, telegraf va qurilishda ishlagan.
Farg‘ona viloyatida ular asosan harbiy, ilm, adabiyot va san'at sohalarida
faoliyat ko‘rsatgan. Yettisuv hududida tikuvchilik, o'rmonchilik, chorvachilik,
konchilik va savdo bilan shug‘ullangan.
Mintaqadagi Boltiqbo‘yi xalqlari pravoslav, rim-katolik va lyuteran
dinlarini qabul qilishgan, erkaklar va ayollar diniy savodxonlik darajasi yuqori
bo'lgan, lekin Toshkent va Yettisuv viloyatining Prejevalsk tumanida ularning
bir qismi islomni qabul qilgan.
Ular, shuningdek, boshqa Yevropa millatlari vakillari bilan nikoh tuzdilar
va ruslashtirildilar, lekin ularning oilaviy an'analariga qat'iy rioya qildilar.
Boltiqbo‘yi davlatlari xalqlari Turkistonda harbiy, tibbiy, sanitariya,
jamoat, ma'muriy va sud sohalarida, xususiy tadbirkorlik, pochta, telegraf va
qurilish, fan, adabiyot va san'at, kiyim-kechak, o'rmon xo'jaligi, chorvachilik,
tog‘-kon va savdo sohalarida faoliyat olib borganlar.
24

2- BOB. 1917-1945 -YILLARDA O‘ZBEKISTON IJTIMOIY-SIYOSIY
HAYOTIDA BOLTIQBO‘YI XALQLARINING TUTGAN O‘RNI.
2.1. XX asr 20-30-yillari а holini ro‘yxatga olish ma’lumotlarida Boltiqbo‘yi
xalqlari statistikasi.
1917-yil “markaziy” shaharlardagi inqiloblardan so‘ng Rossiya imperiyasi
o‘rniga sovet Rossiyasi joylarda o‘z mustamlakachilik siyosatini o‘tkaza
boshladi. Bu davrda millatlararo va migratsiya masalasidagi milliy siyosatning
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri asossiz ravishda xalqlarni o‘zlarining yerlaridan
uzoq o‘lkalarga majburiy ravishda ko‘chirishdan iborat edi. Bu davr quyidagi
bosqichlarga bo‘lib o‘rganiladi.
Birinchi bosqich: 1918-1939-yillar;
Ikkinchi bosqich: 1941-1945-yillar;
Uchinchi bosqich: 1966-1989-yillar. 1
Davrlarga bo‘lishda quyidagi omillar asos qilib olindi:
a)latviyalik, litvalik, estoniyaliklarning O‘zbekistonga ko‘chib kelishining
kuchaygan yoki passiv bo‘lgan holatlari;
b) tarixda sodir bo‘lgan voqealarga qarab, masalan, 1941-1945-yilar
fashizmga qarshi urushi; 1966-yil zilzilasi; XX asrning 70-80-yillaridagi
Markazning olib borgan siyosati.
1918-1939-yillar o‘lkada va Moskvada sodir bo‘lgan voqealar
boltiqbo‘yiliklarning Turkiston, Buxoro, Xorazm yerlariga ko‘chirib keltirilishi
uchun bir qator sabab va bahonalarni topishga imkon berdi. Bu jarayonni 1921-
yil 17-sentabrda bo‘lib o‘tgan Turkiston Kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasi
Ijroiya byurosi 50-sonli bayonnomasida yozilgani kabi Turkiston Markaziy
Ijroiya Qo‘mitasi qoshida umumiy asoslarda Millatlar ishlari komissarliklari
tomonidan amalga oshirilgan. 2
O‘sha davrda Turkistonda sodir bo‘lgan siyosiy
voqealarda shu yerda yashovchi latviyalik, litvalik, estoniyaliklar ham faol
ishtirok etgani ma’lum. Masalan, “1918-yilda Toshkentda latish sotsial-
1
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 9 8 -б
2
Муртазаева Р. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва бағрикенглик. Т.-2007. 75-б
26

demokratik gruppasi tashkil etilib, keyinchalik o‘lkaning boshqa hududlarida
yashovchi boltiqbo‘yiliklar ham kelib ularning harakatida qatnashgani tarixiy
manbalarda ma’lum” – deya ta’kidlaydi X.Inoyatov 1
.
Shuningdek, tarixning bu bosqichida “markaz” tomonidan xalqlarni
assosiz ravishda majburiy ko‘chirish siyosati olib borilganligi bilan
xarakterlanib, ko‘plab boltiqbo‘yiliklar O‘zbekiston hududiga ko‘chirib
keltirilgan. Ushbu jarayonlarni aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari ham
namoyon qilmoqda:
6-jadval 2
RSFSR tarkibidagi latviyalik, litvalik, estoniyaliklar 1926-yil ma’lumoti
bo‘yicha (ming kishi hisobida)
Millati latviyalik Litvalik estoniyaliklar
Hammasi 2230 1868 1117
O‘zlarining ona vatanida
yashaganlar 1873 1480 970
SSSR hududida
yashaganlar (%) 51,1
2,65 % 141,4
8,7 % 154,8
13,5 %
O‘zbekiston hududida
yashaganlar Jami
3970
Erkak Ayol
2538 1332
S huningdek, Turkiston millatlar bo‘limida 1922-yil latish seksiyasi
faoliyat olib ko‘rsatishiga ruxsat berilgan 3
. “O‘zbekistonning etnik atlasi”da
1920-yillarda Turkistonning ko'p millatli aholisi hayotini tartibga solish
bo‘yicha Milliy ozchiliklar Kengashi huzurida Polyak-atish Milliy byurosi
tuzildi, 4
-deya keltirilgan, Keyinroq 1922-yil 14-iyulda Turkiston Markaziy
Ijroiya Qo‘mitasi Prezidumining 102-sonli qaroriga ko‘ra, latish seksiyasi o‘z
faoliyatini to‘xtatadi. Bundan ko‘rinadiki, Sovet Rossiyasi dastlabki davrdan
1
Иноятов Х. Ўзбекистонда октябрь революциясининг ғалабаси. Т – 1986, 99-б
2
Горнухова А.В Миграционные процессы в республиках Прибалтики в ХХ веке М.-2004 с.46
3
O’zR MDA fond P-1619, 11-ro’yxat, 53-yig’ma jild 71-varaq.
4
Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002, ст.144
27

boshlab, kam sonli milatlarga nisbatan olib borgan milliy siyosati bir yoqlama
ekanligi, faqat “markaz” manfaatlariga xizmat qiluvchi tadbirlarni amalga
oshirganini ko‘rish mumkin.1926-yil ma’lumotlarida RSFSR hududi bo‘ylab
ko‘chirilgan estonlar misolida ko‘rish mumkin:
7-jadval 1
SSSR hududidagi boltiqbo‘yiliklardan estonlarning joylashuvi 1926-yil
ma’lumoti (ming kishi hisobida)
RSFSR
Ukraina
Qozog‘iston
Gruziya
O‘zbekiston
Belorussiya
Qirg‘iziston
Ozarbayjon
Moldava
Turkmaniston
Tojikiston
Armaniston 146051
4095
2192
871
216
967
51
168
51
-
4
-
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinadiki, barcha hududlar qatori
O‘zbekiston hududida ko‘plab boltiqbo‘yiliklar mamlakatga ko‘chirib keltirilgan
va joylashtirilgan. Lekin yashash tarzi, millatiga xos bo‘lgan jihatlarini saqlab
qolish uchun sharoit yaratilmagan.
1920-yilda o‘tkazilgan Butunrossiya aholini ro‘yxatga olish
ma’lumotlarida Turkiston ASSR ning ayrim hududlarida yashagan Botiqbo‘yi
xalqlari ham qayd qilingan. Jumladan, 1924-yilda nashr qilingan ro‘yxatga olish
natijalari asosida tayyorlangan materialda 1920-yilda Samarqand viloyatida jami
103 nafar latish ro‘yxatga olingan bo‘lsa, ulardan 94 nafari Samarqand shahrida,
1
Горнухова А.В Миграционные процессы в республиках Прибалтики в ХХ веке М.-2004 с.52
28

qolgan 9 nafari esa qishloq joylarda yashaganligi qayd qilingan. Shaharda
yashagan 94 nafar latishning jinsiy tarkibi ham alohida ko‘rsatilgan, unga ko‘ra 55
nafari erkak, 39 nafari esa ayol bo‘lgan. Shuningdek, viloyatning qishloq joylarida
yashagan 9 nafar latishning 7 nafari erkak, 2 nafari ayol bo‘lgan. 1
Bundan
ko‘rinadiki Boltiqbo‘yi xalqlari, asosan, shahar joylarda istiqomat qilgan holda
ularning tarkibida ayollarga nisbatan erkaklar ko‘proq bo‘lganligini ko‘rishimiz
mumkin.
1924-yilda Turkiston ASSR Statistika Qo‘mitasi tomonidan Toshkentda
nashr qilingan 1920-yil aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlarida Farg‘ona viloyatida
jami 8 nafar eston yashaganligi qayd qilingan bo‘lib, ulardan 4 nafari Andijon
uyezdida, yana 4 nafari esa O‘sh uyezdida bo‘lgan. 2
Ushbu ro‘yxatda Sirdaryo
viloyatida istiqomat qilgan Boltiqbo‘yi xalqlari quyidagicha keltirilgan: estonlar
jami 194 nafar bo‘lgan, ulardan 100 nafari erkak, 94 nafari esa ayol ekanligi qayd
qilingan. Estonlarning 171 nafari shaharlarda (84 nafar erkak, 87 nafar ayol), 13
nafari shahar tipidagi manzilgohlarda (7 nafar erkak, 6 nafar ayol), qishloq joylarda
7 nafar (5 nafar erkak, 2 nafar ayol), boshqa tipdagi joylarda 3 nafar (2 nafar erkak,
1 nafar ayol) yashagan. Viloyatda jami 539 nafar latviyalik (298 nafar erkak, 241
nafar ayol) yashagan bo‘lsa, ulardan 435 nafari shaharlarda (241 nafar erkak, 194
nafar ayol), 12 nafari shahar tipidagi manzilgohlarda (4 nafar erkak, 8 nafar ayol),
71 nafari qishloq joylarda (41 nafar erkak, 30 nafar ayol), 21 nafari boshqa tipdagi
joylarda (12 nafar erkak, 9 nafar ayol) yashagan. Viloyatda jami 481 nafar litvalik
(292 nafar erkak, 189 nafar ayol) yashagan bo‘lsa, ulardan 354 nafari shaharlarda
(214 nafar erkak, 140 nafar ayol), 61 nafari shahar tipidagi manzilgohlarda (35
nafar erkak, 26 nafar ayol), 53 nafari qishloq joylarda (32 nafar erkak, 21 nafar
ayol), 13 nafari boshqa tipdagi joylarda (11 nafar erkak, 2 nafar ayol) yashagan.
Ro‘xatga olish ma’lumotlarda ularning jins tarkibi ham hisobga olingan unga
ko‘ra, umumiy hisobda har mimg latish va litlarga viloyatda 728 nafar ayol to‘g‘ri
kelgan bo‘lsa, shundan shaharda va shahar tipidagi manzilgohlarda 745 nafar,
1
Материалы Всероссийский переписей 1920 г. Часть I . Выпуск 5. Т.-1924, с .29
2
Материалы Всероссийский переписей 1920 г. Часть I . Выпуск 5. Т.-1924, с .102
29

qishloq joylarda va boshqa tipdagi aholi manzilgohlarida 646 nafar to‘g‘ri kelgan. 1
Bundan ko‘rinadiki, viloyatda uchala millat vakillari orasida latviyaliklar nisbatan
ko‘p sonli bo‘lsa, estonlar aksincha kamroq yashagan. Shuningdek ularning ham
aksariyati viloyatning shahar joylarida istiqomat qilgan.
1926-yilda o‘tkazilgan Butunittifoq aholini ro‘yxatga olish jarayonida
aholi tarkibi nisbatan kengroq va ko‘proq jihatlar bo‘yicha o‘rganilgan: tili, yoshi,
milliy tarkibi, ma’lumoti, jinsi bo‘yicha ro‘yxatga olingan. Biz quyida Boltiqbo‘yi
xalqlarining shu jihatlariga to‘xtalib o‘tamiz. Dastlab ularning O‘zbekistondagi
umumiy soniga e’tibor qaratamiz. 1926-yilda jami 1263 nafar Boltiqbo‘yi
xalqlariga mansub aholi yashagan bo‘lsa, ulardan 736 nafari latviyaliklar (485
nafar erkak, 251 nafar ayol), 216 nafari estonlar (131 nafar erkak, 85 nafar ayol),
311 nafari litvaliklar (212 nafar erkak, 99 nafar ayol) bo‘lgan:
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
8-jadval 2
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar Tili
ko‘rsatilmaganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar
363 186 112 63 8 2 2 -
Litvaliklar
88 50 105 40 16 9 3 -
Estonlar
79 46 47 36 5 2 - 1
Bundan ko‘rinadiki, Boltiqbo‘yi xalqlari bu yerda asosan o‘zlarining ona
tilida muloqot qilishgan, shu birga ular orasida rus tilida gaplashadiganlar ham
salmoqli bo‘lgan. Rus imperiyasi va Sovet davlati tarkibida yashaganliklari uchun
rus tilini bilish muhim edi. Rus tili davlat tili bo‘lganligi uchun bu tilni biluvchilar
Boltiqbo‘yi xalqlari tarkibida ham ko‘payib borishi tabiiy hol bo‘lgan. Ammo shu
jihati e’tiborni tortadiki, ular orasida o‘z ona tili va rus tilidan tashqari boshqa
tillarda ham muloqot qiladigan va asosiy tili sifatida qaraydiganlari ham mavjud
bo‘lgan.
1
Материалы Всероссийский переписей 1920 г. Часть I . Выпуск 5. Т.-1924, с . 57
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с.-8
30

Boltiqbo‘yi xalqlarining savodxonlik darajasi
9-jadval 1
jami faqat o‘z tilida
Erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 450 199 278 126
Litvalik 188 68 50 24
Eston 125 70 66 41
Boltiqbo‘yi xalqlarining savodxonlik darajasida ham o‘ziga xoslikni
ko‘rishimiz mumkin. Ularda savodxonlik nisbatan yuqori bo‘lgan holda
savodsizlar ozchilikni tashkil qilgan. Ular orasida asosan o‘z ona tilida savod
chiqarganlar ko‘pchilikni tashkil qilgan. Savodxonlik darajasini ikki jins vakillari
orasida o‘zaro qiyoslasak erkaklar orasida ayollarga nisbatan savodxonlik
yuqoriroq bo‘lgan. Albatta bu shu davr uchun xos xususiyat. Ammo statistik
ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Boltiqbo‘yi xalqlari ayollarining boshqa millat
vakillari ayollariga nisbatan umumiy savodxonlik darajasi ancha yuqori bo‘lgan.
Shahar hududida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari: 2
10- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 446 237 683
Litvalik 199 90 289
Eston 119 80 199
Ularning shahar va qishloqlarda joylashishi ham o‘zgacha bo‘lgan:
Boltiqbo‘yi xalqlarining asosiy qismi shaharlarda yashagan holda ozchilik qismi
qishloqlarda yashardi. Buni ro‘yxatga olish hujjatlarida keltirilgan statistik
ma’lumotlar ham ko‘rsatadi:
11- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 39 14 53
Litvalik 13 9 22
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с.-8
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с.- 9
31

Eston 12 5 17

11-jadvaldagi ma’lumotlar biz yuqorida aytib o‘tgan fikrni, ya’ni chetdan
ko‘chib kelganlar, asosan, shaharlarga joylashtirilgan degan fikrni tasdiqlaydi.
Mazku jihat Turkiston o‘lkasining barcha hududlarida kuzatilgan. Natijada
ularning keyingi yillarda ham asosan shahar hududlarda istiqomat qilinishi
saqlanib qolgan.
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan 12-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar Tili
ko‘rsatilmaganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar
332 176 104 59 8 2 2 -
Litvaliklar
85 45 97 36 14 9 3 -
Estonlar
74 44 40 33 5 2 - 1
Ushbu jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinadiki, Boltiqbo‘yi xalqlari
asosoan o‘zona tilida gaplashishni saqlab qolgan, shu bilan birgalikda oz sonli
qismi turlli sabab va zaruriyatlardan kelib chiqqan holda, boshqa tillarda, birinchi
navbatda, rus tilida muloqot qilgan. Ular orasida o‘z ona tilidan
foydalanmaydiganlari bo‘lgan, lekin ular juda kam sonli bo‘lgan. Aksariyati
boshqa tilda gapirish bilan birgalikda o‘z ona tilidan ham foydalanganlar. Qiziq
jihat shundaki, ro‘yxatga olish ma’lumotlarida ular orasida ona tili aniq
ko‘rsatilmaganlari ham bor. Shuningdek, qishloqlarda yashagan Boltiqbo‘yi
xalqlarining
Qishloqlarda so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan: 13-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar Tili
ko‘rsatilmaganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar
31 10 - - - - 8 4
Litvaliklar
3 5 - - 2 - 8 4
Estonlar
5 2 - - - - - 3
Boltiqbo‘yi xalqlarining savodxonlik darajasi qishloqlarda yashovchilar
bilan shaharlarda yashovchilari o‘rtasidagi farq unchalik katta bo‘lmagan. Buni
quyidagi ro‘yxatga olish ma’lumotlari asosida shakllantirilgan jadval ham
32

ko‘rsatadi.
Shahar aholisi o‘rtasidagi savodxonlik darajasi:
14-jadval 1
jami faqat o‘z tilida
Erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 419 193 259 124
Litvalik 175 65 45 22
Eston 121 62 59 38
Quyida Boltiqbo‘yi xalqlarining O‘zbekistonning o‘sha paytdagi ma’muriy
hududlarida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlarini yuqoridagi jihatlar bo‘yicha alohida-
alohida ko‘rib chiqamiz. Mazkur ma’lumotlar 1926-yilda o‘tkazilgan Butuniitifoq
aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari asosida shakllantirilgan.
Shu yillarda O‘zSSR hududida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlarining yarmidan
ko‘prog‘i , ya’ni 1263 nafardan 707 nafari (444 nafar erkak, 263 nafar ayol)
Toshkent okrugi hududida yashagan. Qolgan qismi esa respublikaning boshqa
ma’muriy hududlarida yashagan. Demak, bu jihat bo‘yicha yetakchi Toshkent
okrugi bo‘lgan. Batafsilroq quyidagi jadvalda ko‘rsatib o‘tamiz: 2

15- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 251 151 402
Litvalik 124 67 191
Eston 69 45 114
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
16- jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar Tili
ko‘rsatilmaganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar
190 116 57 35 2 - 2 -
Litvaliklar
55 37 56 24 10 6 3 -
Estonlar
35 22 30 21 4 2 - -
savodxonlik darajasi:
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с.- 11-12.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 33-34.
33

17- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 225 115 137 78
Litvalik 105 40 27 14
Eston 66 39 30 20
Toshkent okrugida istiqomat qilgan Boltiqbo‘yi xalqlarining asosiy qismi,
642 nafari (401 nafar erkak, 244 nafar ayol) Toshkent shahrida qayd qilingan.
Toshkent okrugining Toshkent shahri hududidagi Boltiqbo‘yi xalqlari milliy va
jinsiy tarkibi quyidagi jadvalda berilgan: 1
18- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 221 138 359
Litvalik 116 62 178
Eston 64 44 108
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
19- jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar Tili
ko‘rsatilmaganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar
168 106 49 32 2 - 2 -
Litvaliklar
52 35 52 21 9 6 3 -
Estonlar
34 22 26 20 4 2 - -
Jadvladan shu ma’lum bo‘ladiki, o‘z ona tilida muloqoqt qiladigan
Boltiqbo‘yi xalqlari orasida latviyaliklar ko‘pchilikni tashkil etgan bo‘lsa,
estonlar nisbatan kam sonli bo‘lgan. shuningdek bu jihat ularning umumiy
sonidagi tafovutlar bilan ham bog‘liq bo‘lgan.
savodxonlik darajasi:
20- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 202 110 126 75
Litvalik 97 39 26 14
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 35.
34

Eston 61 38 29 20
Toshkent okrugining boshqa shaharlari hududida ham Boltiqbo‘yi
xalqlariga mansub aholi vakillari ham yashagan bo‘lib, ularning soni 15 nafarni
tashkil qilgan. Bunda faqat latish va litovslar qayd qilingan bo‘lsa, estonlar
uchramaydi. 1
Ko‘rinib turibdiki, Toshkent okrugining Toshkent shahridan boshqa
shaharlarida eston millatiga mansub aholi vakillari istiqomat qilmagan. Shu 15
nafar aholining 12 nafari o‘z ona tilida, 2 nafari rus tilida, qolgan bir nafari esa
boshqa tilda (ona tilida ham emas, rus tilida ham emas) muloqot qilgan. Ularning
14 nafari o‘z ona tilida savod chiqargan: 12 nafar latish (11 nafar erkak, 1 nafar
ayol, 2 nafar erkak litovs. Qolgan 4 nafari boshqa tillarda savodga ega bo‘lib,
ularning barcahasi latish (3 nafar erkak, 1 nafar ayol). Agar har ikkalasini qo‘shib
hisoblaganimizda soni 15 nafar emas, 18 nafar chiqib, asl sonidan oshib ketadi.
Lekin bu xatolik emas, chunki ular orasida ayrimlari bir vaqtning o‘zida ham ona
tilida, ham boshqa tilda savod chiqarganlar.
Toshkent okrugining qishloq hududlarida 1926-yilda jami 47 nafar
Boltiqbo‘yi xalqlari yashaganligi qayd qilingan. Bu jihat ham alohida ahamiyatga
egadir. Chunki respublikaning qolgan hech hududidagi qishloqlarida ular bundan
ko‘p bo‘lmagan. Toshkent okrugining qishloqlarida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari
milliy va jinsiy tarkibi: 2
21- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 19 11 30
Litvalik 6 5 11
Eston 5 1 6
Okrug hududining qishloq joylarida istiqomat qilgan mazkur xalqlardan litvaliklar
va estonlar orasida o‘z ona tiliga nisbatan rus tilida gapiradiganlar nisbatan ko‘proq
bo‘gan.Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
22- jadval
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 36.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 37.
35

O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 13 8 6 3 - -
Litvaliklar 2 2 4 1 - -
Estonlar 1 - 4 1 - -
Toshkent okrugining qishloqlarida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari
savodxonlik darajasiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, unda ham deyarli barcha qismi
savodxonligini ko‘rishimiz mumkin:
23- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 12 4 8 2
Litvalik 6 1 1 -
Estonlar 5 1 1 -
Samarqand okrugi hududida ro‘yxatga olish davomida 192 nafar (125 nafar
erkak, 57 nafar ayol) Boltiqbo‘yi xalqlari qayd qilingan. Ularning soni respublika
bo‘yicha Toshkent okrugidan so‘ng eng ko‘p shu yerda qayd qilingan: 1
24- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 81 39 120
Litvalik 26 14 40
Eston 18 14 32
Okrug bo‘yicha yashagan boltiqbo‘yi xalqlari orasida so‘zlashuv tili
jihatidan o‘zgacha holat ko‘zga tashlanadi.ulardan litvaliklar ichida o‘z ona tiliga
qaraganda rus tilida gapiradiganlar nisbatan ko‘pchilikni tashkil qilgan.
Shuningdek, boshqa tilda gapiradiganlar orasida ham shunday holat kuzatiladi.
Boshqa tilda gapiradigan mazkur xalqlardan ayollar ichida faqat bir nafar latish
bo‘lgan holda, litvaliklar va estonlardan boshqa tilli ayollar okrugda yashamagan
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
25-j adval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 52 23 27 15 2 1
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 26.
36

Litvaliklar 6 5 16 9 4 -
Estonlar 14 10 3 4 1 -
savodxonlik darajasi:
26- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 77 33 42 20
Litvalik 25 11 5 3
Eston 17 12 10 9
Samarqand okrugidagi Boltiqbo‘yi xalqlarining asosiy qismi, ya’ni 179
(114 nafar erkak, 65 nafar ayol) Samarqand shahri hududida yashagan bo‘lib,
ularning jinsiy va milli tarkibi quyidagicha bo‘lgan: 1
27- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 75 39 114
Litvalik 23 14 37
Eston 16 12 28
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
28-jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 47 23 26 15 2 1
Litvaliklar 5 5 15 9 3 -
Estonlar 12 9 3 3 1 -
savodxonlik darajasi:
29- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 72 33 38 20
Litvalik 22 11 4 3
Eston 15 10 8 7
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 27-28.
37

Samarqand okrugining boshqa shaharlari hududida esa shu davrda bor
yo‘g‘i 5 nafar (2 nafar latish, 1 nafar litovs, 2 nafar eston) Boltiqbo‘yi xalqlari
vakillari yashagan bo‘lib, ulardan faqat bir nafar eston ayol bo‘lgan, qolgan
barchasi erkak bo‘lgan hamda faqat shu bir ayol rus tilida gaplashgan, barcha
erkaklar asosiy tili o‘z ona tili bo‘lgan. 1
Ularning savodxonlik darajasiga e’tibor
qaratadigan bo‘lsak, barchasi ham o‘z ona tilida, ham rus tilida savodga ega
bo‘lgan.
Samarqand okrugining qishloq hududlarida 6 nafar Boltiqbo‘yi xalqlari
yashagan, ulardan 4 nafari latish (barchasi erkak), 2 nafari litovs (1 nara erkak, 1
nafar ayol) bo‘lib, estonlar qayd qilinmagan. Ya’ni Samarqand okrugining qishloq
joylarida ham estonlar yashamaganligini ko‘rishimiz mumkin: 2
Farg‘ona okrugi hududida: 3
30- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 35 22 57
Litvalik 16 3 19
Eston 17 7 24
Farg‘ona okrugida yashovchi Boltiqbo‘yi xaqlarining so‘zlashuv til jihatida
Samarqand okrugidan biroz farqli jihat anglashiladi. Samarqand okrugida boshqa
tilda gapiradigan faqat bir latviyalik ayol ro‘yxatga olingan bo‘lsa, bu yerda faqat
estonlarda shunday holatni ko‘rishimiz mumkin. Demak, mazkur jihatda o‘zaro
farqli va noodatiy holat namoyon bo‘lmoqda. Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha
quyidagicha qayd qilingan:
31-jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 23 16 12 6 - -
Litvaliklar 9 2 7 1 - -
Estonlar 12 2 5 4 - 1
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 29.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 30.
3
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 38-39.
38

savodxonlik darajasi:
32- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 34 18 20 12
Litvalik 16 3 5 1
Eston 15 5 8 2
Farg‘ona okrugining Qo‘qon shahri hududida litvaliklar orasida turli jins
vakillari orasida qolgan ikki xalqqa nisbaban katta farq seziladi. U yerda 12 nafar
erkak litovs bo‘lgan holda bir nafargina ayol litovs yashagan. Bu holat ularning
oila munosabatlariga ham o‘z ta’sirini o‘tkazgan: 1
33- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 19 13 32
Litvalik 12 1 13
Eston 7 3 10
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
34-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 10 8 9 5 - -
Litvaliklar 6 1 6 - - -
Estonlar 2 2 5 - - 1
Quyidagi jadvalda Qo‘qon shahri hududida yashagan Boltiqbo‘yi
xalqlarining savodxonlik darajasi keltirilgan:
35- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 18 11 11 6
Litvalik 12 1 3 1
Eston 6 1 2 -
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 40.
39

Farg‘ona okrugining boshqa shaharlari hududida: 1
36 jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 12 8 20
Litvalik 4 1 5
Eston 10 2 12
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
37-jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 10 8 2 - - -
Litvaliklar 3 - 1 - 1 -
Estonlar 10 1 - - 1 -
savodxonlik darajasi:
38- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 12 7 8 6
Litvalik 4 1 2 -
Eston 9 2 6 1
Farg‘ona okrugining qishloq hududlarida: 2
39- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 4 1 5
Litvalik - 1 1
Eston - 2 2
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
40- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 3 - 1 1 - -
Litvaliklar - - - 1 - -
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 41.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 42.
40

Eston - 1 - 1 - -
savodxonlik darajasi:
41- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 4 - 1 -
Litvalik - 1 - -
Eston - 2 - 1
O‘z SSR dagi kam sonli millatlar va etnik diasporalar millatlararo
munosabatlarning muhim elementi bo‘lib, ularning ijtimoiy va madaniy
rivojlanaishi respublikadagi ijtimoiy sisysosiy vaziyatga bevosita ta’sir ko‘rsatar
edi. Shuning uchun sovet hukumati respublikadagi kam sonli milatlar va etnik
diasporalarning ijtimoiy va madaniy turmushida sezilarli o‘zgarishlarni amalga
oshirishga harakat qilgan. 1

Andijon okrugida 2
42- jadval
Erkak ayol Jami
Latviyalik 19 10 29
Litvalik 16 3 19
Eston 7 9 16
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
43- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 14 9 4 - 1 1
Litvaliklar 6 - 9 1 1 1
Eston 4 4 3 5 - -
savodxonlik darajasi:
44- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
1
Муаллифлар жамоаси Ўзбекистон тарихи 1917-1991 2-китоб Тю-2019, 331-б
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с.- 13.
41

Latviyalik 19 12 12 5
Litvalik 15 3 6 1
Eston 7 5 4 3
Andijon shahrida: 1
45- jadval
erkak ayol Jami
Latviyalik 11 9 20
Litvalik 7 2 9
Eston 4 5 9
1925-1939-yillarda millatlararo munosabatlardagi muammolarni aniqlash
va yechishning natijali shakllaridan biri, bu kam sonli millatlarning respublika
yig‘ilshlari bo‘lib, ularda mazkur sohadagi muammolar ko‘tarilib, ularni yechish
yo‘llari taklif qilinardi. O‘zbekistonda bunday yig‘ilishlar 1928-, 1932- va 1935-
yillarda bo‘lib o‘tib, ularda kamsonli millat vakillari, o‘zbek va rus tillaridan
tashqari, o‘z ona tillarida ham ma’ruza qilishgan. 2
Andijon shahrida yashagan Boltiqbo‘yi xalq larining so‘zlashadigan tili
bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
46- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 6 9 4 - 1 -
Litvaliklar 3 - 4 2 - -
Eston 2 2 2 3 - -
savodxonlik darajasi:
47- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
Erkak Ayol Erkak Ayol
Latviyalik 11 7 5 4
Litvalik 7 2 3 1
Eston 4 3 1 2
Namangan shahrida: 3
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 14-15.
2
Муаллифлар жамоаси Ўзбекистон тарихи 1917-1991 2-китоб 332-б
3
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 16.
42

48-jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 6 1 7
Litvalik 6 1 7
Eston 2 4 6
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
49- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 6 - 4 - - 1
Litvaliklar 2 - - 2 - 1
Eston 2 2 - - - -
savodxonlik darajasi:
50- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
Erkak Ayol Erkak Ayol
Latviyalik 6 1 5 -
Litvalik 5 1 1 -
Eston 2 2 2 1
Andijon okrugining qishloq joylarida qishloq joylarida mana shu davrda 6 nafar
Boltiqbo‘yi xalqlari (3 nafar litvalik, 2 nafar latish, 1 nafar eston) yashagan bo‘lib,
ularning barchasi erkaklar bo‘lgan holda ayollar umuman bo‘lmagan. 1
Bunday
holatda ularning boshqa millat vakillari bilan o‘zaro aloqalari muhim bo‘lgan deb
aytishimiz mumkin. Shulardan 3 nafari o‘z tilida (2 latish, 1litovs) o‘z tilida
gaplashgan bo‘lsa, yana ikki nafari (1 litovs va 1 eston) rus tilida va 1 nafar litovs
boshqa tilda muloqot qilganligi ko‘rsatilgan. Mana shu 6 nafar aholining barchasi
ham o‘z tilida ham rus tilida savodxon bo‘lgan. Albatta bunday kam sonli aholi
istiqomat qilayotgan vaqtda ularning o‘z ona tilida boshqa tilni ham bilishi tabiiy
holdir.
Mana shu davrda O‘zbekiston SSR ning ma’muriy hududlaridan biri
bo‘lgan Buxoro okrugida 63 nafar Boltiqbo‘yi xalqlari vakillari yashagan bo‘lib,
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 17.
43

ularning milliy tarkibi statistkasi quyidagicha bo‘lgan: 1
51- jadval
Erkak ayol Jami
Latviyalik 28 8 36
Litvalik 10 8 18
Eston 4 5 9
Bundan ko‘rinadiki, okrug hududida ularning jinsiy tarkibidagi tafovut
katta bo‘lgan. Erkaklar nisbatan ko‘pchilik bo‘lgan holda ayollar soni sezilarli kam
bo‘lgan. Bunday holatda mazkur millat vakillari bilan boshqa millat vakillari
orasida nikohlar qayd qilingan. Bu ham ularning o‘zaro aralashivuni ta’minlagan
omillardan biri bo‘lib xizmat qilgan. Ular orasida faqat estonlar orasida ayollar
soni erkaklarga nisbatan ko‘pligini ko‘rishimiz mumkin. Bu jihat o‘ziga xos
holatdir.
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
52- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 23 7 4 1 1 -
Litvaliklar 2 3 7 3 1 2
Eston 2 4 2 1 - -
savodxonlik darajasi:
53- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
Erkak Ayol Erkak Ayol
Latviyalik 27 6 20 4
Litvalik 9 8 2 3
Eston 4 4 3 4
Okrugdagi 63 nafar Boltiqbo‘yi aholisining 58 nafari shaharlarda (35 nafar
latish-27 erkak, 8 ayol; 16 nafar litovs-10 erkak, 6 ayol; 7 nafar eston-3 erkak, 4
ayol), qolgan 5 nafari esa qishloq joylarda yashagan. 2
Qishloqda yashagan nafar
aholining 2 nafari eston(1 ayol va erkak), 2 nafari litovs (ayol), bir nafari esa
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 17.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 19.
44

latish(erkak) bo‘lgan. 1

Ularning shaharda yashovchi qismi so‘zlashadigan tili bo‘yicha
quyidagicha qayd qilingan:
54- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 22 7 4 1 1 -
Litvaliklar 2 1 7 3 1 2
Eston 1 4 2 - - -
savodxonlik darajasi:
55- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
Erkak Ayol Erkak Ayol
Latviyalik 26 6 20 4
Litvalik 9 6 2 3
Eston 3 4 2 4
Buxoro okrugining qishloq hududlarida yashovchi qismining barchasi o‘z
onatilida gapirgan bo‘lsa, shundan 2 nafari (1 latish va 1 eston) bir vaqtda rus tilida
ham muloqot qila olgan. Mana shu rus tilini bilgan har ikki aholi erkaklar bo‘lib,
ular ijtimoiy hayot zaruratidan kelib chiqqan holda o‘rganishgan. Ular bu tilni
ma’lum bir kursda emas, ish faoliyati davomida muloqot orqali o‘zlashtirgan.
Ularning 4 nafari o‘z ona tillarida savod chiqarishgan bo‘lsa, faqat bir nafari rus
tilida ma’lumot olgan.
Zarafshon okrugi hududida:jami 17 nafar Boltiqbo‘yi xalqlari vakillari
ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning milliy va jinsiy tarkibi statistikasi quyidagi
jadvalda ko‘rsatilgan: 2
56- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 10 2 12
Litvalik 2 1 3
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. .. , с. 19.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 21-22.
45

Eston 1 1 2
Zarafshon okrugida yashagan Boltiqbo‘yi xalqlarining 11 nafari o‘z ona
tillarida, 5 nafari rus tilida, faqat 1 nafari(latish) esa boshqa tilda muloqot qilgan.
Ammo uning aynan qaysi tilda muloqot qilganligi aniq ko‘rsatilmagan.
Latishlardan 8 nafari(7 erkak, 1 ayol), litovslardan 2 nafari (1 erkak va 1 ayol),
estonlardan 1 nafari(ayol) o‘z ona tilida gaplashgan. Okrugda yashagan 1 nafar
eston ona tili bilan birgalikda rus tilida ham muloqot qilganligi qayd qilingan. 1
Mavjud 17 nafar aholining savodxonlik darajasini quyidagi jadvalda ko‘rib
o‘tamiz:
57- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 10 2 6 -
Litvalik 2 1 1 1
Eston 1 1 1 1
Zarafshon okrugining shahar hududlarida: 2
58- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 10 2 12
Litvalik 2 1 3
Eston - 1 -
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
59- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 7 1 2 1 1 -
Litvaliklar 1 1 1 - - -
Eston - 1 - - - -
savodxonlik darajasi:
60- jadval
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 21-22.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 22.
46

O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 10 2 6 -
Litvalik 2 1 1 1
Eston - 1 - 1
1926-yilda o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olish jarayonida Zarafshon
okrugining qishloq hududlari bo‘yicha Boltiqbo‘yi xalqlaridan faqat 1 nafar eston
qayd qilingan bo‘lib, u rus tilida gapirgan hamda o‘z tilida va rus tilida
ma’lumotga ega bo‘lgan. 1
Albatta bu o‘rinda uning o‘z ona tilida emas, balki
boshqa tilda, ya’ni rus tilida gapirishi tabiiy holdir. Chunki uning yon atrofda
uning tilini tushunadigan odamlar bo‘lmagan va u vaziyat taqozosi bilan shunday
qilishga majbur bo‘lgan.
1926-yilda o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olish jarayonida Qashqadaryo okrugi
hududida jami 25 nafar Boltiqbo‘yi xalqlariga mansub aholi vakillari hisobga
olingan bo‘lib, ular quyidagi jadvallarda turli kategoriyalar bo‘yicha ko‘rsatilgan : 2
61- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 13 6 19
Litvalik 2 - 2
Eston 2 2 4
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
62- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 12 2 1 4 - -
Litvaliklar 2 - - - - -
Eston - 1 2 1 - -
savodxonlik darajasi:
63- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 22.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 24.
47

Latviyalik 11 5 8 1
Litvalik 1 1 - 1
Eston 1 1 - 1
Qashqadaryo okrugidagi Boltiqbo‘yi xalqlarining 22 nafari shaharlarda
qolgan 3 nafari esa qishloq joylarda istiqomat qilgan. Shaharda yashagan aholining
17 nafari latish (11 nafar erkak, 5 nafar ayol), 3 nafar litovs(1 nafar erkak va 2
nafar ayol), 2 nafar eston (ikkalasi ham erkak) bo‘lgan. Bundan ko‘rinadiki, latish
va litovslardan har ikki jins vakillari yashagan bo‘lsa, estonlardan faqat erkaklar
bo‘lgan. Bu ularning boshqa millat vakillari bilan oila munosabatlari o‘rnatishiga
olib kelgan. 1
Shahar hududida yashagan mavjud Boltiqbo‘yi xalqlarining 15 nafari
o‘z ona tilida muloqotni amalga oshirgan bo‘lsa, 14 nafari rus boshqa tillarda ham
muloqot qilgan.
Qashqadaryo okrugining qishloq hududlarida: 2
64- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 2 - 2
Litvalik 1 - 1
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
65- jadval
O‘z ona tilida Rus tilida Boshqa tillarda
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 2 - - - - -
Litvaliklar - - 1 - - -
savodxonlik darajasi:
66- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 2 - 2 -
Litvalik 1 - - -
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 25.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 25.
48

Surxondaryo okrugi hududida: 3
67- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 16 5 21
Litvalik 7 1 8
Eston 3 - 3
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
68-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 16 5 - - - -
Litvaliklar 5 1 2 - - -
Estonlar 3 - - - - -
savodxonlik darajasi:
69- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 15 4 11 1
Litvalik 7 1 3 -
Eston 3 - 3 -
Surxondaryo okrugining shahar hududlarida: 2
70- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 14 5 19
Litvalik - 6 6
Eston - 3 3
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
71-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 14 5 - - - -
3
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 27-28.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 29.
49

Litvaliklar 5 - 1 - - -
Estonlar 3 - - - - -
savodxonlik darajasi:
72- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 13 18 17 19
Litvalik 6 - 3 -
Eston 3 - 3 -
Surxondaryo okrugining qishloq hududlarida shu davrda jami 4 nafar
Boltiqbo‘yi xalqlari vakillari borligi qayd qilingan bo‘lib, ularning 2 nafar latish(2
erkak), qolgan 2 nafari( bir ayol va bir erkak) esa litovs bo‘lgan 1
bo‘lgan
bo‘lsa,eston millatiga mansub aholi vakili umuman qayd qilinmagan. Bundan
ma’lum bo‘ladiki, 1926–yilda Surxondaryo okrugining qishloq hududlarida
estonlar yashamagan. Latishlarning har ikkisi ham o‘z ona tilida gaplashgan bo‘lsa,
litvaliklardan 1 nafari ayol o‘z tilida, bir erkak esa rus tilida gapirgan. Bunda uning
o‘z tilida gapirishi qayd qilinmagan. Bunday holda uning o‘z ona tili, ya’ni lit tilini
bilmagan degan fikr kelib chiqadi. Ularning barchasi savodxon bo‘lgan bo‘lsa,
shundan 3 nafari o‘z ona tili bilan birgalikda rus tilida ham savodi bo‘lgan.
Xorazm okrugi hududida: 2
73- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 10 3 13
Litvalik 5 - 5
Eston 1 2 3
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
74-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 9 3 1 - - -
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 31.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 45.
50

Litvaliklar 3 - 2 - - -
Estonlar - 1 - 1 - -
savodxonlik darajasi:
75- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 8 3 4 2
Litvalik 4 - 1 -
Eston - 2 - -
Xorazm okrugining shaharlari hududida: 1
76- jadval
erkak ayol jami
Latviyalik 8 3 11
Litvalik 5 - 5
Eston - 2 2
Ular so‘zlashadigan tili bo‘yicha quyidagicha qayd qilingan:
77-jadval
O‘z ona tilida
so‘zlashadiganlar Rus tilida
gapiradiganlar Boshqa tillarda
gapiradiganlar
erkak ayol erkak ayol erkak ayol
Latviyaliklar 7 3 1 - - -
Litvaliklar 3 - 2 - - -
Estonlar - 1 - 1 - -
savodxonlik darajasi:
78- jadval
O‘z ona tilida Boshqa tillarda ham
erkak ayol erkak ayol
Latviyalik 8 3 4 2
Litvalik 4 - 1 -
Eston - 2 - -
Xorazm okrugining qishloq hududlarida jami bo‘lib 2 nafar latish, 1 nafar
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 46.
51

eston yashaganligi qayd qilingan. 1
Ularning hammasi o‘z ona tillarida
gaplashishgan, boshqa tilni bilishmagan va o‘z ona tillari bo‘yicha savodli
bo‘lishgan. Mazkur uchala shaxslar erkaklar bo‘lgan, Xorazm okrugining
qishloqlarida 1926-yilda Boltiqbo‘yi xaqlariga mansub ayol kishi yashaganligi
qayd qilinmagan. Shu davrda mavjud bo‘lgan Konimex tumanida esa aksincha
faqat bir nafar latish millatiga mansub ayol kishi 2
yashaganligi qayd qilingan.
Boltiqbo‘yi xalqlarining O‘zbekistonga ko‘chib kelishi tarixida 1941-
1945-yillar alohida ahamiyatli davr hisoblanadi. Sababi bu vaqtlarda II jahon
urushi boshlanishi va Boltiqbo‘yi davlatlarida jangovar harakatlarining olib
borilishida edi. Natijada, frontorti hududi bo‘lgan O‘zbekistonga ko‘plab
latviyalik, litvalik, estoniyalik oilalar va ularning farzandlari ko‘chirildi.
Ko‘chirib keltirilganlarni bag‘rikeng xalqimiz ochiq ko‘ngillilik bilan kutib oldi.
Bu haqda o‘sha davr hujjatlari ma’lumot beradi.
1983-yi yozida Buxoro viloyati G‘ijduvon tumanidagi “SSSR 60 yilligi”
nomli kolxozda (o‘sha davrda shunday nomlangan) kolxozchi, traktorchi
Leoxard Umidov-Lakuni uzoq qidiruvdan so‘ng topilgan. Urush yillarida
ko‘chirilgan bolalar orasida 11 yoshli eston farzandi Leoxard va uning ukasi edi.
Estoniyadan chiqqan eshelondagi bolalarni dushman qo‘shinlari o‘qqa tutgan,
natijada, bir necha bola – Lexard va uning ukasi Voldemir omon qolgan. Ular
Buxoroda mahalliy aholi uyida joylashib, shu yerda muqim yashab kelganligi
haqida ma’lumot bor 3
.
O‘zbekistonda fashizmga qarshi urush munosabati bilan latish va
estonlarning ko‘chirilgan holati quyidagicha:
79-jadval 4
O‘zbekiston hududiga ko‘chirilgan latviyaliklar
№ Mintaqa nomi Ko‘chirilganlar
soni Ko‘chirilgan
sanasi
1. Toshkent viloyati 162 kishi 15.12.1941
2. Toshkent shahri 171 kishi 15.1.1942
1
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 47.
2
Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I М.-1928, с. 48.
3
К. Фозилхўжаев Ўзбекистон бағрига олди Т.-1989, 47-б.
4
O’zR MDA f. P-31, op 3. d 29, 28-36-bet
52

3. Farg‘ona viloyati 98 kishi 15.1.1942
4. Xorazm viloyati 1 kishi 15.11.1941
5. Buxoro viloyati 43 kishi 15.11.1941
6. Namangan viloyati 30 kishi 1.9.1941
7. Samarqand viloyati 1 kishi 19.9.1941
8. Qoraqalpog‘iston hududiga 14 kishi 30.4.1941
80-jadval 1
O‘zbekiston hududiga ko‘chirilgan estoniyaliklar
№ Mintaqa nomi Ko‘chirilganlar
soni Ko‘chirilgan
sanasi
1. Toshkent viloyati,
Toshkent shahri 25 kishi 01.09.1941
2. Namangan viloyati 13 kishi 01.09.1941
3. Farg‘ona viloyati 4 kishi 5-20.09.1941
4. Samarqand viloyati 5 kishi 01.09.1941
5. Toshkent viloyati 2 kishi 26.09.1941
6. Qoraqalpog‘iston hududiga 10 kishi 24.06.1941
7. O‘zbekiston SSR bo‘yicha 210 kishi 01.09.1941
8. Buxoro viloyati 1 kishi 01.10.1941
9. Toshkent viloyati 13 kishi 01-10.10.1941
10. Buxoro viloyati 1 kishi 15.10.1941
11. Xorazm viloyati 3 kishi 01.10.1941
12. Farg‘ona viloyati 25 kishi 01-19.1941
13. Toshkent viloyati 9 kishi 01.10.1941
14. Toshkent viloyati 11 kishi 01.11.1941
15. Farg‘ona viloyati 9 kishi 15.11.1941
16. O‘zbekiston SSR bo‘yicha 119 kishi 10.1941
Mazkur jadvallardan ko‘rinadiki, urushning dastlabki yillaridayoq
O‘zbekiston hududiga Boltiqbo‘yi xalqlari ko‘chirilgan bo‘lib, ular
respublikaning turli hududlariga joylashtirilgan. Ularning joylashuvi hududlar
kesimida notekis bo‘lganligi kuzatiladi va bunda eng ko‘p qismi Farg‘ona
viloyati, Toshkent shahri viloyatiga joylashtirilgan. Boltiqbo‘yi xalqlarining bu
yerga ko‘chib kelish jarayonidagi o‘ziga xos jihati ham mana shundadir.
1
O’zR MDA f.314, op 3. d 6, 28-36-bet
53

Shuningdek, ular asosan, shahar huddudida yashaganlar. Mana shu davrda
respublikaning nisbatan chekka viloyatlariga ular deyarli ko‘chirilmagan.
Jumladan, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlariga. Buni yuqoridagi jadval ham
ko‘rsatib turibdi. E’tibor qaratadigan bo‘lsak, Samarqand, Buxoro, Xorazm
viloyatlariga ulardan bor-yog‘i 1 kishidan joylashtirilgan. Bu ham, albatta, qiziq
jihatdir.
54

2. 2. Boltiqbo‘yi xalqlari ning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o‘rni.
Rossiyada 1917-voqelari va Bolsheviklar hokimiyatining o‘rnatilishi sobiq
imperiya tarkibidagi xalqlar uchun jiddiy qiyinchiliklarni yuzaga keltirdi.
Bolsheviklar sotsializm mafkurasiga asoslangan jamiyatni barpo etishga kirishar
ekan, aholi qo‘lidagi turli ko‘rinishdagi xususiy mulkni umumlashtirish maqsadi
bilan musodara qila boshladi. Mana shunday siyosat Turkiston o‘lkasi xalqlari,
jumladan, bu yerda yashahayotgan Boltiqbo‘yi xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotida jiddiy qiyinchliklarni yuzaga keltirdi. Ular o‘z mulklaridan mahrum
etildi. Shu bilan birga ularning ma’lum qismi bolsheviklar qurolli guruhlarida
ham ishtirok etganligi tarixiy hujjatlardan ma’lum. Masalan, “1918-yilda
Toshkentda latish sotsial-demokratik gruppasi tashkil etilib, keyinchalik
o‘lkaning boshqa hududlarida yashovchi boltiqbo‘yiliklar ham kelib ularning
harakatida qatnashgani tarixiy manbalarda ma’lum” – deya ta’kidlaydi
X.Inoyatov 1
. S huningdek, Turkiston millatlar bo‘limida 1922-yil latish seksiyasi
faoliyat olib ko‘rsatishiga ruxsat berilgan 2
. Keyinroq 1922-yil 14-iyulda
Turkiston Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi Prezidumining 102-sonli qaroriga ko‘ra,
latish seksiyasi o‘z faoliyatini to‘xtatadi. Bundan ko‘rinadiki, sovet Rossiyasi
dastlabki davrdan boshlab, kam sonli milatlarga nisbatan olib borgan milliy
siyosati bir yoqlama ekanligi, faqat “markaz” manfaatlariga xizmat qiluvchi
tadbirlarni amalga oshirganini ko‘rish mumkin.
Bu davrda o‘lkadagi Boltiqbo‘yi xalqlarining turmushi og‘ir kechib,
ularga nisbatan mahalliy aholi bag‘rikenglik munosabatida bo‘lib turardi. Sovet
Rossiyasi esa ularga ko‘plab cheklovlar qo‘ygan. Hatto ularning farzandlari o‘z
ona tilida ta’lim olish imkoniyati bo‘lmagan.
Turkiston А SSRning 1918-yil 12-dekabrdagi ma’lumotnomasida shunday
deyiladi:
1.Barcha millatlarga bolalarini o‘z milliy ona tillarida o‘qitish uchun,
sinfda “eng ozi” bilan 35 kishilik guruh bo‘lsa, o‘qitish huquqi berilsin;
2. Barcha millatlarga mansub o‘quvchilar uchun maktablarda fakultativ
1
Иноятов Х. Ўзбекистонда октябрь революциясининг ғалабаси. Т – 1986, 99-б
2
O’zR MDA 1318 – F. 2-hujjat, 1-b
55

davlat tili rus va turk tillari o‘qitilishi majburiylashtirilsin. 1
Bunday hujjat milliy talablar asosida, bir tomondan milliy guruhlar va
boshqa tomondan deputatlar kengashlari va Xalq maorifi bo‘limlari o‘rtasidagi
tushunmovchilik sababli qabul qilingan. Shuningdek, bu hujjat o‘sha davrda
sovet maktabini yaratishdagi dastlabki tadbirlardan biri edi. Qabul qilingan
qarorda, maktablarda ko‘pchilikni hisobga olib, ana shu ko‘pchilik tili majburiy
fan sifatida o‘qitilishi qayd qilingani kam sonli, jumladan, o‘lkadagi latviyalik,
litvalik, estoniyaliklarning bolalari rus tilida ta’lim olishga majbur bo‘lgan. O‘z
ona tillaridan foydalanish imkoni bo‘lmagani qatori, milliy rasm-rusumlari, urf-
odatlari, marosimlarini saqlash va rivolantirish imkoni, diniy e’tiqodlarini erkin
amalga oshirish imkoni bo‘lmagan. Bunday holat sovet totalitar rejimidagi
odatiy holat edi. Ular barcha xalqlarga erkinlik va’da qilsada, zimdan bunga
qarshi siyosat olib borgan holda o‘zlarining ruslashtirish siyosatini amalga
oshirishga harakat qilgan.
Shunday bo‘lishiga qaramasdan, bu hududda qolgan latishlar barcha
sohalarda faol mehnat qila boshlagan. Masalan, XX asrning 20-yillarida o‘lkada
kam sonli millatlar qatorida latish seksiyasi tuzilgan bo‘lib, millat vakillari o‘lka
ijtimoiy-siyosiy hayotida faol qatnashgan. Jumladan, Yakov Peters Turkiston
KP MQ byurosining a’zosi, Yan Rudzutak RKP(b) MQ O‘rta Osiyo byurosi
boshlig‘i, F.Ya.Sirul Toshkent shahar millitsiya boshlig‘i bo‘lgan. Latishlar
ta’lim, tibbiyot sohasidagi xodimlar orasida ko‘pchilik bo‘lgan, Xususan,
ulardan I.Ya.Dos O‘rta Osiyo harbiy maktabining o‘qituvchisi bo‘lib ishlagan.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng latish millati vakillari yana 1200 taga ko‘paygani
arxiv hujjatlaridan ma’lum. 2
Rossiya Birinchi jahon urushidan chiqqach, imperiya tarkibidagi
Boltiqbo‘yi respublikalari ham ajralib chiqqan edi. Shu bois Ikkinchi jahon
urushi davrigacha Boltiqbo‘yi xalqlarining ko‘chirilishi ularning ona
vatanlaridan emas, balki Rossiyaning turli hududlaridan amalga oshirildi. Ya’ni
bundan Rossiya o‘z tarkibiga kirmagan davlatlardan ham ularni ko‘chirib kelgan
1
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 99 -б
2
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 110-б
56

ekanda degan xulosa kelib chiqmasligi lozim. O‘zbekiston hududlarining
demografik holati, milliy tarkibiga ta’sir qilgan omillarda biri – bu aholini
ko‘chirish siyosati bo‘ldi. Bu siyosatning asosiy maqsadi yangi yerlarni
o‘zlashtirishga, paxta maydonlarini kengaytirishga, paxta monopoliyasini
kuchaytirishga, paxta mustaqilligiga erishishga qaratildi. Shuningdek,
O‘zekiston qishloq xo‘jaligidagi ahvolga ikkinchi jahon urushidan oldingi
yillarda o‘zlashtirilmagan hududlarni o‘zlashtirish hamda aholini ko‘chirish
siyosat katta ta’sir qildi. Unga ko‘ra Samarqand, Toshkent viloyatlaridan,
Farg‘ona vodiysidan 1925-yildagi hisob-kitoblarga ko‘ra ortiqcha hisblangan
53,3 foiz aholini ko‘chirish kerak edi. 1
Ammo bu jihatda asosan mahalliy aholi
vakillari ko‘chirilgan bo‘lsa-da, shu bilan birga yevropalik aholi vakillari,
jumladan Boltiqbo‘yi xalqlari orasidan ham ma’lum qismi o‘zlarining yashab
turgan hududlaridan boshqa joylarga ko‘chirildi.
Aholini ko‘chirish paxta mustaqilligini ta’minlashga qaratilgani bilan
unga dehqonlargina emas, balki zichlik yuqori hududlardagi butun aholi safarbar
etilgan, ko‘chiriluvchilar qishloq hududlardangina emas, shahar joylardan ham
saralangan. Bunda asosan tub yerli aholi vakilari bu jarayonga jalb qilingan. 2
Shu bilan birga ko‘chirish siyosati boshqa millat vakillarini ham o‘z girdobiga
tortgan. 1929-1934-yillarda 6312 nafar boshqa millat vakillari ham ko‘chirilgan.
Bu jarayonda paxtachilik bilan deyarli tanish bo‘lmagan ruslar, polyaklar,
nemislar, Boltiqbo‘yi xalqlari va boshqa xaqlar aholini ko‘chirish siyosatiga
tortilgan. Bu hukumatning milliy siyosatda namoyon bo‘lgan zo‘ravonligining
o‘zginasi bo‘lgan. Ya’ni bunda totalitar hukumat millatlar orasida bir siyosat
olib bormagani va tub millat vakillari bilan yevropalik aholi vakillariga
munosabat masalasida ma’lim tafovut bo‘ganini ko‘rishimiz mumkin.
Ushbu xalq vakillarining nisbatan ko‘p sonli qismi ko‘chirib keltirlishi
SSSR Boltiqbo‘yi davlatlarini 1940-yilda bosib olishi va Ikkinchi jahon
urushining sovet-german o‘rtasida boshlanib ketishi fonida yuz berdi. Mazkur
davrda ular asosan ikkita sabab bilan bu yerlarga evakuatsiya qilingan:
1
Муртазаева Р. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва толера нтлик. Т.-2019. 216-б
2
Муртазаева Р. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар 217-b.
57

Gemaniya bosib olingan hududlar va ularga yaqin yerlarda yashovchi aholi
vakillaridan bo‘lganligi va Sovet hukumatining fashistlar bilan hamkorlik qilishi
mumkin degan shovinistik kayfiyati. Mana shu yillardagi og‘ir va mashaqqatli
kunnlarda ham o‘zbek xalqi o‘zining bag‘rikengligini namoyon qildi.
O‘zbekistonga front va frontga yaqin hududlardan ko‘plab aholi vakillari,
jumladan 200 000 ming nafar bolalar ko‘chirib keltirilgan. Yetishmovchiliklarga
qaramasdan xalqimiz ularni qabul qildi, borini ular bilan baham ko‘rdi. Bu
haqida prezidentiz Sh.Mirziyoyev shunday deydi: “ Yangi aniqlangan
ma’lumotlarga ko‘ra, urush o‘chog‘iga aylangan o‘lkalardan O‘zbekistonga 1
million 500 min kishi, jumladan, 250 mingdan ziyod bola evakuatsiya qilindi.
Xalqimiz bu odamlarning barchasiga chinakam mehr va e’tibor ko‘rsatdi,
so‘nggi burda nonini ham ular bilan baham ko‘rib, yuksak insonparvarlik
fazilatlarini namoyon etdi.” 1
Bolalarning yashashlari, ta’lim olishlari uchun
imkon qadar yaxshi sharoit yaratildi. Jumladan, k o‘chirilganlarning bolalari
ta’lim olishlari uchun 1943-yilning mart oyida Toshkent shahri Qodiriy
ko‘chasida 7-maktab o‘rnida Litvadan keltirilgan bolalar uchun maxsus uy
tashkil etilgan. Shu yerda ularni o‘qitish uchun maxsus maktab ham ochilgan 2
.
Xuddi shunday maktab hozirgi Navoiy viloyatida 318-maktabda ham ochilgan.
Ammo sovet hokimiyatining yuqorida ta’kidlanganidek, milliy sinflar tashkil
qilishda bolalalar soni qat’iy belgilab qo‘yishi milliy maktablar va milliy sinflar
tashkil qilishda jiddiy to‘siq bo‘lgan. Aslida esa bunday milliy ta’lim holatining
ahvoli ancha yaxshi bo‘lishi mumkin edi. Ammo byurokratik totalitar rejim
hukmronligida bunga imkon berilmasligi tabiiy hol edi.
Sovet hokimiyatining mana shunday siyosatiga qaramasdan mana shu
yerda oldindan yashba kelyotgan yoki urush yillarida ko‘chirib keltirilgan
Boltiqbo‘yi xalqlari shu davlatni vatani bilib, Ikkinchi jahon urushi yillarida
fashizm ustidan g‘alab qozonishda xalqimiz bilan yelkama-yelka turib mehnat
qildi, mashaqqatlarni yengib o‘tdi. Ikkinchi jahon urushida o‘zbekistonlik litovs
millatiga mansub Volfas Leybovich, Poznyak Viktor Genrixoviya va Mits
1
Ш.Мирзиёев миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари. Т.-2020, 431-б.
2
Фозилхўжаев К. Фарзандларни Ўзбекистон бағрига олди, Т-1989, 147-б.
58

Grigoriy Zilmanoviya oliy mukofotlar bilan taqdirlangan.
59

3- BOB . 1945-1980 -YILLARDA RESPUBLIKA IJTIMOIY-IQTISODIY
HAYOTIDA BOLTIQBO‘YI XALQLARINING O‘RNI.
3.1. 1945-1980 -yillarda Boltiqbo‘yi xalqlari milliy va ijtimoiy tarkibi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda urush yillarida bu yerga
ko‘chirilgan Boltiqbo‘yi xalqlariga uylariga qaytarilgan bo‘lsa, ularning ma’lum
qismi shu yerda yashab qolgan. Bu haqida R.Xomitov shunday ta’kidlaydi:
“Boltiqbo‘yi hududlari fashistlardan ozod etilganidan so‘ng O‘zbekistonga
kelgan latish, litovs va estonlar o‘z vatanlariga qayta boshladi. Shunday
bo‘lsada, ularning ma’lum qismi shu yerda muqim yashab qolishgan”. 1
Shuni
qayd etish kerakki urushdan keyin ham turli sabalarga ko‘ra, bu yerga
Boltiqbo‘yi xalqlarining kelishi davom etdi. Ular turli sohalar mutaxassis
kadrlari sifatida bu yerga yuborilgan. Bu haqida R.Xomitov shunday
ma’lumotni keltiradi: “Ikkinchi jahon urushidan so‘ng latish millati vakillari
yana 1200 taga ko‘paygani arxiv hujjatlaridan ma’lum.” 2
Urushdan keyingi yillarda Boltiqbo‘yi xalqlarining mamlakatimizga ko‘p
sonli bo‘lib kelish davri bu 1966-yil bo‘ldi. Shu yilda Toshkentda kuchli zilzila
bo‘lishi shaharni vayron qildi. Shaharni qayta tiklash uchun Ittifoq tarkibidagi
respublikalar, jumladan, Boltiqbo‘yi respublikalari yordam ko‘rsatdi. Uktam
Xudayarov O‘zbekiston aholisi milliy tarkibi masalari bo‘yicha ilmiy izlanishlar
olib borib, “O‘zbekiston aholisining milliy va ijtimoiy tarkibi (1925-1991)”
nomli tarix fanlari bo‘yicha Falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasida shunday
ma’lumot keltiradi: “ O`zbekiston aholisining yanada ko`payishiga sabab bo`lgan
omillardan yana biri – bu 1966-yil 26-aprelda Toshkentda sodir bo`lgan yer
qimirlashi hisoblanadi. Zilzila oqibatlarini bartaraf etish maqsadida Toshkent
shahri aholisi RSFSR, O`zbekiston viloyatlariga va boshqa Ittifoqdosh
respubliklarga ko`chirildi. Zilzila vayronagarchiliklarini tiklash maqsadida
tuzilgan maxsus komissiya hisobotiga ko`ra, RSFSR ga 980, Ukraina SSR ga
1
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 74 - b
2
O’sha joyda, 110- b
60

1377, Belorussiya SSR ga 538, Litva SSR ga 123 oila yuborilgan.
O`zbekistonning turli viloyatlariga esa 770 ta oila ko`chirildi. Toshkentga
RSFSR, Ukraina, Gruziya, Armaniston, Turkmaniston, Tojikiston, Latviya,
Litva, Estoniya va boshqa respublikalardan arxitektorlar, injiner-loyihalovchilar,
quruvchilar, vrachlar, olimlar, ilmiy ekspedisiyalar jo‘natildi. Ularning xolisona
yordamlari tufayli Toshkent shahri o`zining zamonaviy qiyofasini tikladi”. 1

1970-yil mamlakat aholisi umumiy tarkibidagi ulushi 4785 nafarni tashkil
etib, erkaklar 3810 kishi, ayollar 975 kishidan iborat bo‘lgan 2
.
1979-yil va 1989-yillarda Butunittifoq aholini ro‘yxatga olish jarayonlari
natijasiga ko‘ra, O‘zbekistonda yashagan Boltiqbo‘yi xalqlari umumiy soni
quyidagi jadvalda keltirilgan:
81-jadval 3
1979-yil 1989-yil
Latviyalik 1464 kishi 1131 kishi
Litvalik 1040 kishi 1628 kishi
Eston 1064 kishi 854 kishi
Biroq, shuni unutmaslik kerakki, 1991-yildan boshlab ko‘plab
boltiqbo‘yiliklarning nafaqat O‘zbekistondagi qi s mi, balki butun sobiq ittifoq
tarkibiga kiruvchi davlatlardagi vakillarining tarixiy vatani Latviya, Litva,
Estoniyaga qaytish jarayoni yuz berdi. Bu tabiiy jarayon hisoblanadi 4
. Bu jihat
quyidagi jadvaldagi ma’lumotlarda ham ko‘rinadi:
82-jadval
Yil latish litovs Eston
2000-yil 140 519 342
Boltiqbo‘yi davlatlar i ga immigratsiya bo‘lgan mamlakatlar va ularning
miqdori 1990-1991-yillar (ming kishi hisobida)
83-jadval
t/r Mamlakat nomi Latviya Litva Estoniya
1
У.Худаяров Ўзбекистон аҳолисининг миллий ва ижтимоий таркиби (1925-1991 йй) Тарих фанлари
бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси T.-2019 76-b.
2
Итоги переписи населения. 1970 года М-1972б с.129
3
Р.Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015 , 110-111-b.
4
O’sha joyda. 10 8 -б .
61

1. Rossiyadan 71,7885 53,8364 63,4292
2. Ukrainadan 9,3023 12,6338 11,1085
3. Belorussiyadan 2,7869 7,27 3,2812
4. Markaziy Osiyodan
( jumladan, O‘zbekiston
bilan birga) 3,5364 4,7704 3,5557
5. Kavkaz davlatlaridan 2,191 2,4714 2,6846
6. Moldovadan 5,8428 8,5448 6,0733
7. Boshqa hududlardan 4,5551 10,5171 9,8676
Bu xalqlarning so‘nggi yillarda esa aholi tarkibdagi ulushi quyidagicha.
O‘zbekiston Respublikasining milliy tarkibi(2004-yil)
84-jadval 1
Millati Jami aholi Shahar aholisi Qishloq aholisi
Ming kishi % Ming kishi % Ming kishi %
Jami
aholi 24812,1 100 9225.3 100 15586.8 100
o‘zbeklar 19443.3 78.4 6071.9 65.8 13371.4 85.8
litvaliklar 1.3 0.01 1.1 0.01 0.2 0.0
Estonlar 0.6 0.0 0.5 0.01 0.1 0.0
Latishlar 0.2 0.0 0.1 0.0 0.1 0.0
2011-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekiston aholisi milliy takibida
o‘zbeklar 23322700; qoraqalpoqlar 626900; tojiklar 1392500; ruslar 871100;
qozoqlar 831200; qirg‘izlar 251800; tatarlar 219100; turkmanlar 171300;
koreyslar 142100; boshqa millat va elat vakillari 626100 kishini tashkil qilgan 2
.
Mazkur jadvaldan kelib chiqqan holda shuni ta’kidlash kerakki, Boltiqbo‘yi
xalqlarining respublikamiz aholisi tarkibidagi salmog‘i sezilarli darajada emas,
ularning o‘sishi deyarli ko‘zga tashlanmaydi. Shu bilan birga o‘tgan vaqt
davomida ularning orasida rasmiy jihatdan jihatdan o‘zlarining milliyligini
o‘zgartirganlari ham kuzatilgan.
1
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 10 9 -б
2
Ўзбекистоннинг этноконфессионал атласи. Т.-2011, 6-б
62

3.2. O‘zbekiston SSRning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida ularning tutgan o‘rni.
Sovet davlatining xaalqlarni majburan ko‘chirish siyosati O‘zbekiston
SSR milliy tarkibining o‘zgarishi va xilma-xilligiga olib keldi. XX asr 30-50-
yillar oralig‘ida O‘zbekistonga boshqa ko‘plabxalqlar bilan birga Boltiqbo‘yi
xalqlari ham ko‘chirib keltirildi. 1946-yilga kelib, O‘zbekistonga maxsus
ko‘chirilgan turli millat vakillarining o‘zi 179992 kishini tashkil etgan. Svet
davlati olib borgan shafqatsiz milliy siyosatni shundan ko‘rsa bo‘ladiki, bu
xalqlar doim IIXK (NKVD) va DXH (KGB) nazorati ostida bo‘lgan. bunday
kuchli nazorat yigirma behs yil davom etgan. 1
Boltiqbo‘yi xalqlari malakatimiz
ijtimoiy-iqtisodiy hayotida o‘z o‘rniga egadir. Ular jamiyat hayotining turli
sohalarida faoliyat olib borganlar. Mamlakataimiz ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy,
madaniy hayotining ajralmas qismiga aylangan. Urushdan keyingi yillarda ular
o‘z faolliklarini namoyon qildilar. Jumladan, litvaliklar diasporasining mashhur
insonlari, yadro fizikasi bo‘yicha mutaxassis professor B.Vitolmasa, tibbiyot
fanlari doktori G.F.Mankusa, arxitektor A.Jmuyda, Ya.Kuchisa, grafik va
plakatchi A.Chitkaukasa, vitrajchi I.Lipene 1929-1948-yillarda mehnat qilib 2
,
O‘zbekiston fani, madaniyati rivojiga o‘z hissalarini qo‘shdilar.
Uchinchi bosqichning boshlanish sanasi, 1966-yildan
boltiqbo‘yiliklarning O‘zbekistonga ko‘chib kelishlarining muhim sababi,
Toshkentda tabiiy ofat- zilzilaning sodir bo‘lishi edi. Mahalliy aholiga urush
yillarida ko‘rsatgan beg‘araz yordami va uzoq tarixiy davrlar davomida
shakllangan do‘stona aloqalari tufayli, o‘z ixtiyorlari bilan Toshkentga ko‘chib
kelib shaharni qayta tiklashda boltiqbo‘yiliklar qahramonona mehnat qildilar.
O‘sha davrda Litva KP ning birinchi kotibi bo‘lib ishlagan A.Vossning quyidagi
so‘zlari diqqatga sazovor: “O‘zbeklar juda bag‘rikeng va mehmondo‘st, ayni
vaqtda latishlar uchun juda qadrdonlardir. 1966-yil bahor va yozida juda ko‘p
latish ishchilari, injenerlar, texniklar Toshkentni qayta qurishda beg‘araz
yordamlashdilar. Latviya yordam poyezdi 1966-yil iyunidan 1967-yil
sentabrigacha 280-o‘rinli bolalar uyi, uchta aholi turar joylar majmuasini qurib
1
Юнусова Х. Ўзбекистонда совет давлатининг миллий сиёсати ва унинг оқибатлари. – Т.2005.108-б.
2
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 112-б
64

shaharliklarga topshirdilar. 23 ta latviyalik quruvchi maqtov yorliq va 143 tasi
“Toshkent quruvchisi” ko‘krak nishonini oldilar. Ustalar “Yulduz” fabrikasining
binosini to‘laligicha qurib topshirdilar. Toshkent Metropolitenini qurishda ham
xizmat qildilar. Shuningdek, o‘zbeklar - latishlar do‘stlashuvi yanada
mustahkamlanib quruvchilarga o‘zbeklar tomonidan madaniy kechalar, ikkala
xalqlarni yaqinlashtiruvchi tadbirlar tashkil qilingani, bizlarni quvontiradi” 1
,-deb
ta’kidlagan. Toshkent qurilishida eng jonbozlik ko‘rsatgan Roberto Gasisom,
yuk ko‘taruvchi Yakisa Venusalar 2
qatorida bo‘yoqchi Karolis Shukvayuchis,
duradgor Alfonsos Misyavichu, yuk ko‘taruvchi Vitas Miskus, haydovchi
Dmitriy Dizanov va Alchis Petravichus, qurilish boshlig‘i Romantik Yuzenas,
Arxitektor Litis Tishkuslarning xizmatlari katta bo‘lgan. 3
1966-yil Toshkent zilzilasini bartaraf etishda litvaliklar ham do‘stona va
beg‘araz yordamini ko‘rsatdilar. O‘sha yillari Litva Markaziy Qo‘mitasi
Birinchi kotibi bo‘lgan A.Snekchus “litvalik juda ko‘p farzandlarning ikkinchi
jahon urush yillarida o‘z bag‘riga olgan non shahri va do‘stona Toshkentning
og‘ir kunlarida juda ko‘p litvaliklar ixtiyoriy ravishda Toshkentga kelishdi. Ular
qisqa davr ichida 100 kvadrat metr uy-joyni qurib bitkazdilar” 4
. Litvaliklar jami
300 kvartirali 4 ta ko‘p qavatli uy-joy qurib, shahar aholisiga sovg‘a qildi. 5
Ulardan qurilish boshlig‘i Kudryavsev Fedor, bo‘yoqchi Yankunas Alfredas,
bosh injener Yurgelyonis Ionaslarning xizmatlari katta bo‘lgan. 6
1966-yil estoniyaliklardan ham ko‘plari Toshkentdagi qurilish va qayta
tiklash ishlarida ishtirok etgan. Shahar aholisining o‘sha og‘ir kunlarida
Estoniya 200 quruvchi yubordi. Ular 16 oy davomida 50 kvartirali ikkita ko‘p
qavatli uyni qurib shahar aholisiga foydalanishga topshirdi. 7
O‘sha davrda bir
qator orden bilan taqdirlanganlardan bo‘yoqchi Vilyaste Malle, quruvchi
Begeshev Enver, tom yopuvchi Beletskiy Dmitriy, g‘isht teruvchi Reyer
1
Комсомол Узбекистана, 1972 г. 5 мая
2
Правда Востока, 1969 г 9 мая
3
Экономика и Жизнь, 1972 г №8
4
Правда Востока, 1972 г 18 мая
5
Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002, ст.149
6
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 112-б
7
Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002, ст.255
65

Voldemar, g‘isht teruvchi Palmits Mixaillarni ko‘rsatish mumkin. 1
Shunisi ahamiyatliki, bu davrda O‘zbekiston hududiga kelgan ko‘plab
latviyalik, litvalik va estoniyaliklar bu hududda muqim yashab qolib, o‘zlarining
hayotlarini O‘zbekiston bilan bog‘laganlar va o‘zbeklar bilan yaxshi
munosabatdga kirisha olgan. Mamlakatimiz ilm-fani, san’ati va texnika rivijida
ham xizmatlar qilishgan. Masalan, 1966-yil Toshkent rassomchilik va san’at
institutida vilnyuslik mashhur rassom Irena va Yuazas Lipaslar o‘qituvchilik
qilgani, latviyalik Monfere Esse-Ezinge Toshkent shahrida tibbiyot boshlig‘i
bo‘lganligini ko‘rish mumkin 2
. O‘zbekistondagi boltiqbo‘yiliklar uchun bu yer
ikkinchi Vatan bo‘lib qolgan. Ularning muqim yashab qolganligi 1970-yil
aholini ro‘yxatga olish hujjatlarida aholi tarkibidagi ulushi o‘sganligidan ham
ma’lum.
Bu xalqlar hayotida sodir bo‘lgan o‘zgarishlar asosan XX asrning 80-
yillarida e’lon qilingan “qayta qurish” siyosatidan, xususan, mamlakatda turli
millat vakillarining tarixiy an’analraiga munosabatlari o‘zgarishi va milliy ongi
o‘sishi natijasida mustaqillikka erishish yo‘lidagi harakatlari oldini olib
bo‘lmaydigan jarayonga aylanganidan so‘ng boshlandi. 3
Biroq shuni unutmaslik
kerakki, 1991-yildan boshlab ko‘plab boltiqbo‘yiliklarning nafaqat
O‘zbekistondagi qismi, balki butun sobiq Ittifoq tarkibiga kirgan davlatlardagi
vakillarining tarixiy vatani Latviya, Litva, Estoniyaga qaytish jarayoni yuz
berdi. Bu tabiiy jarayon hisoblanadi.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, sovet davlatning ko‘chrilgan xalqlarga
nisbatan olib borgan zo‘ravonlarcha qatag‘on siyosatidan qat’iy nazar o‘zbek
xalqi bu xalqlarga nisbatan hamisha o‘zining olijanob insonparvarlik fazilatlarini
namoyon qilib, bir zaminda ular bilan uzoq yillar davomida do‘stlik va ahillikda
yashab keldi. Xalqlar o‘rtasidagi hamjihatlik, o‘zaro hurmat yillar davomida
shakllandi, do‘stona munosabat ularni O‘zbeksitonni o‘z Vatani deb
anglashlariga sabab bo‘ldi. Buni quyidagi fikr ham tasdiqlaydi: “Men koreys
1
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 11 9 -б
2
Комсомол Узбекистана, 1972 г. 5 мая
3
Юнусова Х. Ўзбекистонда совет давлатининг миллий сиёсати... 109-б.
66

bo‘lsam ham o‘zbeklashib ketganman, - deydi koreyslarning Andijon viloyati
milliy—madaniy markazi rahbari Y.V.Li, - o‘zbeklardagi odamiylik,
insonparvarlik, bag‘rikenglik xususiyatlari menda ularga nisbatan juda katta
mehr uyg‘otgan” 1
. Mana shu jihatlar O‘zbekistonda yashayotgan turli millat
vakillari, jumladan, Boltiqbo‘yi xalqlarining bu yerda yashab qolishiga sabab
bo‘lgan omillardan biri bo‘lib xizmat qilgan.
1
Юнусова Х. Ўзбекистонда совет давлатининг миллий сиёсати... 110-б.
67

3.3. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda yashayotgan Boltiqbo‘yi xaqlari
hayotiga nazar .
Madaniy hamkorlik sohasida dastlabki qadamlar qo‘yilishi, 1992-yil
Toshkentda tuzilgan Litva madaniyati jamiyati va 1994-yil Vilnyusda tuzligan
o‘zbek milliy jamiyati faoliyatida ko‘rinadi. Birgina Yurbarkas shahrida o‘zbek
miliy jamiyati tuzilgan. Uning safida bir yarim mingdan ziyodroq
vatandoshlarimiz birlashgan. Jamiyat O‘zbekiston bilan mustahkam aloqani
yo‘lga qo‘ygan 1
.
Istiqlol yillari barcha millat va etnik guruhlarning munosib yashashi,
o‘zligini anglashi uchun teng sharoit yaratib berildi. Bu haqida Birinchi
Prezidentimiz Islom Karimov shunday ta’kidlagan: “ Millatlararo munosabatlarni
rivojlantirishda biz o‘z xalqiga hurmat bilan bir qatorda boshqa millat va
xalqlarga nisbatan ham chuqur hurmat-e’tibor, yaxshi qo‘shnichilik va ularning
ham milliy g‘ururlari borligini hisobga olib, harakat qilishimiz kerak.” 2
Yaratilgan mana shunday sharoitdan foydalangan O‘zbekistondagi litvaliklar
1992 - yilda I.M.Darvinis rahbarligida Litva madaniyati jamiyatini tuzib, shuning
atrofida birlashdilar. Dastlab unga 2200 kishi a’zo bo‘lgan bo‘lsa 3
, keyinchalik
ularning soni oshib bordi. Jamiyatning maqsadi nizomida qayd qilngani kabi o‘z
ona vatani bilan aloqani mustahkamlash, ona tili, madaniyati, urf-odatlarini
tiklash va rivojlantirishdan iborat bo‘lib, O‘zbekiston tomonidan ularga
yetarlicha shart-sharoit yaratib berildi.
Yana bir ma’lumot, tarixning obektiv va subektiv sabablariga ko‘ra
dunyodagi 39 mamlakatda Litva madaniyati markazlari faoliyat ko‘rsatadi.
Toshkent jamiyati esa Jahon Litva jamiyatining a’zosidir. O‘zbekistondagi litva
diasporasining 2 nafar a’zosi Jahon Litva seymiga saylangan.
Toshkent Litva madaniyati o‘tgan davrdagi faoliyati davomida o‘zining
nizomdagi maqsadlarni amalga oshirib kelmoqda. O‘z yurtdoshlarining
madaniyati, urf-odatlarini saqlash, milliy an’analarni rivojlantirish, ularga
1
Халқ сўзи 1995 йил апрель
2
I.Karimov “O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” T.-2013, 143-b
3
Хомитов Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония... . Т.-2015. 111-б
68

moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatishni o‘z oldiga maaqsad qilib qo‘ygan edi.
Jamiyat a’zolari vaqti-vaqti bilan uchrashib, yuzaga kelgan muammo va
masalalarni birgalikda hal qiladilar. Har yili Toshkent Litva madaniyati jamiyati
atrofida birlashgan Boltiqbo‘yi xalqlarining vakillari O‘zbekiston Respublikasi
Mustaqillik kunlari va Navro‘z bayrami munosabati bilan markaziy maydon va
xiyobonlarda tashkil etiladigan xalq sayllarida o‘zlarining milliy kiyimi, kuy-
qo‘shiqlar bilan ishtirok etib, an’ana va urf-odatlarini namoyish qilishmoqda.
Toshkent Litva madaniyati jamiyati qoshida 2000-yildan buyon
yakshanba maktablari faoliyat ko‘rsatadi. Yakshanba maktabida Litva tarixini va
o‘z ona tilini o‘rganish uchun muntazam mashg‘ulotlar o‘tkaziladi. Jamiyat
Litvadan gazeta, jurnallar, turli darslik va kitoblar oladi. 1
Shuningdek, markaz ko‘magi bilan mamlakatimizdagi dispora vakillari
Litva, Latviya, Estoniya Respublikalarining mustaqillik kunlari, diniy
bayramlari muntazam nishonlanib kelmoqda.
Litva parlamentida alohida komissiyasi xorijdagi vatandoshlar masalasi
bilan iddiy shug‘ullanadi. Hukumatni ularga yordam berishga da’vat etadi. Bu
borada aniq chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqilgan. 1994-yil O‘zbekiston
Respublikasi Xalqaro madaniy-ma’rifiy aloqalar milliy uyushmasi va litva
madaniyati jamiyati o‘rtasida hamkorlik aloqalari o‘rnatilgan va xayrli tadbirlar
amalga oshirilmoqda 2
.
O‘zbekistondagi Litva diasporasining ikki nafar vakili O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasining a’zosi, fizika fanlari doktori, professor Vitautas Vigyalis,
rassom Algidras Chatkauskalar Jahon Litva Seymining haqiqiy a’zosi
hisoblanadi.
Toshkent Litva madaniyati jamiyati rahbarlari Yuozas Dervinis, Vidas
Jaunis va Jidrunas Seylus davlatlararo aloqalarning rivojida, miliy an’ana va urf-
odatlarning saqlanishida va millatlararo munosabatlar rivojida alohida xizmat
qilgan. Ularning xizmatlari davlat va keng jamoatchilik tomonidan yuksak
qadrlanadi hamda O‘zbekiston Respublikasi hukumati tomonidan munosib
1
Халқ сўзи 1995 йил 7 июнь
2
O’sha yerda
69

taqdirlangan. Jumladan, Toshkent Litva madaniyati jamiyati faoli Tolk Algidras
Jaunas O‘zbekiston Respublikasining “Shuhrat” medali bilan, Tolk Lidiya
Grigoryevna O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 20 yilligi ko‘krak
nishoni bilan taqdirlangan 1
.
Bundan shuni xulosa qilish mumkinki, O‘zbekiston – Litva davlatlarining
hamkorligi yanada ravnaq topishida mamlakatlarmizdagi xalqlarning
shakllangan diaspoaralari asosiy va mustahkam poydevor bo‘ladi. Tarixning
uzoq sinov va mashaqqatli davr va voqealarini birgalikda boshidan kechirgan
o‘zbek va litvalikning bir-biriga bo‘lgan ishonchi va do‘stligi, xalqlarimiz
o‘rtasuda bir-birining mentaliteti va madaniyati, xarakterini tushunishi, millatlar
o‘rtasida shakllangan o‘zaro bag‘rikenglik muhitida V.Jaunisa rahbarligidagi
Toshkent Litva madaniyati jamiyati bundan keyin ham keng qamrovli ishlarni
amalga oshiradi.
O‘zbekiston – Litva do‘stlik jamiyati ham bu yo‘nalishdagi hamkorlikda
samarali hissa qo‘shib kelmoqda
Shuningdek, 2001-yil Vilnyus va Vissaginos shaharlarida o‘zbek
madaniyati markazi ochilgan 2
. Bu o‘zbek xalqining madaniy merosini saqlash
va targ‘ib qilishga, tilini o‘rganish va adabiy asarlarini tarjima qilib, nashr
etishga hissa qo‘shmoqda.
Shuningdek, Madaniy sohada munosabatlarni yo‘lga qo‘yish maqsadida
“Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati va boshqa jamoat tashkilotlari ko‘magi
bilan Toshkentda “O‘zbekiston-Estoniya do‘stlik jamiyati” tuzilgan.
Ayni payda, tarixning taqdir taqozosi bilan O‘zbekistondan Estoniyaga
borib qolgan xalq vakillari ham o‘sha davlatda “So‘g‘diyona” nomli jamiyat
tashkil etgan va shu atrofida birlashgan. Bu jamiyat Estoniyaning Narva
shahrida joylashgan. Ular asosan Sho‘rolar davrida Estoniyaga borib qolgan
o‘zbeklar va O‘zbekistonda tug‘ilib o‘sgan boshqa millat vakillaridir. Jamiyat
asoschisi va rahbari Irina Farmonova-Kvarsovadir. Ular joylashgan Narva shahri
haqida R.Xomitov shunday ma’lumot beradi : “Bu shahar Estoniyaning eng
1
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 113-б
2
mfa.uz
70

sharqida joylashgan. Yirikligi, aholi soni bo‘yicha mamlakatdagi uchinchi
o‘rinni egallab kelayotgan tarixiy shahar. Unga 1223-yilda asos solingan va
asosan ruslar yashaydigan bu shahar uzoq asrlar davomida Rossiya hamda
boshqa Yevropa davlatlarida tortishuvlarga sabab bo‘lgan. Nihoyat, bugungi
kunga kelib, shahar Narva daryosi bo‘ylab ikki qismga ajratildi: Estoniya qismi
Narva shahri, Rossiyaga qarashli qismi Ivongorod deb nomlandi. O‘sha
davrdagi Ivon Grozniy hamda Livoniya knyazlari o‘rtasidagi qarama-qarshilikni
bugungi kungacha saqlanib qolgan daryoning ikki sohilida qad ko‘targan qal’a-
German va Ivongorod qal’alari eslatib turadi” 1
.
Bir qarashda O‘zbekiston va o‘zbeklar bilan bog‘liqligi mutlaqo
sezilmaydigan Yevropaning bu qismida mana 10 yildirki, 2003-yilda Narvada
mahalliy o‘zbeklar va o‘zbekistonliklarni birlashtirgan bu jamiyat shaharda
ko‘zga ko‘ringan tuzilmalardandir.
85-jadval 2
SSSR tarkibidagi latviyalik, litvalik, estoniyaliklar 1989-yil ma’lumoti bo‘yicha
(ming kishi hisobida)
Millati Litvalik litvalik estoniyalik
Hammasi 3087 1459 1113
O‘zlarining ona vatanlarida
yashaganlar 2924 1388 963
SSSR hududida yashaganlar 143
4,66% 71
4,5% 64
6,2%
Ozbekiston hududida
yashaganlar Jami
5975
erkak Ayol
3988 1987
Bular natijasida, Ozbekiston bilan o‘z hayotini bog‘lab uning taraqqiyoti
va farovonligi uchun xizmat qilib kelayotgan xalqlardan biri latish, litovs va
estonlarning so‘nggi yillarda aholi tarkibidagi ulushi quyidagicha:
O‘zbekiston Respublikasining milliy tarkibi (2002-yil ma’lumoti)
1
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 11 8 -б
2
Горнухова А.В. миграционные процессы в республиках прибалтики в ХХ веке М.-2004, с-46
71

86-jadval 3
Millati Jami aholi Shahar aholisi Qishloq aholisi
Ming kishi % Ming kishi % Ming kishi %
Jami aholi 24812,1 100 9225.3 100 15586.8 100
o‘zbeklar 19443.3 78.4 6071.9 65.8 13371.4 85.8
Litvaliklar 1.3 0.01 1.1 0.01 0.2 0.0
Estonlar 0.6 0.0 0.5 0.01 0.1 0.0
Latishlar 0.2 0.0 0.1 0.0 0.1 0.0
O‘zbekiston Respublikasi o‘z istiqlolini qo‘lga kiritganidan so‘ng bu
hududda istiqomat qilayotgan boltiqbo‘yiliklarning hayotida yangi sahifa ochib
berdi. Bu borada mamlakatda yaratib berilgan munosib sharoitdan unumli
foydalanilmoqda.
Davlatimiz bu boradagi milliy siyosatini bevosita hayotga tatbiq etayotgan
tashkilotlardan bir – Respublika Baynalmilal madaniyat markazidir. 1992-yil
yanvar oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan tashkil
etilgan bu tashkilot hozirgi paytda respublika hududida faoliyat olib borayotgan
140 dan ortiq milliy madaniyat markazlar faoliyatini muvofiqlashtirmoqda.,
ularga tashkiliy va metodik yordam ko‘rsatmoqda. Uning asosiy vazifasi
millatlaro munosabatlarni yanada takomillashtirish, mamlakatimizda
yashayotgan turli millat va elat vakillarining milli-ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish, har bir millatga xos urf-odatlarni saqlab qlishda milliy ma’naviy
markazlarga ko‘maklashish, bag‘rikenglik tamoyillarini qaror toptirishga
qaratilga jamoatchilik tashabbuslaini qo‘llab-quvvatlashdan iborat.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi prezidenti I.A.Karimov 1994-yil 20-
avgustda Milliy madaniyat markazlari birinchi festivali faollariga yuborgan
tabrigida uning faoliyatiga yuksak ishonch bildirganligini qayd qilgan edi 2
.
Oradan qisqa vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, tashkilot o‘z oldiga qo‘ygan maqsadlarni
amalga oshirib keldi. Bu haqda bilan O‘zbekiston Respublikasi Birinchi
prezidenti I.A.Karimovning Respublika Baynalmilal madaniyati markazi tashkil
3
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 119 -б
2
Мустақил Ўзбекистон тарихи. К-3, Т-2000. 244-б
72

etilganligining 20 yilligi munosabati bilan yo‘llagan tabrigida ta’kidlanganidek,
“Biz ushbu qutlug‘ sanani O‘zbekiston mustaqilligining 20 yilligi bilan birga
Respublika Baynalmilal madaniyati markazi tashkil etilganligining 20 yillik
bayrami shukuhi qalblarmizda davom etayotgan shu ulug‘ kunlarda
nishonlayotganimizning teran ramziy ma’nosi bor, albatta. Bu tarixiy sana
timsolida biz, eng avvalo, mustaqil tarqqiyotimizning dastlabki kunlaridan
boshlab mamlakatimizda millatlaro munosabatlar ahillik va hamjihatlikni
ta’minlashga qanday muhim ahamiyat berib kelinayotganining yaqqol dalolatini
ko‘ramiz.
Ana shunday milliy rang-baranglik va shu bilan birga, yagona xalqqa xos
birlik tuyg‘usi – bu nafaqat noyob xususiyat, balki har birimiz uchun hayotbaxsh
ta’sirini va barchamizni o‘zaro boyitishdagi ahamiyatini hech narsa bilan
o‘lchab, baholab bo‘lmaydigan ulkan qadriyatdir. Bugungi qutlug‘ ayyomda
barcha milliy-madaniy markazlarning rahbarlari va faollariga muqaddas
zaminimizning tinchlik va farovonlikni saqlash, farzandarmiz va
nabiralarimizning kelajagi, jamiyatimizda o‘zaro hamjihatlik, insonparvarlik va
mehr-oqibat muhitini yanada mustahkamlash yo‘lidagi beg‘araz va olijanob
mehnatlari uchun o‘zimning chuqur va samimiy hurmat-ehtiromimni
bildiraman. O‘tgan 20 yil mobaynida chinakam do‘stlik maskaniga aylangan
Respublika Baynalmilal madaniyati markazining ko‘p qirrali faoliyati ana
shunday yuksak maqsad va vazifalarning amaliy namoyoni bo‘lib kelayotgani
hammamizni, albatta, xursand qiladi” 1
.
O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan turli millat vakillari qatorida o‘z
hayotini shu yerga, uning taraqqiyoti va farovonligi uchun xizmat qilib
kelayotgan latish, litovs, eston diasporalarining vakillari ham borligi quvonarli
holdir. Jumladan, 1992-yildan boshlab O‘zbekistondagi Boltiqbo‘yi vakillari
I.M.Dervinis rahbarligida Litva madaniyati jamiyati atrofida birlashgan.
Ularning saflarida 2200 dan ortiq Litva millatiga mansub fuqarolar bo‘lib 2
,
jamiyat y г rtdoshlariining madaniyati, tili, urf-odatlarini saqlash, milliy
1
Халқ сўзи газетаси 1995-йил 9-июнь
2
Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар янги босқичда Т.-2015. 1 08 -б.
73

an’analarini rivojlantisrish, ularga ma’naviy va moddiy yordam ko‘rsatishni o‘z
oldiga maqsad qilgan.
O‘zbekistonda 1990-yillarda 2200 nafardan ortiq litvalik bo‘lgan 1
bo‘lsa,
2000-yilga kelib O‘zbeiston hududida latishlar 140 nafar, litvaliklar 519 nafar,
estonlar 342 nafar istiqomat qilgan 2
.
1
Умарова М. Миллий муносабатлар тарақиётида урф-одат ва аньаналарнинг аҳамияти. Т.-1994, 36- b
2
Этнический атлас Узбекистана, Т.: Узбекистан-2002. 47- b .
74

XULOSA.
Hozirgi zamonda kuchayb borayotgan globallashuv jarayonida davlatlar,
turli xaqlar va millatlar o‘rtasidagi aloqalar, do‘stona munosabatlar va hamkorlik
o‘zining yuqori bosqichiga ko‘tarilib bormoqda. Mama shunday jarayonlarning
yanada rivojlanishi uchun dunyoda, uning har bir mintaqasida va davlatida
barqaror tinchlik qaror topishi lozimdir. Tinchlikni qaror toptirishdagi va uni
bardavom bo‘lishidagi asosiy jihatlarida biri bu millatraaro munosabatlarning
barqaror bo‘lishidir. Ayniqsa, bu holat ko‘p millatli davlatlarda o‘ta muhim
sanaladi.
Ona zaminimiz O‘zbekiston ham ko‘pmillatli davlat bo‘lib, prezidentimiz
Sh.Mirziyoyev ta’kilaganlaridek bugungi kunda mamlakatimizda 130dan ziyod
millat va elat vakillari do‘stlik , o‘zaro hurmat muhitida tinch totuv
yashamoqda. 1
Bunda o‘zbek xalqining bag‘rikengligi va mehmondo‘stligi muhim
ahamiyat kasb etayotgan bo‘lsa, hukumatning millatparvar, xalqparvar siyosati
munosabatalarni yanada mustahkamlamoqda. Mustaqillikning dastlabki
kunlaridan hukumat bu masalaga alhida e’tibor qaratib kelayotgan bo‘lsa, 2017-
yildan boshlab bu jarayon yangi bosqichga ko‘tarildi. Hukumat Prezidentimiz
Sh. Mirziyoyev rahbarligida bu masalaga yanada chuqurroq e’tibor qaratmoqda.
Bugungi mana shunday kunda mamlakatimizda istiqomat qilayotgan turli
millat vakillari, jumladan mayda millat vakillari ham mamlakatimizga turli
zaruriy shart sharoit, totalitar tuzum siyosati natijasida turli yillarda
mamlakatimizga kirib kelgan. Ana shunday xalqlar qatorida Boltiqbo‘yi xalqlari
– latish, litovs va estonlar ham bor.
Dissertatsiyaning 1-bobi bo‘yicha quyidagilar xulosa kelib chiqadi:
– Boltiqbo‘yi xalqlari – latish, litovs va estonlar mamlakatimiz hududiga
kelishi va joylashishi oxirgi bir yarim asrda sodir bo‘ldi. Bu Rossiya tomonidan
O‘rta Osiyoning bosib olish jarayoni fonida yuz bera boshladi. Keyingi yillarda
ular turli sabalar bilan bu yerga ko‘chib keldi yoki hukumat tomonidan
1
Ш.Мирзиёев Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган энг олий баҳодир. Т.-2020, 320- б
75

ko‘chirildi.
– Turkiston o‘lkasida ular turli sohalarda faoliyat olib bordi, shu yerdagi
hayot tarziga moslashdi va mahalliy aholi vakillari bilan ma’lum darajada
yaqinlashdi. Shu asnoda ular o‘lka ijtimoiy-iqtisodiy hayotida o‘z o‘rniga ega
bo‘lib borish barobarida o‘z milliy an’analarini saqlagan holda mahalliy aholi
hayotidagi ayrim jihatlarni o‘z hayotiga uyg‘unlashtirdi;
– Rossiya tarkibidagi hududlardagai ijtimoiy-iqtisodiy hayotda yuz bergan
qiyinchiliklar Boltiqbo‘yi xalqlarining ham boshqa joylarga, jumladan,
Turkistonga ko‘chishiga olib kelgan;
–mazkur jarayonlar oqibatida Turkiston milliy tarkibi, diniy qiyofasi
yanada xilma-xillashdi, millatlar soni ko‘paydi;
–ko‘chib kelishlar mahalliy aholining hayot darajasini qiyinlashtirishiga
qaramasdan keyinchalik xalqimiz ular bilan yaqinlashib, do‘stlashib bordi;
Dissertatsiyaning 2-bobi bo‘yicha xulosa:
–o‘z va’dalariga vafo qilmaydigan, qonunlarga amal qilmaydigan, inson
huquqlarini hurmat qilmaydigan totalitar mustabid tuzum davlatdagi barcha
millat vakillarini, jumladan, Boltiqbo‘yi xalqlarini ham azoblarga duchor etdi,
ularning milliy erkinligini har sohada bo‘g‘ishga, qandaydir “yagona sovet
xalqi” bo‘lishga urindi.
– ular qistov va ta’qiblar ostida yashashga majbur bo‘ldi. Shunga
qaramasdan ushbu xalqlar orasida jamiyat, davlat manffatari uchun sidqidildan
xizmat qilgan shaxslar yetishib chiqdi, fashizm qarshi urush yillarida totalitar
davlatni vatanim deb qonli janglar olib bordi, qahramonliklar ko‘rsatdi;
–mashaqqatli kunlarda, urush yillarida bu xalq vakillari xalqimiz bilan
bahamjihat yelkama-yelka turib mehnat qildi, yurtimiz siyosiy ijtimoiy, iqtisodiy
va madaniy hayotida o‘zlarining munosib hissasini qo‘shdi;
Dissertatsiyaning 3-bobi bo‘yicha quydagicha xulosa qilish mumkin:
–mamlakatmizda yashayotgan Boltiqbo‘yi xalqlarinining o‘z yurtlariga
qaytib ketish imkoniyati bo‘lgan vaqtda ham Ona zaminimiz, xalqimiz
bag‘rikengligi sabab shu yerda qolishni ma’qul ko‘rib, yashab qolganlari ham
76

bo‘ldi;
–xalqimizning ochiq ko‘ngilliligi, bag‘rikengligini yaxshi bilgan ushbu
xalqlar Toshkent zilzilasi bo‘lgan fojiali kunlarda bizga yordam qo‘lini cho‘zdi,
bunyorkorlik ishlariga hissa qo‘shdi;
–tarixiy zaruriyat, hayotiy vaziyat tufayli keyinchalik ularning ma’lum
qismi turli yillarda uylariga qaytgan bo‘lsa-da, ma’lum qismi shu yerda yashab
kelmoqda;
–Mustaqillik yillarida ular o‘z milliy madaniy tuzilmalarini tashkil, milliy
bayramlarini nishonlab kelmoqda, umumxalq bayramlarda o‘zlarining
faolliklarini namoyon qilmoqda, o‘z dasturlarini namoyish etmoqdalar;
–dunyoda globallashub jarayoni kuchayib borayotgan hozirgi zamonda
o‘zaro aloqalar davlatlar miqyosida rivojlanib bormoqda, yangi bosqichda
davom etmoqda.
O‘ylaymizgi mashaqqatli kunlar ortda qoldi, mamlakatimizdagi barcha
xalq vakillari jumladan, Boltiqbo‘yi xalqlari bugun tinch-totuv, ahil-inoqlikda,
o‘zaro hurmat bilan yashamoqdalar. Ular har sohada faol bo‘lib kelmoqda.
Mamlakatimizda millatlaro hamjihatlik hamisha bardavom bo‘lsin va
yanada yuksak darajada bo‘laversin!
77

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
1.Rahbariy adabiyotlar.
1. Mirziyo y ev Sh.M. “ Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. ” – T. - 2017.
2. Ш.Мирзиёев миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари. Т.-2020 .
3. Ш.Мирзиёев Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган
энг олий баҳодир. Т.-2020 .
4. Mirziyoyev Sh.M. “Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va
kelajagi ham farovon bo`ladi.” 3-j. T. - 2019.
5. O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyo y evning Oliy Majlisga
Murojaatnomasi // Xalq so`zi, 2018 - yil, 28 - dekabr.
6. И.Каримов Ўзбекистоннинг ўз истиқлол ва тараққиёт йўли Т.-1992 .
7. I.Karimov “O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida” T.-2013.
2. Arxiv manbalari :
1. O‘zR MDA fond P-1619, 11-ro‘yxat, 53-yig‘ma jild .
2 . O‘zR MDA 1318 – F. 2-hujjat.
3 . Ilmiy adabiyotlar .
1. Ата-Мирзаев О.Б., Гентшке В., Муртазаева Р.Ҳ. Узбекистан
многонациональный: историко - демографический аспект.- Янги аср
авлоди, 2012.
2. Bcecoc оюзный перепись население 1926 года. Том Х V УзССР отдель I
М.-1928.
3. Горнухова А.В Миграционные процессы в республиках Прибалтики в
ХХ веке М.-2004.
4. Гинзбург Ф.И. Русское население в Туркестане. М.-1991
5. Муртазаева Р. Ўзбекистонда миллатлараро муносабатлар ва
бағрикенглик. Т.-2007.
6 . Murtazayeva R. “O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va tolerantlik” T.-
2019 .
7. Материалы Всероссийский переписей 1920 г. Часть I . Выпуск 5. Т.-1924 .
78

8. Иноятов Х. Ўзбекистонда октябрь революциясининг ғалабаси. Т – 1986 .
9. Straupenies D., Choriyev Sh. Ethnoculture Of The Baltic Nation In Turkestan
(1867-1917yy.) // The American Journal of Interdisciplinary Innovations and
Research , October 21, 2020
10. Этнический атлас Узбекистана, Узбекистан-2002 .
11.Хомитов Р. Ўзбекистон ва Латвия, Литва, Эстония ўртасидаги алоқалар
янги босқичда Т.-2015.
12. Фозилхўжаев К. Ўзбекистон бағрига олди Т.-1989
13. Ўзбекистоннинг этноконфессионал атласи. Т.-2011
14 . Умарова М. Миллий муносабатлар тарақиётида урф-одат ва
аньаналарнинг аҳамияти. Т.-1994
15. Юнусова Х.Э. Ўзбекистонда совет давлатининг миллий сиёсати ва
унинг оқибатлари. – Тошкент: Zar qalam, 2005.
4 . Matbuot nashrlari
1. Правда Востока, 1969 г 9 мая
2. Экономика и Жизнь, 1972 г №8
3. Халқ сўзи 1995 йил апрель
4 . Комсомол Узбекистана, 1972 г. 5 мая .
5. Интернет сайтлари:
29. http/: www.ziyonet.uz
30. http/: www.arxiv.uz
31. http/: www.meros.uz
32. http/: www. mfa . uz
79

O‘zbekistonda Boltiqbo‘yi xalqlari tarixi (XIX asr oxiri-XX asr 80-yillari)

Купить