O`zbekistonda ekalogik muammolar va bu to`g`risida hukumatimizning olib borayotgan siyosati - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	81.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

O`zbekistonda ekalogik muammolar va bu to`g`risida hukumatimizning olib borayotgan siyosati

Купить

O` z bekistonda ekalogik muommolar va bu to`g`risida hukumatimizning olib borayotgan siyosati mavzusida yozgan

Mundarija Kirish…………………………………………………….………3 I. bob. O’zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning sabablari I.1. O’zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni vujudga kelishi ………………………...…………9 I.2. O’zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining ta’siri …………..………………………..……….20 I. 3 O’zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari……………………………………… ……….………..35 II. bob. O’zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari va ularning ahamiyati II.1. O’zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish chora tadbirlari …………..................................42 II.2. Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi va ekologik muammolarni bartaraf etilish…………………………50 Xulosa…………………………………………………

Tadqiqotning dolzarbligi : О ‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erishgach, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan norma va tamoyillariga asosan atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish mexanizmini tadrijiy ravishda isloh etib, muntazam ravishda rivojlantirib bormoqda. Zero, davlatimiz rahbari I.A.Karimov BMT Bosh Assambleyasining mingyillik rivojlanish maqsadlariga bag‘ishlangan oliy darajadagi yalpi majlisidagi nutqida qayd etganidek, “ekologiyani muhofaza qilish va atrof-muhitni asrab-avaylash ayniqsa, hozirgi anomal tabiiy о ‘zgarishlar sharoitida Mingyillik deklaratsiyasida belgilangan maqsadlarga erishishda katta ahamiyat kasb etadi” Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni t

chiqib, tabiat va jamiyat o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni uyg’un holda tashkil etish o’ta muhim hisoblanadi. To’g’ri, bizda hali bu yo’nalishda tegishli tadbirlar tizimi ishlab chiqilgani yo’q va bunga zaruriy vositalar ham yetarli emas. Uning yaqqol natijalari to’g’risida esa, hali gap ham bo’lishi mumkin emas. “Ekologik xavfsizlik kishilik jamiyatining bugungu va ertasi uchun muhim muamolar jumlasiga kiradi. Bu muammolar amaliy tarzda hal etilsa, ko’p jihatdan hozirgi va kel-gusi avlod turmushining ahvoli va sifatini belgilash imkoniyatini bera-di. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan tarmoqlari-ning ekologik jihatidan zararsiz texnologiya yordamida rivojlantirishni ta’minlash imkoniga ega bo’linadi ” 1 . Bugunga kelib tabiat, atrof – muhit muhofazasi, xalqaro miqyosi

madaniyatini yuksaltirish, ekologiya sohasidagi mutaxassislarni tayyorlash, oddiy xalqimiz orasida ekologiya muammolarini yoritishda mukammal ekologik ta’limni va shu bilan bir qatorda chora – tadbirlarni belgilash lozim. Ekologik ta’limning eng birinchi dolzarb masalasi – insonning ona tabiat oldidagi o’z burchini anglab yetishidan iborat. Atrof – muhitni muhofaza qilish muammosi, insonning salbiy shakllangan bir qancha stereotiplari bilan bog’liq. Yangi qurilayotgan korxona loyihasida atrof – muhitga yetkazilayotgan zarar e’tiborga olinmas ekan, yaqin kelajakda korxona tabiatga salbiy ta’sir ko’rsata boshlashi mumkin, vaholanki, ushbu korxona rahbariyati bundan habardor bo’lmasligi yoki bo’lsa ham, jiddiy e’tibor qaratmasligi odatiy holga aylangan. Ko’p hollarda qaror qabul qilinayotgand

muhofaza qilish hamda tabiiy resurslarni qayta tiklash orasidagi ziddiyatlar ekologik muammolarning negizini tashkil etadi. Ekologik muammolar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylandi. Xullas, O’zbekistonda ekologik muammolar va ularni keltirib chiqarish sabablari puxta o’ylanib, ekologik muammoni bosh omili va uning bartaraf etish chora – tadbirlari “Tabiatni muhofaza qilish qo’mitasi” tomonidan o’rganib chiqildi. Mamlakatimiz aholisini birinchi navbatda toza ichimlik suvi bilan ta’minlashga hamda atmosfera havosini tozalashga jiddiy e’tibor qaratish kerakligi kun tartibiga eng muhim masala qilib kiritildi. Natijada ekologik muammolarni ko’lami vfa murakkabligi hozirgi vaqtga kelib dolzarb hisoblanib 9 ta xalqaro konfrensiyalarga a’zo bo’ldi. Ush

Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Tanlangan mavzuning tarixshunosligi tahlili shuni ko’rsatadiki mustaqil O’zbekistonning atrof – muhit muhofazasi ekologik muammolarni hal etish jarayonlari O’zbekistonning turli yo’nalishdagi mutaxassis olimlarini diqqatini ko’proq jalb etgan masalalardan hisoblanadi. Mavzuga oid chop etilgan ilmiy tadqiqoq ishlari, minografiyalar, risola va matbuotda e’lon qilingan adabiyotlarni aytib o’tish mumkin. “Geologik muammolar” kitobi, “Ijtimoiy ekologiyaga kirish” risolasi, “Inson va tabiat” monografiyalari ekologik muammolar to’g’risida fikr bildiradi. 1 Tadqiqotning maqsad va vazifasi: Tadqiqot mavzusi va qo’yilgan masalaning dolzarbligining kelib chiqib, ishning umumiy maqsadi O’zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishini o’rganib tahlil etishd

Tadqiqotning ma’naviy bazasi: Mustaqillik davrida yaratilgan asarlar, matbuot materiallarida chop etilgan risolalardan foydalanildi. Ushbu asarlar manba bo’lib hizmat qiladi. Bitiruv malakaviy ishi: kirish, II ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. 8

I Bob. O’zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning sabablari. I. 1 O’zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni vujudga kelishi Milliy haxfsizlikka qarshi yashirin tahdidlarni ko’rib chiqar ekanmiz, ekologik havfsizlik va atrof muhitni muhofaza qilish muammosi alohida e’tiborga molikdir. Ochiq e’tirof etish kerakki, uzoq yillar mobaynida eski ma’muriy – buyruqbozlik tizimi sharoitida bu muammo bilan jiddiy shug’ullanilmagan. Aniqrog’i, bu muammo ayrim jonkuyar olimlar uchungina tadqiqot manbai, o’z mamlakatlarining kelajagiga, tabiiy boyliklari saqlanib qolishiga befarq qaramagan, bu haqda qattiq tashvish chekkan odamlarning esa “qalb nidosi” bo’lib kelgan. Biroq ularning vijdonga, fuqorolik burchiga, nihoyat aql-idrokka da’vatlari to’ralashib ketgan sov

qilinishini kafolatlaydigan biror – bir me’yorlar va qoidalarga rioya qilish haqida gap ham bo’lishi mumkin emas edi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlariga arzimas darajada kam mablag’ ajratilardi. Bu mablag’ tabiatga yetkazilayotgan zararning mingdan bir qismini ham qoplamas edi. O’rmonlar o’ylamay – netmay, vahshiylarcha kesib tashlanar edi. Yoqilg’i va meniral –xom ashyo zahiralari real ehtiyoj bilan taqqoslanmagan holda juda ko’p miqdorda qazib olinganligidan ko’pchilik qismi qayta ishlanmagan chiqitlar sifatida o’yilib ypotar edi. Tabiatni muhofaza qiluvchi eng oddiy tozalash inshootlariga ega bo’lmagan bahaybat sanoat korxonalari faol bunyod etildi. Natijada barcha zaharli sanoat chiqindilari ulkan havo kengliklarini, suv havzalarini, yer maydonlarini, ifloslantiradigan bo’ldi. O’z k

iqlim buzilmoqda. Eng yomoni esa bir necha avlod kishilarining tabiiy hayot va faoliyat sharoitlariga putur yetmoqda. Asrlar tutash kelgan pallada butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo’l qovushtirib o’tirish – o’z-o’zini o’limga mahkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali ko’plab ushbu muammoga beparvolik va mas’uliyatsizlik bilan munosabatda bo’lmoqdalar. Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan. Tabiat va inson o’zaro muayyan qonuniyatlar asosida munosabatda bo’ladi. Bu qonuniyatlarni buzish o’nglab bo’lmas falokatlarga olib keladi. Bu xavfni ancha kech, 70-yillarning boshlaridagina anglay boshladik, o’shanda mazkur masala dunyo miqyosida

muhitning yomonlashuvi bilan bog’liq turli – tuman kasalliklar soni ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda jahon fan – texnika taraqqiyoti jadal rivojlanishi munosabati bilan tabiiy zahiralardan xo’jalik maqsadlarida tobora ko’proq foydalanilmoqda. Buning ustiga, dunyo aholisi yildan – yilga o’sib borib, ko’proq miqdorda oziq – ovqat, yoqilg’I, kiyim – kechak va boshqa narsalarni ishlab chiqarish talab qilinmoqda. Bu esa o’rmonlar egallab turgan maydonlarning jadal sur’atlarda qisqarishiga, cho’l sahrolarning bostirib kelishiga, tuproqning buzilishiga, atmosferaning yuqorida joylashgan ozon to’sig’i kamayib ketishiga, yer havosining o’rtacha harorati ortib borishiga va boshqa holatlarga sabab bo’lmoqda. Beto’xtov davom etayotgan qurollanish poygasi, atom, kimyoviy qurollar va ommaviy qirg’in qurol

Ma’lumki, tabiatning holati birdaniga va darhol yomonlashib qolmaydi. Bu jarayon uzoq vaqt davom etadi. Boshqacha aytganda, ekologik vaziyat asta – sekin yomonlasha boradi. Ekologiya hozirgi zamonning keng miqyosdagi keskin ijtomoiy muammolaridan biridir. Uni hal etish barcha halqlarning manfatlariga mos bo’lib, sivilizatsiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko’p jihatdan ana shu muammoning hal qilinishiga bog’liqdir. 1 O’zbekistonda qishloq xo’jaligi sohasida aynan yerga bo’lgan munosabatlarda juda katta islohotlar o’tkazilmoqda. Shu jumladan ko’p yillar davomida yuqori va sifatli hosil olish maqsadida barcha yerlar dehqon – fermer xo’jaliklariga aylantirilmoqda. Darhaqiqat, har bir xo’jalik o’z hududi tuproqlari ekologiyasi haqida qayg’ursa, mamlakatimiz hududining ekologiyasi yaxshilanishin

Fosforli o’g’itlar me’yoridan ortiqcha ishlatilganda tuproqqa fosforlanish jarayoni avj oladi hamda o’g’it tarkibidagi qo’shimcha og’ir metallar ko’payishi o’simliklar hosili orqali insonlar sog’ligiga salbiy ta’sir qiladi. Shu sababli biz mineral o’g’itlardan kamroq, uning o’rniga esa arzon va ekologik toza bo’lgan organic o’g’itlardan ko’proq foydalanishimiz maqsadga muofiqdir. Bu dala tajribalarida o’z tasdig’ini to’la topdi. Biz o’tkazgan dala tajribalariZarafshon daryosi del’tasidan ikki hududda, kamunum yangidan sug’oriladigan cho’lli – qumli va sur tusli qo’ng’ir tuproqlarda g’o’za, beda, bug’doy va makkajo’xori ekinlari bilan o’tkazildi. Birinchi hudud Buxoro viloyati Qorako’l tumani “Yangi hayot” fermer xo’jaligi dalalarida, ikkinchi hudud “Toshkent” shikat xo’jaligi dalalarida bo

Vohada ekologik havfli maskan – bu Yangiobod shaharchas bo’lib, u Angren shaxridan 10-12 km uzoqlikda joylashgan. Bu yerda ilgari uran rudasi qazib olingan bo’lib, yerlarni qayta tiklash ishlari o’z vaqtida bajarilmagan. Natijada Yangiobod shaxarchasi atrofida millionlab tonna radiaktiv tuproqlar yig’ilib qolgan va yaqin atrofdagi hududlarga radiatsiya xavfini tug’dirmoqda. To’g’ri 90-yillarda hukumatimiz tomonidan qayta tiklash ishlarini olib borish uchun har yili ma’lum darajada mablag’ ajratdilar. Lekin keyingi 2-3 yil davomida bu maqsadlar uchun mablag’ ajratilmayapti. Bu esa mintaqada radiaksion xavfning yanada keskinlashuviga olib keladi. 1 Yangioboddagi buzilgan yerlarni qayta tiklash ishlariga qumita tomonidan 15 mln so’m ajratilgan. Ushnu mintaqada yana bir bor radiaksion xavfli m

olib borishdi. Hatto shu mavzuda “Ammofos” ning 2 ta sobiq direktori fab direktori degan unvonga sazovor bo’lishdi. 1 Ammo, vaziyat qanday bo’lsa shundayligicha qolmoqda. Bundan 15 yil ilgari paxtazorlarimiz ustida erta kuzdan boshlab to kech kuzgacha o’nlab qishloq xo’jalik samalyotlari g’oza hasharotlariga qarshi va go’za bargini to’kish uchun zaharli kimyoviy moddalarni ayamasdan sochar edi. Bunday moddalarni havodan sepish oqibatida olis masofadagi maydonlardagi yer, suv, meval daraxtlar va poliz ekinlari zaharlanar edi. Bu faqat zararkunandalarni o’ldiribgina qolmay, shu bilan birga foydali hashorotlarni ham qirib tashlardi. 2 Respublikamiz hududidagi yer manbalarini muhofaza qilish, undan oqiloda foydalanish diqqat markazida turadi. Bugungi kunda 110 ta shirkat xo’jaligi, 7000 dan zi

ekologik jihatdan yosh avlodni ekologik jihatdan tarbiyalashga, ularga tabiiy boyliklarini asrab – avaylash, o’simliklaru jonivorlarga nisbatan mehr – shavqatli bo’lish, ularni avaylash kabi fazilatlarni kuchaytirishga e’tiborni kuchaytirmoqda. Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko’rsatadiki, ekologik xavf – hatarlarning vujudga kelishi nafaqat an – texnika taraqqiyotiga, balki jamiyatning tabiat bilan o’zaro munosabatlarini boshqarish mehanizmining yo’qligiga bog’liq. Tabiiyki, bunday xol tabiiy resurslardan nooqilona foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul ozgarishlariga olib keladi. Ekologik vaziyatning yomonlashuvi hamda tabiat va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi, shuningdek, tabiatning ichki tuzilishi va rivojlanishining qonuniyatlariga amali

dolzarbligi o’zaro ta’sir jarayonini optimallashtirishning yo’llarini “jamiyat - tabiat” tizimini doirasida izlanishni taqozo etadi. Tabiiy muhitga inson faoliyati ta’sirining kuchayishi va tabiiy muhit sifatining turli mintaqalarida yomonlashuvi yo’l qo’yilgan ko’pgina xatoliklarning sabablarini ochish va jamiyat xo’jalik faoliyatini boshqarish mehanizmi teran tadqiq qilish zaruriyatini vujudga keltiradi. Jamiyat va tabiat orasidagi o’zaro ta’sir va bu ta’sir tufayli tabiiy muhitda sodir bo’ladigan o’zgarishlarning dolzarb umumzaminiy muammolari Markaziy Osiyo mamlakatlarida xususan, O’zbekistonda ham vujudga mintaqaviy belgilarga va sharoitlarga ega. Markaziy Osiyo mintaqasi – ekologik falokatning g’oyat xavfli hududlardan biridr. “Vaziyatning murakkabligi shundaki”, - deb ta’kidlaydi I.

muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish bo’yicha 2005- yilgacha mo’ljallangan Davlat dasturi asosida tashkil etilgan. Tabiatni muhofaza qilish borasidagi milliy tadbirlar boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan keng va xalqaro tashkilotlar bilan keng va har tomonlama hamkorlik qilish ishi bilan qo’shib olib borilayotir. 19

I. 2 O’zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining ta’siri. Mamlakatimizning ijtimoiy – iqtisodiy taraqqiyotini samarali tashkil etish va jadallashtirish sharoitida, ona tabiat muhofazasi hamda undan oqilina foydalanish masalasi butun xalq xo’jaligi rivoji bilan bevosita birlikda qaratiladi. Suv qishloq xo’jaligi va sanoat ishlab chiqarishdagi deyarli barcha texnologik jarayonlarning zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi. Mazkur sohalardagi texnologik jarayonlarda suv juda ko’p ishlatiladi. Chunki suvdan haddan ortiq ko’p foydalanilsa, oxir oqibat u yetishmay qolishi mumkin. Sababi, hozirgi zamon texnikasi uni yuz foiz tozalashga qodir emas. Suvni butunlay tozalash uchun ham oqova suvlardan foydalanishga to’g’ri keladi. Bu esa suvni yana isrof qilish demakdir. Tabiiy su

tashkil etadi. Chuchuk suvlarning qayta tiklanishi tabiatda suv aylanishi tufayli sodir bo’ladi. 1 Yer kurrasining ko’pgina hududlarida daryolar asosan elektr manbai hisoblanadi. Chuchuk suvlardan inson turmushda, qishloq xo’jaligi va sanoat ehtiyojlar uchun foydalanadi. Qadimdan xalqimiz orasida “Bir narsani yo’qotmay turib, ikkinchisi narsaga erishib bo’lmaydi”, degan hikmatli so’z yuradi. Sobiq sho’rolar davrida, ekin ekiladigan maydonlarni kengaytirish maqsadida cho’llarni o’zlashtirishga tushdilar. Holbuki, o’zlashtirilgan cho’l tuproqlarining oddiy lalmikor tuproqlarga nisbatan suvga bo’lgan ehtiyoji bir necha barobar yuqori. Bu muammo ham hamirdan qil sug’urgandek osongina hal etildi, ya’ni Amudaryo va Sirdayyoning Orolga boradigan yo’nalishini o’zlashtirayotgan cho’l zonasiga burdi

soyasida qolib, jamoatchilik e’tiboridan xoli bo’lib kelayotgan bir qancha muammolarni ham tilga olishimiz zarur. Xususan, mamlakatimiz aholisini toza ichimlik suvi bilan ta’minlash jiddiy e’tibor qaratish kerak bo’lgan masalalarning eng muhimi sanaladi. Raqamlarga tayanib aytadigan bo’lsak, respublikamiz shahar, shahar posyolkalari va tuman markazlari aholisining 89 foizi toza ichimlik suvi bilan ta’minlangan. Mamlakatimiz aholisining 60 foizidan ko’pi qishloqlarda yashashini e’tiborga oladigan bo’lsak, bu boradagi ahvol yanada yaqqolroq namoyon bo’ladi. Ya’ni, davlatimiz mustaqillikka erishgunga qadar qishloq aholisining 52 foizinigina qoza ichimlik suvi bilan ta’minlangan. 1 O’tgan o’n bir yil davomida bu ko’satkich 74,9 foizga yetkazildi. Bundan tashqari qishloq aholisini qoza ichimlik

Bunday noxush holatlarni oldini olish maqsadida tabiatni muhofaza qilish davlat qumutasi tomonidan chuchuk yerosti suvlari hosil bo’ladigan hududlarga alohida muhofaza etiladigan hududlar maqomini berish ishlari olib borilmoqda. Jumladan, respublikamiz muqyosidagi 11 ta va viloyatlar miqyosidagi 8 ta hududlarga ushbu maqomni berish ishlari amalga oshirilyapti. 1 Xususan, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Chirchiq, Ohangaron, So’x va Chimyon – Avval yerosti chuchuk suvlari hosil bo’ladigan mintaqalarga alohida muhofaza etiladigan gududlar maqomini berish to’g’risida”gi hamda Zarafshon vodiysi, O’sh – Aravon, Norin, Kitob – Shahrisabz yerosti chuchuk suvlari hosil bo’ladigan mintaqalarga ushbu maqomni berish to’g’risidagi qarorlari qabul qilindi. Viloyatlar miqyosidagi yerosti

kengaytirish va yangilarini qurish masalariga yetarli darajada e’tibor berilmayapti. Taraqqiyotning hozirgi bosqichida inson bilan tabiatning o’zaro ta’siriga oid bir qator muammolarni hal etish faqat bir mamlakat doirasida cheklanib qola olmaydi. Ularni butun sayyoramiz ko’lamida hal qilish zarur. Ko’rinib turibdiki, tabiiy muhitni inson yuritadigan xo’jalik faoliyatining zararli ta’siridan himoya qilish bilan bog’liq ko’pgina muammolar keng ko’lam kasb etadi. Shu sababli ular faqat xalqaro hamkorlik asosida hal qilinishi lozim. Ekologiya muammosi Yer yuzining hamma burchaklarida ham dolzarb. Faqat uning keskinlik darajasi dunyoning turli mamlakatlarida va mintaqalarida turlichadir. Markaziy Osiyo mintaqasida ekologik vaziyatning g’oyat xavfli zonalaridan biri vujudga kelganligini alam bi

tarzda qishloq xo’jaligi bilan aloqador barcha tarmoqlar va uning ne’matlaridan bahramand bo’layotgan respublikaning barcha aholisi farovon turmush kechirishi uchun moddiy negiz yaratadi. Ayni vaqtda yer ulkan boylik bo’libgina qolmay, mamlakatning kelajagini belgilab beradigan omil hamdir. Bu hol O’zbekistonda ayniqsa yaqqol namoyon bo’lmoqda, chunki yerning iqtisodiy va demografik vazifasi yildan-yilga kuchayib bormoqda. Respublikaning 447,4 ming kvadrat kilometrdan ortiq bo’lgan umumiy maydonining atigi 10 foizinigina ekin maydonlari tashkil etadi. Ayni chog’da O’zbekiston egallab turgan maydonning ancha qismini Qoraqum, Qizilqum, Ustyurt kabi cho’l va yarim cho’l yerlar tashkil etadi. Ayniqsa, qishloq xo’jalik maqsadlarida foydalanilayotgan yer maydonlariga to’g’ri keladigan demografik

kuchaytirmoqda. Ayni chog’da tabiiy muhitning yomonlashuvi bilan birga, tuproq nurashi, sho’rlanishi, yer usti va yer osti suvlarining sathi pasayishi va boshqa hodisalar ro’y bermoqda. Ilgari nurashga qarshi chora – tadbirlar yaxshi olib borilmaganligi tufayli shamol va suv ta’sirida yemirilish tuproqning unumdorligiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Bu chora – tadbirlar juda past sur’atlarda va sifatsiz olib borilgan. Hatto, 80-yillarning oxirida amalda butunlay to’xtatib qo’yilgan edi. Respublikada 2 million gektardan ortiq yer maydoni yoki barcha sug’oriladigan qariyb yarmi buzilish xavfi ostida qolgan. Yerlarning nihoyat darajada sho’rlanganligi O’zbekiston uchun ulkan ekologik muammodir. Yerlarni ommaviy suratda o’zlashtirish, hatto sho’rlangan va melioratsiyaga yaroqsiz yirik-yirik, yax

Tuproqning har xil sanoat chiqindilari va maishiy chiqindilar bilan shiddatli tarzda ifloslanishi real tahdid tug’dirmoqda. Turli kimyoviy vositalar, zararli moddalar va mineral o’g’itlarni, sanoat va qurilishmateriallarini saqlash, tashish va ulardan foydalanish qoidalarining qo’pol ravishda buzilishi yerning ifloslanishiga olib kelmoqda. Undan samarali foydalanish imkoniyatlarini cheklamoqda. Foydali qazilmalarni jadal qazib olish, ko’pincha ularni qayta ishlshning texnologik sxemalari nomukammalligi ko’p miqdorda ag’darmalar, kul, shlak va boshqa moddalar to’planib qolishiga olib kelmoqda. Bular dehqonchilik uchunyaroqli bo’lgan yerlarni egallabgina qolmay, balki tuproqni, yer usti va yer osti suvlarini, atmosfera havosini ifloslantirish manbalariga ham aylanmoqda. Respublikada zaharli

Navoiy viloyatidagi qoldiqlar saqlanadigan joy ham ekologik jihatdan xavfli ifloslantirish o’chog’i hisoblanadi. Bu yerdagi radiaktiv qumni shamol uchirishi xavfi bor. Shu sababli O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilishdagi g’oyat muhim vazifa yerlarning holatini yaxshilashdan, tuproqning ifloslanishini kamaytirish bo’yicha chora – tadbirlar majmuini amalga oshirishdan iborat. Bu o’rinda gap eng avvalo tabiiy zahiralardan foydalanishni tubdan yaxshilash haqida bormoqda. Ikkinchidan, O’zbekistonning ekologik xavfsizligi nuqtai nazaridan qaraganda, suv zahiralarining, shu jumladan yer usti va yer osti suvlarining keskin taqchilligi hamda ifloslanganligi katta tashvish tug’dirmoqda. Respublikaning daryolari, kanallari, suv omborlari va hatto yer osti suvlari har taraflama inson faoliyati ta’si

Mintaqaning yana bir muammosi suvni muhofaza qilish va tejash tadbirlari majmuini amalga oshirish zaruruiyati bilan bog’liqdir. Bu tadirlar suvning isrof bo’lishini eng kam darajaga keltirish maqsadida sug’orish tarmog’ining rejimi va o’lchamlarini sug’orish texnikasi bilan mustahkam bog’lashni o’z ichiga oladi. Endilikda kollekter – zovur suvlarini tashlab yuorishni tartibga solish, oqova suvlarni daryo va suv omborlariga oqizishni batamom to’xtatish zarur. Su zahiralarining sifati eng muhim muammolardan biridir. 60-yillardan boshlab Markaziy Osiyoda yangi yerlar keng ko’lamda o’zlashtirildi. Sanoat, chorvachilik komplekslari ekstensiv rivojlantirildi. Urbanizatsiya kuchaydi. Kollektr – zovur tizimlari qurildi hamda daryo suvlari sug’orish uchun muttasil yuqori hajmlarda olindi. Shu bois

o’tmishga borib taqaladi. Lekin bu muammo so’nggi o’n yillik mobaynida xavfli darajada ortdi. Markaziy Osiyoning butun hududi bo’ylab sug’orish tizimlarini jadal sur’atda qurish ko’plab aholi punktlariga va sanoat korxonaliga suv berish barobarida keng ko’lamdagi fojea – Orol halok bo’lishining sababiga ham aylandi. Yaqin – yaqinlargacha cho’lu sahrolardan tortib olingan va sug’orilgan yangi yerlar haqida dabdaba bilan so’zlanardi. Ayni chog’da ana shu suv Oroldan tortib olinganligi, uni “jonsizlantirib qo’yganligini” hayolga keltirmasdi. Endilikda Orolbo’yi ekologik kulfat hududiga aylandi. Orol tangligi in,soniyat tarixidagi eng yirik ekologik va gumanitar fojealardan biridir. Dengiz havzasida yashaydigan qariyb 35 million kishi uning ta’sirida qoldi. Biz 20-25 yil mobaynida jahondagi en

bo’ldik. Shamol Orol dengizinibg qurib qolgan tubidan tuz va chang – to’zonni yuzlab kilometrga uchirib ketmoqda. Orolning qurib qolgan tubidagi chang bo’ronlari 1975 yildayoq kosmik tadqiqotlar natijasida aniqlangan edi. 80-yillarning boshlaridan buyon bunday to’fonlar bir yilda 90 kun davomida kuzatilmoqda. Chang tuzon uzunligi 400 kilometr maydonga yetib bormoqda. Chang bo’ronlarining ta’sir doirasi esa 300 kilometrgacha yetmoqda. Mutaxassislar bergan ma’lumotlarga qaraganda, bu yerda har yili atmosferaga 25-75 million tonna chang ko’tariladi. Bularning hammasi Orol bo’yi iqlimining o’zgarishiga olib keldi. 1983 yildan boshlab Orol baliq ovlashga yaroqsiz bo’lib qoldi. Sohilning hozirgi chizig’idan yiroqlarga bo’lgan baliqlarning qachonlardir qudratli flotiliyasining zang bosgan qoldiql

Orol bo’yida dengizning qurib borishi munosabati bilan xalqaro, keng ko’lamli ahamiyatga bog’liq bo’lgan ekologik, ijtimoiy – iqtisodiy va demografik muammolarning murakkab majmui vujudga keldi. Orol dengizining qurib borishi va mintaqaning cho’lga aylanishi bilan bog’liq ekologik fojea bu havzada yashayotgan barcha xalqlarning dardu alamidir. Suv zahiralari bilan bog’liq bo’lgan muammolar majmuasi keng ko’lamli va murakkab ko’p tarmoqli yondashuvni, mintaqadagi davlatlar bilan xalqaro hamjamiyat o’rtasida hamkorlikni rivojlantirishni talab qiladi. Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlarining 1993-yil mart oyida Qizilo’rdada bo’lib o’tgan uchrashuvi Orol dengizi tangligini hal etish yuzasidan birgalida harakat qilish to’g’risida bitm imzolandi. Oroldengizi muammolari bo’yicha Davlatlararo Ken

ilmiy jamoatchiligi, xalqaro tashkilotlari 1995 yil 20 sentabrda Nukus shahrida Markaziy Osiyo davlatlari va xalqaro tashkilotlarning Orol dengizi havzasini barqaror rivojlantirish muammolari bo’yicha Dekloratsiyasini qabul qildilar. Deklaratsiya barqaror rivojlanish qoidalariga qat’iy amal qilishni nazarda tutadi va e’tiborni quyidagi g’oyat muhim muammolarni hal qilishga qaratadi:  Qishloq va o’rmon xo’jaligining yanada muvozanatli va ilmiy asoslangan qizimga o’tish;  Suv zahiralaridan foydalanishning tejamli usullarini ishlab chiqish, sug’orishda va atrof muhitni muhofaza qilishda takomillashgan texnologiyalarni qo’llash vositasida irrigatsiyaning samaradorligini oshirish;  Mintaqaning tabiiy zahiralarini kompleks boshqarish tizimini takomillashtirish. Pirovard natijasida Orol dengiz

Arid mintaqasida joylashgan O’zbekiston Respublikasida tez-tez chang bo’ronlarini qo’zg’atib turuvchi Qoraqum va Qizilqum sahrolaridek yirik tabiiy manbalar mavjud. So’nggi o’n yilliklar mobaynida Orol dengizining qurib borishi tufayli chang va tuz ko’chadigan yana bir tabiiy manba paydo bo’ldi. Respublikamizda ekologik holatning yangilanishiga salbiy ta’sir ko’rsatayotgan omillardan yana biri – chiqindilarni joylashtirish va ularni qayta ishlash muammosining ,to’liq hal etilmaganli hisoblanadi. Jahonda ham maishiy chiqndilar muammosi shu paytgacha to’liq ijobiy hal etilmagan. Zotan, har yili bir shahar aholisidan o’rtacha 150 kg dan 600 kg gacha chiqindi jon boshiga Amerika Qo’shma Shtatlarida 520 kg ni, Norvegiya, Ispaniya, Shvetsiya va Nederlandiyada 200-300 kg ni tashkil etadi. Toshken

I. 3 O’zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari. Mustaqil yurtimiz iqtisodiy rivojlangan jannatmakon o’lka bo’lib qolishi uchun sog’lom ekologik jihatdan toza atrof – muhitni yaratish, odamlar salomatligini asrash muhimdir. Insonning butun hayoti – tug’lishi, yeb – ichishi, o’sib – unishi, mehnat qilishi – barcha barchasi tabiat bilan payvand. Yer kurrasi atrofini o’rab olgan havo qatlamiga atmosfera deymiz. Yer atmosferasi amaliy jihatdan cheksiz, uning kimyoviy tarkibi bir xil balandliklarda deyarli o’zgarmaydi. Ammo ishlab chiqarishning uzluksiz rivojlanishi natijasida atmosfera tarkibi ifloslanib bormoqda. Bundan tashqari, yer sifatidan uchib chiqqan turli – tuman chang, metal zarralari havoga to’planib, maxsus inversiya qatlamini hosil qiladi. U esa quyoshdan kelayot

muhofaza qilish masalalari q о ‘mitasi hamda О ‘zbekiston Ekologik harakati hamkorligida tashkil etilgan «Markaziy Osiyoning ekologik muammolari» mavzuiga bag‘ishlangan seminar b о ‘lib о ‘tdi. Unda Qonunchilik palatasi deputatlari, О ‘zbekiston Ekologik harakati faollari, О ‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi «Suv muammolari instituti», Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi agentligi, UZGIP MCHJ vakillari va boshqa mutasaddi tashkilotlar mutaxassislari, shuningdek ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirok etdilar. Seminarda Prezidentimiz I.Karimovning 2010 yil 20 sentabr kuni BMT Bosh Assambleyasining Ming yillik rivojlanish maqsadlariga bag‘ishlangan oliy darajadagi yalpi majlisida Mingyillik rivojlanish maqsadlariga erishishda atrof muhit muhofazasi muhim ahamiyat kasb etishi,

va ularni muhofaza qilish b о ‘yicha birgalikdagi boshqaruvni takomillashtirish masalalari ham e’tibordan chetda qolmadi. Amudaryo va Sirdaryo havzasi transchegaraviy suv irmoqlarida GESlar va boshqa gidrotexnik inshootlarni qurish b о ‘yicha k о ‘zlanayotgan loyihalar yuzasidan xalqaro ekologik ekspertiza xulosasini olish zarurligi, bu borada q о ‘shni mamlakatlar manfaatlarini inobatga olish muhimligi, transchegaraviy suvlarini muhofaza qilish, suvlarning transchegaraviy ifloslanishiga y о ‘l q о ‘ymaslik va buning oldini olish, mintaqaviy ekologik tahdidlarga qarshi kurashish, xalqaro huquqiy normalarga rioya qilish, q о ‘shni mamlakatlar manfaatlarini e’tiborga olgan holda oqilona yondashuvga erishish, ekologik omillarning aholi salomatligiga salbiy ta’sirini kamaytirish maqsadida Yevr

Shaxrimiz chiroyiga dog’ bo’lib, mahallalat hududlarida, katta ko’chalar atroflarida, ariq bo’ylarida to’p – to’p yonayotgan va havoga zaharli konserogen islarni chiqarayotgan axlat uyumlari so’nggi paytlarda bizning befarqligimiz ortayotganligini ko’rsatayapti. Xolbuki, axlatxonalardan chiqayotgan tutunning zarari inson salomatligi uchun sanoat korxonalaridan chiqayotgan islardan ham ko’ra ming chandon zararlidir. Shunday ekan, chiqindilarni shahar tashqarisiga olib chiqib tashlash bilan masala hal bo’lmaydi. Fikrmizcha , har bir yirik korxona, har bir tuman o’z hududidagi chiqindilarni bartaraf qilishlari uchun kichik – kichik zavodlarni ishga tushirishlari lozimga o’xshaydi. Bir paytlar Amerikadagi Michigan ko’li, Angliyadagi Temza daryosi, Yevropadagi Reyen daryosi kabi mashhur daryola

ekan. Ayollardagi anemiya (kamqonlik), erkaklardagi yurak qon –tomir kasalliklarining ortib borayotganligi ham tashvishli holdir. 1 Doimiy manbalardan atmosfera havosiga zararli ta’sir ko’rsatish normativlari alohida o’rnatiladi va ularni sog’liqni saqlash vazirligi va tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan ishlab chiqiladi va ta’qiqlanadi. O’zbekistonda atmosferaga 150 turdagi ifloslantiruvchi moddalar chiqariladi. Qolganlarida ularning o’rnatilishi yoki yangisi bilan almashtirilishi talab etiladi. Yangi qonunning o’ziga xos tomonlaridan yana biri atmosfera havosidan foydalanishga doir normativlarning o’rnatilishidadir. Ushbu foydalanish normativlari ko’chma manbalar, doimiy ifloslantiruvchi manbalar, fizik omillar bo’yicha alohida o’rnatilgan. 2 Normativlarning eng yuqori ko’

Bu degan so’z energetika vazirligiga qarashli issiqlik stansiyalari isitish va sanoat qozonlarida yoqilg’ini ishlatishni “O’zneftgaz” korporatsiyasi bilan kelishilgan tarzda muayyan standartlarga muofiq ravishda olib boradi. Yoqilg’I va yoqilg’I – moylash materiallarini talabi Farg’ona va Shurtangazkombinat zavodlarida jahon standartlariga moslashtirilishi shart. Bu standartlarni o’rnatish va nazoratlash juda serchiqim tadbir bo’lib, u mazkur, korxonalar tomonidan tabiatni muhofaza qilish qumitasi bilan kelishgan tarzda olib boriladi. Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasining ma’lumotlariga ko’ra yoqilg’I materiallari sifatining yomonligi va motor yoqilishining tarkibida oltingugurtning ko’pligida, deb xulosalangan. Yaqin kelajakda Buxor neftni qayta ishlash zavodi etilsiz yoqilg’ilarni

II Bob O’zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari va ularning ahamiyati. II. 1 O’zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish chora tadbirlari. 41

Respublikaning foydali qazilmalaridan oqilona foydalanish – dolzarb masala. U atrof – muhitni muhofaza qilishning bosh omillaridan biridir. Foydali qazilmalarni olish va qayta ishlash chog’ida katta isrofgarchailiklarga yo’l qo’yilmoqda. Boshlang’ich xom – ashyodan to’liq foydalanmaslik hollari mavjud. Eskirgan uskunalarni almashtirish, yangi texnologiyalarni joriy etish, ayrim sexlar, uchastkalar va butun boshli zavodlarni rekanstruksiyalash asosida foydali qazilmalarni sanoat usulida yanada to’liq va oqilona qazib olish muhim vazifa bo’lib turibdi. Atrof – muhitni muhofaza qilish nuqtai nazaridan qaraganda, tog’ – kon sanoatining chiqindilarini o’zlashtirishni yanada kengaytirish hamda buzilgan yerlarni qayta yaroqli holga keltirish muhim ahamiyatgaega bo’ladi. 1. Katta – katta hududlard

ta’siri hozirning o’zidayoq biologik muvozanatni buzayotganligini bepayon hududlarda aholining genofondiga halokatli ta’sir ko’rsatayotganligini nazarda tutish lozim. Halqaro tuzilmalarning zahiralari, imkoniyatlari va investitsiyalarini ana shu muammolarini hal qilishga jalb etish – birinchi darajali muammodir. Atrof – muhitni muhofaza qilish borasidagi yuqorida tilgan olingan ta’sirchan chora – tadbirlarni ro’yobga chiqarish yaqin vaqt ichidayoq oldingi tizimdan yosh respublikaga meros bo’lib qolgan ekologiya sohasidagi ko’pgina illatlar kamchiliklar va xatolarni bartaraf etish imkoniyatini yuzaga keltiradi. Shuningdek, keng ko’lamdagi ekologik tanglik tahdidini barham toptirish respublika aholisi uchun, jismonan sog’lom yosh avlodning dunyoga kelishi va rivolanish uchun zarur shart – sh

ajralib turadi. Uning umumiy maydoni 15,6 ming kv. kilometrni tashkil etib, bu yarda 2,5 mln aholi yashaydi. 1 Viloyat sanoat, qishloq xo’jaligi, qurilish xo’jaligi, qurilish industriyasi va transport tarmoqlari yuqori darajada rivojlangan bo’lib, respublikada ishlab chiqarilayotgan yalpi mahsulotning 20 foizga yaqin miqdori ishlab chiqariladi. Viloyat hududida faoliyat ko’rdatayotgan energetika, kimyo, qishloq xo’jaligi mashinasozligi, metallurgiya, paxtani qayta ishlash, yengil va oziq – ovqat sanoati respublikamizda yetakchi tarmoqlardan hisoblanadi. O’zbekistonda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi, ,mineral o’g’itlar qurilish materiallarining (sement, shifer) 50.0 foizdan ortiqrog’i, qora va rangli metal hamda ko’mir qazib olishning 90 foizi poytaxt viloyatiga to’g’ri keladi. 2 H

Respublikamiz, shu jumladan viloyatimizdagi mavjud ekologik muammolarni hal qilish maqsadida respublika hukumati 2005-yilgacha bo’lgan davrda atrof tabiiy muhit muhofazasi bilan bog’liq milliy dasturni qabul qildi. Mazkur dasturni boshqarish yuzasidan viloyat hokimligi tomonidan 1999-yil 10- noyabrda 316-qaror qabul qilindi va ushbu dasturni amalda bajarish yuzasidan viloyat hokimligi va viloyat “Tabiatni muhofaza qilish qumitasi” tomonidan aniq tadbirlar ishlab chiqildi. Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz hududida ekologik xavfsizlikni tug’dirayotgan barcha muammolarga hukumatimiz rahbariyati, shaxsan Prezidentimiz Islom Abdug’aniyevich Karimov asosiy e’tiborni qaratmoqda, chunki tabiat, atrof – muhit toza bo’lsagina jamiyatimizda sog’lom turmush tarsi qaror topadi. T

ko’payib borayotgan, tabiiy ofatlar xuruji yil sayin kuchayib borayotganligini ko’rsatadi. Bundan allaqachon tegishli xolosa chiqarib olishi kerak bo’lgan inson esa hamon o’zini ko’rib – ko’rmaslikka, .bilib – bilmaslikka olyapti. Bu holat davom etaversa, yer yuzida hayot tugashi uchun yadro urushlarining hojati qolmaydi. Buni hech bo’lmaganda endi tushunishi, ekologik halokat oldini olish uchun har bir kishi qo’lidan kelgan ishni qilishi lozim. Uzoqqa borib o’tirmaylik. Bundan atigi qirq – ellik yil ilgari viloyatimiz hududidan oqib o’tayotgan daryo, soylar va ariqlarda oqayotgan sunni ishlatish mumkin edi. Bunda kasal bo’lib qolish hech kimning hayoliga ham kelmasdi. Ekologlarimiz va butun jamoatchilikning say – harakati natijasida keyingi yillarda suvni ifloslantirishga nisbatan odamlar

Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan yurtimizdagi daryo va suv havzalari, atmosfera havosini muntazam nazorat qilinishi sanoat korxonalari havoga va suvga chiqarayotganifloslantiruvchi moddalar miqdorini tekshirilishi me’yordagi ko’rsatkichlardan haddan ziyod oshirib yuborgan shaxslarga nisbatan ziddiy jarima va jazolar qo’llanilishi natijasida respublika bo’yicha ekologik vaziyatning yaxshilanishi va barqarorlashuvi moyilligi kuzatilmoqda. Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi va O’zgedrometning dastlabki muntazam ,kuzatuvlariga ko’ra Amudaryo, Sirdaryo, Surhondaryo, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining irmoqlaridagi suvning sifati 2005-yilning 1- choragida o’tgan yilning shu davridagiga nisbatan deyarli o’zgarmagan va uch toifa (o’rta me’yor ifloslangan suvlar toifasi)

atrof – tabiiy muhitni muhofaza qilish tabiiy resurslardan oqilona foydalanish borasidagi ilmiy tadqiqot ishlarini qo’llab quvvatlamoqda. Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasining ilimiy tadqiqot bo’linmalari tomonidan Davlat ilmiy – texnikasi dasturlari bo’yicha, ishlab chiqarishda yangi texnologiyalarni ishlab chiqarish va joriy qilish ishlari davom ettirildi. Yerdan foydalanish va ularni muhofazasi ustidan nazorat nafaqat davlatning maxsus vakolatlangan organlari tabiatni muhofaza qilish va yer resurslari davlat qumutalari, Geodiziya, kortografiya va davlat kodastrlari bosh boshqarmasi, Davlat sanitariya nazorati, mahalliy davlat hokimiyati organlari, balki jamoat va nodavlat tashkilotlarning nazoratidan iboratdir. Yerlarni muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanshga oid, yer qon

II. 2 Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi va ekologik muammolarni bartaraf etilishi. Iqtisodiyotni barqaror rivojlanishini aholi turmush darajasini yuksaltirish sanoat, ishlab chiqarish sohasi, qishloq xo’jaligini isloh qilish bilan cheklanmay, atrof – muhitni muhofaza qilish bilan bog’liq muammolarni hal qilishni ham o’z ichiga oladi. O’zbekiston jahon iqtisodiyotiga jadal kirib borar ekan, atrof – muhitni muhofaza qilish masalasi ham hukumatimiz tomonidan iqtisodiy islohotlar va tarqqiyotning muhim yo’nalishlaridan biri sifatida tan olinmoqda. 49

Atmosfera nafaqat tiriklik manbai, u tuganmas boylik hamdir. Undan turli maqsadlarda foydalaniladi. Masalan, u hom – ashyo shuningdek undan turli xil qurilmalarni sovitishda, transport yo’li sifatida foydalaniladi. Dengiz va okeanlarda o’sadigan o’simliklar ham havoga kislorod chiqaradi. Ammo so’nggi yillarda dengiz va okeanlar yuzi neft qatlamalari bilan qoplanib, suv va havo o’rtasida energiya almashinishi va kislorodning havoga kamroq chiqishi hollari kuzatiladi. Bu esa yer kurrasida kislorodning tabiiy dinamik muvozanatini buzilishiga olib keladi. Shu boisdan hozirgi vaqtda atmosferani muhofaza etish umumjahon muammosi hisoblanadi. 1996-yil 27 – dekabrda mustaqil O’zbekiston Respublikasining “Atmosfera havosini muhofaza qilish to’g’risida” gi qarori qabul qilindi. 1 Qonunning maqsadi –

Avvalambor, yangi qonunda O’zbekiston Respublikasi xalqaro huquqning mustaqil subyekt sifatida qaraldi. U o’z mazmuni va mohiyatiga ko’ra bozor iqtisodiyoti va fiqorolik jamiyatining asosiy tamoyillariga tayanadi. Mustaqil Respublikamiz qonunida atmosfera havosini birinchi bor tabiiy resurslar tarkibidan joy olgan. Avvalgisida esa atmosfera havosi faqatgina tabiiy obyekt sifatida qaralgan edi, xolos. Atmosfera havosiga tabiiy resurs sifatida qaralishiga sabab bo’ldi. Ekologlarimiz va butun jamoatchilikning sat – harakatlari natijasida keyingi yillarda suvni ifloslantirishga nisbatan odamlarning munosabati ijobiy tomonga o’zgardi. Atmosfera havosi keyingi 35 – 40 yil ichida viloyatda sanoat ishlab chiqarish qishloq xo’jaligi, kimyolashtirishning jadal rivojlanishi, tabiiy boyliklardan chega

850 ming tonnaga yaqin zararli modda chiqarilgan, hozirgi kunga kelib, bu ko’rsatkichlar 3 marta kamaydi. 1 Bugungi kunda viloyat atmosfera havosiga yiliga o’rta hisobda 250 ming tonnage yaqin zararli modda chiqarilayotgan bo’lsa, ochiq suv havzalariga 15 million kub metrga yaqin ifloslangan suv tashlanmoqda. Bundan ko’rinib turibdiki, ekologik ahvolni yaxshilashda qo’mita va uning joylardagi tizimlari hodimlari tomonidan katta ishlar amalga oshirilgan. Biroq atmosfera havosiga chiqarilayotgan zararli moddalar, oshiq suv havzalariga tashlanayotgan ifloslangan suv miqdori hamon yuqoriligicha qolmoqda. To’g’ri, yildan – yilga salbiy ko’rsatkichlar hajmining kamayish tendensiyasi kuzatilyapti. O’zbekistonda joylashgan korxona, tashkilot va xo’jaliklarda tabiat muhofazasi bo’yicha ishlab chiqi

chirindi chiqindilarning zaharli hidi unlab kilometr masofaga cho’zilib, Beshtemirdan Olmaliqqacha, Krasnogorsdan To’ytedagacha tarqaladi. Shu bilan birga viloyat atmosfera havosi va suv zahiralari zaharlanishiga olib kelmoqda. Bunday holatning oldini olish uchun Toshkent shahar mutasaddikari hech qanday mas’uliyatni sezishmayapti. Chunki axlatxona hududi shaharniki emasda. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi nisbatan barcha o’lchanadigan ingredentlar bo’yicha Bekobod, Buxoro, Guliston, Denov, Muborak, Namangan, Nurobod, Kogon, Samarqand, Kitob, Urganch, Chirchiq, Yangiyo’l, Saroisiyo va Shahrisabz shaharlarida sanitargigenik me’yorlarga to’g’ri kelgan. 1 Toshkent, Farg’ona nva Navoiy shaharlarida atmosfera havosining ifloslanish darajasi pasaygan bo’lsada, sanitary – gigenik me’yorl

miqdoriy qismi neft – gaz 35%, energetika 30% va metallurgiya 17% tarmoqlari hissasiga to’g’ri keladi. 1 Atmosferani ofloslanishdan muhofaza qilishda asosiy omil – sanoat korxonalidagi gaz – chang ushlagich qurilmalarning samarali ishlashidir, lekin bu yo’nalishda ham tashvishga asosli sabablar ko’p. E’tibor bering, respublikamiz bo’yicha 10923 ta gaz – chang ushlagich qurilmalari ishlab chiqarishdan chiqayotgan tashlamalarni tozalshda ishlatilayotgan bo’lsa, ularning 22.7 foizi 10 yilgacha ba qolgan 38 foizi 10 yildan ortoq muddatga ishlatilmoqda. 2 Bu qurilmalarning asosiy qismi ma’naviy va fizik jihatdan eskirgan. Gaz va changlarni ushlab qolish samaradorligi hozirgi kun talabiga javob bermaydi. Shu bois qo’mitamiz tomonidan mazkur asboblarni o’zimizda ishlab chiqarish yuzasidan Vazirla

yildan boshlab ushbu holat O’zbekiston uchun qo’llanilmadi. Birinchi navbatda Atmosfera havosini muhofaza qilish to’g’risidagi qonunda chetdan olib kirilayotgan mashinalarga katta talablarning qo’yilishi va bojxona to’lovlarining ko’paytirilishi. Ma’lumki, O’zbekiston Respublikasining Navoiy , Qo’qon, Chirchiq, Namangan, Buxoro kabi o’nlab shaharlarida yirik kimyoviy korxonalari mavjud. Atmosfera havosini muhofaza qilish to’g’tisidagi qonunning 18 – moddasida kimyoviy moddalarning ishlab chiqarilishi va ulardan foydalanivchi yuridik va jismoniy shaxslar uchun yo’l qo’yiladigan normativlar belgilangan, ularni nazorat qilish usullari va ekologik taksologik pasportlarini tabiatni muhofaza qilish davlat qo’mitasi va sogliqni saqlash vazirligi belglagan tartibda ishlab chiqilishi ko’rsatilgan.

Xulosa Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz hududida ekologik xavfsizlikni tug’dirayotgan barcha muammolarga hukumatimizning rahbariyati Prezidentimiz Islom Karimov asosiy e’tiborni qaratdi, chunki tabiat, atrof – muhit toza bo’lsagina jamiyatimizda sog’lom turmush tarsi qaror topadi. Asrlarga tutash kelgan palla butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo’l qovushtirib o’tirish – o’z – o’zini o’limga mahkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali ko’plar ushbu muammoga beparvolik va mas’uliyatsiz bilan munosabatda bo’lmoqdalar. Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan. 56

President I. A. Karimov ekologik ma’uliyatni umuminsoniy harakterga ega ekanligini ta’kidlab, tabiatni muhofaza qilish, ekologik talablarga har doim rioya etis va ekologik harakatlarning oldini olish mustaqil davlatimizning ijtimoiy – iqtisodiy, huquqiy masalasi bo’libgina qolmay, balki ekologik siyosatning asosiga aylanishi lozimligini, ushbu masala ortida burun mustaqil davlatimiz, millatning taqdiri yotganligini ta’kidladi. Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko’rsatadiki, ekologik xavf – hatarning vujudga kelishi nafaqat fan – texnika taraqqiyotiga, balki jamiyatning tabiat bilan o’zaro munosabatlarini boshqarish mehanizminig yo’qligiga bog’liq. Tabiiyki, bunday hol tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul o’zgarishlariga olib keladi.

BMT Bosh kotibi О ‘zbekiston rahbariyatining mintaqaviy va xalqaro rivojlanishning dolzarb masalalarini yechishdagi munosabatini yuqori baholab, BMTning mamlakatimiz bilan kelgusidagi hamkorlikni kuchaytirishdan manfaatdorligini alohida ta’kidladi. О ‘zbekiston mustaqillikni q о ‘lga kiritgan kunlardan boshlab ekologik muammolarni yechish, atrof-muhit holatini saqlash va yaxshilash b о ‘yicha huquqiy kafolatlarni yaratish hamda tabiatni muhofaza qilish borasidagi siyosatni shakllantirishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. 1992 yil Rio-de-Janeyroda о ‘tkazilgan BMT Konferensiyasi О ‘zbekiston uchun global ekologik muvozanatni о ‘rnatishda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish uchun kuchli turtki b о ‘ldi. Bizning fikrimizcha, uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashning о ‘ta muhim va

Darhaqiqat, Markaziy Osiyo mintaqasida ko’plab odamlar, bir qancha xalqlar va millatlarning hayoti uchun fojeaga aylandi. Ularni qirilib ketish, genofondining yo’q bo’lib ketishi yoqasiga keltirib qo’ydi. Bu jarayonlar O’zbekiston uchun ham xosdir. Mutaxassislarning baholashicha O’zbekistonda juda murakkab va xavfli vaziyat vujudga kelmoqda. Shu sababli hukumat va davlat, mamlakatimizda atrof – muhitni muhofaza qilish, atbiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalariga juda katta e’tibor bermoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab atrof – muhitni muhifaza qilishga qaratilgan qonun hujjatlari qabul qilindi. Olimlar yildan yilga yangi - yangi kashfiyotlar yaratishyapti. O’zaro bahslarda ular yadroviy energiya, chekishning zarari, Sibir daryolarini O’rta Osiyoga olib kelish kerak

Joylardagi tadbirlarni amalga oshirayotgalarida ushbu tadbirning iqtisodiy samarasi bilan birga kelajak haqida ham bosh qotirishlari kerak. Prezident ta’biri bilan aytganda, muhofazalashda mahalliy hokimiyatlar tomonidan qabul qilinayotgan qarorlarning bajarilishi harakatdagi birinchi rahbarga bog’liqdir. Joylardagi birinchi rahbarning atrof – muhitni muhofaza qilishga e’tibor qaratsa, aholi ham bu masalaga yuz o’giradi. Sayyoramizni kelajak avlod uchun sof holda saqlab qolishimiz zarur ekanligini butun insoniyat e’tirof etmoqda. XXI asrda yangicha dunyoqarash va ekologik tafakkur shakllanmoqda. Hozirgi paytda tabiatdan oqilona foydalanish va atrof – muhitni muhofaza qilish sohasidagi barcha chora – tadbirlar atrof – muhtni muhofaza qilish va tabiiy resurslarda oqilona foydalanish bo’yicha

5. Karimov I. A “Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi” 5-jild, Toshkent, “O’zbekiston”, 1997 6. Karimov I. A “Xavfsizlik va barqarorlik taraqqiyot yo’lida” 6-jild, Toshkent, “O”zbekston”, 1998 7. Karimov I. A “Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan quramiz” 7-jild Toshkent, “O”zbekston”, 1999 8. Karimov I. A “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” Toshkent, “O’zbekston”, 1997 9. Karimov I. A “Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas’ulmiz” 9-jild Toshkent, “O”zbekston”, 2001 10. G’ulomov P. N. “Inson va tabiat” Toshkent, 1980 11. Adullayev O, Toshmatov Z, “O’zbekiston ekologiyasi bugun va ertaga” Toshkent, 1992 12. Shodimetov Yu. “Ijtimoiy ekologiyaga kirish” Toshkent, 1994 13. Rafiqov A. A. “Geoekologik muammolar” Toshkent, 1

2 4 . http://uzb.econews.uz/index.php/nature-management/46-2010-03-15-09- 02-42.html 25. http://uzb.econews.uz/index.php/eco-education/54-2010-03-15-13-00- 06.html 26 . http://www.parliament.gov.uz/upload/iblock/861/%20_3_.pdf 62

Купить