Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 208.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosati (1926-1941-yillar)

Купить
O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN SOVETLARNING AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATI (1926-1941-YILLAR) MAVZUSIDAGI Kurs ishi Mundarija KIRISH3-6 1-BOB . O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN SOVETLARNING AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATI 1.1 O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi asosiy maqsad va vazifalar …7-13 1.2 Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi davrlar 14-21 2-BOB. SOVETLAR TOMONIDAN O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATIDAGI NATIJALAR 2.1. Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi muammolar 22-24 2.2. Ko‘chirish siyosatining yakuni va natijalari .25-32 XULOSA..33-34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YAXTI..35-36 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi va ahamiyati shundaki Sovet tuzumining qariyb 75 yil davom etgan hukmronligi davrida har qanday erkin fikr va holis yondashuvlar taqiqlanib, tarixiy haqiqatlar yuzaga chiqishiga yo‘l qo‘yilmadi. O‘zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki davrdan boshlab tarix sohasi uchun dolzarb hamda murakkab hisoblangan barcha muammolarni o‘rganishga bo‘lgan munosabat ijobiy tomonga o‘zgardi. Prezidentimiz ham “Yangi O‘zbekiston orzusi, bugungi kunlarimizga nisbatan aytganda, hozirga davrning taqozosi, uning asl qiyofasini, harakatlantiruvchi kuchlari va omillarini belgilaydigan g‘oyaviy- ma’naviy asos, xalqimizga xos yaratuvchanlik shijoati va keng ko‘lamli islohotlarimizning yaqqol ifodasidir” 1 deya ta’kidlaydi. Birinchidan muammoning dolzarbligi Sovet hokimiyati tomonidan XX asrning 30-90-yillarida amalga oshirilgan milliy siyosat va xalqlarni majburiy ko‘chirish oqibatlari O‘zbekiston tarixshunosligidagi muhim masalalardandir. SSSRda zo‘rlik bilan amalga oshirilgan ushbu etnik siyosat qurbonlari –chegara hududlarda hamda mamlakatning ichki qismlarida istiqomat qilib kelgan olti millionga yaqin aholi o‘z yashab turgan manzillaridan siyosiy represnsiya ta’siri ostida mahrum etilib, mamlakatning boshqa hududlariga, shu jumladan, O‘zbekiston SSRga ham ko‘chirib o‘tkazildi. Ikkinchidan O‘z vatanlarida muqim yashab kelayotgan koreys, xitoy, polyak, nemis, turk-mesxet, xeshmil, kurdlar “chegara xavfsizligini ta’minlash” maqsadida majburan ko‘chirilgan bo‘lsa , qrim-tatar, chechen, bolqor, qorachoy, ingush va yana bir qancha etnik guruh va millat vakillari urush davrida “dushman bilan til biriktirganlik”, “josuslik aloqalarini o‘rnatganlik”, “sovet davlatiga qarshi chiqqanlik” ayblovlari bilan qisqa muddat ichida shafqatsiz usullarda deportasiya qilindi. Ikkinchi jahon urushi arafasi va urush yillarida o‘zbek xalqi boshiga tushgan og‘ir musibatlar hamda qiyinchiliklarga qaramasdan 1 Янги Ў збекистон стратегияси Ш .М . М ирзиёев. - Тошкент: “ O ’ zbekiston ” нашриёти, 2021. 3 majburan ko‘chirilgan,yani “jazolangan xalqlar”ga nisbatan haqiqiy insonparvarlik, millatparvarlik, mehmondo‘stlik va xalqparvarlik na’munalarini namoyon eta oldilar. Aynan shu masala hozirgi milliy va xorijiy tarixi tadqiqotlarning asosiy mazmunini tashkil etayotganligini alohida e’tirof etib o‘tish lozimdir. O‘zi aslida xalqlar nima uchun deportatsiya qilingan? Xalqlarning deportatsiyasi Stalin siyosiy repressiyalarining shakllaridan biri, shuningdek, Iosif Stalinning shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash va markazlashtirish shakllaridan biri sifatida tan olingan. Vazifa hayotni olib boradigan, gaplashadigan, bolalarni tarbiyalaydigan va o‘z tillarida gazeta nashr etadigan ba’zi millat vakillarining katta kontsentratsiyasi bo‘lgan joylarni joylashtirish edi. Ilmiy izlanish darajasi. I.Stalin buyrug‘iga asosan qatag‘onga uchrab zo‘rlik bilan ko‘chirilgan xalqlar taqdirini aks ettiruvchi tarixiy asarlar XX asr 60- yillaridan boshlab birinchi bo‘lib g‘arb mutaxassislari tomonidan o‘rganildi. 1960 yilda AQShda e’lon qilingan Robert Konkvestning “Sovetlarning xalqlar deportasiyasi” kitobi mavzu tarixshunosligiga oid ilk adabiyotlardan biri hisoblanadi. Robert Konkvestning fikricha, urush yillarida SSSRda amalga oshirilgan majburiy etnik deportasiyalar Rossiya imperiyasi davridagi kolonial siyosatning uzviy davomidir. Ayrim noaniqliklarga qaramasdan R.Konkvest “jazolangan va surgun qilingan xalqlar” haqida statistik va xronologik tahlillarni birinchi bo‘lib bera olgan. R.Konkvestdan farqli ravishda SSSR hududida xalqlarning ko‘chirilgan yo‘nalishlari xaritasi Martin Gilbert tomonidan 1972 - yilda nashr etilgan “Rus tarixi Atlasi” da batafsil va to‘liqroq ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Chunki R.Konkvestning ishida biz hujjatli materiallar yetishmovchiligiga duch kelamiz. Aleksandr Soljenisinning 1973-1975-yilda dunyo yuzini ko`rgan “GULAG Arxipelagi” asari I.Stalin olib borgan qatag‘on siyosati fojealarini tasavvur etishga imkon beruvchi ma’lumotlarga boy asar hisoblanadi. 4 Respublikamizda ilmiy izlanish darajasi. O‘zbekistonda ushbu masala bo‘yicha barcha asosiy ma'lumotlar asosan respublika ichki ishlar vazirligi arxivlarida, qisman O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti devoni arxivida mavjud. Ushbu arxivlar materiallarining mavjud emasligi xalqlarning O‘zbekistonga deportatsiya qilinishi tarixi yetarlicha yoritilmaganligining sababi hisoblanadi. Ushbu holatlar repressiv siyosatning tarixiy sabablarini va 1930-50-yillarda Sovet davlati tarixining bir qismi bo‘lgan individual salbiy jarayonlarni tushunishga to‘sqinlik qiladi. Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998-yil 27-iyuldagi ’’O‘zbekiston Respublikasi fanlar Akademiyasi tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida’’ gi qarorini, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 22-iyuldagi ’’Vatan va xalq ozodligi uchun jonini fido qilgan vatanparvarlar xotirasini abadiylashtirish to‘g‘risida’’ gi qarorini qabul qilishi muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, ichki ishlar vazirligi, Prezident Devoni arxivlari materiallari va O‘zbekiston Markaziy davlat arxivining maxfiy hujjatlari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi O‘zbekiston tarixi, shuningdek, uning sovet hokimiyati davridagi tarixi bo‘yicha hujjatlarning asosiy omboridir. Arxivda saqlanayotgan fondlar tarkibida O‘zbekiston SSJ SNK-sm hujjatlari; O‘ZSSJ SNK huzuridagi dehqonchilik va ko‘chib o‘tish bo‘limi Narkomani. Ushbu fondlarda 30-40-yillarda O‘zbekistonga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘lgan Sovet Ittifoqi xalqlari tarixi bo‘yicha manbalar majmuasi mavjuddir O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosati. Kurs ishi mavzusining predmeti : 1926-1941-yillarda O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosati. Kurs ishining maqsad: 1926-1941-yillarda O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatini o‘rganish. Kurs ishining vazifalari: Quyidagi vazifalarni keltiramiz 5  O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi asosiy maqsad va vazifalarni tahlil qilish;  Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi davrlari tahlili;  Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi muammolarni o’rganish;  Sovetlar tomonidan o‘zbekistonda o`tkazilgan aholini ko‘chirish siyosatidagi natijalarni tahlil qilish;  Ko‘chirish siyosatining yakuni va natijalarini o‘rganish. Kurs ishining tuzilishi : Kirish, ikki bob, to‘rt mavzu, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 6 1-BOB . O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN SOVETLARNING AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATI 1.1 O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi asosiy maqsad va vazifalar Sovet davridagi O‘zbekistondagi demografik jarayonlar va aholi migratsiyasi muammolarini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bu davrda aholining demografik jarayonlarida ko‘plab o‘ziga xos muammolar bo‘lgan. O‘zbekistonning XX asrning ikkinchi choragidagi demografik o‘zgarishlar tarkibida sovetlar tomonidan aholini ko‘chirish siyosatining amalga oshirilishi hamda uning ijtimoiy- siyosiy, iqtisodiy oqibatlari muhim o‘rin egallagan. Mazkur siyosatdan asosiy maqsad paxtachilikni rivojlantirish, ya’ni yangi yerlarni o‘zlashtirish, paxta maydonlarini kengaytirish va paxta monopoliyasini kuchaytirishga qaratilgan edi. Shuningdek, paxtachilikni yaxshi o‘zlashtirgan hududlar aholisini ma’lum bir qismini yangi o‘zlashtirilmagan yerlarga ko‘chirish orqali respublikadagi mavjud demografik muammoni bartaraf etish ham ko‘zda tutilgan. Rossiya imperiyasidan meros bo‘lib qolgan mazkur siyosatni amalga oshirish sovet hukumatining yer-suv ishlari Xalq Komissarligi tomonidan 1926-yilgi yer-suv islohoti davrida boshlangan. Aholini ko‘chirish uch bosqichda amalga oshirilgan. 2 Aholini ko‘chirish siyosati natijasida hal etiladigan masalalardan yana biri respublikadagi kolxozlarning sonini ko‘paytirish orqali kollektivlashtirish siyosatini amalga oshirilishiga ham ko‘maklashish rejalashtirilgan. 1925- yildagi hisob-kitobga ko‘ra Samarqand, Toshkent, Farg`ona, Namangan va Andijon viloyatlarida ortiqcha hisoblangan 53,3 foiz aholi ko‘chirilishi kerak bo‘lgan. Farg`ona vodiysi aholi zichligi yuqori, yer yetishmovchiligi muammosi o‘tkir bo‘lgan hududlar orasida birinchi o‘rinda turganligi bois, ko‘chirish siyosatiga ham asosan vodiy aholisi tortilgan. Ziroatchilik, paxtachilikda katta tajribaga ega bo‘lgan farg‘onaliklar yangi o‘zlashtirilgan yerlarda boshqa millat vakillariga bu borada ustoz bo‘lishlari 2 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 7 rejalashtirilgan edi. 3 SSSR MIK Prezidiumining 1925- yil 10-apreldagi «SSSR MIK qoshida Butun ittifoq Ko‘chirish Qo‘mitasini tashkil etish haqida»gi qarori natijasida Butun ittifoq ko‘chirish komiteti tashkil etilgan. Shu yili O‘zbekistonda ham Yer-suv ishlari Xalq Komissarligi qoshida ko‘chirish bo‘limi ochilib, unga aholini ko‘chirish ishlarini yo‘lga qo‘yish vazifasi yuklatilgan. O‘zSSR MIK va XKSning 1927-yil 21-fevraldagi «O‘zSSRda aholini ko‘chirishni respublika bo‘ylab rejali o‘tkazilishi haqida»gi qaroriga ko‘ra O‘zbekistondagi aholini ko‘chirish bo‘yicha vazifalar, maqsadlar va ko‘chiriladigan xo‘jaliklar uchun imtiyozlar belgilab berilgan. O‘zbekistonda aholini ko‘chirish ishlari yer ishlari xalq komissarligi, uning qoshidagi ko‘chirish bo‘limi tomonidan amalga oshirilgan bo‘lib, rejalilik, ixtiyoriylik, tashkiliylik, ko‘chirilganlarga imtiyozlar berish, aholini ko‘chirishda milliy, xo‘jalik, turmush shart-sharoitlarini hisobga olish kabi qoida-tamoyillar aholini ko‘chirish siyosatiga asos qilib olingan. 1929-1932-yillar mobaynida jami 15895 nafar o‘zbek, 1048 nafar tojik, 700 nafar qozoq, 239 nafar qirg‘iz, 121 nafar lo‘li, 761 nafar yahudiy, 137 nafar rus, 85 nafar tatar, 58 nafar uyg‘ur, 33 nafar koreys, 82 nafar boshqa millat vakillari o‘tkazilgan siyosat natijasida yangi yerlarga ko‘chirilgan. Ko‘chirilgan aholi ham tub aholi singari oq qog‘ozda qolib ketgan. Ko‘chirilganlar ish qurollari, urug‘lik, oziq-ovqat yetishmovchiligidan qiynalganlar. Tibbiy xizmat ham achinarli holda bo‘lgan. Shunday bo‘lsa-da, ko‘chirilganlar o‘zlarining sabr-toqatlari, bardoshliligi, tashabbuskorlik va g‘ayrat- shijoatlari evaziga ko‘plab yutuqlarni ham qo‘lga kiritganlar. Umuman olganda O‘zbekistonda amalga oshirilgan aholini ko‘chirish siyosati o‘zining maqsad va vazifalaridan kelib chiqib ittifoqdosh respublikalardagi ko‘chirish siyosatidan farq qilgan. Birinchi bosqichda aholini ko‘chirish siyosati kichik hajmda amalga oshirilgan. Ikkinchi bosqich esa aholini ko‘chirish siyosatining eng shiddatli davri 3 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 8 hisoblanadi. Bu davrda aholini ko‘chirish jarayoni o‘zining yuqori nuqtasiga ko‘tarilgan. Uchinchi bosqichda ham aholini ko‘chirish tadbirlari keng ko‘lamda amalga oshirilgan. Migratsiya ya’ni aholining mamlakatlar, mintaqalar yoki mamlakatlar bo‘yicha bir joydan ikkinchi joyga ko‘chishi jarayoni. Migratsiya mehnat resurslarini mamlakat mintaqalari, shahar va qishloq joylari o‘rtasida qayta taqsimlash, shuningdek aholi soni, tarkibi, joylashuvi o‘zgarishi omilidir va o‘rganilayotgan yillarda migratsiya jarayonlari o‘ziga xos tarzda sodir bo‘lgan. Sovet davrida O‘zbekistondagi migratsiya jarayonlari aholining etnik tarkibi va demografik holatiga turli maqsadlarda ta‘sir ko‘rsatdi. Albatta, aholini ro‘yxatga olish ma'lumotlari demografik jarayonlarni o'rganishda ham muhim rol o'ynaydi. Sovet davrida o‘tkazilgan 1926, 1939, 1959, 1970, 1979 va 1989-yillardagi ro‘yxatga olish kompaniyalarining ba’zi kamchiliklari tufayli to‘liq haqiqat amalga oshmadi. Sovet hukumati davrida amalga oshirilgan ko‘plab ommaviy harakatlardan biri bu muhim tamoyillar va maqsadlarga yo‘naltirilgan rejalashtirilgan va tashkiliy asosda amalga oshirilgan ko‘chirish siyosati edi. Ko‘chib o‘tish siyosatining asosiy maqsadlari SSSRning paxta mustaqilligini ta‘minlash, alohida muhofaza etiladigan va kulrang yerlarni rivojlantirish, demografik muammolarni hal qilish, "paxta tajribasi" ni tarqatish va mamlakatning iqtisodiy salohiyatini oshirish edi. 1925-yildan boshlab, Sovet hukumatining ko‘chib o‘tish siyosati boshlanganda, O‘zbekiston aholisi ichki va tashqi migratsiyani boshdan kechira boshladi. 4 Bu davrda dastlab Farg‘ona tumanidagi o‘zbek oilalari yangi yerlarda fermer xo‘jaliklari tashkil etish uchun Tojikiston Respublikasining Qo‘rg‘ontepa va Vaxsh tumanlariga ko‘chirilgan. Yangi yerlarni o‘zlashtirish va paxtachilikni rivojlantirish maqsadida 1925-1926, 1928-1929 yillarda 15 826 ga yaqin xo‘jalik Tojikiston Respublikasiga ko‘chirildi. 1929- yilda Tojikistonda 50 dan ortiq yangi qishloqlar paydo bo‘ldi, ulardan 36 tasi Qo‘rg‘ontepa viloyatida tashkil etildi. Tojikiston tomonidan Vaxsh vodiysi 4 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 9 o‘zlashtirilishi natijasida 1930-yillarning oxirida yana 8030 o‘zbek xo‘jaligi Farg‘onadan ko‘chirildi. Farg‘ona aholisining ko‘chirilishi nafaqat demografik muammo, balki ularning ’’malakali paxtakorlar ’’ ekanligi va qishloq xo‘jaligida katta tajribaga ega bo‘lganligi, shuningdek, o‘sha yillarda paxtachilikni rivojlantirishga e’tibor qaratilganligi bilan bog‘liq edi. Farg‘ona vodiysi aholisi Amerika paxtasini yetishtirishda yarim asrlik tajribaga ega edi. Ular, shuningdek, yupqa tolali Misr paxtasini yetishtirishning agrotexnik qoidalarini yaxshi bilishadi va butun O‘zbekiston bo‘ylab, shuningdek, Tojikistonning Qo‘rg‘ontepa va Vaxsh vodiylarida Amerika va Misr paxta plantatsiyalarini tashkil etishgan. Farg'ona xalqining paxtachilik sohasidagi ilg‘or tajribasini qo‘llash uchun mamlakat ichkarisiga ko‘chib o‘tish boshlandi. 5 Farg‘ona vodiysi aholisi birinchi marta 1920-1930-yillarda, shuningdek, urushdan keyingi yillarda, ayniqsa Surxon-Sherobod va qarshi cho‘llari o‘zlashtirilganda, Qashqadaryo (muborak, Talimarjon, Shurtan va boshqalar) da yirik sanoat korxonalari tashkil etilganda O‘zbekistonning Janubiy tumanlariga ko‘chirilgan. Surxondaryo vohasida yangi yerlarni o‘zlashtirish va dehqonchilik madaniyatini rivojlantirish maqsadida aholini respublikaning boshqa mintaqalaridan ko‘chirish jarayoni qizg‘in davom etdi. 1930 -yilga kelib yana 26 ta oilaviy xo‘jalik Surxondaryoga ko‘chirildi. Vodiyning ko‘chirilgan xo‘jaliklari asta-sekin ’’Qirg‘qiz’’ va ’’Namun’’ uchastkalariga joylashtirildi, buning uchun ularga moddiy yordam uchun pul ham ajratildi. O‘sha paytda Farg‘onadan ko‘chib kelgan Ubaydullayev Nazirjon o‘zining tarixiy xotiralarida shunday deydi: ’’1926- yilda Oltiariqdan Surxondaryo viloyati Namun kolxoziga kelganimizda, yashash sharoiti juda achinarli edi. Biz birinchi navbatda qishloq xo‘jaligiga katta e’tibor qaratishimiz kerak edi. Tuproqni qayta ishlash texnikasi yo‘qligi sababli, katta 5 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 10 maydonlarni shudgor va ho‘kiz ketmon bilan ishlov berish kerak edi. 6 Ammo eng achinarlisi shundaki, muhojirlarning ijtimoiy hayoti juda ayanchli ahvolda edi. Ko‘chirilgan oilalarning tuman rahbarlari tomonidan ko‘chirilishi juda qoniqarsiz holatda edi. Aholining aksariyati yerto‘la va yog‘och uylarda yashashga majbur bo‘lgan.Ushbu davrdan boshlab Surxondaryo tumanida ko‘chirilgan xo‘jaliklarning ijtimoiy xavfsizligini e’tiborsiz qoldirish tumanning yomon ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli belgisi bo‘lib kelgan. Ushbu davrda tumanda to‘liq elektrlashtirishning yetishmasligi ham bir qator muammolarni keltirib chiqardi. 7 Muammolar: elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortishi bilan dastlab harbiy qismlar, shahar va tuman politsiya bo‘linmalari ta’minlandi. Faqat 1926- yilda dizel dvigatellari viloyatning ba’zi tumanlariga yetkazib berila boshlandi. Turli xil ijtimoiy muassasalar va aholini to‘liq elektr energiyasi bilan ta’minlash uchun uzoq vaqt kerak bo‘ldi. Ko‘chmanchilar uchun har doim qulay hayot va iqtisodiy sharoitlar yaratilgan deb taxmin qilish tarixiy haqiqatdan yiroq bo‘lar edi. Ularning aksariyati yillar davomida kapa, chodir, yerto‘la, ishchi yotoqxonalar, Barak, omborxonalar, kolxoz klublarida yashashga majbur bo‘lishdi. Majburiy ko‘chmanchilar uchun uy-joy, ijtimoiy va ta’lim muassasalari: kutubxona, klub, maktab, bolalar bog‘chasi, do‘kon, ko‘chma kinoteatrlarni tashkil etish, kolxozchilarni texnika, chorva mollari va ishchi hayvonlar, inventar bilan ta’minlash bilan bog‘liq muammolar yuzaga keldi. Ko‘chirilgan fermer xo‘jaliklarini uy-joy bilan ta’minlash, ularga kredit berish, tibbiy yordam ko'rsatish bilan bog'liq muammolardan tashqari, qiyin vaziyat ham bo‘lgan. Dastlab ko‘chirilgan vodiy aholisiga 40 ming rubl ajratilgan, shundan 4000 rubl qishloq xo‘jaligi texnikasiga sarflangan, ammo bu mablag‘lar har doim ham kelmagan va ularning ijtimoiy mavqeini to‘liq yaxshilash uchun yetarli emas edi. 6 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 7 Ражабов Қ . Ўзбекистон ССРда совет давлатининг емирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй .). – Тошкент : Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “ Фан ” нашриёти давлат корхонаси , 2022. – Б .125. 11 Xususan, aholiga tibbiy xizmatlar ko‘rsatish juda achinarli holatda edi, chunki tuman markazidagi bitta poliklinika ko‘chirilgan 39 ta oilaviy xo‘jaliklarga xizmat ko‘rsatadi. Shuni ta’kidlash kerakki, hukumat birinchi navbatda harbiylarga ko‘proq sog‘liqni saqlash muassasalarini taqdim etishni maqsad qilgan va shahar aholisi uchun kasalxonalar soni ham juda kam edi. Surxondaryo viloyatidagi birinchi 10 o‘rinli kasalxona 1924- yil may oyida tashkil etilgan. Bundan tashqari, kommunal xizmatlar, klublar, vannalar, kutubxonalarning kamchiliklari va yetishmasligi mavjud edi. Afsuski, atrofida maktablar yo‘qligi sababli ko‘chirilgan aholi xo‘jaliklari maktab yoshidagi 31 o‘quvchining ta‘lim olishini qiyinlashtirdi. Maktab yoshidagi o‘quvchilar dastlab jamoat uylarida tahsil olishgan, ular atigi 5-8 o‘quvchini qamrab olgan. Maktab yoshidagi bolalarga ommaviy ta’lim beradigan maktablar ushbu aholi xo‘jaliklari atrofida faqat 1950-yillarda ochilgan. SSSR Ministrlar Sovetining ’’sug‘oriladigan yerlardan to‘liq foydalanish va qishloq xo‘jaligi ishlarini mexanizatsiyalashni yaxshilash maqsadida yangi sug‘orish tizimiga o‘tish to‘g‘risida’’ gi qarori 1950 -yil avgust oyida qabul qilingan. 1952- yilda qaror qabul qilingandan so‘ng, mintaqa uchun keng qamrovli sug‘orish sxemasi ishlab chiqildi. Ushbu qaror asosida 1955-1963 -yillarda Qashqadaryo viloyatida eski Anxar kanali, Qamashi, Koson va Chimqo'rg'on suv omborlari qurilishi natijasida Qashqadaryo o‘rta qismida yangi yerlar o‘zlashtirildi. Buning uchun aholi xo‘jaliklarini tog‘li hududlardan yangi yerlarga o‘tkazish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. Ushbu qarorga ko‘ra, mintaqaviy, tumanlararo, mintaqalararo ko‘chirish uyushgan tartibda amalga oshirildi. Urushdan keyingi yillarda mehnat resurslari qayta taqsimlanishi munosabati bilan aholi Qashqadaryo viloyatidan Toshkent, Sirdaryo va Surxondaryo viloyatlariga ko‘chirildi. Xususan, Qashqadaryo viloyatining G‘arbiy tumanlariga qarshi va Qamashi tumanlaridan 5000 dan ortiq kishi ko‘chirilgan. Bu davrda ko‘p hollarda ichki migratsiya jarayonlari sodir bo‘ldi, asosan yangi yerlarni o‘zlashtirish va paxta sanoatini kengaytirish asosiy vazifalardan biri bo‘ldi. 8 8 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 12 Xulosa qilib shuni ta’kidlash kerakki, yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun uy xo‘jaliklarining ko‘chishiga dastlab ijtimoiy hayot darajasida ko‘plab muammolar mavjudligi va ularning demografik holati ta’sir ko‘rsatdi. Tarixiy jarayonlarni ko‘rib chiqsak, sovet davrida amalga oshirilgan ko‘chirish siyosatining barcha jihatlarini o‘rganish juda ko‘p izlanishlarni talab qiladi. Ammo mavjud muammolarga qaramay, ko‘chirilgan xo‘jaliklari yangi yerlarni o‘zlashtirish uchun astoydil harakat qilishdi va barcha qiyinchiliklarni sabr bilan yengib o‘tishdi. 9 1.2 Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi davrlar Birinchi davr: 1926-1928-yillar ushbu davr aholining yashash joylariga ichki ko‘chishi va ko‘chib o‘tishning huquqiy bazasini rivojlantirish davri. Ikkinchi davr, shu jumladan 1928-193-yillar, har bir respublikada tumanlararo va 9 Ражабов Қ . Ўзбекистон ССРда совет давлатининг емирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй .). – Тошкент : Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “ Фан ” нашриёти давлат корхонаси , 2022. – Б .125. 13 respublikadan tashqari ommaviy ko‘chishlar bilan belgilandi. Uchinchi davr: 1932- 1941-yillar, aholining ichki migratsiya davrlarini o‘z ichiga olgan. Sobiq Sovet davlati tarixida xalqlarni majburan ko‘chirish (deportatsiya qilish) muammosi muhim o‘rin tutadi. 1930-1950-yillarda xalqlar asosan Sibir, O‘rta Osiyo va Qozog‘istonga ko‘chib o‘tishdi. Mamlakatning ushbu mintaqalarida, shu jumladan O‘zbekistonda etnik ozchiliklar hududi majburan yaratilgan. 1937-yilda koreyslar uzoq Sharqdan O‘zbekistonga ko‘chirildi. Keyingi yillarda boshqa xalqlar deportatsiya qilindi-polyaklar, chechenlar, ingushlar, karachaylar, balkarlar, Qrim tatarlari, yunonlar, Pont yunonlari, mesxetin turklari, xemshillar, kurdlar, eronliklar, SSSRda yashagan chet elliklar. Birinchi bosqich 1926 -yildan 1928- yilgacha davom etgan bo‘lib, unda aholini ko‘chirishning huquqiy negizi va mexanizmi yaratilgan hamda ko‘chirish faqat okruglar ichida olib borilgan. 1929- yildan boshlab 1932-yilgacha davom etgan ikkinchi bosqichda aholi respublika bo‘ylab dasht-cho‘l yerlarga va respublika ortiga, aniqrog‘i Tojikiston va Ozarbayjon hududlariga ko‘chirilgan. Uchinchi bosqich 1932-yildan keyingi yillar bo‘lib, aholini ko‘chirish siyosati avvalgi tartib va yo‘nalishlarda davom etgan. Bu jarayonda paxtachilik bilan azaldan shug‘ullanib kelgan o‘zbeklar bilan birga dehqonchilik bilan shug‘ullanmagan ko‘chmanchi chorvachilik, mayda hunarmandchilik va savdogarlik bilan mashg‘ul bo‘lgan qirg‘iz, qozoq, turkman, lo‘li, juhud kabi boshqa millat vakillari ham ko‘chirilib, paxtachilik bilan shug‘ullanishga majbur qilingan. 10 Bizning e’tiborimiz O‘zbekistonga deportatsiya qilingan barcha xalqlarning hujjatli bazasini o‘rganish emas, balki faqat koreyslardir. 1937-yilda uzoq Sharqdan ko‘chirilgan koreyslar ma’muriy surgun qilinganlar toifasiga kirgan 1945- yilgacha. Xalq Komissarlari Kengashi jamg‘armasida bir qator hujjatlar (ochiq xarakterdagi hujjatlar to’g’risida gap boradi) — O‘Zssj xalq Komissarlari 10 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 14 Kengashining qarorlari, ko‘chirilgan koreyslar to‘g‘risidagi qaror va qarorlarning bajarilishi to‘g‘risidagi m’ruzalar va axborot xabarlari, ma’lumotnomalar, koreyslarning respublika tumanlari va viloyatlari bo‘yicha joylashishi va joylashishi to‘g‘risidagi ma’lumotlar va boshqalar mavjud. O‘Zssj xalq Komissarlari Kengashining SSSR xalqaro kengashi va VKP Markaziy komiteti Politbyurosining xalqlarni deportatsiya qilish to‘g‘risidagi, shuningdek, joylarda ko‘chirilgan aholi punktlarining mehnat, xo‘jalik va maishiy qurilmalari bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha qarorlarini ishlab chiqish. SSSR xalqaro kengashi va VKP Markaziy komiteti Politbyurosining 1937-yil 21-avgustdagi ’’Koreya aholisini uzoq Sharqiy hududning chegara tumanlaridan ko‘chirish to‘g‘risida’’ gi qarorini amalga oshirish uchun O‘zSSR Xalq Komissarlari Kengashi 1937-yil 16- sentabrda ’’Koreya xo‘jaliklarini ko‘chirish to‘g‘risida’’qaror qabul qildi. Ushbu qarorga muvofiq 6000 ta koreys xo‘jaliklarini quyi Chirchiq, O‘rta Chirchiq, Gurlen (Xorazm okrugi), Ikrom tumanlarida guruch, don va sabzavotchilik yetishtirish yo‘nalishi bilan ko‘chirish rejalashtirilgan. Qarorda, shuningdek, ko‘chirilgan koreyslarni mavjud tuman binolariga joylashtirish, agar bunday binolar yetishmasa, darhol qamishdan uy-joylarni jihozlashni boshlash, uy-joy fondini safarbar qilish va boshqa inshootlarni vaqtincha joylashtirish ko'rsatilgan. Sog‘liqni saqlash, ma’rifat, dehqonchilik, moliya xalq komissarliklariga, O‘zbekbrlash tashkilotlariga, Chirchiq qurilish zavodiga ko‘chmanchilarga xizmat ko‘rsatish choralarini ko‘rish bo‘yicha tegishli ko‘rsatmalar berildi. Masalan, Sog‘liqni saqlash Xalq komissarligi yuqorida ko‘rsatilgan hududlarda qisqa vaqt ichida tibbiyot punktlarini tashkil etishga, muhojirlarga tibbiy xizmat ko‘rsatish uchun tibbiy xodimlar va zarur miqdordagi dori-darmonlarni taqdim etishga, ikki hafta ichida kasalxonaning 70 o‘rinli smetasini taqdim etishga va’da berdi. U yerda. O‘ZSSJ xalqaro kengashi huzuridagi koreys ko'chmanchilariga xizmat ko‘rsatish masalalari bo‘yicha komissiya, agar kerak bo'lsa, barcha muassasalar, tashkilotlar va alohida xodimlarni ko‘chirish ishlariga jalb qilishi kerak edi va narkomatlar, tashkilotlar, boshqarmalar va trestlardan O‘zbekiston SSJ xalqaro 15 kengashi Favqulodda komissiyasining farmoyishlarini bajarishni talab qilish huquqiga ega edi. 11 O‘zSSR xalqaro kengashi va O‘zbekiston KP Markaziy komiteti 1937-yil 25 -noyabrdagi 1810/273-son qarori bilan ’’koreyslarga ma’rifat yo‘li bilan xizmat ko‘rsatish tadbirlari to‘g‘risida’’qaror qabul qildi. U yerda, Unda koreys ko‘chmanchilarining bolalarini 21986 o'quvchi hisobidan o'qitish rejasi tasdiqlandi. Ushbu qarorga ko‘ra, 1937-yilning IVchoragida koreyslarning bolalarini o‘qitish va maktablarni jihozlash uchun 2053, 2 ming so‘m xarajatlar smetasi, shu jumladan kapital ta’mirlash va maktablar uchun binolarni moslashtirish uchun 150 ming so‘m, kapital qurilish uchun ortiqcha xarajatlar sifatida ajratilgan. Koreyslarga yaxshiroq xizmat ko‘rsatish maqsadida rayon shtatida quyidagi tumanlarda: Begovat, past-Dargom, Qamashi, Mirzachul, Nijnechirchik, O‘rta Chirchiq, Chinaz, Gurlen va Qoraqalpog‘iston — Xo‘jayli va Qo‘ng‘irot tumanlarida, shuningdek, O‘ZSSJ Xalq so‘rov komissiyasi Markaziy apparatida: O‘rta maktablar boshqarmasida koreyslar o‘qituvchilaridan bittadan inspektor metodisti kiritildi — 1 kishi, boshlang‘ich maktablar boshqarmasida 1 kishi, bosh inspektsiyada 1 kishi. SSSR xalqaro kengashidan 1938-yilga koreyslar uchun 6856 ming so‘mlik yangi maktablar qurish uchun limitlar va zarur qurilish materiallari mablag‘larini ajratishni so‘rashga qaror qilindi. O‘ZSSJ xalqaro Kengashining 1938-yil 11- yanvardagi ’’koreys ko'chmanchilarini ishga joylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida’’ gi qarori bilan 1938-yilgi rejada ko‘chmanchilarni joylashtirish va jihozlashda ishtirok etgan xalq komissarliklari va muassasalari koreys ko‘chmanchilarini tezroq ishga joylashtirish va ularni barcha turdagi xizmatlar bilan ta’minlash bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirishga majbur qildilar. Xususan,ushbu qarorga muvofiq ko‘chmanchilar yangi tashkil etilgan 11 Ражабов Қ. Ўзбекистон ССРда совет давлатининг емирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй.). –Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “Фан” нашриёти давлат корхонаси, 2022. –Б.125. 16 kolxozlar, shuningdek, ko‘chmanchilarni o‘z tarkibiga qabul qiladigan kolxozlar (qishloqdan oldingi xo‘jaliklar soni bo‘yicha) davlatga don ekinlari, guruch, kungaboqar, go‘sht, kartoshka,jun, sut va sariyog‘ yetkazib berishdan,shuningdek,soya,sabzavot va zig‘irni majburiy davlat kontraktatsiyadan ozod qilindi. 2-yil muddatga. Shuni ta’kidlash kerakki, koreys ko‘chmanchilarini qabul qilish, joylashtirish va ularga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha barcha zarur ishlarni batafsil belgilab bergan O‘zSSR xalqaro Kengashining qabul qilingan qarorlarining barcha bandlarini bajarish ularni chidashlari kerak bo‘lgan qiyinchilik va muammolardan xalos qiladi. Ammo ob’ektiv sabablarga ko‘ra, ushbu qarorlarning barcha bandlarini to‘liq bajarish haqiqiy emas edi. O‘ZSSJ xalqaro kengashi jamg‘armasida saqlanayotgan koreys xo‘jaliklarini joylashtirish va ularga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha yig‘ilishlarning stenografik hisobotlari, ma’ruzalar, axborot xabarlari, ma‘lumotlar katta ahamiyatga ega. O‘ZSSJ narkomatlari, korxonalari va muassasalari bo‘yicha 1937-yil 8-noyabrda 5392 ta koreys xo‘jaligi ko‘chirildi. 1937-yil 13-noyabrda O‘zSSR tumanlari va shaharlariga 16307 koreys xo‘jaligi ko‘chirildi.1938-yil 2-martda koreyalik ko‘chmanchilarni yangi tashkil etilgan mustaqil kolxozlarga joylashtirish va koreyslarni O‘zSSRning mavjud kolxozlariga qo‘shish to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud. Shunday qilib, 15000 ta xo‘jaliklarda Ittifoq Xalq qo‘mitasi tomonidan belgilangan vazifa 1307 ta xo‘jalikdan ortiq bajarilgan. O‘ZSSJ xalqaro kengashi qishloq xo‘jaligi Xalq komissarligidan yo‘llagan ma’ruzasida yangi tashkil etilgan Koreya kolxozlariga tugatilgan sovxozlar, yordamchi xo‘jaliklar va qisman davlat yer fondlaridan alohida yer uchastkalari ajratilganligi haqida xabar berilgan. Eski ko‘p yerli kolxozlarga qo‘shilgan xo‘jaliklar davlat hujjatlari bo‘yicha umumiy yig‘ilishlar qarorlari bilan qabul qilingan kolxozlarga abadiy biriktirilgan yerlarning ko‘pligi bilan ta’minlandi. Baliqchilik kolxoz markazida mavjud bo‘lgan ma‘lumotlarga ko'ra, 1938-yil 24- aprelga qadar O‘zSSR hududida 11 ta koreys baliqchilik kolxozi joylashgan bo‘lib, ularda 723-ta koreys xo‘jaligi joylashgan. Ittifoq rahbariyati tomonidan xo‘jaliklarni ko‘chirish uchun pul 17 ajratish rejalashtirilgan. ’’O’Zqishloq xo‘jalik bank’’ma‘lumotnomasiga ko‘ra koreyslarni boshqa joyga ko‘chirish limiti 48 mln so‘mga, ya’ni 16 ming xo‘jalikka 3 ming so‘mga belgilandi. 12 O‘ZSSJ xalqaro kengashi raisi va ittifoq rahbariyatiga yuborilgan axborot va ma’ruza yozuvlarida koreyslarga O‘ZSSJ Milliy Sog‘liqni saqlash boshqarmasi liniyasi bo‘yicha xizmat ko‘rsatish holati haqida xabar berilgan. Shunday qilib, O‘ZSSJ sog‘liqni saqlash NK ko‘chmanchilarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha qo‘shimcha davolash-profilaktika tarmog‘ini joylashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalarga muvofiq, 1937- yil oktyabr-noyabr oylarida 65 ta qo‘shimcha kasalxona yotoqlari, 3-ta tibbiy punktlar, 9-ta feldsherlik punktlari tashkil etildi. 1938-yil 13- avgustdagi ma’lumotlarga ko‘ra, epidemik kasalliklarning oldini olish bo‘yicha 1937-1938-yillar davomida butun kelgan aholini umumiy emlash, uni 2-3 marta sanitariya bilan davolash, bezgak kasalligi kam bo‘lgan joylarda profilaktik kimyolashtirish,va boshqalar. Ko‘chmanchilarga tibbiy-sanitariya xizmatidagi asosiy kamchiliklar ularning sanitariya-maishiy xizmat ko‘rsatish darajasining pastligi, moddiy jihozlarning qoniqarsizligi (tibbiy mol-mulk, yotoq uskunalari, dori-darmonlar bilan ta’minlanmaganligi), yangi joylashtirilgan tibbiy tarmoqning malakali tibbiy xodimlari bilan kam ta’minlanganligi (tibbiy lavozimlarning o‘rta tibbiy xodimlari bilan almashtirilishi), bolalar bog‘chasining juda zaif rivojlanishi, tibbiy muassasalar qurilishining qoniqarsiz borishi, avvalo, KKASSR bo‘yicha, tuman ijroiya qo‘mitalari tomonidan uy-joy qurilishi va ko‘chmanchilarga tibbiy- sanitariya xizmati ko‘rsatishga e’tibor berilmaganligi. Arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 1938-yil 26-martga qadar koreyslarga ta‘lim yo‘nalishi bo‘yicha xizmat ko‘rsatish quyidagicha: 1938-yilda koreyslar uchun maktab qurilishi uchun Ittifoq Xalq Komissarlari Kengashining qaroriga binoan 6 million rubl ajratilgan. Bu vaqtga kelib, yangi maktablar uchun 16 ta yer uchastkasi mavjud bo‘lib, ular bo‘yicha 12 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 18 loyihalar va smetalar bog‘langan. Narkomprosom tomonidan maktab qurilishini moliyalashtirish rejasi ishlab chiqilgan. koreyslar uchun 1938-yilning 2-choragida 3600 ming so‘m miqdorida koreys maktablari tashkil etildi: boshlang‘ich 90, to‘liq bo‘lmagan o‘rta 30, o‘rta 9, ularning 11707 nafar koreys bolalari qamrab olingan. Bundan tashqari, 1576 kishi rus maktablarida tahsil olgan. 13 Koreyaning barcha maktablarida 559 o‘qituvchi bor edi. 485 kishi, shu jumladan Qoraqalpog‘istonda 173 kishi va past-Dargom tumanida 189 kishi o‘qishga kirmagan. Xalq ta’limi komissiyasi tizimidagi o‘quv yurtlari bo‘yicha koreys talabalari joylashtirilgan: Namangan pedagogika bilim yurtida 840 kishi; Samarqand pedagogika bilim yurtida 1246 kishi, O‘rta Osiyo davlat universitetida 12 kishi, Toshkent shahar Pedagogika institutida 4 kishi, Toshkent industrial institutida 1 kishi. Jami 103 kishi. Koreys maktablarini O‘ZSSJ Xalq komissarligi tomonidan inventar va jihozlar bilan ta’minlash uchun koreyslar yashaydigan hududlarga jami 370200 so‘mlik 4557 dona stol, 200 dona taxta, 93 dona klerikal shkaf,157 ta o‘qituvchi stoli jo‘natildi. Umuman olganda, koreys ko‘chmanchilarining bolalariga xizmat ko‘rsatish qoniqarli edi. O‘ZSSJ SNK fondida xo‘jalik-maishiy va mehnat tuzilishi to‘g‘risidagi yuqoridagi ma’lumotlar bilan bir qatorda, tayyor uy-joylarni ta’mirlash va qayta jihozlash hamda Koreya ko‘chmanchi kolxozlari bo‘yicha yangi qurilishni amalga oshirish hisobiga uy-joy fondini ta‘minlash to‘g‘risidagi ma’lumotlar bilan tanishish mumkin. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, hukumat va respublika organlari tomonidan O‘zbekistonda koreys ko‘chmanchilarini joylashtirish imkoniyati yaratildi. Ammo shu bilan birga, koreyalik muhojirlarni qurish va ularga xizmat ko‘rsatish to‘g‘risidagi qarorlar va qarorlarni amalga oshirishda kamchiliklar aniqlandi, ular o‘z vaqtida bajarilmadi yoki qisman bajarilmadi, chunki ular joylardagi haqiqiy vaziyatni to‘liq hisobga olmadilar. Ushbu Nizom O‘ZSSJ xalqaro kengashi 13 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 19 raisining koreyslar-ko‘chmanchilar tuzilishi masalasi bo‘yicha yig‘ilishining stenografik hisobotida (1938 yil 17 avgust) ta’kidlangan. Koreyslarning ko‘chib o‘tish tarixi to‘g‘risidagi hujjatlar O‘zSSR xalqaro kengashi fondida va ko‘chib o‘tish bo‘limi fondida saqlanadi. O‘ZSSJ xalqaro kengashi huzuridagi ko‘chib o‘tish bo‘limi 1939-yil 7-noyabrda O‘ZSSJ xalqaro kengashi qarori bilan koreys ko‘chmanchilarining xo‘jalik tuzilishi bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish uchun tashkil etilgan. O‘Zssj xalqaro kengashi huzuridagi ko‘chirish bo‘limi jamg‘armasida uzoq Sharq hududida topshirilgan mol-mulk uchun koreyalik ko‘chuvchilar bilan hisob-kitoblar holati to‘g‘risida, ko‘chuvchilarning xo‘jalik qurilishi bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilganligi, Koreya kolxozlarida uy- joylar qurilishi to‘g‘risida, uy-joy, maktab va tibbiy-sanitariya qurilishi uchun qurilish materiallarini ajratish va olish to‘g‘risida hisobotlar, ma’lumotlar, va ma’ruzalar mavjud. Masalan, arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, 1937-yil sentyabrdan 1940-yil yanvargacha koreys ko‘chmanchilarining xo‘jalik qurilmasiga jami 19137,6 ming so‘m kredit berilgan. Ulardan kolxozlar uchun uy - joy qurish uchun-14034,8 ming rubl, ishchilar va xizmatchilar uchun uy - joy qurish uchun - 387,9 ming rubl, flot qurish, baliq ovlash kolxozlari uchun baliq ovlash va qirg‘oq qurilishi qurollarini sotib olish uchun — 304,7 ming rubl, kolxozlarni suv bilan ta’minlash uchun-1696,1 ming rubl. bitta fermer xo‘jaligi uchun 200 rubl, kolxozlarning chorva mollari uchun -1577,8 ming rubl va boshqalar. 1938- yilda ko‘chib o‘tish tadbirlarini moliyalashtirish va kreditlashda yo‘l qo‘yilgan xatolar 1939 yil oxiriga kelib tuzatildi. 14 Materiallar orasida SSSR xalqaro Kengashining 1945-yil 8-yanvardagi 35- sonli ’’maxsus ko‘chmanchilarning huquqiy holati to‘g‘risida’’ gi qaroriga alohida e’tibor qaratish lozim. Majburiy mehnat tartibini va maxsus ko‘chmanchilarning erkin harakatlanishiga cheklovlarni mustahkamladi. Garchi ko‘chirilgan koreyslar 14 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. Б -316 . 20 ma’muriy jihatdan surgun qilingan deb hisoblangan bo‘lsa-da, bu qaror ularga ham tatbiq etilgan. 1945-yil 2-iyulda L. Beriya tomonidan buyruq chiqarildi, unga ko‘ra koreyslar maxsus ko‘chmanchilarni rasmiy ravishda hisobga olishdi. Koreyslar yashaydigan joylarda NKVD mahalliy boshqarmalari va NKVD maxsus aholi punktlari bo‘limi qoshida koreyslarga xizmat ko‘rsatish bo‘limi tashkil etilgan. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy davlat arxivi hujjatlarini tahlil qilish natijasida ko‘chirilgan koreyslarning O‘zbekistonga moslashishi ular boshidan kechirgan qiyinchiliklar bilan birga bo‘lgan degan xulosaga kelish mumkin. Hukumat va mahalliy organlar tomonidan uy-joy qurilmasidagi muammolarini yengillashtirish uchun ko‘p ishlar qilingan bo‘lsa-da. Shu sababli, xalqlarni O‘zbekistonga deportatsiya qilish tarixi yanada puxta tadqiqotlarni talab qiladi, ularsiz 1930-50- yillar davridagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni to‘liq xolisona baholash mumkin emas. 2-BOB SOVETLAR TOMONIDAN O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATIDAGI NATIJALAR 21. Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi muammolar Sovet Ittifoqi tarixining buyukligi va qahramonlik sahifalarini tan olgan holda, yumshoq qilib aytganda, bahsli deb hisoblangan daqiqalarni eslatib o‘tmaslik mumkin emas. Masalan, nemislar, koreyslar, chechenlar, ingushlar, Qrim tatarlari, balkarlar va boshqa ko‘plab xalqlarning deportatsiyasi. Shu bilan birga, ba’zi xalqlar o‘zlarining milliy avtonom hududlarini yo‘qotdilar. 1940-yillarga qadar sovet Ittifoqida sinf deportatsiyasi amalda bo‘lgan: Kulakov va 21 ’’ekspluatatorlar sinfi’’ ning boshqa vakillari Sibir va Qozog‘istonga ko‘chirilgan. Keyinchalik -SSSRga yangi hududlar (Boltiqbo‘yi davlatlari, G‘arbiy Ukraina va Belorusiya) qo‘shilishi bilan-burjuaziya, byurokratiya va ofitserlar yangi hududlardan Sibir taygasi va o‘rta Osiyo dashtlariga borishdi. 15 Xavfsizlik maqsadida: Ammo 30-40-yillarning boshlarida ham deportatsiyalar hali etnik xususiyatga ega emas edi. Muqarrar urushga tayyorgarlik ko‘rish uchun sovet hukumati chegara hududlarini aholidan ozod qilishdan boshladi. Shunday qilib, finlarni 30 mingdan ortiq odamni Leningrad viloyatining chegara hududidan chiqarib yuborishdi va ularni Tojikiston, Qozog‘iston, G‘arbiy Sibir va Vologda viloyatiga jo‘natishdi. Polsha bilan chegarada 14 mingdan ortiq nemis va polyak oilalari ko‘chirilgan. O‘rta Osiyo va Kavkazdagi chegara hududlari kurdlar va armanlardan tozalandi. Biroq, mamlakatning uzoq Sharq chegaralarida deportatsiya eng keng tarqalgan edi. 170 mingdan ortiq koreyslar va bir necha ming xitoyliklar uzoq Sharqning chegara hududlaridan Qozog‘iston, O‘zbekiston va Vologda viloyatlariga ko‘chirilgan Rasmiy ravishda, bu harakatlarning barchasi chegara hududlarini himoya qilish uchun qabul qilingan, bundan tashqari ular qo‘shimcha mustahkamlanishga muhtoj edi. Koreyslar boshqa sabablarga ko‘ra —yaponlarga tashqi o‘xshashligi sababli biroz ’’olishdi’’. Chiqayotgan Quyosh mamlakatining sabotajchilari 1937-1938-yillarda chegara hududlarida faol faoliyat yuritgan. 16 ’’Profilaktika’’ choralari. Ehtimol, sovet hukumati tomonidan xuddi shunday ’’profilaktika’’ choralarida ko‘chirilgan so‘nggi odamlar Volga nemislari bo‘lgan. Qaror qabul qilingan paytda urush ikki oydan beri davom etmoqda. XVIII asrdan 15 Ражабов Қ . Ўзбекистон ССРда совет давлатининг емирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй .). – Тошкент : Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “ Фан ” нашриёти давлат корхонаси , 2022. – Б .125. 16 Бугай Н.Ф. К вопросу о депортации народов СССР в 30-40-х годах.// История СССР.1989. No6.С.115; Последствия депортациинародов (Свидельствуют архивы НКВД - МВД СССР).// История СССР.1992.No1.С.122-143 22 beri Rossiyada yashagan Volga bo‘yi nemislari davlat rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan va Gitlerning natsist g‘oyalarini jiddiy qo‘llab-quvvatlamagan bo‘lsalar- da, SSSRda ular dushman element sifatida qabul qilinishni boshladilar. Shunday qilib, ular etnik nemislarni gunohdan uzoqlashtirishga qaror qilishdi 440-mingga yaqin odam Sibir, Qozog'iston va Markaziy Osiyoning chekka hududlariga yo‘l oldi. Muvaffaqiyatli operatsiyadan so‘ng sovet hukumati deportatsiya kabi choraning samaradorligini baholadi. Keyinchalik Irkutsk viloyati, Krasnoyarsk viloyati va Yakutiyaga Leningrad viloyati va Kareliyaning qolgan finlari jo‘nab ketishdi. Biroq, o‘z mantig‘i bor edi — SSSR finlar va nemislar bilan urush olib bordi. Ammo yunonlar qora dengiz sohilidan deportatsiya ostida nima uchun bo‘lganligi aniq emas.Ehtimol, Beriya karachaylar va qalmiqlar bilan birga ’’uyumgacha’’ deb nomlangan yunonlarni chiqarib yuborishga qaror qilgan bo‘lishi mumkin. 1943-yil oxirida birinchisi O‘rta Osiyoga, ikkinchisi Sibirga yuborildi, uni hamkorlik va Gitler bilan hamkorlikda aybladi. 1944-yil boshida chechenlar va ingushlar ham xuddi shunday taqdirga duch kelishdi bizda bu haqdaalohida maqola. Shu bilan birga, milliy avtonomiyalar tugatildi va ko‘plab aholi punktlari qayta nomlandi. 17 1944-yilning bahorida balkarlar ko‘chirildi, Qobardino-Balkar SSR esa Qobardina ASSRga aylandi. Tez orada Qrim tatarlarini ko‘chirish bo‘yicha keng ko‘lamli operatsiya bo‘lib o‘tdi, ular O‘zbekiston va Uralga yuborildi. O‘sha yilning yozida sovet yunonlariga, bolgarlarga, ermonlarga, italiyaliklarga, ruminlarga va nemislarga berildi, ular Volga bo‘yi nemislari deportatsiya qilingan paytda bosib olingan hududda edilar. 1944-yilda Kavkazdan tashqarida ommaviy ko‘chib o‘tish sodir bo‘ldi, lekin u erda asosan etnik prinsip bo‘yicha ko‘chirildi, yirik anklavlar tashkil etdi: Gruziyada ozarbayjonlar, o‘rta Osiyoda turklar va kurdlar. Endi SSSRdagi xalqlarning deportatsiyasini salbiy nuqtai nazardan ko‘proq baholash odatiy holdir, ammo shuni unutmangki, o‘sha paytda Sovet Ittifoqi o‘z hududida omon qolish uchun shafqatsiz urush olib 17 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 23 borgan. Shuning uchun davlat oddiy odamlarning hayotini hisobga olmagan holda siyosiy manfaatlarni boshqarishga majbur bo‘ldi. 18 2.2 Ko‘chirish siyosatining yakuni va natijalari 1930-1950-yillarda SSSRdagi repressiyalar va deportatsiyalar girdobiga millionlab odamlar tushdi. Ularning farzandlari va nabiralari hali ham bu voqealarni chuqur boshdan kechirmoqda. O‘sha paytda yetkazilgan jarohatlarning yangiligi, shuningdek, rus adabiyotida yangi nom bo‘lgan yozuvchi Guzeli Yaxina tomonidan yozilgan so‘nggi ikkita eng ko‘p sotilgan romanlarning muvaffaqiyati bilan isbotlangan. Ikkalasi ham xalqlarni deportatsiya qilish mavzusiga va u muayyan odamlarning shaxsiy taqdirida va umuman milliy tartibda qanday fojiali iz qoldirishiga bag‘ishlangan. Yaxinaning ’’Zuleyxa ko‘zlarini ochadi’’ debyut romani 30 tilga tarjima qilingan va u allaqachon serialga asoslangan. Kitobda 1930-yillarda tatar qishlog‘idan boy - badavlat dehqonlarning deportatsiya qilinishi tasvirlangan.ularning barcha mol-mulki, oziq-ovqat va chorva mollari bolsheviklar 18 Бугай Н.Ф. К вопросу о депортации народов СССР в 30-40-х годах.// История СССР.1989. No6.С.115; Последствия депортациинародов (Свидельствуют архивы НКВД - МВД СССР).// История СССР.1992.No1.С.122-143 24 tomonidan tortib olinadi. Qarshilik ko‘rsatadiganlar ko‘pincha otib tashlanadi, boshqalari esa uydan mahrum bo‘lib, o‘zlarining masjidlaridan uzoqda - Sibir taygasiga yuk mashinalarida podada olib boriladi. Sovet deportatsiyalari, tarixlarini tadqiqotchi Nikolay Bugay Stalin va uning hamkori Lavrentiy Beriyaning deportatsiyaga bo‘lgan yondashuvini ’’millatlararo nizolarni hal qilish, o‘z xatolarini ’’tuzatish’’, antidemokratik, totalitar tuzumdan norozilikning har qanday ko‘rinishini to‘xtatish vositasi’’deb ataydi. 19 Garchi Stalin, Bugay yozganidek, ’’ko‘rinadigan internatsionalizmga majburiy rioya qilish’’ yo‘lini e’lon qilgan bo‘lsa - da, u uchun ajralib chiqishi mumkin bo‘lgan barcha avtonomiyalarni yo‘q qilish va markazlashgan hokimiyatga qarshilik ko‘rsatishning har qanday ehtimolini oldini olish muhim edi. Ushbu usul Rossiyada qadim zamonlardan beri bir necha bor qo‘llanilgan. Masalan, 1510-yilda Moskva shahzodasi Vasiliy III Pskovni o‘z mulkiga qo‘shganda, u barcha nufuzli oilalarni Pskovdan haydab chiqardi. Mahalliy elita oddiy odamlarga tayanib, Moskva hokimiyatiga qarshi norozilik bildira olmasligi uchun ular rus yerlarining boshqa shaharlarida mulk oldilar, lekin o‘z ona shahri Pskovda emas. Vasiliy bu usulni otasi, Moskva davlatining asoschisi Ivan Vasilevich III dan olgan. 1478-yilda Novgorod Respublikasi ustidan g‘alaba qozonganidan so‘ng, Ivan Vasilievich aholining birinchi rus deportatsiyasini amalga oshirdi Novgoroddan 30 dan ortiq eng boy boyar oilalarni quvib chiqardi va ulardan mol – mulk va yerlarni musodara qildi. Moskva va Rossiyaning Markaziy shaharlarida boyarlarga yangi hovlilar berildi. 1480-yillarning oxirida Novgoroddan 7000 dan ortiq boyarlar, boy shaharliklar va savdogarlar oilalari bilan haydab chiqarildi. Ular Markaziy rus aholisida sobiq Novgorod zodagonlarini ’’tarqatib yuborish’’ uchun turli shaharlarga – Vladimir, Rostov, Murom, 19 Ражабов Қ. Ўзбекистон ССРда совет давлатининг емирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй.). –Тошкент: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси “Фан” нашриёти давлат корхонаси, 2022. –Б.125. 25 Kostromaga kichik guruhlarga joylashdilar. Albatta, novgorodiyaliklar bir vaqtning o‘zida barcha zodagonlarni yo‘qotib, yangi joylarda oddiy xizmatkorlar, ’’oddiy’’ zodagonlarga aylanishdi. Deportatsiya amaliyoti chor Rossiyasida qo‘llanilgan va keyinchalik mahalliy qo‘zg‘olonlarni bostirishning o‘xshash holatlarida-masalan, 1830 va 1863-yillardagi Polsha qo‘zg‘olonlaridan keyin minglab polyaklar – qo‘zg‘olonlar ishtirokchilari va hamdardlari – Rossiyaning chuqur hududlariga, asosan Sibirga surgun qilingan. 20 Kim va qayerga ko‘chirilgan? SSSRga deportatsiya katta miqyosga ega edi- 1930-1950 yillarda NKVD hujjatlariga ko‘ra, 3,5 millionga yaqin odam asl yashash joylarini tark etgan. Hammasi bo‘lib 40 dan ortiq millat vakillari ko‘chirildi. Ular asosan chegara hududlaridan Ittifoqning chekka joylariga ko‘chib o‘tdilar. Birinchi deportatsiya polyaklarga ta’sir qildi. 1936-yilda Ukrainaning g‘arbidagi sobiq Polsha hududlaridan 35-mingta ’’ishonchsiz elementlar’’Qozog‘istonga ko‘chirildi. 1939-31-yillarda 200 mingdan ortiq polyaklar shimolga, Sibir va Qozog‘istonga deportatsiya qilindi. Xalqlar boshqa chegara hududlaridan ham ko‘chirilgan 1937-yilda 171 mingdan ortiq sovet koreyslari SSSRning Sharqiy chegaralaridan Qozog‘iston va O‘zbekistonga ko‘chirilgan. 1937-yildan boshlab Stalin nemislarni joylashtirishning tizimli siyosatini ham olib bordi. Ikkinchi jahon urushi boshlanganida nemislar SSSRdan butunlay chiqib ketishdi. Ko‘pchilik josus deb tan olingan va lagerlarga yuborilgan. 1941-yil oxiriga kelib, 800 mingga yaqin nemislar mamlakat ichkarisiga ko‘chirildi va urush yillarida milliondan oshdi. Ularning yangi uyi Sibir, Ural, Oltoy edi, deyarli yarim million Qozog‘istonda edi. Sovet hukumati urush paytida xalqlarni faol ravishda ko‘chirgan. Nemislar tomonidan bosib olinganidan keyin ozod qilingan hududlardan ko‘plab odamlar chiqarib yuborildi. Shimoliy Kavkaz xalqlari josuslik va nemislar bilan hamkorlik qilish bahonasida 20 Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. – Москва: Новое литературное обозрение, 2005 26 azob chekishdi – o‘nlab va yuz minglab karachaylar, chechenlar, ingushlar, balkarlar, kabardinlar Sibir va O‘rta Osiyoga ko‘chirildi. Nemislarga yordam berganlikda ayblanib, qalmoqlar, shuningdek, 200 mingga yaqin Qrim tatarlari ko‘chirildi. Bundan tashqari, kam sonli xalqlar, shu jumladan mesxetinalik turklar, kurdlar, yunonlar va boshqalar ham ko‘chirilgan. Latviya, Estoniya va Litva aholisi SSSR tarkibiga kirishga qarshilik ko‘rsatdilar - qurolli antisovet otryadlari ham bor edi - bu sovet hokimiyatiga Boltiqbo‘yi xalqlarini shafqatsizlarcha joylashtirishga sabab bo‘ldi. 21 Ko‘chirish qanday amalga oshirildi . Ichki ishlar narkomani Lavrentiy Beriya imzosi bilan ko‘chib o‘tishni tashkil etish bo‘yicha batafsil ko‘rsatmalar tuzilgan va har bir xalq uchun alohida. Deportatsiya mahalliy partiya organlari va maxsus belgilangan joyga kelgan chekistlar tomonidan amalga oshirildi. Ular ko‘chmanchilar ro‘yxatini tuzdilar, odamlarni va ularning mol-mulkini temir yo‘l stantsiyalariga yetkazib berish uchun transport tayyorladilar. Odamlar juda qisqa vaqt ichida yig‘ilishga majbur bo‘lishdi - ular bilan birga uy-ro‘zg'or buyumlari, kichik maishiy texnika va pul olishga ruxsat berildi, oila uchun ’’bagaj’’ bir tonnadan oshmasligi kerak edi. Aslida, ular faqat kerakli narsalarni olib kelishlari mumkin edi. Ko‘pincha, har bir alohida millat uchun bir nechta temir yo‘l eshelonlari, qorovul va tibbiyot xodimlari ajratilgan. Konvoy ostida odamlar bog‘ich ostidagi vagonlarga yuklanib, belgilangan joyga olib ketilgan. Yo‘lda ko‘rsatmalarga ko‘ra, ko‘chmanchilarga non berildi va kuniga bir marta issiq ovqat berildi. Alohida yo'riqnomada yangi joyda - maxsus aholi punktlarida hayotni tashkil etish batafsil tavsiflangan. Mehnatga layoqatli ko‘chmanchilar Barak, keyinchalik esa doimiy uylar, maktablar va shifoxonalar qurilishiga jalb etilgan. Shuningdek, yer va fermer xo‘jaliklarida ishlash uchun kolxozlar tashkil etilgan. 21 Бугай Н.Ф. К вопросу о депортации народов СССР в 30-40-х годах.// История СССР.1989. No6.С.115; Последствия депортациинародов (Свидельствуют архивы НКВД - МВД СССР).// История СССР.1992.No1.С.122-143 27 Nazorat va ma’muriyat bilan NKVD xodimlari shug‘ullanishgan. Dastlab ko‘chmanchilarning hayoti qiyin edi, oziq-ovqat yetishmas edi, odamlar ham kasallikdan azob chekishardi. Ko‘chirilgan xalqlarga lager qamog‘i ostida yangi hududlarni tark etish taqiqlangan. Ular taqiqni bekor qildilar va faqat Stalin vafotidan keyin bu odamlarga Ittifoq bo‘ylab harakatlanish erkinligini qaytardilar 22 . 1991-yilda sovet hukumati bu harakatlarni noqonuniy va jinoiy deb topdi, ba’zi xalqlarga nisbatan esa genotsid deb e’lon qilindi. Sovet davrida odamlar harakatiga qo‘yilgan institutsional cheklovlarni ko‘rib chiqayotganda, 1920-1930-yillarda Sovet davlatining Millatlar qurilishini yodda tutish kerak. aynan shu davrda Sovet geografik hududlarini taqsimlash sodir bo‘ldi. Eng muhim tarixiy bosqichlardan biri bu 1922-yil bo'lib, u Turkistonda sovet hokimiyatining o‘rnatilishini belgilab berdi − keyinchalik Markaziy Osiyo deb nomlanuvchi mintaqa – shuningdek Sovet Sotsialistik (SSSR) Ittifoqining asosi. Ikki yil o‘tgach, 1924- yilda, O‘rta Osiyoda ma’muriy chegaralar chegaralari Turkmaniston SSR va O‘zbekiston SSR tashkil etilganda, ikkinchisi birinchi bo‘lib Tojikiston ASSRni o‘z hududiga kiritdi. Keyin Tojikiston ASSR 1929-yilda Tojikiston SSRga aylandi. Qozog‘iston RSFSR Qozog‘iston avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi sifatida tanilgan. RSFSRga ham tegishli edi qora-qirg‘iz avtonom viloyati . 1936- yilda ushbu ma’muriy birliklar mos ravishda Qozog‘iston SSR va Qirg‘iziston SSR deb o‘zgartirildi. 1920-yillarning o‘rtalarida Sovetlar birinchi aholini ro‘yxatga olishni boshladilar. Shu maqsadda ular Rossiya aholisining qabila tarkibini o‘rganish komissiyasida ishlagan etnograflarni jalb qilishdi (Xirsh, 2005). Ushbu davrgacha etnograflarning asosiy vazifasi birinchi Jahon urushi davrida Rossiya imperiyasi uchun etnografik ma’lumotlarni olish edi. Keyingi oktyabr inqilobi, ular bolsheviklarning maslahatchisi bo‘lganlarida, ular Butun ittifoq aholini ro‘yxatga olishga sodiq edilar va Sovet Ittifoqining ichki 22 ? Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). Иккита китоб. Иккинчи китоб (1939-1991 йиллар). Масъул муҳаррирлар: Р.Абдуллаев, М.Рахимов, Қ.Ражабов.–Тошкент: O zbekiston.2019.ʻ 28 chegaralarini belgilash bilan bog‘liq tadbirlarda qatnashdilar. Rus etnograflari SSSRning turli xalqlarini chuqur o‘rganish uchun chekka hududlarda dala tadqiqotlarini o‘tkazdilar. Ammo, Hirsch bahs yuritadi sifatida, ular faqat SSSR uzoq joylarda ma’lumotlarni to‘planishi ancha qildim; ular bir yondashuvni qo‘llash orqali aholi tarkibi o‘zgarishiga hissa deb Hirsch atamalar ’’davlat homiylik evolyutsionizm.’’Uning so‘zlariga ko‘ra, kuchli lenincha fikr maktabi bilan ajralib turadigan davlat SSSR aholisining evolyutsiyasini tasavvur qilgan. Sovet, rivojlanish marksistik mafkuraga rioya, u o‘z navbatida feodal davri qoldiqlari deb hisoblangan klanlar va qabilalar, Klaster orqali millat shakllantirish orqali evolyutsiya jarayonini tezlashtirish uchun mumkin edi, deb bo‘lib o‘tdi.2 millat sotsialistik davrdagi xalqlarga aylanadi, kommunizm davrida bir kun kelib hamma birlashadi. Lubinning so‘zlariga ko‘ra, ’’xalqlarning gullab-yashnashi’’ ularning oxir-oqibat ’’birlashishiga’’ yoki ’’yarashishiga’’ olib kelishi kerak edi. shunday qilib, hukumatning rasmiy millat ro‘yxatiga muvofiq, fuqarolar ro‘yxatga oluvchilar bilan shaxsiy uchrashuvlar paytida o‘zlarini rasmiy millatga mansub deb e’lon qilish uchun oltinni tanlashlari kerak edi. postsovet migratsiya o‘rganish uchun aspect ostida yanada ega sovet tizimi tomonidan qo‘llaniladigan ’’ikki assimilyatsiya’’ tamoyili hisoblanadi. Ushbu turdagi assimilyatsiyaning o‘ziga xos xususiyati yuqoridan pastga va pastdan yuqoriga jarayonlarning birgalikda sodir bo‘lishidir, bu nafaqat Sovet hukumati milliy chegaralarni belgilash va millatlarning rasmiy ro‘yxatini nashr etish kabi yuqoridan chora-tadbirlarni amalga oshirganligini anglatadi. shuningdek, qaror qabul qilishda mahalliy elita ishtirok etgan va resurslar, er va kuch uchun kurashish kerak edi. Arxiv materiallari shuni ko‘rsatadiki, hatto kichik aholi guruhlari, masalan, dehqonlar norozilik bildirishgan va yuqori organlarga o‘z hududlarini milliy hududiy birliklarga noto‘g‘ri taqsimlash haqida shikoyat qilishgan sovet Ittifoqi tashkil etilishidan va davlatning millat siyosatini takomillashtirishdan oldin, Markaziy Osiyo xalqlari o‘zlarini bog‘laydigan identifikatsiya hissi ularning tili, urug‘i, qabilasi, geografik joyi, dini va diniy va/yoki olijanob ajdodlariga asoslangan edi. Chegara demarkatsiyasi va 29 1926-yildagi birinchi Butun ittifoq aholini ro‘yxatga olish asta-sekin odamlarning o‘zini identifikatsiya qilish tuyg‘usini o‘zgartirdi, chunki Sovet Markaziy Osiyoda milliy ko‘pchilik va ozchiliklar kiradi. Royning ta’kidlashicha, ushbu chegaralar chegaralari hech qanday geografik, iqtisodiy yoki etnik ratsionallikka ega emas edi. Bu, u to‘g‘ri ta’kidlaganidek, Qirg‘izistonning janubidagi O‘sh viloyati ma’lum bo‘lgan katta o‘zbeklar yoki Turkmanistonning Tashauz va Charjauda yashovchi etnik o‘zbeklar kabi murakkab xalqlar turkumlarining paydo bo‘lishiga olib keldi..Tojikistonda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi aholi asosan shimolda Sug‘d viloyati va Hisor viloyati hamda janubdagi Xatlon viloyatidagi ba’zi qishloqlarda tarqalgan. Xuddi shunday, O‘zbekistonda Buxoro, Samarqand, Surxondaryoda, hatto Farg‘ona vodiysi va Toshkentning shimolida tojik tilida so‘zlashuvchi aholi ko‘p. Tojikistonning shimolida va janubida etnik qirg‘izlar mavjud. Chegara demarkatsiyasi jarayoni va millatlarni yaratish jarayonida partiya-davlat qishloq migratsiyasini nazorat qilish va aholining harakatchanligini boshqarish uchun ayniqsa mas’ul edi. Sovet hokimiyatining o‘rnatilishi kommunistlarga qarshi bo‘lgan minglab odamlarning emigratsiyasiga olib keldi. O‘rta Osiyo janubida sobiq yuqori sinf odamlari marginallashgan va shahardan qishloq joylariga haydalgan. Sotsialistik kolxozlarning shakllanishi minglab yaxshi dehqonlarni sovet rejimidan surgunga qochishga olib keldi. 23 Xususan, 1930-yillarda oltin boy dehqonlar/pudratchilar deb ataladigan kulaklar davlat nazorati ostiga olindi. Kulakning qatag‘on qilinishi va qatl etilishi ko‘plab odamlarni Afg‘oniston, Eron, Xitoy, Turkiya, Saudiya Arabistoni va G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida boshpana izlashga majbur qildi (Kocao Compact, 2000). Turkmaniston, O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Qozog‘istonning ko‘chmanchi mintaqalarida kollektivlashtirish harakatsiz turmush tarzini olib borish vositasi sifatida ishlatilgan. Edgar ta’kidlaganidek, ko‘chmanchilar Sovet ma’muriyati tomonidan sovet hokimiyatiga qarshi bo‘lgan va qochish uchun Sovet chegarasini kesib o‘tishga moyil bo‘lgan, 23 Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). Иккита китоб. Иккинчи китоб (1939-1991 йиллар). Масъул муҳаррирлар: Р.Абдуллаев, М.Рахимов, Қ.Ражабов.–Тошкент: O zbekiston.2019.ʻ 30 boshqarish qiyin bo‘lgan odamlar sifatida qabul qilingan. Sovet tushunchasiga ko‘ra, faqat katta boylikka ega bo‘lganlargina ko‘chmanchi hayot kechirishga qodir edilar, chunki oila va uy bilan yashash joyini har qanday o‘zgartirish katta vositalar algoritmini talab qiladi. 1928-yilda boshlangan birinchi besh yillik rejada qishloq xo‘jaligini sanoatlashtirish va kollektivlashtirish orqali madaniy jihatdan qoloq odamlarni’’modernizatsiya qilish’’,sedentarizatsiya va rivojlanishni rivojlantirish boshlandi shu bilan birga, Sovetlar mehnatni taqsimlash siyosatini amalga oshirdilar, ular qat’iy migratsiya nazorati bilan birlashdilar. Bu Markaziy Osiyo viloyati Orenburg orqali Rossiyadan mehnat muhojirlarini qabul boshladi, bu doirada emas, tog‘-kon sanoati uchun ishchi kuchi yollash yil tashkil tizimi, temir yo‘l va avtomobil yo‘li qurilish, zavod va zavodlar qurish uchun texnik xodimlar, va boshqalar. 1932-yilda Stalin farmon chiqardi, unga ko‘ra ichki pasportlar berilishi kerak edi –go‘yo − nafaqat shahar joylaridan aniqroq statistik ma’lumotlarni olish uchun, balki ’’sanoat yoki idoralarda ishlash va ish bilan bog‘liq bo‘lmagan shaxslarning ushbu joylardan deportatsiyasini ta‘minlash uchun’’. ijtimoiy foydali mehnat bilan shug‘ullanmaydigan maktablar (nur odamlari va nafaqaxo‘rlar bundan mustasno), shuningdek, bu joylarni kulak, jinoiy va boshqa anti-ijtimoiy elementlardan tozalash uchun u erda boshpana toppish farmon chegara hududlarida, shaharlarda yoki shaharlarda (yoki ularning atrofida 16 km masofada) yashovchi 100 yoshdan katta bo‘lgan har qanday shaxsga nisbatan qo‘llaniladi. Ushbu qonun chiqarilganidan to‘rt oy o‘tgach, u 25 shaharlari va 100 km radiuslari ro‘yxatini belgilaydigan farmon bilan to‘ldirildi. Rasmiy ravishda belgilangan ’’tizim hududlari’’ dan tashqarida yashovchi barcha boshqa shaxslar pasportlardan mahrum qilingan va qishloq tuman hokimiyatida ro‘yxatdan o‘tishlari shart edi. Bu shuni anglatadiki, belgilangan hududlarda yashash uchun ajratilgan ozchilik aholi (armiya a’zolari va xususan, dehqonlar, ya’ni aholi orasida ko‘pchilikni tashkil etgan kolxozchilar) ham Sovet fuqarolari edi, ammo ular sayohat qilishda va yashash va ish izlashda qiynaldilar. ular qattiq nazorat ostida bo‘lgan hududlarda xohlaganidek ichki pasportlar orqali. Pasportsiz 31 masofadan ijaraga borish imkonsiz edi, chunki poezdlar va nozullarga chiqish uchun ichki pasport ko‘rsatilishi kerak edi. Faqat mavsumiy asosda va ularning rahbarlari ruxsati bilan kolxoz a’zolariga sanoat va qurilish sohalarida ishlashga ruxsat berildi. Bundan tashqari, Stalinning zolim rejimi ostida pasport va ro‘yxatdan o‘tish qoidalariga bo‘ysunmaslik jazolandi. Jarimalar jarimadan ikki yilgacha qamoq jazosiga qadar o‘zgargan; hujjatlarni qalbakilashtirish jiddiy javobgarlikka tortilgan. 24 Xalqlarni majburiy ko‘chirish siyosatitarixini haqqoniy tadqiq etish muammosi Rossiya va MDH mamlakatlarida XX asrning 80-yillari oxirida, yani “qayta qurish” siyosati inqirozi va totalitar tuzumning parchalanishi, turli etnik vaziyatlaring kuchayishi davrida o‘rtaga tashlandi. Mutaxasislar yuzaga kelgan muammolarning tub ildizini tarixiy jixatdan tadqiq etishga va o‘rganishga kirishdilar. Bugayning 1995-yilda nashr etilgan “L.Beriya –I.Stalinga: Sizning ko‘rsatmangizga muvofiq... ” nomli monografiyasida sovet qatag‘on mashinasi majburiy ko‘chirilgan xalqlarga nisbatan “genosid”amalga oshirgan degan xulosalarni beradi. Bunga asos qilib ushbu xalqlarni ko‘chirish davomida ularning boshiga tushgan kulfat va qiyinchiliklarni keltiradi.O‘zbekiston SSRga deportasiya qilingan aholining aniq ma’lumotlari, jumladan, xo‘jaliklar va oila soni, ko‘chirilgan xalqlarning O‘zbekiston SSR xalq xo‘jaligining qaysi sohasida mehnat qilganligi, qanday ishlar bilan shug‘ullanganligi, Farg‘ona fojiasidan keyin yuzaga kelgan etnik muammolarni, demografik va migrasion jarayonlarni arxiv manbaliriga va ilmiy faktlarga asoslanib umumlashtiradi. tumanlarga bo‘lib yuborilgan, uy-joy va ish muammosini hal qiluvchi maxsus bo‘linmalar tashkil etilgan. Majburan ko‘chirilgan aholi xalq xo‘jaligining turli sohalarida, kolxoz va sovxozlarda ishlashgan, hattoki Farxod GES qurilishida ishtirok etishgan. Ikkinchi jahon urushidan oldin va urush yillarida ko‘chirilgan xalqlarning O‘zbekiston SSR hududidagi taqdiri, turmush tarzi, mehnat faoliyatlari, ularning mahalliy aholi 24 Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 32 bilan munosabati, etnik xususiyatlari, o‘zbek xalqining olijanob va bag‘rikengligi, xalqparvarligi masalalari chuqur o‘rganishni talab etadigan mavzu hisoblanadi. Bu mavzularda qator mahalliy mutaxasislar tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilgan bo‘lib, yuqoridagi dolzarb muammolarni birmi-bir tadqiq etishda salmoqli mehnat qildilar. Muammoning dolzarbligi Sovet hokimiyati tomonidan XX asrning 30-90 -yillarida amalga oshirilgan milliy siyosat va xalqlarni majburiy ko‘chirish oqibatlari O‘zbekiston tarixshunosligidagi muhim masalalardandir. SSSRda zo‘rlik bilan amalga oshirilgan ushbu etnik siyosat qurbonlari –chegara hududlarda hamda mamlakatning ichki qismlarida istiqomat qilib kelgan olti millionga yaqin aholi o‘z yashab turgan manzillaridan siyosiy repressiya ta’siri ostida mahrum etilib, mamlakatning boshqa hududlariga, shu jumladan, O‘zbekiston SSRga ham ko‘chirib o‘tkazildi. O‘z vatanlarida muqim yashab kelayotgan koreys, xitoy, polyak, nemis, turk-mesxet, xeshmil, kurdlar “chegara xavfsizligini ta’minlash” maqsadida majburan ko‘chirilgan bo‘lsa , qrim-tatar, chechen, bolqor, qorachoy, ingush va yana bir qancha etnik guruh va millat vakillari urush davrida “dushman bilan til biriktirganlik”, “josuslik aloqalarini o‘rnatganlik”, “sovet davlatiga qarshi chiqqanlik” ayblovlari bilan qisqa muddat ichida shafqatsiz usullarda deportasiya qilindi. Ikkinchi jahon urushi arafasi va urush yillarida o‘zbek xalqi boshiga tushgan og‘ir musibatlar hamda qiyinchiliklarga qaramasdan majburan ko‘chirilgan, yani “jazolangan xalqlar”ga nisbatan haqiqiy insonparvarlik, millatparvarlik, mehmondo‘stlik va xalqparvarlik na’munalarini namoyon eta oldilar. Aynan shu masala hozirgi milliy va xorijiy tarixi tadqiqotlarning asosiy mazmunini tashkil etayotganligini alohida e’tirof etib o‘tish lozimdir. Xulosa Sovet boshqaruvi davrida majburiy ko‘chirish siyosatidan ko‘zlagan asosiy maqsad bu totalitar davlat hokimiyatinimarkazlashtirish uchun unga qarshi chiqishi mumkin bo‘lgan kuchlarga repressiya qo‘llash, alohida etnik guruh vakillari va xalqlarni jismonan yo‘q qilish, ularga nisbatan zo‘rlik ishlatish, siyosiy va ma’naviy erkinlikdan mahrum qilish edi. O‘zbek xalqi esa 33 ushbu og‘ir damda ularga haqiqiy insonparlik na’munasini namoyish etib, bag‘rikeng va olijanob xalq ekanligini amalda isbotlay oldi.XX asrning 90- yillaridan to hozirgi kunga qadar O‘zbekistonda sovet hokimiyatining majburiy ko‘chirish siyosati va uning oqibatlari masalasi xorijiy va mahalliy tarixchilar tomonidan o‘rganish ishlari bosqichma-bosqich amalga oshirib kelinmoqda. Yuqorida qayd etilgan tarixiy adabiyotlarda berilgan ma’lumotlarni ushbu mavzu tarixshunosligidagi muhim manbalar qatoriga kiritishimiz mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar I Prezident asarlari 1. Yangi O‘zbekiston strategiyasi Sh.M.Mirziyoyev. - То shkent: “O‘zbekiston” nashiryoti, 2021. 2. O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni 07.02.2017 II O‘zbek tilidagi adabiyotlar 3. Botirova B. N. Sovetlarning O‘zbekistondagi ko‘chib o‘tish siyosati (1926-1941 yillar): Sharq fanlar. Toshkent, 2010 yil 4. Xaitov Sh.A. Yuldashev A. B. sovet davrida ko‘chirish siyosati va o‘zbeklarning Tojikistonga ko‘chib o‘tish tarixi // 2020. 124-sahifa. 5. Botirova B. XX asrning 20-30 yillaridagi ko‘chirish siyosati // Jamiyat va boshqaruv. - Toshkent, 2008 yil. - №3. B. 114. 6. Xolmuminov X. E., Eshmuminov O. Z. Sovet siyosatining O‘zbekistondagi migratsiya jarayonlariga ta’siri (Surxondaryo viloyati misolida, 1930-1950 yillar) // fan va amaliyot Byulleteni. 2020. T. 6. №12. 487-491-betlar. 7. Ражабов Қ . Ўзбекистон ССРда совет давлатининг йемирилиши ҳамда қайта қуриш сиёсати таназзули (1985-1991 йй .). – Тошкент : Ўзбекистон 34 Республикаси Фанлар академияси “ Фан ” нашриёти давлат корхонаси , 2022. – Б .125. 8. Бобобеков Х.Н. Фарғона фожиаси кундалиги.1989 йил. – Тошкент . Fan va texnologiya. 2018. б -316 . 9. Ўзбекистон тарихи (1917-1991 йиллар). Иккита китоб. Иккинчи китоб (1939-1991 йиллар). Масъул муҳаррирлар: Р.Абдуллаев, М.Рахимов, Қ.Ражабов.–Тошкент: O zbekiston.2019.ʻ 10. Mullajonov I. R. O'zbekiston Aholisi. Toshkent, 1974 yil. 18-sahifa. III Chet tilidagi adabiyotlar 11. Бердинский В.А. Спецпоселенцы. Политическая ссылка народов Советской России. –Москва: Новое литературное обозрение, 2005 12. Бугай Н.Ф. К вопросу о депортации народов СССР в 30-40-х годах.// История СССР.1989. No6.С.115; Последствия депортациинародов (Свидельствуют архивы НКВД -МВД СССР).// История СССР.1992.No1.С.122-143 13. Ата-Мирзаев О.Гентшке В.Муртазаева Р.Х.Узбекистан многонациональный: историко-демографический аспект. Ташкент, 1998. 14. Холмуминов Х. Историко-демографические процессы в южных регионах Узбекистана (вопрос миграции в советский период). Ташкент, 2011. 15. Botirova, B. N. (2010). Sovetskaya pereselencheskaya politika v Uzbekistane (1926-1941 gg.): Avtoref. ... kand. ist. nauk. Tashkent. 35

MUNDARIJA

KIRISH3-6

1-BOB. O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN SOVETLARNING AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATI

1.1 O‘zbekistonda o‘tkazilgan sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi asosiy maqsad va vazifalar

1.2 Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi davrlar14-21

2-BOB. SOVETLAR TOMONIDAN O‘ZBEKISTONDA O‘TKAZILGAN AHOLINI KO‘CHIRISH SIYOSATIDAGI NATIJALAR

2.1. Sovetlarning aholini ko‘chirish siyosatidagi muammolar

2.2. Ko‘chirish siyosatining yakuni va natijalari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YAXTI

Купить