O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylari 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	2.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylari 26

Купить

O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylari
1

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………….………… 4-6
I BOB. OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINING NAZARIY-
METODOLOGIK ASOSLAR ........................................................................ 7-13
I.1. Ochiq osmon osti muzeylari tushunchasi, mohiyati, shakllanish tarixi va
nazariyasi ……………………………………………………………………….. 7-9
I.2. Ochiq osmon osti muzeylarining muzeyshunoslikdagi o‘rni, ahamiyati va
vazifalari ………………………………………………………………………. 9-11
I.3. Jahon tajribasida ochiq osmon osti muzeylari: Skansen modeli va uning
ahamiyati …………………………………………………………………….. 11-13
II BOB. O‘ZBEKISTONDA OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI …………………………………. 14-18
II.1.O‘zbekiston hududida tarixiy-madaniy meros obyektlarining muzeylashtirilishi
jarayonlari ....................................................................................................... 14-16
II.2. O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylari va tarixiy-me’moriy majmualar
faoliyati ……………………………………………………………………… 16-18
II.3. Ochiq osmon osti muzeylarida xalq me’morchiligi, hunarmandchilik va
etnomadaniy qadriyatlarning aks etishi ………………………………………. 8-20
III BOB. O‘ZBEKISTONDA OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINI
RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA ISTIQBOLLARI ………… 21-25
3.1. Ochiq osmon osti muzeylarida ekspozitsiya, ekskursiya va ta’limiy faoliyatni
tashkil etish masalalari ………………………………………………………..21-23
3.2. Ochiq osmon osti muzeylarining turizmni rivojlantirishdagi o‘rni ………23-25
3.3. Ochiq osmon osti muzeylarini raqamlashtirish, saqlash va ommalashtirish
istiqbollari …………………………………………………………………… 25-31
XULOSA ………………………………………………………………….....32-33
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ……………………… 34
ILOVALAR ………………………………………………………………..… 35
2

Kirish
O‘zbekiston qadimdan Sharq va G‘arb sivilizatsiyalari tutashgan, Buyuk
ipak yo‘li orqali turli xalqlar, madaniyatlar, diniy qarashlar, hunarmandchilik
maktablari va shaharsozlik tajribalari kesishgan hudud sifatida tarixiy taraqqiyotda
alohida o‘rin egallaydi. Shu bois mamlakatimizdagi madaniy meros obyektlari,
qadimiy shaharlar, arxeologik yodgorliklar, me’moriy ansambllar va tarixiy
mahallalar faqatgina o‘tmishdan qolgan moddiy yodgorlik emas, balki milliy
xotira, ma’naviy tarbiya, tarixiy tafakkur va turizm salohiyatini birlashtiruvchi
muhim manbadir. Ochiq osmon osti muzeylari ana shu merosni tabiiy tarixiy
muhitida namoyish etishi, tomoshabin bilan yodgorlik o‘rtasida bevosita aloqani
shakllantirishi va tarixni jonli makonda his qilish imkonini berishi bilan boshqa
muzey turlaridan ajralib turadi.
O zbekiston Respublikasi boy tarixiy-madaniy merosga ega bo‘lib, uningʻ
hududida qadimiy shaharlar, arxeologik yodgorliklar va me’moriy ansambllar keng
tarqalgan. Bu yodgorliklarning muhim qismi bugungi kunda nafaqat ilmiy tadqiqot
obyekti, balki turizmni rivojlantirish va milliy identitetni mustahkamlash vositasi
sifatida ham xizmat qilmoqda. Shu nuqtai nazardan, mamlakatda ochiq osmon osti
muzeylari (open-air museums) alohida ahamiyat kasb etadi.
Ochiq osmon osti muzeylari — bu tarixiy-madaniy yoki arxeologik
yodgorliklar tabiiy muhitida saqlanib, ular ustida konservatsiya va ekspozitsiya
ishlari olib boriladigan muzey shakli bo‘lib, tashrif buyuruvchilarga tarixni
bevosita joyida his qilish imkonini beradi. O zbekistonda so‘nggi yillarda bunday
ʻ
muzeylarni tashkil etish va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan,
ayrim yirik arxeologik yodgorliklar negizida ochiq osmon osti muzeylarini yaratish
bo‘yicha davlat dasturlari amalga oshirilmoqda.
Xususan, “Chilonzor Aktepa” (Toshkent), “Dalverzintepa” (Surxondaryo),
“Mingtepa” (Andijon), “Sherozkala” (Samarqand) hamda “Qo‘yqirilgan qal’a”
(Qoraqalpog‘iston) kabi yodgorliklar ochiq osmon osti muzeylari sifatida
rivojlantirilishi rejalashtirilgan.
3

Ushbu hududlarda infratuzilma yaratish, sayyohlar uchun qulay sharoitlar
tashkil etish hamda yodgorliklarni saqlash bo‘yicha kompleks ishlar olib
borilmoqda 1
.
Shu bilan birga, O zbekiston hududidagi muzeylar tizimi faqat arxeologikʻ
obyektlar bilan cheklanmay, tarixiy, etnografik va amaliy san’at yo‘nalishlarini
ham qamrab oladi. Bu esa ochiq osmon osti muzeylari konsepsiyasining keng
ma’noda milliy madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilishdagi o‘rnini yanada
oshiradi.
Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv sharoitida madaniy meros
obyektlarini saqlash, ularni ilmiy asosda talqin qilish, yosh avlodga milliy o‘zlikni
anglatish va turizm jarayonlariga uyg‘un kiritish masalalari tobora muhim
ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy yopiq bino ichidagi muzey ekspozitsiyasi
ko‘proq buyum, hujjat, surat va yozma ma’lumotlar orqali tarixni tushuntirsa,
ochiq osmon osti muzeyida yodgorlikning o‘zi, uning joylashuvi, tabiiy landshafti,
atrof muhit bilan bog‘liqligi, shaharsozlik kompozitsiyasi va ijtimoiy hayot izlari
bir butun holda idrok etiladi. O‘zbekiston sharoitida Xiva Ichan-qal’asi, Buxoro
tarixiy markazi, Samarqandning qadimiy ansambllari, Shahrisabz yodgorliklari,
Axsikent arxeologik hududi kabi obyektlar ushbu yondashuvning yorqin
namunalaridir.
Kurs ishining maqsadi O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylarining
shakllanishi, ularning muzeyshunoslikdagi mazmuni, tarixiy-madaniy merosni
saqlashdagi o‘rni, turizm va ta’lim bilan bog‘liq imkoniyatlarini ilmiy jihatdan
tahlil qilishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun ochiq osmon osti muzeyi
tushunchasining nazariy asoslarini yoritish, jahon tajribasidagi asosiy modellarni
ko‘rib chiqish, O‘zbekiston hududidagi ochiq ekspozitsiyali tarixiy-me’moriy va
arxeologik majmualarni o‘rganish, ularning muhofaza, ekspozitsiya, ekskursiya,
raqamlashtirish hamda ommalashtirish borasidagi muammolarini aniqlash
vazifalari belgilandi.
1
Five open-air museums will appear in Uzbekistan on the site of archaeological monuments, Gazeta /
Turkmenportal report. https://www.yerzemin.com/display/five-open-air-museums-will-appear-in-uzbekistan-on-the-
site-of-archaeological-monuments/276372
4

Tadqiqot obyekti sifatida . O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylari,
muzey-qo‘riqxonalar, tarixiy markazlar va arxeologik yodgorliklarning
muzeylashtirish jarayonlari tanlandi. Tadqiqot predmeti esa mazkur obyektlarning
madaniy merosni saqlash, tarixiy bilimni ommalashtirish, etnomadaniy
qadriyatlarni namoyish etish, mahalliy va xalqaro turizmni rivojlantirishdagi
funksiyalaridir. Ishda tarixiylik, tizimlilik, taqqoslash, tahlil, umumlashtirish
hamda muzeyshunoslik yondashuvlaridan foydalanildi.
O‘zbekiston Respublikasining madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish
va ulardan foydalanish sohasidagi qonunchiligi ushbu mavzuning huquqiy
poydevorini tashkil etadi. Xususan, madaniy meros obyektlarini aniqlash, hisobga
olish, muhofaza qilish, asrash, ulardan foydalanish va targ‘ib etish masalalari
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu jihat ochiq osmon
osti muzeylari masalasida ayniqsa muhim, chunki bunday muzeylarda eksponat va
muhit bir-biridan ajralmaydi: tarixiy devor, darvoza, madrasa, masjid, qal’a
xarobasi, qadimiy yo‘l, hunarmandchilik mahallasi yoki arxeologik qatlamning
o‘zi ekspozitsiya vazifasini bajaradi.
Mavzuning ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki, ochiq osmon osti
muzeylari bo‘yicha tizimli tahlil nafaqat muzeyshunoslik nazariyasi uchun, balki
amaliy muzey ishi, ekskursiya xizmati, turizm menejmenti, madaniy meros
obyektlarini saqlash va yoshlar tarbiyasi uchun ham foydalidir. Ayniqsa, tarixiy
joylarning raqamli katalogini yaratish, 3D va 360 darajali vizual materiallardan
foydalanish, QR-kodli izohlar, virtual gidlar, ko‘p tilli audiogidlar va interaktiv
marshrutlar orqali ochiq osmon osti muzeylarining ta’sir doirasini kengaytirish
hozirgi davr talabiga aylanmoqda.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, uch bob, to‘qqiz bo‘lim,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovadan iborat. Birinchi bobda
ochiq osmon osti muzeylarining nazariy-metodologik asoslari, ikkinchi bobda
O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylarining shakllanishi va faoliyati,
uchinchi bobda esa ularni rivojlantirish muammolari va istiqbollari yoritiladi.
Ishning umumiy mazmuni O‘zbekiston madaniy merosining ochiq makonda
5

namoyon bo‘lishi, uni saqlash va zamonaviy jamiyat ehtiyojlariga mos holda talqin
etish masalalarini yaxlit tarzda ochib berishga qaratilgan.
6

I BOB. OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINING NAZARIY-
METODOLOGIK ASOSLARI
I.1. Ochiq osmon osti muzeylari tushunchasi, mohiyati, shakllanish tarixi va
nazariyasi
Ochiq osmon osti muzeyi deganda tarixiy, me’moriy, arxeologik, etnografik
yoki texnik meros obyektlarini yopiq zal doirasida emas, balki tabiiy yoki tarixiy
makonning o‘zida namoyish etadigan muzey turi tushuniladi 2
. Bunday muzeylarda
asosiy ekspozitsion birlik ko‘pincha alohida buyum emas, balki butun bir muhit,
ya’ni qadimiy qal’a, shahar qoldig‘i, ko‘cha tuzilishi, mahalla kompozitsiyasi,
ibodatxona, hunarmand ustaxonasi, dehqonchilik inshooti, mudofaa devori yoki
tarixiy landshaftning o‘zi bo‘ladi. Shu sababli ochiq osmon osti muzeyi
muzeyshunoslikda “muhit muzeyi”, “landshaftli muzey”, “me’moriy-arxeologik
majmua” yoki “muzey-qo‘riqxona” tushunchalari bilan yaqin ma’noda qo‘llanadi.
Uning mohiyati tarixiy yodgorlikni joyidan uzmasdan, uning asl kontekstini
saqlagan holda ommaga ko‘rsatishdan iborat 3
.
An’anaviy muzeyda eksponat ko‘pincha yig‘ma fond, vitrina, devoriy izoh,
katalog va qo‘riqlanadigan saqlov xonasi orqali namoyish etiladi. Ochiq osmon
osti muzeyida esa eksponat o‘zining dastlabki makonida, vaqt va joy bilan bog‘liq
holda tushuntiriladi. Masalan, qadimiy darvoza faqat arxitektura namunasi emas,
balki shaharga kirish tartibi, savdo nazorati, mudofaa tizimi, siyosiy hokimiyat
ramzi va kundalik hayot manzarasini anglatadi. Shu bois bunday muzeylarda ilmiy
izoh berish jarayoni kengroq bo‘lib, yodgorlikning qurilish texnikasi, tarixiy davri,
ijtimoiy vazifasi, xalq xotirasidagi o‘rni va zamonaviy foydalanish imkoniyatlari
birgalikda ko‘rib chiqiladi.
Ochiq osmon osti muzeylarining shakllanishi Yevropada XIX asr oxiri va
XX asr boshlarida kuchaygan milliy merosni saqlash harakati bilan bog‘liq.
Industrial taraqqiyot, shaharlarning tez o‘sishi, eski qishloq uylarining buzilishi,
hunarmandchilik an’analarining yo‘qolib borishi olimlar va ziyolilarni tarixiy
2
International Council of Museums (ICOM). Museum Definition , 2022. https://icom.museum
3
UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage
Convention , UNESCO, Paris. https://whc.unesco.org
7

muhitni asrashga undadi. Shu tariqa turli hududlardan qadimiy uylar, xo‘jalik
inshootlari, tegirmonlar, ustaxonalar, cherkovlar yoki xalq me’morchiligi
namunalarini bir joyga ko‘chirib, tirik tarix makoni sifatida namoyish etish
tajribasi paydo bo‘ldi. Keyinchalik bu yondashuv arxeologik yodgorliklarni joyida
saqlash, qadimiy shahristonlarni muzeylashtirish va tarixiy markazlarni muhofaza
qilish jarayonlari bilan boyidi 4
.
Muzeyshunoslik nuqtai nazaridan ochiq osmon osti muzeylari ikki asosiy
shaklda namoyon bo‘ladi. Birinchi shakl rekonstruktiv yoki etnografik model
bo‘lib, unda turli joylardan to‘plangan yoki qayta tiklangan xalq me’morchiligi
namunalari yagona ekspozitsion hududda joylashtiriladi. Ikkinchi shakl esa joyida
saqlangan tarixiy obyektlar modeli bo‘lib, unda qadimiy shahar, qal’a, arxeologik
yodgorlik yoki me’moriy ansambl o‘z tabiiy muhitida muzeylashtiriladi.
O‘zbekiston sharoitida ikkinchi model ko‘proq uchraydi, chunki mamlakat
hududida qadimiy shaharlar va me’moriy majmualar o‘z tarixiy hududi bilan birga
saqlanib qolgan 5
.
Ochiq osmon osti muzeyi tushunchasini to‘g‘ri anglash uchun
“muzeylashtirish” atamasiga alohida e’tibor berish lozim. Muzeylashtirish tarixiy
obyektni oddiy yodgorlik holatidan ilmiy talqin qilinadigan, ommaga tushunarli,
muhofaza qilinadigan va madaniy-ma’rifiy vazifa bajaradigan obyektga aylantirish
jarayonidir. Bu jarayonda obyektning pasporti tuziladi, tarixiy davri aniqlanadi,
arxeologik yoki me’moriy tadqiqotlar o‘tkaziladi, ekspozitsion yo‘nalish
belgilanadi, xavfsizlik va saqlash choralari ishlab chiqiladi, tashrif buyuruvchi
uchun izoh tizimi yaratiladi. Demak, ochiq osmon osti muzeyi faqat qadimiy
joyning borligi bilan emas, balki uning ilmiy tashkil etilgan talqini bilan
belgilanadi 6
.
Bunday muzeylarning yana bir muhim belgisi tomoshabinni passiv
kuzatuvchidan faol ishtirokchiga aylantirishidir. Odamlar yodgorlik atrofida
4
Encyclopaedia Britannica. Skansen Open-Air Museum . https://www.britannica.com
5
Ibid. Ambrose & Paine, Museum Basics (museology classification).
6
Ibid. Ambrose & Paine, Museum Basics (museology classification).
8

yuradi, ko‘cha yo‘nalishini his qiladi, binolar orasidagi masofani ko‘radi,
yorug‘lik, shamol, material, rang va ovoz orqali tarixiy muhitni qabul qiladi. Shu
sababli ochiq osmon osti muzeylarida ekskursiya metodikasi ham boshqacha
bo‘ladi: gid faqat faktlarni sanab o‘tmaydi, balki makonni “o‘qish”, yodgorlik
detallarini ko‘rish, davr ruhini tasavvur qilish va hozirgi hayot bilan bog‘lashga
yordam beradi 7
.
O‘zbekiston tarixiy merosida ochiq osmon osti muzeyi uchun zarur bo‘lgan
barcha asoslar mavjud: qadimiy shahristonlar, qal’a devorlari, ziyoratgohlar,
madrasa va masjidlar, hunarmandchilik markazlari, eski bozorlar, arxeologik
qatlamlar, irrigatsiya tizimlari, xalq me’morchiligi va tarixiy landshaftlar. Ularni
muzeylashtirish milliy o‘zlikni anglash, madaniy diplomatiya, turizm iqtisodiyoti
va ta’limiy jarayonlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan ochiq osmon
osti muzeylari O‘zbekiston madaniy siyosatida faqat ekskursiya obyekti emas,
balki ilmiy, tarbiyaviy va iqtisodiy ahamiyatga ega murakkab tizim sifatida
qaralishi zarur.
I.2. Ochiq osmon osti muzeylarining muzeyshunoslikdagi o‘rni,ahamiyati va
vazifalari
Ochiq osmon osti muzeylarining muzeyshunoslikdagi o‘rni ularning ko‘p
funksiyali xususiyati bilan belgilanadi. Avvalo, ular saqlash vazifasini bajaradi,
chunki tarixiy yodgorlik, me’moriy ansambl yoki arxeologik qatlamni jismoniy
jihatdan muhofaza qilish zarur. Ikkinchidan, ular ilmiy tadqiqot maydoni
hisoblanadi, chunki har bir devor qoldig‘i, bezak elementi, qurilish materiali yoki
topilma o‘tmish jamiyati haqida ma’lumot beradi. Uchinchidan, ular ma’rifiy
markazdir, chunki oddiy tomoshabin tarixni kitobdagi matn sifatida emas, real
makon sifatida idrok etadi. To‘rtinchidan, ular turizm va mahalliy iqtisodiyotga
xizmat qiladi, chunki ochiq osmon osti muzeylari atrofida gidlik, hunarmandchilik,
xizmat ko‘rsatish, transport va mehmonxona infratuzilmasi rivojlanadi 8
.
Muzeyshunoslik nazariyasida har qanday muzeyning asosiy vazifalari
yig‘ish, saqlash, o‘rganish, namoyish etish va targ‘ib qilishdan iborat deb qaraladi.
7
UNESCO. Conservation of Cultural Heritage and Museumization Principles . https://unesco.org
8
Ambrose, T., Paine, C. Museum Basics . Routledge, 2018. (Museum functions and interpretation sections).
9

Ochiq osmon osti muzeyida bu vazifalar o‘ziga xos shakl oladi. Masalan, yig‘ish
vazifasi faqat buyumlarni fondga qabul qilish bilan cheklanmaydi, balki yodgorlik
hududidagi har bir qatlamni hujjatlashtirish, eski suratlarni to‘plash, og‘zaki
xotiralarni yozib olish, ustalar texnologiyasini qayd etish, tarixiy marshrutlarni
tiklash kabi ishlarni ham qamrab oladi. Saqlash esa oddiy saqlov xonasi emas,
balki yog‘ingarchilik, quyosh, shamol, tuproq namligi, odam oqimi va shaharsozlik
bosimidan himoya qilishni talab etadi 9
.
Ochiq osmon osti muzeylarida ekspozitsiya tushunchasi ham kengroqdir. Bu
yerda vitrina o‘rnini ko‘cha, hovli, devor, darvoza, maydon, tepalik yoki qazilma
maydoni egallaydi. Tomoshabin eksponatni bir nuqtadan emas, harakat davomida
ko‘radi. Shu sababli bunday muzeylarda marshrutni to‘g‘ri loyihalash, axborot
panellari joylashuvi, dam olish nuqtalari, ko‘rish burchaklari, xavfsiz yo‘laklar,
nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun qulayliklar, bolalar va talabalar uchun
tushunarli izohlar muhim ahamiyatga ega. Yaxshi tashkil etilgan ochiq
ekspozitsiya tashrif buyuruvchini charchatmaydi, aksincha tarixiy manzarani
bosqichma-bosqich ochadi 10
.
Bunday muzeylarning tarbiyaviy vazifasi juda kuchli. Maktab o‘quvchisi
yoki talaba qadimiy qal’a devori oldida turganida tarix darsidagi ma’lumotlar
jonlanadi; madrasa hovlisiga kirganida o‘rta asr ta’lim tizimini tasavvur qiladi;
hunarmand ustaxonasi rekonstruksiyasini ko‘rganida mehnat madaniyatining
avloddan-avlodga o‘tishini anglaydi. Shu jihatdan ochiq osmon osti muzeylari
tarix, san’atshunoslik, arxeologiya, etnografiya, geografiya, turizm va huquqiy
madaniyat fanlari uchun amaliy laboratoriya vazifasini bajaradi. Kurs, seminar,
dala amaliyoti va mustaqil tadqiqotlarni bunday makonlarda tashkil etish ta’lim
sifatini oshiradi 11
.
Muzey-qo‘riqxona tushunchasi O‘zbekiston uchun juda mosdir, chunki
mamlakatimizdagi ko‘plab tarixiy obyektlar yagona bino emas, balki butun
majmua, mahalla, qadimiy shahar qismi yoki arxeologik zonadan iborat. Muzey-
9
International Council of Museums (ICOM). Museum Definition and Functions , 2022. https://icom.museum
10
Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited . Routledge, 2016.
11
UNESCO. Living Heritage and Living Museums Concept Paper . https://unesco.org
10

qo‘riqxona yodgorlikni faqat namoyish etmaydi, balki uning hududiy yaxlitligini,
muhofaza zonalarini, ilmiy tadqiqot rejimini, restavratsiya tartibini va tashrif
buyuruvchi oqimini boshqaradi. Bu esa oddiy muzey boshqaruvidan ko‘ra
murakkabroq tizimni talab etadi. Ochiq osmon osti muzeylari samarali ishlashi
uchun arxeolog, tarixchi, arxitektor, restavrator, gid, turizm menejeri, raqamli
texnologiya mutaxassisi va huquqshunoslarning hamkorligi zarur 12
.
Ochiq osmon osti muzeylarining yana bir vazifasi nomoddiy madaniy
merosni moddiy muhit bilan bog‘lashdir. Yodgorlikning o‘zi moddiy meros bo‘lsa,
uning atrofidagi rivoyatlar, marosimlar, hunar sir-asrorlari, qo‘shiq, kiyim, taom,
til va mahalliy xotira nomoddiy merosdir. Agar ochiq osmon osti muzeyi faqat
devor va binoni ko‘rsatib, u bilan bog‘liq turmush tarzini tushuntirmasa,
ekspozitsiya to‘liq bo‘lmaydi. Masalan, Buxoro yoki Xiva tarixiy markazida
me’moriy obidani hunarmandchilik, savdo, ziyorat, mahalla hayoti va xalq
bayramlari bilan birga talqin qilish tashrif buyuruvchiga yanada chuqur taassurot
beradi 13
.
Shu sababli ochiq osmon osti muzeylarining muzeyshunoslikdagi o‘rni faqat
biror tarixiy joyni ko‘rsatishdan iborat emas. Ular tarixiy xotirani saqlash, madaniy
identitetni mustahkamlash, ilmiy tadqiqotni kengaytirish, ta’limni amaliyot bilan
bog‘lash, turizmni rivojlantirish va merosga mas’uliyatli munosabatni
shakllantirish kabi kompleks vazifalarni bajaradi. O‘zbekiston sharoitida bu
vazifalarni puxta amalga oshirish xalqimizning boy tarixiy merosini kelajak
avlodga yetkazishning eng samarali yo‘llaridan biridir 14
.
I.3. Jahon tajribasida ochiq osmon osti muzeylari: Skansen modeli va uning
ahamiyati
Jahon tajribasida ochiq osmon osti muzeylari rivojlanishining eng mashhur
modeli Skansen tajribasi bilan bog‘liq. Shvetsiyada XIX asr oxirida shakllangan
ushbu model milliy turmush tarzi, xalq me’morchiligi, qishloq xo‘jaligi,
hunarmandchilik va madaniy an’analarni tabiiy muhitga yaqin sharoitda namoyish
12
UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for Heritage Management . https://whc.unesco.org
13
UNESCO. Convention for the Safeguarding of Intangible Cultural Heritage , 2003. https://ich.unesco.org
14
Timothy, D.J., Boyd, S.W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
11

etishga asoslangan. Skansen modelining muhim jihati shundaki, unda tarixiy
binolar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, kiyim-kechak, ustachilik, xalq bayramlari va jonli
ko‘rsatmalar yagona ekspozitsion tizimga birlashtiriladi. Tomoshabin u yerda faqat
predmetni ko‘rmaydi, balki tarixiy hayot tarzining qayta yaratilgan muhitiga
kiradi 15
.
Skansen modeli keyinchalik ko‘plab mamlakatlarda turli shakllarda
rivojlandi. Ayrim davlatlarda ochiq osmon osti muzeylari xalq uy-joy
me’morchiligi va etnografik merosni saqlashga qaratildi, boshqalarida esa
arxeologik parklar, qadimiy shahar xarobalari, harbiy istehkomlar, sanoat merosi,
temir yo‘l texnikasi yoki qishloq xo‘jaligi tarixini ochiq makonda ko‘rsatish
tajribasi yuzaga keldi. Bu jarayon shuni ko‘rsatadiki, ochiq osmon osti muzeyi
yagona qat’iy shaklga ega emas; u har bir xalqning tarixiy sharoiti, iqlimi,
me’moriy merosi va ijtimoiy ehtiyojlariga qarab moslashadi 16
.
Jahon amaliyotida ochiq osmon osti muzeylarining muvaffaqiyati bir necha
omillarga bog‘liq. Birinchisi, ilmiy asoslangan konsepsiya mavjudligi. Muzey
nima haqida hikoya qilishi, qaysi davrni ko‘rsatishi, qaysi ijtimoiy qatlam yoki
madaniy jarayonni yoritishi oldindan aniq belgilanadi. Ikkinchisi, autentiklik
masalasi. Qayta tiklangan yoki ko‘chirilgan obyekt tomoshabinga tarixiy haqiqat
sifatida noto‘g‘ri talqin qilinmasligi, izohlar orqali asl va rekonstruksiya
elementlari ajratib ko‘rsatilishi kerak. Uchinchisi, tashrif buyuruvchi tajribasi.
Yo‘nalish, axborot, xavfsizlik, xizmat, tozalik, dam olish, interaktiv dasturlar va
ko‘p tillilik muzeyning qabul qilinishiga kuchli ta’sir qiladi 17
.
O‘zbekiston uchun Skansen modelidan olinadigan eng muhim saboq shuki,
ochiq osmon osti muzeyi faqat qadimiy obyektni muhofaza qilish bilan
cheklanmasdan, uni jonli madaniy makonga aylantirishi zarur. Bu degani, tarixiy
hududda ustalar mahorat darslari, milliy liboslar namoyishi, kulolchilik, misgarlik,
yog‘och o‘ymakorligi, zargarlik, ipakchilik, non yopish, an’anaviy musiqa, xalq
o‘yinlari va tarixiy sahnalashtirishlar ilmiy nazorat asosida tashkil etilishi mumkin.
15
Skansen: Open-Air Museum and Cultural History — Chapter: Origins of Skansen model. P. 15–42
16
Museum Basics — Section: Living History Museums and Open-Air Museums. P. 60–85
17
ICOM. Museum Definition and Classification , 2022. https://icom.museum
12

Bunday faoliyat tomoshabinning qiziqishini oshiradi, mahalliy aholining iqtisodiy
ishtirokini kuchaytiradi va muzeyni statik joydan dinamik madaniy markazga
aylantiradi 18
.
Biroq jahon tajribasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olish to‘g‘ri emas.
O‘zbekistonning tarixiy shaharlari Skansen singari bir joyga ko‘chirilgan xalq
me’morchiligi to‘plami emas, balki ko‘p hollarda o‘z joyida saqlangan qadimiy
shaharsozlik makonlaridir. Shuning uchun bizning sharoitda ochiq osmon osti
muzeylari tarixiy markazlarni saqlash, mahalliy aholi hayoti bilan meros
muhofazasi o‘rtasida muvozanat topish, restavratsiyada asl material va uslubni
hisobga olish, turizm bosimini boshqarish va zamonaviy infratuzilmani tarixiy
muhitga zarar yetkazmasdan joylashtirish masalalari bilan chambarchas bog‘liq 19
.
Skansen modeli bilan bir qatorda arxeologik parklar tajribasi ham
O‘zbekiston uchun muhimdir. Chunki Axsikent, Ming o‘rik, Qanqa, Kampirtepa,
Fayoztepa, Dalvarzintepa kabi arxeologik hududlarda yodgorlikning asosiy
qimmati yer ostidan topilgan qatlamlar, mudofaa devorlari, turar joy qoldiqlari,
ibodat joylari yoki ishlab chiqarish izlarida namoyon bo‘ladi. Bunday joylarda
ochiq osmon osti muzeyi tashkil etish uchun qazilma maydonlarini konservatsiya
qilish, yog‘ingarchilikdan himoya qilish, tomoshabin yo‘lagini alohida belgilash,
ilmiy rekonstruksiya chizmalarini ko‘rsatish va topilmalarni yaqin hududdagi
yopiq ekspozitsiya bilan bog‘lash zarur 20
.
Jahon tajribasi shuni tasdiqlaydiki, ochiq osmon osti muzeylari merosni
saqlash bilan birga jamiyat bilan faol muloqot qilganida muvaffaqiyatli bo‘ladi.
O‘zbekiston uchun ham eng to‘g‘ri yo‘l tarixiy obyektlarni muzeylashtirishda
ilmiylik, autentiklik, ko‘p tilli axborot, raqamli vositalar, mahalliy hamjamiyat
ishtiroki va barqaror turizm tamoyillarini uyg‘unlashtirishdir. Shunda ochiq osmon
osti muzeylari nafaqat sayyohlar ko‘radigan obida, balki milliy tarixni anglash,
asrash va kelajak avlodga yetkazishning samarali maktabiga aylanadi.
18
Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited . Routledge, 2016. (Visitor experience theory
sections)
19
UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for Heritage Sites . https://whc.unesco.org
20
Plets, G. et al. Archaeological Parks and Heritage Management . Springer, 2017.
13

II BOB. O‘ZBEKISTONDA OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINING
SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI
II.1. O‘zbekiston hududida tarixiy-madaniy meros obyektlarining
muzeylashtirilishi
O‘zbekiston hududida tarixiy-madaniy meros obyektlarini muzeylashtirish
jarayoni mamlakatning qadimiy shaharsozlik va arxeologik merosi bilan uzviy
bog‘liq. Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Termiz, Toshkent, Qo‘qon,
Namangan, Qarshi va boshqa hududlar turli tarixiy davrlarga oid me’moriy
obidalar, ziyoratgohlar, qal’alar, shahristonlar, karvonsaroylar, madrasalar va
hunarmandchilik markazlariga boy. Bu obyektlarning aksariyati aslida qadimdan
turmush, savdo, ta’lim, ibodat, mudofaa yoki boshqaruv vazifasini bajargan bo‘lsa,
bugungi kunda ular madaniy meros obyekti, turizm manzili va tarixiy bilim manbai
sifatida qayta talqin qilinmoqda 21
.
Muzeylashtirishning dastlabki bosqichi obyektni aniqlash va ilmiy
tavsiflashdan boshlanadi. Arxeologik qazishmalar, tarixiy manbalar, eski xaritalar,
mahalliy xotiralar, arxiv hujjatlari, epigrafik yozuvlar va me’moriy tahlillar
yodgorlikning davri, vazifasi va qimmatini aniqlashga yordam beradi. Keyingi
bosqichda obyektni davlat ro‘yxatiga olish, muhofaza zonalarini belgilash,
restavratsiya yoki konservatsiya rejalarini ishlab chiqish, tashrif buyuruvchilar
uchun xavfsiz harakat yo‘nalishini yaratish zarur bo‘ladi. Bu jarayon amalga
oshirilmaguncha, tarixiy joy omma uchun ochiq bo‘lsa ham, u to‘laqonli ochiq
osmon osti muzeyi sifatida faoliyat ko‘rsata olmaydi 22
.
O‘zbekiston Respublikasining madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish
va ulardan foydalanish to‘g‘risidagi qonunchiligi bunday jarayonlarning huquqiy
asosini belgilaydi. Qonunlarda madaniy meros obyektlarini aniqlash, hisobga olish,
muhofaza qilish, asrash, targ‘ib qilish va ulardan oqilona foydalanish masalalari
davlat va mahalliy hokimiyat organlari vakolatlari bilan bog‘liq holda ko‘rsatiladi.
Ochiq osmon osti muzeylari aynan shu nuqtada huquqiy himoya, ilmiy tadqiqot,
21
Heritage Management in Archaeology , Chapter: Archaeological heritage and urban development. P. 22–48
22
UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage
Convention , 2021. https://whc.unesco.org
14

turizm faoliyati va ta’limiy dasturlar kesishgan murakkab obyektga aylanadi. Har
qanday noto‘g‘ri qurilish, haddan tashqari tijoratlashtirish yoki asossiz
rekonstruksiya yodgorlikning tarixiy qimmatiga zarar yetkazishi mumkin 23
.
O‘zbekiston sharoitida muzeylashtirishning muhim yo‘nalishlaridan biri
qadimiy shahriston va qal’a hududlarini ochiq ekspozitsiyaga aylantirishdir.
Bunday obyektlarda tomoshabin yer ostidan topilgan devor qoldiqlari, ko‘hna
ko‘chalar, mudofaa inshootlari, ishlab chiqarish ustaxonalari yoki maishiy
qurilmalar orqali qadimiy shahar hayotini tasavvur qiladi. Lekin arxeologik
qatlamlar juda nozik bo‘lganligi sababli ularni ochiq havoda saqlash murakkabdir.
Quyosh nuri, yomg‘ir, shamol, tuproq eroziyasi, o‘simlik ildizlari va odamlarning
bevosita bosimi yodgorlikni yemirishi mumkin. Shuning uchun arxeologik ochiq
osmon osti muzeylari konservatsiya texnologiyalariga tayanishi shart 24
.
Axsikent yodgorligi O‘zbekistonda arxeologik obyektni ochiq osmon osti
muzeyi sifatida talqin qilish borasida alohida ahamiyatga ega. Farg‘ona vodiysi
tarixida muhim o‘rin tutgan ushbu qadimiy shahar xarobalari orqali mintaqaning
shaharsozlik, hunarmandchilik, savdo va davlatchilik tarixi yoritiladi. Yodgorlik
hududida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar, topilmalar va qazilma maydonlarini
ko‘rsatish orqali tomoshabin qadimiy shaharning turli qatlamlarini ko‘ra oladi.
Bunday obyektlar nafaqat mahalliy aholi uchun faxr manbai, balki talabalar va
tadqiqotchilar uchun dala amaliyoti markazi hamdir 25
.
Tarixiy markazlarni muzeylashtirish arxeologik hududlarni
muzeylashtirishdan farq qiladi. Masalan, Xiva, Buxoro yoki Shahrisabz kabi
joylarda yodgorliklar hozirgi shahar hayoti bilan bevosita tutashgan. Bu
hududlarda aholining yashashi, savdo, ziyorat, xizmat ko‘rsatish, transport, turistik
oqim va restavratsiya ishlari birgalikda boshqarilishi kerak. Ochiq osmon osti
muzeyi sifatida bunday markazlar faqat tarixiy obidalar majmuasi emas, balki tirik
23
Museum Basics , Museum documentation and interpretation sections. P.45–70
24
O‘zbekiston Respublikasi. Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risidagi
Qonun , 2001
25
ICOM. Museum Definition and Functions , International Council of Museums, 2022. https://icom.museum
15

shahar makoni hisoblanadi. Shu bois muhofaza va rivojlanish o‘rtasidagi
muvozanat eng muhim masalaga aylanadi 26
.
Muzeylashtirish jarayonida axborot taqdimoti ham katta ahamiyatga ega.
Agar yodgorlik oldida tarixiy ma’lumot, xarita, rekonstruksiya chizmasi, davriy
kontekst yoki QR-kodli izoh bo‘lmasa, tashrif buyuruvchi obyektni to‘liq anglay
olmaydi. O‘zbekistonning ko‘plab tarixiy hududlarida so‘nggi yillarda turistik
belgilar, axborot panellari, ko‘rsatkichlar va gidlik xizmatlari rivojlanayotgan
bo‘lsa-da, ularni ilmiy jihatdan yanada mukammallashtirish zarur 27
. Har bir ochiq
osmon osti muzeyi o‘zining aniq konsepsiyasi, xronologik yo‘nalishi va tashrif
buyuruvchi uchun tushunarli hikoyasiga ega bo‘lishi lozim.
II.2. O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylari va tarixiy-me’moriy
majmualar faoliyati
O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylari deganda eng avvalo Xiva
Ichan-qal’asi, Buxoro tarixiy markazi, Samarqandning tarixiy ansambllari,
Shahrisabz yodgorliklari, Axsikent, Ming o‘rik, Toshkent temir yo‘l texnikasi
muzeyi kabi turli ko‘rinishdagi ochiq ekspozitsiyali obyektlar nazarda tutiladi.
Ularning har biri mazmun, shakl, boshqaruv va tarixiy davr jihatidan farq qiladi.
Ayrimlari butun bir tarixiy shahar markazi sifatida, ayrimlari arxeologik hudud
sifatida, ayrimlari esa texnika tarixi yoki memorial makon sifatida ochiq osmon
ostida namoyish etiladi 28
.
Xiva Ichan-qal’asi O‘zbekistonning ochiq osmon osti muzeyi sifatida eng
yorqin namunalardan biridir. Qadimiy devorlar bilan o‘ralgan tarixiy shahar qismi
o‘zining darvozalari, madrasalari, masjidlari, minoralari, saroylari, maqbaralari,
ko‘chalari va hunarmandchilik muhiti bilan yaxlit ekspozitsion makon hosil qiladi.
Bu yerda tomoshabin alohida binoni emas, balki butun bir tarixiy shahar tuzilishini
ko‘radi. Ichan-qal’aning noyobligi uning shaharsozlik kompozitsiyasi, mudofaa
devorlari, turli davrlarga oid me’moriy qatlamlari va Xorazm madaniyatini aks
26
UNESCO. Historic Urban Landscape Approach (HUL) , 2011. https://unesco.org
27
Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited . Routledge, 2016.
28
ICOM. Museum Definition and Categories of Heritage Sites , 2022. https://icom.museum
16

ettiruvchi muhitida namoyon bo‘ladi. Shu bois u ko‘pincha “ochiq osmon ostidagi
muzey” sifatida ta’riflanadi 29
.
Buxoro tarixiy markazi ham ochiq osmon osti muzeyi xususiyatiga ega. Bu
shahar ko‘p asrlar davomida ilm, din, savdo, hunarmandchilik va shahar
madaniyati markazi bo‘lib kelgan. Poi Kalon ansambli, Ark qal’asi, Labi Hovuz,
Mag‘oki Attor, Chor Minor, Ismoil Somoniy maqbarasi, ko‘plab madrasalar va
bozor inshootlari Buxoroning tarixiy muhitini shakllantiradi. Buxoroda ochiq
osmon osti muzeyi tushunchasi alohida devor bilan chegaralangan hududdan ko‘ra
kengroq: bu yerda tarixiy shahar to‘qimasi, ko‘cha-maydon munosabati, savdo
yo‘llari, mahalla hayoti va ziyorat an’analari birgalikda talqin qilinadi 30
.
Samarqand tarixiy markazi va uning Registon ansambli, Shohi Zinda
majmuasi, Bibixonim masjidi, Amir Temur maqbarasi, Ulug‘bek rasadxonasi kabi
obidalari ham ochiq osmon osti muzeyining muhim ko‘rinishidir. Samarqandda
tarixiy qatlamlar juda ko‘p: Afrosiyob shahristoni qadimgi davrlarni, Temuriylar
me’morchiligi o‘rta asrlarning yuksak shahar madaniyatini, keyingi davr obidalari
esa shahar taraqqiyotining davomiyligini ko‘rsatadi. Bu hududda ochiq osmon osti
muzeyi yondashuvi tarixiy marshrutlarni bir-biri bilan bog‘lash, turli davrlarni
izchil tushuntirish va yodgorliklarni yagona madaniy landshaft sifatida talqin
qilishni talab etadi 31
.
Shahrisabz tarixiy markazi Amir Temur va Temuriylar davri bilan bog‘liq
merosni ochiq makonda namoyish etishi bilan ahamiyatlidir. Oqsaroy qoldiqlari,
Dorut Tilovat, Dorus Saodat, Ko‘k Gumbaz masjidi va boshqa yodgorliklar shahar
tarixining siyosiy, diniy va me’moriy qirralarini ko‘rsatadi. Shahrisabz misolida
ochiq osmon osti muzeyi nafaqat yodgorliklarni ko‘rsatish, balki ularga bo‘lgan
zamonaviy munosabat, muhofaza rejimi, rekonstruksiya va tarixiy muhitni saqlash
masalalari bilan ham bog‘liq. Bu obyektlar orqali Temuriylar davri shaharsozligi
va monumental me’morchilik an’analari yoritiladi 32
.
29
UNESCO World Heritage Centre. Itchan Kala (Khiva) Nomination Dossier and Management Plan .
https://whc.unesco.org
30
UNESCO. Historic Urban Landscape Approach (HUL) , 2011. https://unesco.org
31
UNESCO World Heritage Centre. Samarkand – Crossroads of Cultures of the World . https://whc.unesco.org
32
UNESCO World Heritage Centre. Shahrisabz Historic Centre Documentation . https://whc.unesco.org
17

Toshkentdagi ochiq osmon osti obyektlari ham e’tiborga loyiq. Masalan,
Toshkent temir yo‘l texnikasi muzeyi sanoat va transport tarixini ochiq makonda
namoyish etadigan maxsus muzeylardan biridir. Unda parovoz, teplovoz, vagon va
temir yo‘l texnikasi namunalarini bevosita ko‘rish, ularning hajmi, materiali va
konstruksiyasini his qilish mumkin. Bu holat ochiq osmon osti muzeyi faqat
qadimiy me’moriy obidalarga xos emasligini, balki texnika, sanoat va zamonaviy
tarix obyektlarini ham o‘z ichiga olishini ko‘rsatadi 33
.
O‘zbekistondagi ochiq osmon osti muzeylari faoliyatining umumiy
xususiyati shundaki, ular tarixiy yodgorlik, turizm, ta’lim, mahalliy iqtisodiyot va
madaniy diplomatiya manfaatlarini birlashtiradi. Biroq ularning rivoji bir xil
darajada emas. Ayrim obyektlarda gidlik, axborot, chiptalash, restavratsiya va
xizmat ko‘rsatish tizimi yaxshi shakllangan, ayrim arxeologik hududlarda esa izoh,
xavfsizlik, infratuzilma va konservatsiya masalalari hali to‘liq hal etilmagan.
Shuning uchun har bir obyekt uchun alohida strategiya ishlab chiqish, uni umumiy
milliy meros siyosati bilan bog‘lash va tashrif buyuruvchi tajribasini yaxshilash
muhimdir 34
.
II.3. Ochiq osmon osti muzeylarida xalq me’morchiligi, hunarmandchilik va
etnomadaniy qadriyatlarning aks etishi
Ochiq osmon osti muzeylarining eng muhim jihatlaridan biri ularning xalq
me’morchiligi, hunarmandchilik va etnomadaniy qadriyatlarni tabiiy muhitda
ko‘rsatish imkoniyatidir. O‘zbekistonning har bir tarixiy hududi o‘ziga xos qurilish
materiali, bezak uslubi, rang tanlovi, hovli tuzilishi, ko‘cha-maydon
kompozitsiyasi va turmush madaniyatiga ega. Xorazmda yog‘och o‘ymakorligi va
minora-me’morchilik an’analari, Buxoroda ganch, g‘isht va koshin bezaklari,
Samarqandda monumental peshtoqlar va rang-barang mozaika, Farg‘ona vodiysida
hunarmandchilik va bog‘-hovli madaniyati, Toshkentda eski shahar mahalla
tuzilishi alohida xususiyatga ega 35
.
33
Museum Basics — Industrial and open-air museum sections. P.80–110.
34
Timothy, D.J., Boyd, S.W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
35
ICOM. Museum Definition and Functions of Heritage Interpretation , 2022. https://icom.museum
18

Xalq me’morchiligi ochiq osmon osti muzeyida faqat arxitektura namunasi
sifatida emas, balki yashash tarzi ifodasi sifatida tushuntirilishi kerak. Masalan,
an’anaviy hovli ichki va tashqi hayot chegarasini, oila tuzilishini, mehmondo‘stlik
madaniyatini, iqlimga moslashgan qurilish tajribasini aks ettiradi. Devorlarning
qalinligi, ayvonning joylashuvi, daraxt va hovuzning mavjudligi, xonalar
yo‘nalishi, ustun va eshik bezaklari xalqning estetik didi, ekologik bilimlari va
ijtimoiy qadriyatlari bilan bog‘liq. Agar ochiq osmon osti muzeyi bunday
tafsilotlarni izohlasa, tomoshabin me’moriy shakl ortidagi madaniy mazmunni ham
anglaydi 36
.
Hunarmandchilik ochiq osmon osti muzeylarida tarixni jonlantiruvchi eng
ta’sirchan vositalardan biridir. Kulolchilik, misgarlik, zargarlik, yog‘och
o‘ymakorligi, kashtachilik, gilamdo‘zlik, ipakchilik, miniatyura, pichoqchilik,
do‘ppido‘zlik kabi yo‘nalishlar O‘zbekiston madaniy merosining ajralmas
qismidir. Tarixiy markazlarda hunarmand ustalarining faoliyati nafaqat savdo yoki
ko‘rgazma vazifasini bajaradi, balki ekskursiya mazmunini boyitadi. Tomoshabin
ustaning ish jarayonini ko‘rsa, buyumning qadri, mehnat texnologiyasi va avlodlar
davomiyligini chuqurroq his qiladi 37
.
Etnomadaniy qadriyatlar ochiq osmon osti muzeylarida marosim, kiyim,
taom, musiqa, xalq og‘zaki ijodi va mahalliy rivoyatlar orqali namoyon bo‘ladi.
Masalan, Navro‘z, hosil bayramlari, to‘y marosimlari, milliy o‘yinlar, baxshichilik,
maqom, lapar, xalq raqslari yoki an’anaviy osh tayyorlash jarayoni tarixiy muhit
bilan bog‘langanda yanada kuchli ma’naviy ta’sir ko‘rsatadi. Biroq bunday
namoyishlar faqat ko‘ngilochar tomosha darajasida qolmasligi, ilmiy asoslangan
va hurmatli talqin qilinishi lozim. Aks holda meros soddalashtirilgan turistik
dekoratsiyaga aylanib qolishi mumkin 38
.
O‘zbekistonning tarixiy shaharlarida hunarmandchilik va savdo an’analari
ochiq osmon osti muzeyi tajribasining tabiiy tarkibiy qismidir. Buxoro va Xivada
tarixiy ko‘chalarda ustaxonalar, savdo rastalari, zargarlik va mato mahsulotlari,
36
Museum Basics — Section: Vernacular architecture and open-air museums. P.70–95
37
UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage , 2003. https://ich.unesco.org
38
UNESCO. Living Heritage and Cultural Practices Framework , UNESCO documents. https://unesco.org
19

milliy suvenirlar, yog‘och va mis buyumlarining mavjudligi muhitni jonlantiradi.
Lekin bu jarayonda sifat nazorati, tarixiylikka moslik, ortiqcha reklama va plastik
suvenirlarning ko‘payib ketmasligi muhim. Muzey hududidagi har bir savdo yoki
namoyish elementi umumiy madaniy konsepsiyaga xizmat qilishi kerak 39
.
Etnografik yondashuv ayniqsa kelajakdagi ochiq osmon osti muzeylari
uchun muhim. O‘zbekistonning turli viloyatlaridagi an’anaviy uy-joy tiplari,
qishloq xo‘jaligi asboblari, suv inshootlari, chorvachilik madaniyati, milliy
kiyimlar va mahalliy hunarlar alohida etnografik parklar yoki ochiq ekspozitsiyalar
shaklida namoyish etilishi mumkin. Bunday loyiha yosh avlodga xalq
turmushining tarixiy qatlamlarini ko‘rsatadi, mahalliy jamoalarning o‘z merosiga
e’tiborini kuchaytiradi va ichki turizmni rivojlantiradi 40
.
Xalq me’morchiligi, hunarmandchilik va etnomadaniy qadriyatlarning ochiq
osmon osti muzeylarida aks etishi milliy identitetni mustahkamlashda katta
ahamiyatga ega. Chunki tarixiy obida o‘z-o‘zidan gapirmaydi; uni xalq hayoti,
mehnati, estetik qarashlari va ma’naviy dunyosi bilan bog‘lab tushuntirish zarur.
O‘zbekistonning ochiq osmon osti muzeylari aynan shu imkoniyatga ega: ular
devor, minora, ko‘cha va maydon orqali tarixni ko‘rsatadi, hunarmandlik va
marosimlar orqali esa bu tarixning tirik davomiyligini namoyish etadi 41
.
39
Timothy, D.J., Boyd, S.W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
40
Museum Basics — Ethnographic museums and interpretation sections
41
Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited . Routledge, 2016.
20

III BOB. O‘ZBEKISTONDA OCHIQ OSMON OSTI MUZEYLARINI
RIVOJLANTIRISH MUAMMOLARI VA ISTIQBOLLARI
III.1. Ochiq osmon osti muzeylarida ekspozitsiya, ekskursiya va ta’limiy
faoliyatni tashkil etish masalalari
Ochiq osmon osti muzeylarida ekspozitsiyani tashkil etish yopiq muzeylarga
nisbatan murakkabroqdir, chunki bu yerda eksponatlar katta hududga tarqalgan,
ularning har biri turli davr, vazifa va saqlanish darajasiga ega bo‘lishi mumkin.
Bunday sharoitda asosiy vazifa tashrif buyuruvchi uchun tushunarli marshrut
yaratishdir. Marshrut tarixiy xronologiya, mavzuviy izchillik yoki makoniy
qulaylik asosida tuzilishi mumkin. Masalan, qadimiy shaharda darvozadan kirib,
bozor, madrasa, masjid, saroy va hunarmandchilik hududiga o‘tadigan yo‘nalish
shahar hayotining mantiqiy ketma-ketligini ko‘rsatadi 42
.
Ekspozitsion izoh tizimi ochiq osmon osti muzeyining muvaffaqiyatida hal
qiluvchi o‘rin tutadi. Axborot paneli juda uzun bo‘lsa, tashrif buyuruvchi uni
o‘qimaydi; juda qisqa bo‘lsa, mazmun ochilmaydi. Shuning uchun asosiy panelda
obyektning nomi, davri, vazifasi, asosiy qimmati va qisqa tarixiy konteksti
berilishi, chuqurroq ma’lumot esa QR-kod, mobil ilova, audioyozuv yoki raqamli
katalog orqali taqdim etilishi maqsadga muvofiq. Matnlar o‘zbek, rus, ingliz
tillarida bo‘lishi, zarur hollarda boshqa tillarga ham kengaytirilishi mumkin. Bu
xalqaro sayyohlar uchun qulaylik yaratadi 43
.
Ekskursiya faoliyati ochiq osmon osti muzeyida oddiy hikoyachilik emas,
balki makon bilan muloqot jarayonidir. Gid tomoshabinni bir obyekt oldida
to‘xtatib, faqat qurilish sanasini aytish bilan cheklanmasligi kerak; u yodgorlikning
nima uchun shu joyga qurilganini, qanday material ishlatilganini, kimlar
foydalanganini, tarixiy voqealar bilan qanday bog‘liqligini, bugungi kunda qanday
saqlanayotganini tushuntirishi lozim. Yaxshi ekskursiya odamni savol berishga,
detallarni ko‘rishga va tarixiy makonni mustaqil tahlil qilishga undaydi 44
.
Ta’limiy faoliyat ochiq osmon osti muzeylari uchun alohida yo‘nalish
bo‘lishi kerak. Maktab, kollej va universitetlar bilan hamkorlikda maxsus dars-
42
ICOM. Museum Definition and Functions of Heritage Interpretation , 2022. https://icom.museum
43
Museum Basics — Section: Vernacular architecture and open-air museums. P. 70–95
44
UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage , 2003. https://ich.unesco.org
21

marshrutlar, dala amaliyotlari, mini-tadqiqot topshiriqlari, tarixiy detallarni
kuzatish mashqlari, arxeologik metodlar bilan tanishtirish, restavratsiya
laboratoriyasi namoyishlari tashkil etilishi mumkin. Masalan, talabalar yodgorlik
pasporti tuzish, ekskursiya matni yozish, foto-hujjatlashtirish, 3D model yaratish
yoki mahalliy aholidan og‘zaki tarix materiallarini yig‘ish bo‘yicha amaliy
topshiriqlar bajarishlari mumkin 45
.
Ochiq osmon osti muzeylarida bolalar va yoshlar auditoriyasiga alohida
yondashuv zarur. Yosh tomoshabin ko‘p sanalar va murakkab terminlardan tez
charchashi mumkin. Shuning uchun bolalar uchun interaktiv xaritalar, topishmoqli
marshrutlar, tarixiy obrazlar, amaliy hunar mashg‘ulotlari, maketlar, sensor
panellar, qisqa animatsion izohlar va o‘yin elementlari foydali bo‘ladi. Bunda
asosiy maqsad tarixni soddalashtirib yuborish emas, balki uni yoshga mos,
qiziqarli va tushunarli qilishdir 46
.
Ekspozitsiya va ekskursiya ishida ilmiylik va estetiklik muvozanati
saqlanishi lozim. Ba’zan turistik obyektlarda tarixiy mazmun haddan tashqari
bezak, sahna, savdo yoki fotosurat joylariga bo‘ysundiriladi. Bu esa muzeyning
ma’rifiy vazifasini susaytiradi. Aksincha, faqat ilmiy va quruq matn ham
tomoshabinni jalb qilmaydi. Ochiq osmon osti muzeyi muvaffaqiyatli bo‘lishi
uchun unda ilmiy aniqlik, vizual joziba, qulay yo‘nalish, xavfsizlik va hissiy
taassurot birgalikda ishlashi kerak 47
.
O‘zbekiston sharoitida kelajakda har bir yirik ochiq osmon osti muzeyi
uchun alohida ta’lim konsepsiyasini ishlab chiqish maqsadga muvofiq. Unda
maktablar, oliy ta’lim muassasalari, turizm kollejlari, gidlar, mahalliy ustalar va
ilmiy institutlar hamkorligi belgilanishi mumkin.
Shunda ochiq osmon osti muzeyi faqat sayr qilinadigan joy emas, balki
tarixiy bilim, kasbiy ko‘nikma va milliy qadriyatlarni o‘rganish markaziga
aylanadi 48
.
45
UNESCO. Living Heritage and Cultural Practices Framework , UNESCO documents. https://unesco.org
46
Timothy, D.J., Boyd, S.W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
47
Museum Basics — Ethnographic museums and interpretation sections
48
Falk, J.H., Dierking, L.D. The Museum Experience Revisited . Routledge, 2016.
22

III.2. Ochiq osmon osti muzeylarining turizmni rivojlantirishdagi o‘rni
Ochiq osmon osti muzeylari turizmni rivojlantirishda strategik ahamiyatga
ega, chunki ular sayyohga mamlakatning eng ko‘rinadigan va esda qoladigan
tarixiy qiyofasini taqdim etadi. O‘zbekiston xalqaro turizmida Samarqand, Buxoro,
Xiva va Shahrisabz kabi tarixiy shaharlar asosiy brendlar hisoblanadi. Sayyoh bu
joylarga kelganda faqat bitta bino yoki eksponatni emas, balki butun bir tarixiy
muhitni ko‘rishni kutadi. Shu sababli ochiq osmon osti muzeylari turistik
mahsulotning markaziy qismi sifatida qaralishi kerak.
Turizm nuqtai nazaridan ochiq osmon osti muzeyining afzalligi uning vizual
kuchidadir. Qadimiy devorlar, minoralar, madrasa peshtoqlari, tor ko‘chalar,
ko‘hna bozorlar, arxeologik qazilmalar va tarixiy landshaftlar sayyohda kuchli
taassurot uyg‘otadi. Bu taassurot fotosurat, video, blog, ijtimoiy tarmoq va og‘zaki
tavsiya orqali keng tarqaladi. Zamonaviy turizmda vizual tajriba juda muhim
bo‘lganligi sababli, ochiq osmon osti muzeylari mamlakat imijini shakllantirishda
ham katta rol o‘ynaydi 49
.
Biroq turizm oqimi ko‘paygani sari yodgorliklarga tushadigan bosim ham
ortadi. Odamlarning ko‘pligi, transport, chiqindi, shovqin, noqonuniy savdo,
nazoratsiz qurilish, yodgorliklarga qo‘l tekkizish yoki devorlarni yemirish kabi
xavflar paydo bo‘ladi. Shuning uchun ochiq osmon osti muzeylarida barqaror
turizm tamoyillari muhim. Tashrif buyuruvchi sonini boshqarish, ayrim nozik
hududlarga cheklangan kirish tartibini joriy qilish, yo‘laklar va himoya to‘siqlarini
o‘rnatish, gidli guruhlar tizimini yaxshilash va onlayn chiptalash orqali oqimni
tartibga solish mumkin.
Mahalliy iqtisodiyot uchun ochiq osmon osti muzeylari katta imkoniyat
yaratadi. Tarixiy hudud atrofida mehmon uylari, milliy taomlar, hunarmandchilik
mahsulotlari, gidlik xizmati, transport, tarjimonlik, foto-video xizmatlari va
madaniy tadbirlar rivojlanadi. Lekin bu jarayonda mahalliy aholining manfaatlari
hisobga olinishi kerak. Agar turizm faqat tashqi kompaniyalar foydasiga ishlasa,
49
UNESCO World Heritage Centre. Cultural Heritage and Tourism Management Guidelines .
https://whc.unesco.org
23

mahalliy aholi merosni saqlashga qiziqmay qolishi mumkin. Aksincha, aholi
turizmdan daromad olsa, o‘z hududini toza saqlash, obidalarni asrash va
mehmonlarga yaxshi munosabatda bo‘lishga ko‘proq intiladi 50
.
Ochiq osmon osti muzeylari ichki turizm uchun ham muhim. Ko‘pincha
mahalliy yoshlar o‘z viloyatidagi tarixiy obyektlarni yetarlicha bilmaydi. Maktab
va oliy ta’lim muassasalari uchun hududiy ekskursiyalar, oilaviy marshrutlar, dam
olish kunlari dasturlari, yosh gidlar klublari va tarixiy kvestlar tashkil etilsa, ichki
turizm madaniy tarbiya vositasiga aylanadi. Bu jarayonda narx siyosati ham
adolatli bo‘lishi zarur: talabalar, o‘quvchilar va mahalliy aholi uchun qulay tariflar
meros bilan muloqotni kengaytiradi.
Turizmda ochiq osmon osti muzeylarining brendlashuvi ham alohida masala.
Har bir obyekt o‘zining asosiy g‘oyasiga ega bo‘lishi kerak. Xiva — devor ichidagi
qadimiy shahar va Xorazm madaniyati, Buxoro — ilm, savdo va sufiylik markazi,
Samarqand — sivilizatsiyalar chorrahasi va Temuriylar merosi, Shahrisabz —
Amir Temur vatani va monumental me’morchilik, Axsikent — Farg‘ona vodiysi
qadimiy davlatchilik va arxeologiya markazi sifatida talqin qilinishi mumkin.
Bunday brendlashuv sayyohga obyektni aniq eslab qolishga yordam beradi 51
.
Kelajakda ochiq osmon osti muzeylarini turizm bilan bog‘lashda sifatli
xizmat, ilmiy to‘g‘rilik va meros muhofazasi birinchi o‘rinda turishi kerak. Turizm
yodgorlikni saqlash uchun iqtisodiy manba bo‘lishi mumkin, lekin u merosning
o‘ziga zarar yetkazmasligi shart. O‘zbekistonning boy tarixiy shaharlari va
arxeologik hududlari bu borada katta salohiyatga ega. Agar boshqaruv,
infratuzilma, gidlik, raqamli axborot va mahalliy hamjamiyat ishtiroki to‘g‘ri
yo‘lga qo‘yilsa, ochiq osmon osti muzeylari milliy turizmning eng kuchli
yo‘nalishlaridan biriga aylanadi.
III.3. Ochiq osmon osti muzeylarini raqamlashtirish, saqlash va
ommalashtirish istiqbollari
Raqamlashtirish bugungi kunda ochiq osmon osti muzeylari rivojining eng
muhim istiqbollaridan biridir. Tarixiy obyektlar katta hududga tarqalganligi,
50
Timothy, D.J., Boyd, S.W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
51
ICOM. Museum Definition and Sustainable Heritage Management , 2022. https://icom.museum
24

yodgorliklarning har biri turli darajada saqlanganligi va tashrif buyuruvchilar
ehtiyoji xilma-xil bo‘lganligi sababli raqamli vositalar ma’lumotni qulay, tezkor va
ko‘p qatlamli shaklda yetkazishga yordam beradi. QR-kodli panellar, mobil
ilovalar, audiogidlar, virtual xaritalar, 3D modellar, 360 darajali panoramalar, dron
tasvirlari va onlayn kataloglar ochiq osmon osti muzeyining ko‘rinishini
zamonaviylashtiradi.
Raqamli katalog har bir yodgorlik haqida tizimli ma’lumot berishi mumkin:
nomi, joylashuvi, davri, qurilish materiali, me’moriy xususiyati, tarixiy manbalari,
restavratsiya holati, eski suratlari, ilmiy adabiyotlari, xavf darajasi va tashrif tartibi.
Bunday katalog nafaqat sayyoh uchun, balki tadqiqotchi, talaba, gid va muhofaza
organlari uchun ham foydalidir. Ochiq osmon osti muzeylarida obyektlar ko‘p
bo‘lgani sababli qog‘oz katalog tez eskiradi, raqamli baza esa yangilanib borishi
mumkin 52
.
3D va 360 darajali tasvirlar tarixiy obyektlarni saqlashda ham katta
ahamiyatga ega. Agar yodgorlikning hozirgi holati yuqori aniqlikda raqamli qayd
etilsa, keyingi yillarda undagi o‘zgarishlarni solishtirish, yemirilish tezligini
aniqlash, restavratsiya rejasini tuzish va favqulodda holatda qayta tiklash uchun
ma’lumot bazasi hosil bo‘ladi. Ayniqsa arxeologik yodgorliklar, bezakli
peshtoqlar, yog‘och o‘ymakorligi, koshinlar va qadimiy yozuvlar uchun raqamli
hujjatlashtirish juda zarur. Bu ish oddiy fotosurat bilan cheklanmasdan, ilmiy
standartlar asosida olib borilishi kerak 53
.
Ommalashtirish jarayonida ijtimoiy tarmoqlar, veb-saytlar va interaktiv
platformalar katta rol o‘ynaydi. Bugungi yoshlar ma’lumotni ko‘pincha telefon
orqali oladi. Shuning uchun ochiq osmon osti muzeylari haqida qisqa, aniq, estetik
va ilmiy asoslangan kontent tayyorlash kerak. Videoekskursiyalar, qisqa tarixiy
izohlar, “bir obyekt tarixi” formatidagi postlar, virtual sayohatlar, onlayn
viktorinalar va fotoarxivlar muzey auditoriyasini kengaytiradi. Bunda asosiy shart
52
UNESCO. Historic Urban Landscape (HUL) Approach , 2011. https://unesco.org
53
Museum Basics — Heritage interpretation and visitor experience sections. P.85–110
25

— tarixiy ma’lumotlarning tekshirilgan bo‘lishi va sensatsion, asossiz talqinlardan
qochishdir 54
.
Saqlash masalasida raqamlashtirish yordamchi vosita bo‘lsa-da, asosiy
muammo yodgorlikning jismoniy holatini muhofaza qilishdir. Ochiq osmon osti
muzeylari doimiy ravishda tabiiy ta’sir ostida bo‘ladi. Iqlim o‘zgarishi, keskin
issiq-sovuq, namlik, yer osti suvlari, shamol eroziyasi va biologik omillar
yodgorliklarga zarar yetkazadi. Shu sababli muntazam monitoring, konservatsiya,
restavratsiya, drenaj, tom yopish, yo‘laklarni tartibga solish, himoya panjaralari va
ilmiy nazorat zarur. Raqamli monitoring tizimlari bu jarayonni samaraliroq
boshqarishga yordam beradi 55
.
Ochiq osmon osti muzeylarini rivojlantirishda kadrlar masalasi ham muhim.
Gidlar tarixni yaxshi bilishi bilan birga, kommunikatsiya, chet tili, raqamli
vositalar va madaniy meros etikasi bo‘yicha ham tayyor bo‘lishi kerak.
Restavratorlar esa an’anaviy material va texnologiyalarni zamonaviy ilmiy
yondashuv bilan uyg‘unlashtira olishi lozim. Shuningdek, muzey menejerlari, IT
mutaxassislari, dizaynerlar, pedagoglar va mahalliy hamjamiyat vakillari
hamkorlikda ishlasa, ochiq osmon osti muzeylari zamonaviy talabga mos ravishda
rivojlanadi 56
.
Istiqbolda O‘zbekiston ochiq osmon osti muzeylari yagona raqamli
platforma orqali bog‘lanishi mumkin. Unda xarita, marshrutlar, obyekt tavsifi,
chipta va ish vaqti, audiogidlar, 3D ko‘rinishlar, ilmiy maqolalar, talabalar uchun
topshiriqlar va turistik tavsiyalar jamlanadi. Bunday platforma mamlakatning
madaniy merosini xalqaro auditoriyaga kengroq tanitadi, ichki turizmni
kuchaytiradi va har bir yodgorlik haqida yagona ishonchli axborot manbaini
yaratadi. Eng muhimi, raqamlashtirish yodgorlikning o‘rnini bosmasligi, balki uni
chuqurroq anglash va asrashga xizmat qilishi kerak 57
.
III bob bo‘yicha amaliy takliflar va kutilayotgan natijalar
54
UNESCO. Digital Heritage and Documentation Strategies . https://unesco.org
55
Cameron, F., Kenderdine, S. Theorizing Digital Heritage . MIT Press, 2007.
56
Feilden, B.M. Conservation of Historic Buildings . Routledge, 2003.
57
ICOMOS. Risk Preparedness and Heritage Conservation Principles , 2019.
26

Kutilayotgan natija shundan iboratki, ochiq osmon osti muzeylari tizimli
rivojlantirilsa, madaniy merosni saqlash va iqtisodiy foyda o‘rtasida muvozanat
yuzaga keladi. Yodgorliklar buzilmasdan saqlanadi, mahalliy aholi daromad
topadi, yoshlar tarixni ko‘proq o‘rganadi, sayyohlar sifatli ma’lumot oladi, ilmiy
tadqiqotlar esa amaliy muhofaza bilan bog‘lanadi. Shunday qilib, ochiq osmon osti
muzeylari O‘zbekiston uchun nafaqat tarixiy faxr, balki barqaror madaniy
rivojlanish omiliga aylanadi.
Ochiq osmon osti muzeylarini rivojlantirish bo‘yicha yana bir taklif —
tematik marshrutlar tizimini yaratishdir. Masalan, “Qadimiy shaharlar yo‘li”,
“Temuriylar merosi”, “Xorazm qal’alari”, “Farg‘ona vodiysi arxeologiyasi”,
“Buxoro hunarmandchiligi”, “Toshkent eski shahar xotirasi” kabi yo‘nalishlar
mahalliy va xorijiy sayyohlar uchun qiziqarli bo‘ladi. Har bir marshrut xarita,
audiogid, transport tavsiyasi, vaqt hisob-kitobi va ilmiy izohlar bilan ta’minlansa,
turizm sifati oshadi.
O‘zbekistonning ochiq osmon osti muzeylari xalqaro hamkorlik uchun ham
katta imkoniyatga ega. UNESCO, ICOM, ICOMOS, xalqaro restavratsiya
markazlari, xorijiy universitetlar va turizm tashkilotlari bilan hamkorlikda
treninglar, qo‘shma ekspeditsiyalar, raqamli hujjatlashtirish loyihalari, talabalar
almashinuvi va ko‘rgazmalar tashkil etilishi mumkin. Bunday hamkorlik mahalliy
mutaxassislarning tajribasini oshiradi va O‘zbekiston merosini dunyo ilmiy
hamjamiyatiga kengroq tanitadi.
Ochiq osmon osti muzeylarida ilmiy tadqiqotlar natijalari ommaga
tushunarli shaklda yetkazilishi zarur. Arxeologik qazishma yoki restavratsiya
hisoboti faqat mutaxassislar uchun yozilsa, oddiy tashrif buyuruvchi undan
foydalana olmaydi. Shu bois ilmiy natijalar asosida qisqa bukletlar, infografikalar,
maketlar, rekonstruksiya rasmlari, interaktiv ekranlar va videoizohlar tayyorlanishi
kerak. Bu jarayon ilmiylikni kamaytirmaydi, aksincha uni ommaga yaqinlashtiradi.
Muzey hududida savdo va xizmat ko‘rsatish tartibli bo‘lishi lozim.
Hunarmandchilik mahsulotlari, milliy taomlar, suvenirlar va foto xizmatlari turistik
tajribani boyitadi, ammo ular tarixiy obida ustidan ustun bo‘lib ketmasligi kerak.
27

Savdo rastalari yodgorlik devorlariga yopishtirilmasligi, plastik va sifatsiz
mahsulotlar haddan tashqari ko‘paymasligi, ustalar faoliyati esa mahalliy
madaniyatni hurmat qilgan holda tashkil etilishi kerak. Eng yaxshi yechim —
muzey konsepsiyasiga mos sertifikatlangan hunarmandchilik zonalarini
yaratishdir.
Ochiq osmon osti muzeylarida xavfsizlik va qulaylik ham yodgorlikni asrash
bilan birga ko‘rilishi kerak. Tashrif buyuruvchi uchun belgilangan yo‘laklar, tungi
yoritish, favqulodda chiqish yo‘nalishlari, tibbiy yordam nuqtasi, ichimlik suvi,
hojatxona, soya joylar, dam olish o‘rindiqlari va nogironligi bo‘lgan shaxslar
uchun moslashtirilgan yo‘llar bo‘lmasa, tarixiy obyektning qimmati to‘liq
namoyon bo‘lmaydi. Biroq bunday infratuzilma tarixiy muhitni buzmaydigan,
rang, material va joylashuv jihatidan uyg‘un shaklda loyihalanishi zarur.
Raqamli vositalar joriy etilganda ularning mazmuni ham puxta bo‘lishi
shart. QR-kod qo‘yishning o‘zi yetarli emas; unda ochiladigan sahifada aniq
ma’lumot, sifatli surat, xarita, audioizoh, bolalar uchun qisqa talqin, ilmiy
manbalar va amaliy ko‘rsatmalar bo‘lishi kerak. Aks holda raqamlashtirish faqat
tashqi ko‘rinish darajasida qoladi. Shuningdek, internet sifati past joylarda offline
ishlaydigan ilovalar, yuklab olinadigan audiogidlar yoki lokal Wi-Fi tizimlari ham
foydali bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston ochiq osmon osti muzeylarida gidlik xizmatini yangi bosqichga
olib chiqish ham muhim. Gid tarixiy faktlarni yodlab aytadigan shaxs emas, balki
madaniy tarjimon vazifasini bajarishi kerak. U mahalliy tarixni xalqaro sayyohga
tushunarli tilda, bolalarga esa sodda va qiziqarli shaklda yetkazishi lozim. Gidlar
uchun maxsus sertifikatlash, muntazam malaka oshirish, arxeologiya va
restavratsiya bo‘yicha qisqa kurslar, xorijiy til tayyorgarligi va nutq madaniyati
mashg‘ulotlari tashkil etilsa, muzeylarning ta’limiy va turistik sifati oshadi.
Ochiq osmon osti muzeylari uchun ilmiy pasportlashtirish va monitoring
tizimi doimiy ishlashi kerak. Har bir obyektning holati yilma-yil qayd etilsa,
yoriqlar, yemirilish, namlik, o‘simlik bosimi yoki inson ta’siri natijasidagi
o‘zgarishlar erta aniqlanadi. Bu restavratsiya xarajatlarini kamaytiradi va
28

yodgorlikning keskin zararlanishining oldini oladi. Monitoring jarayonida oddiy
fotoqayd, geodezik o‘lchov, dron tasvirlari, 3D skaner, tuproq va namlik tahlillari,
tashrif buyuruvchi oqimi statistikasi birgalikda yuritilishi mumkin.
Mahalliy aholi ishtiroki ochiq osmon osti muzeyining barqarorligida alohida
ahamiyatga ega. Tarixiy hudud atrofida yashovchi odamlar merosni begona obyekt
sifatida emas, o‘z hayoti va xotirasining bir qismi sifatida his qilsa, uni asrashga
faolroq kirishadi. Shu sababli mahalliy maktablar, mahalla faollari, ustalar,
tadbirkorlar, oqsoqollar, yoshlar tashkilotlari va turizm sohasi vakillari bilan
muntazam uchrashuvlar o‘tkazish, ularni muzey tadbirlariga jalb qilish foydali.
Bunday hamkorlik tarixiy joyni tirik madaniy muhitga aylantiradi.
Muzeylashtirishda obyektning autentikligini saqlash birinchi darajali talab
bo‘lib qolishi kerak. Ba’zan turizmni tez rivojlantirish maqsadida tarixiy joyga
zamonaviy bezaklar, sun’iy sahnalar yoki tarixga mos kelmaydigan qurilmalar
qo‘shiladi. Bu qisqa muddatda ko‘zni tortishi mumkin, ammo uzoq muddatda
yodgorlikning ilmiy va estetik qimmatini pasaytiradi. Shuning uchun har qanday
rekonstruksiya yoki obodonlashtirish restavrator, arxeolog, tarixchi va me’morlar
xulosasi asosida amalga oshirilishi lozim. Ochiq osmon osti muzeyida “chiroyli
ko‘rinish”dan ko‘ra “haqiqiy tarixiy muhit” muhimroqdir.
Ochiq osmon osti muzeylarini rivojlantirishda hududiy konsepsiya yaratish
zarur. Har bir viloyat o‘z tarixiy-madaniy xususiyatidan kelib chiqib, qaysi
obyektlar ochiq ekspozitsiya sifatida rivojlantirilishi, qaysi obyektlar ilmiy
konservatsiya rejimida saqlanishi, qaysi hududlar esa turistik marshrutga kiritilishi
mumkinligini aniqlashi lozim. Bunda faqat mashhur obidalar bilan cheklanib
qolmasdan, kichik qal’a xarobalari, eski mahalla markazlari, ziyoratgoh atrofidagi
tarixiy yo‘llar, qadimiy suv inshootlari, ko‘hna qabristonlar va hunarmandchilik
mahallalari ham o‘rganilishi kerak. Chunki ochiq osmon osti muzeyi milliy tarixni
faqat markaziy shaharlar orqali emas, balki hududiy xilma-xillik orqali ham
ko‘rsatadi.
Umumiy qilib aytganda, ochiq osmon osti muzeylarining kelajagi ularning
zamonaviy texnologiya, sifatli xizmat va ilmiy muhofaza bilan uyg‘unlashishiga
29

bog‘liq. O‘zbekiston uchun eng maqbul model tarixiy obyektning o‘ziga xosligini
saqlagan holda, uni ta’lim, turizm, mahalliy iqtisodiyot va raqamli madaniyat bilan
bog‘lashdir. Bunda har bir qaror “yodgorlikka foyda beradimi yoki zarar
yetkazadimi?” degan asosiy mezon orqali baholanishi kerak. Ana shunda ochiq
osmon osti muzeylari vaqtinchalik turistik moda emas, balki uzoq muddatli
madaniy taraqqiyot vositasiga aylanadi.
Kelajakdagi istiqbollardan yana biri ochiq osmon osti muzeylarini kreativ
sanoat bilan ehtiyotkorlik asosida bog‘lashdir. Tarixiy muhitda suratga olish,
hujjatli film, animatsiya, tarixiy rekonstruksiya, dizayn, ta’limiy o‘yinlar va virtual
ko‘rgazmalar yaratish mumkin. Biroq bunday loyihalar yodgorlikka jismoniy zarar
yetkazmasligi, tarixiy haqiqatni buzmasligi va madaniy merosni faqat fon sifatida
ishlatib yubormasligi lozim. To‘g‘ri tashkil etilgan kreativ loyiha muzeyning
ommalashuviga xizmat qiladi, noto‘g‘ri yondashuv esa merosni soddalashtiradi.
Ochiq osmon osti muzeylarida ilmiy-ommabop nashrlar tayyorlash masalasi
ham dolzarbdir. Har bir yirik obyekt bo‘yicha oddiy tashrif buyuruvchi uchun
qisqa qo‘llanma, talaba uchun kengaytirilgan metodik material, gid uchun tavsiya
etilgan ekskursiya matni, bolalar uchun rasmli buklet va tadqiqotchilar uchun
bibliografik ko‘rsatkich tayyorlanishi mumkin. Bunday nashrlar muzeydagi
og‘zaki hikoyani mustahkamlaydi va tashrifdan keyin ham bilimni davom ettirish
imkonini beradi. Ayniqsa, o‘zbek tilidagi sifatli ilmiy-ommabop materiallar
ko‘payishi milliy auditoriya uchun juda muhim.
O‘zbekiston sharoitida ochiq osmon osti muzeylari uchun mavsumiy
dasturlar tuzish ham foydali bo‘ladi. Yozning issiq kunlarida tashrif vaqti ertalab
yoki kechki paytga moslashtirilishi, soya va suv nuqtalari ko‘paytirilishi, kechki
ekskursiyalar, yorug‘lik bilan bezatilgan tarixiy marshrutlar va madaniy kechalar
tashkil etilishi mumkin. Qish faslida esa yopiq ma’ruza xonalari, kichik
ko‘rgazmalar, audiovizual taqdimotlar va mahalliy hunarmandlar bilan
uchrashuvlar orqali muzey faoliyati davom ettiriladi. Bu usul muzeylarni faqat
ma’lum mavsumda emas, yil davomida faol madaniy markaz sifatida ishlashiga
yordam beradi.
30

Yana bir muhim jihat — ochiq osmon osti muzeylarida ekologik
muvozanatni saqlashdir. Tarixiy yodgorliklar ko‘pincha tabiiy landshaft bilan
bog‘liq bo‘ladi: tepalik, daryo bo‘yi, qadimiy sug‘orish tizimi, bog‘, sahro yoki
tog‘ etagi yodgorlikning mazmunini to‘ldiradi. Agar obodonlashtirish jarayonida
tabiiy o‘simliklar kesib tashlansa, yer qatlami o‘zgartirilsa yoki beton yo‘laklar
haddan tashqari ko‘paytirilsa, tarixiy muhitning tabiiy qismi zarar ko‘radi. Shu
sababli ochiq osmon osti muzeylarida landshaft dizayni ham ilmiy yondashuvga
tayanishi, mahalliy iqlim va tarixiy ko‘rinishga mos bo‘lishi kerak.
Ochiq osmon osti muzeylarini baholashda tashrif buyuruvchi taassuroti bilan
bir qatorda yodgorlikning ilmiy saqlanish holati ham mezon bo‘lishi kerak. Ayrim
hollarda obyekt ko‘p sayyoh jalb qilgani uchun muvaffaqiyatli deb qaraladi, lekin
yodgorlikning devorlari yemirilayotgan, namlik kuchayayotgan yoki tarixiy muhit
tijorat bosimi ostida qolayotgan bo‘lsa, bunday muvaffaqiyat barqaror
hisoblanmaydi. Shuning uchun har bir muzey-qo‘riqxona yil yakunida nafaqat
tashrif buyuruvchilar soni, balki yodgorliklarning texnik holati, restavratsiya sifati,
ilmiy tadqiqotlar natijasi, ta’limiy tadbirlar miqdori va mahalliy aholi ishtiroki
bo‘yicha ham hisobot yuritishi maqsadga muvofiqdir.
XULOSA
O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylari mavzusini o‘rganish shuni
ko‘rsatadiki, mamlakatimizning boy tarixiy-madaniy merosi ushbu muzey turini
rivojlantirish uchun juda katta imkoniyatlarga ega. Qadimiy shaharlar, me’moriy
ansambllar, arxeologik yodgorliklar, ziyoratgohlar, hunarmandchilik markazlari va
tarixiy landshaftlar o‘zining asl makonida saqlangani bilan qimmatli. Ularni ochiq
31

osmon osti muzeyi sifatida talqin qilish tarixni jonli, ko‘rgazmali va ta’sirchan
shaklda tushuntirish imkonini beradi.
Kurs ishida ochiq osmon osti muzeylari nazariy jihatdan tarixiy muhitni
saqlovchi, ilmiy tadqiqot, ta’lim, turizm va madaniy tarbiya vazifalarini bajaruvchi
murakkab tizim ekanligi aniqlandi. Bunday muzeylarda eksponat va muhit bir-
biridan ajralmaydi. Qal’a devori, ko‘cha, madrasa, arxeologik qatlam, hunarmand
ustaxonasi yoki tarixiy maydonning o‘zi muzey materialiga aylanadi. Shu sababli
ularni boshqarish oddiy muzey binosini boshqarishdan ko‘ra murakkabroq bo‘lib,
ilmiy, huquqiy, texnik va ijtimoiy yondashuvlarni talab etadi.
O‘zbekiston tajribasida Xiva Ichan-qal’asi, Buxoro tarixiy markazi,
Samarqand ansambllari, Shahrisabz yodgorliklari va Axsikent kabi obyektlar ochiq
osmon osti muzeylari mazmunini turlicha namoyon qiladi. Xiva tarixiy shahar
muhiti bilan, Buxoro savdo-ilmiy va diniy markaz sifatidagi qiyofasi bilan,
Samarqand sivilizatsiyalar chorrahasi va Temuriylar merosi bilan, Shahrisabz
monumental me’morchilik va Amir Temur davri bilan, Axsikent esa arxeologik
qatlamlari va Farg‘ona vodiysi tarixidagi o‘rni bilan alohida ahamiyatga ega.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, ochiq osmon osti muzeylarining rivojlanishi uchun
bir nechta muhim masalalar hal etilishi lozim. Birinchidan, har bir obyektning
ilmiy konsepsiyasi va ekspozitsion hikoyasi aniq bo‘lishi kerak. Ikkinchidan,
muhofaza va turizm o‘rtasida muvozanat saqlanishi zarur. Uchinchidan, axborot
panellari, QR-kodlar, audiogidlar, 3D modellar va raqamli kataloglar keng joriy
etilishi lozim. To‘rtinchidan, mahalliy aholi, hunarmandlar, ta’lim muassasalari va
turizm sohasi vakillari muzey faoliyatiga faol jalb qilinishi kerak.
Ochiq osmon osti muzeylari yosh avlod tarbiyasida ham katta ahamiyatga
ega. Talaba yoki o‘quvchi tarixiy obidani joyida ko‘rsa, u tarixni yanada chuqurroq
anglaydi. Shu bois bunday muzeylar bilan maktab va oliy ta’lim muassasalari
o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, dala amaliyotlari, loyiha ishlari, ekskursiya
matnlari, foto-hujjatlashtirish va mahalliy tarixni o‘rganish dasturlarini joriy etish
maqsadga muvofiqdir.
32

Umuman olganda, O‘zbekistonda ochiq osmon osti muzeylarini
rivojlantirish milliy merosni saqlash, turizm salohiyatini oshirish, ilmiy
tadqiqotlarni kengaytirish va jamiyatda tarixiy xotirani mustahkamlashga xizmat
qiladi. Bunday muzeylar qadimiy yodgorliklarni shunchaki tomosha qilinadigan
obyekt emas, balki o‘tmish, bugun va kelajakni bog‘lovchi madaniy makon sifatida
namoyon etadi. Shu jihatdan ular O‘zbekistonning madaniy taraqqiyoti va xalqaro
imijida muhim o‘rin egallaydi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I.Kitoblar va monografiyalar:
I.1. Ambrose, T., Paine, C. Museum Basics . Routledge, 2018.
I.2. Cameron, F., Kenderdine, S. Theorizing Digital Heritage . MIT Press, 2007.
I.3. Falk, J. H., Dierking, L. D. The Museum Experience Revisited . Routledge,
2016.
I.4. Feilden, B. M. Conservation of Historic Buildings . Routledge, 2003.
I.5. ICOMOS. Risk Preparedness and Heritage Conservation Principles , 2019.
I.6. Plets, G. et al. Archaeological Parks and Heritage Management . Springer,
2017.
I.7. Timothy, D. J., Boyd, S. W. Heritage Tourism . Pearson, 2014.
II. Elektron resurslar va rasmiy saytlar:
II.1. UNESCO. Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural
Heritage , 2003. https://ich.unesco.org
II.2. UNESCO World Heritage Centre. Historic Urban Landscape (HUL)
Approach , 2011. https://unesco.org
II.3. UNESCO World Heritage Centre. Operational Guidelines for the
Implementation of the World Heritage Convention . https://whc.unesco.org
II.3. UNESCO. Digital Heritage and Documentation Strategies .
https://unesco.org
II.4. UNESCO. Cultural Heritage and Tourism Management Guidelines .
https://whc.unesco.org
34

Купить