Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 66.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda paxta ishi va uning oqibatlari

Купить
O ZBEKISTON TARIXI FANIDANʻ KURS ISHI MAVZU: O ZBEKISTONDA PAXTA ISHI VA UNING OQIBATLARI ʻ Bajardi: ______________________ Qabul qildi: _____________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………. 3 I BOB. O ZBEKISTONDA PAXTA ISHINING TARIXIYʻ SHAKLLANISHI………………………………………………...…………. 7 1.1. Paxta ishining mohiyati va uning kelib chiqish sabablari ……………… 7 1.2. Sovet davrida paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnatning joriy etilishi..…………………………………………………….…………………. 13 II BOB. PAXTA ISHINING IQTISODIY, IJTIMOIY VA SIYOSIY OQIBATLARI……………………………….…..………………………….. 20 2.1. Paxta ishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy muammolar………... 20 2.2. Paxta ishining ijtimoiy oqibatlari………………………………………... 27 XULOSA…………………………………………………………………….. 34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ …………...………… 36 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. O zbekistonʻ Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o z nutqlarida paxta siyosati va uning ʻ tarixiy oqibatlariga to xtalib o tgan. Uning ta’kidlashicha, paxta yetishtirish tizimi ʻ ʻ o tgan asr davomida xalqimizga ko plab qiyinchiliklar va azob-uqubatlar keltirgan. ʻ ʻ Prezident bu tizimni qisqa vaqt ichida isloh qilishga muvaffaq bo linganini qayd ʻ etib, paxta siyosatining millatimizga foyda keltirmaganini, aksincha, “Paxta ishi” kabi noxush holatlarga sabab bo lganini ta’kidlagan ʻ 1 . Paxta ishi O zbekiston tarixidagi eng murakkab va fojiali siyosiy ʻ jarayonlardan biri bo lib, uning oqibatlari nafaqat o sha davrda, balki mustaqillik ʻ ʻ yillarida ham sezildi. Ushbu mavzuning dolzarbligi bir necha omillar bilan izohlanadi. Paxta ishining siyosiy va ijtimoiy oqibatlari hali ham to liq o rganilib, unga ʻ ʻ nisbatan adolatli tarixiy baho berilishi jarayoni davom etmoqda. Bu ish natijasida minglab insonlar nohaq jazolangan, qatag’on qilingan va ularning oilalari og’ir ahvolga tushgan. Shu sababli, mazkur mavzuni chuqur o’rganish va bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borish ijtimoiy adolatni tiklash hamda tarixiy haqiqatni ochib berish uchun muhimdir. Paxta ishi tufayli yuzaga kelgan iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlar bugungi kunga ham ta’sir qilmoqda. Majburiy mehnat, korrupsiya, xo’jalik tizimidagi byurokratik muammolar va davlatning iqtisodiy boshqaruvdagi kamchiliklari O’zbekistonning keyingi taraqqiyotiga katta ta’sir ko’rsatgan. Bu esa bugungi islohotlar jarayonida o’tgan xatolarni tahlil qilish va takrorlanishining oldini olish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Mustaqillikdan keyingi davrda Paxta ishi qurbonlarini oqlash, ularning oilalariga ma’naviy va huquqiy yordam ko’rsatish masalalari dolzarb bo’lib qolmoqda. Uzoq yillar davomida repressiya qurbonlari "xalq dushmani" sifatida tamg’alangan bo’lsa, bugungi kunda ularning nomini tiklash, hayot yo’llarini o’rganish va tarixiy adolatni qaror toptirish milliy ongni mustahkamlashga xizmat qiladi. Paxta ishi xalq ongiga va jamiyat taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko’rsatgan. 1 Mirziyoyev Sh.M. Inson qadri uning huquq va erkinliklari qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O zbekiston, 2022. ʻ - 162 b. 3 Ushbu mavzuni o’rganish orqali O’zbekiston jamiyatining qanday ijtimoiy bosqichlarni bosib o’tganini, xalqning mustaqillikka erishish yo’lidagi kurashini va Sovet ittifoqi tomonidan amalga oshirilgan repressiv siyosatning oqibatlarini yanada aniqroq anglash mumkin. Shuningdek, bugungi kunda majburiy mehnat va inson huquqlari masalalari dolzarb bo’lib qolmoqda. Paxta ishining saboqlarini o’rganish orqali kelajakda bunday holatlar takrorlanishining oldini olish, fuqarolarning huquqlarini himoya qilish va adolatli jamiyat barpo etish yo’lida ilmiy va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish mumkin. Mavzuning o rganilganlik darajasi.ʻ O zbekistonda “paxta ishi” va uning ʻ oqibatlari mavzusi bo yicha tadqiqotlar sovet davrida cheklangan bo lsada, ʻ ʻ mustaqillik yillarida bu mavzu kengroq o rganila boshlandi. Quyida ushbu ʻ mavzuda tadqiqot olib borgan ba zi tarixchi olimlar, ularning asarlari va ʼ o rganilgan jihatlar keltirilgan: ʻ O zbekistonda "Paxta ishi" va uning oqibatlari turli davrlarda tadqiqotchilar, ʻ tarixchilar, huquqshunoslar va siyosatshunoslar tomonidan o rganilgan. Ushbu ʻ mavzu asosan quyidagi yo nalishlarda tahlil qilingan: ʻ Sovet davridagi hujjatlar va tadqiqotlar: “Paxta ishi” 1980-yillarda sobiq SSSR rahbariyati tomonidan amalga oshirilgan tergov ishlari doirasida hujjatlashtirilgan. Biroq, ushbu davrda yozilgan manbalar bir tomonlama va siyosiy motivlarga asoslangan. Ayrim sovet tarixchilari paxta yakkahokimligi siyosatini oqlashga harakat qilgan bo‘lsa, boshqalar uni iqtisodiy va ekologik inqiroz manbai sifatida tanqid qilgan. Viktor Ilyuxinning 2 “Qabohat yoxud… “O‘zbeklar ishi” degan uydirma xususida” ushbu hujjatli essesida "Paxta ishi" doirasida amalga oshirilgan nohaqliklar, asossiz ayblovlar va qatag‘onlar haqida so‘z yuritadi. Asarda Sovet davridagi korrupsiya va adolatsizliklar yoritilgan. 2 Ilyuxin V. Qabohat yoxud ... (“O‘zbeklar ishi” degan uydirma xususida). –Toshkent: O‘zbekiston, 1993. – 76 b. 4 Mustaqillikdan so ng, "Paxta ishi" mavzusi bo yicha bir qator tadqiqotlarʻ ʻ amalga oshirildi. O zbekiston mustaqillikka erishgach, paxtachilik tizimi, uning ʻ tarixiy ildizlari va oqibatlari qayta tahlil qilina boshlandi. Isfandiyorning 3 "Inqiroz yoxud generallar o‘yini" Yozuvchi Isfandiyorning ushbu romani "Paxta ishi" davridagi siyosiy o‘yinlar, yuqori lavozimli shaxslarning fitnalari va bu jarayonda oddiy insonlarning taqdiri haqida hikoya qiladi. Asar o‘sha davrning murakkab siyosiy muhitini ochib beradi. Abbosxon Usmonovning 4 ushbu risola "Paxta ishi" davridagi qatag‘onlar, korrupsiya va adolatsizliklar haqida hujjatlar va maqolalar to‘plamidan iborat. Asarda o‘sha davrning siyosiy muhitiga oid materiallar jamlangan. Huquqshunos Toshtemir Qahramonovning 5 hujjatli romani "Paxta ishi" doirasida o‘zi boshdan kechirgan qatag‘onlar, qiynoqlar va nohaq ayblovlar haqida so‘zlaydi. Asar shaxsiy tajriba asosida yozilgan bo‘lib, o‘sha davrdagi adolatsizliklarni yoritadi. X.Yunusovaning 6 "XX asrning 80-yillarida O zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy ʻ jarayonlar va ma naviy hayot" nomli monografiyasida “paxta ishi” va “o zbek ʼ ʻ ishi” kampaniyalarini arxiv hujjatlari va ilmiy adabiyotlar yordamida tahlil qilgan. Kurs ishi mavzusining obyekti. Ushbu kurs ishining obyekti O zbekiston ʻ va butun Markaziy Osiyo mintaqasidagi ekologik holat, ayniqsa, Orol dengizi inqirozi va uning tabiiy-geografik, iqtisodiy hamda ijtimoiy oqibatlarini tadqiq etish hisoblanadi. Kurs ishi mavzusining predmeti . 1980-yillarda O zbekiston SSRda yuz ʻ bergan “Paxta ishi” deb nomlangan siyosiy kampaniyaning mohiyati, uni amalga oshirish jarayonlari va uning ijtimoiy, iqtisodiy hamda siyosiy oqibatlarini o rganishdan iborat. ʻ 3 Isfandiyor. Inqiroz yoxud generallar o‘yini. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 1997. – 120 b. 4 Usmonov A. Qabohat saltanati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 115 b. 5 Qahramonov T. Iblis iskanjasida 1643 kun. – Toshkent: Sharq, 2002. – 108 b. 6 Yunusova X. XX asrning 80-yillarida O zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va ma naviy hayot. – Toshkent: ʻ ʼ Fan, 2020. – 190 b. 5 Kurs ishining maqsadi. O zbekistonda “Paxta ishi” jarayonining kelibʻ chiqishi, uning sabablari va oqibatlarini chuqur o rganish hamda ushbu hodisaning ʻ mamlakat ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hayotiga ta’sirini tahlil qilish. Kurs ishining vazifalari . Ushbu kurs ishining maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilab olindi . - Paxta ishining mohiyati va uning kelib chiqish sabablari ni o rganish ʻ ; - Sovet davrida paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnatning joriy etilishini tahlil qilish ; - Paxta ishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy muammolar ni o rganish; ʻ - Paxta ishining ijtimoiy oqibatlarini tahlil etish; Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to rtta paragraf, ʻ xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, kurs ishining ʻ ʻ umumiy hajmi 37 betni tashkil etadi. 6 I BOB. O ZBEKISTONDA PAXTA ISHINING TARIXIY SHAKLLANISHIʻ 1.1. Paxta ishining mohiyati va uning kelib chiqish sabablari O zbekistonda paxta ishining tarixiy shakllanishi mamlakatning ijtimoiy, ʻ iqtisodiy va siyosiy hayotiga katta ta sir ko rsatgan murakkab jarayonlardan biri ʼ ʻ bo lib, u asosan Sovet Ittifoqi davrida shakllangan va keng miqyosda davom etgan. ʻ O zbekistonning iqtisodiy va agrar siyosatida paxtachilik uzoq yillar asosiy tarmoq ʻ sifatida rivojlantirilgan bo lsada, bu jarayon ko plab salbiy oqibatlarni ham keltirib ʻ ʻ chiqardi. Ayniqsa, paxta yakkahokimligi va u bilan bog liq majburiy mehnat tizimi, ʻ korrupsiya, ekologik va demografik muammolar paxta ishining tarixiy shakllanishi bilan chambarchas bog liqdir. ʻ O zbekiston hududida paxta yetishtirish qadimdan mavjud bo lsada, uning ʻ ʻ keng miqyosda ekilishi va asosiy agrar tarmoqqa aylanishi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan. Rossiya imperiyasi Turkiston o lkasini bosib olganidan ʻ keyin bu yerda paxtachilikni rivojlantirishga alohida e tibor berdi. Rossiya uchun ʼ Amerika va Misr paxtasi bilan raqobatlashish muhim bo lib, Turkiston viloyati bu ʻ borada qulay hudud hisoblangan. Natijada, mahalliy dehqonlar asta-sekin g alla ʻ ekinlari o rniga paxta yetishtirishga majbur qilina boshladi. Ushbu jarayon Sovet ʻ Ittifoqi davrida yanada kengayib, O zbekiston paxta monokulturasi hududiga ʻ aylantirildi 7 . XX asrning 20-30-yillarida SSSR hukumati qishloq xo jaligini jadal ʻ kollektivlashtirish siyosatini olib bordi. Bu jarayon davomida dehqon xo jaliklari ʻ jamoalashtirilib, yirik sovxoz va kolxoz tizimi yaratildi. O zbekiston hududida ʻ ham paxta yakkahokimligi siyosati boshlangan bo lib, dehqonlar g alla va boshqa ʻ ʻ oziq-ovqat ekinlari o rniga paxta ekishga majburlandi. Bu esa qishloq xo jaligi ʻ ʻ tarmoqlarining mutanosib rivojlanishiga salbiy ta sir ko rsatdi. Ayniqsa, 1930- ʼ ʻ yillar va Ikkinchi jahon urushi davrida paxta ishlab chiqarish hajmini oshirish maqsadida aholining mehnat resurslari keskin ekspluatatsiya qilindi. Urushdan keyingi davrda, ayniqsa, 1950-60 yillarda O zbekistonda ʻ paxtachilik yanada rivojlantirildi. SSSR rahbariyati O zbekistonni paxta bazasiga ʻ 7 Ўзбекистоннинг янги тарихи. I китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарк, 2000. – 166 б. 7 aylantirishga qaratilgan keng ko lamli loyihalarni amalga oshirdi. O zbekistonningʻ ʻ tabiiy sharoitlari (issiq iqlim, unumdor yerlar) paxta yetishtirish uchun mos deb hisoblangan bo lsada, ekin maydonlarini kengaytirish natijasida ekologik ʻ muammolar yuzaga keldi. Amudaryo va Sirdaryo suvlari paxta dalalarini sug orish ʻ uchun me yordan ortiq ishlatila boshladi, natijada Orol dengizining qurishi ʼ jarayoni boshlandi. 1970-80 yillarga kelib, O zbekistonda paxta yakkahokimligi avjiga chiqdi. ʻ SSSR iqtisodiy siyosati paxta xomashyosini eksport qilishga qaratilgan bo lib, har ʻ yili paxta terimi uchun millionlab odamlar, jumladan, talabalar, maktab o quvchilari, harbiylar, davlat xizmatchilari safarbar qilindi. Bu holat aholining ʻ ijtimoiy hayotiga salbiy ta sir ko rsatdi, chunki odamlar paxta dalalarida mehnat ʼ ʻ qilishga majburlangan, boshqa sohalardagi ish jarayonlari esa izdan chiqqan edi. 1980-yillarning boshlarida SSSRda “Paxta ishi” nomi bilan mashhur bo lgan ʻ korrupsiya va firibgarlik janjali yuzaga keldi. Sovet hukumati tomonidan O zbekistonda paxta hosildorligi sun iy ravishda oshirilgan, statistika ma lumotlari ʻ ʼ ʼ soxtalashtirilgan va yirik korrupsion sxemalar yo lga qo yilgan edi. Bu ish ʻ ʻ natijasida yuzlab mansabdor shaxslar hibsga olindi, O zbekistonning o sha ʻ ʻ paytdagi rahbariyati to liq o zgartirildi va minglab insonlar nohaq jazoga tortildi ʻ ʻ 8 . Mustaqillikdan keyin O zbekiston paxta yakkahokimligidan voz kechish va ʻ iqtisodiy tarmoqlarni diversifikatsiya qilishga harakat qildi. Paxta yetishtirish hamon asosiy agrar tarmoqlardan biri bo lib qolayotgan bo lsada, uning siyosati ʻ ʻ qayta ko rib chiqilib, majburiy mehnat va ekspluatatsiyani tugatish bo yicha ʻ ʻ islohotlar amalga oshirildi. Bugungi kunda paxtachilikda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, klaster tizimini rivojlantirish va ekologik muammolarni bartaraf etish borasida keng ko lamli ishlar olib borilmoqda. ʻ Paxta ishi – bu 1980-yillarda O zbekiston SSRda yuzaga kelgan yirik siyosiy ʻ va iqtisodiy janjallardan biri bo lib, unda SSSR rahbariyati tomonidan O zbekiston ʻ ʻ paxta sanoati bilan bog liq korrupsiya, firibgarlik va mehnat ekspluatatsiyasi ʻ jarayonlari ochib berilgan. Bu ish natijasida o sha davrda O zbekiston SSRni ʻ ʻ 8 Зиёев Ҳ. Ўзбекистон мустамлака ва зулм исканжасида. – Т.: Шарқ, 2006. - 185 б. 8 boshqargan ko plab yuqori martabali rahbarlar lavozimidan chetlatilgan, ko plabʻ ʻ insonlar asossiz ayblovlar bilan qamoqqa tashlangan, minglab fuqarolar nohaq jazolangan. Ushbu ish SSSRning markaziy hokimiyati tomonidan O zbekiston ʻ paxta sanoati ustidan nazoratni kuchaytirish va mintaqaviy siyosiy elitaning mustaqilligini zaiflashtirish vositasi sifatida ham ishlatilgan. Paxta ishining mohiyati shundaki, SSSR davrida O zbekiston paxta ʻ yetishtirish bo yicha asosiy hududlardan biri edi. Sovet Ittifoqi paxtani strategik ʻ mahsulot sifatida qabul qilib, mamlakat hududida paxta yakkahokimligini joriy etgan. O zbekiston paxta plantatsiyalariga aylantirildi, aholining katta qismi ʻ majburiy mehnatga jalb qilindi, paxta terimi esa jismoniy zo ravonlik bilan bog liq ʻ ʻ jarayonga aylandi. Sovet Ittifoqi iqtisodiy rejalashtirish tizimida reja bajarilishi asosiy mezon bo lib, reja ortig i bilan bajarilgan deb ko rsatilishi odatiy holga ʻ ʻ ʻ aylangan edi. O zbekistonda ham paxta hosildorligi va yetishtirilgan mahsulot ʻ hajmi to g risidagi ma lumotlar sun iy ravishda oshirilgan, statistika ʻ ʻ ʼ ʼ soxtalashtirilgan va natijada markaziy hokimiyatga soxta ma lumotlar taqdim ʼ qilingan. Paxta ishining kelib chiqish sabablari bir necha omillar bilan bog liq. ʻ Birinchidan, bu ishning asosiy sababi O zbekistonning Sovet Ittifoqi tarkibida ʻ iqtisodiy mustaqillikdan mahrum bo lishi va markaziy hokimiyat tomonidan paxta ʻ yetishtirishga majburlanganligi bilan bog liq. SSSR rejalashtirilgan iqtisodiyot ʻ tamoyillariga asoslangan bo lib, har bir respublikaga muayyan ixtisoslashtirilgan ʻ vazifalar yuklatilgan. O zbekistonga paxta yetishtirish majburiyati yuklatilgan va ʻ uning iqtisodiy tizimi shu tarmoq atrofida shakllantirilgan. Natijada, qishloq xo jaligi ishlab chiqarishining boshqa sohalari rivojlana olmadi, aholi esa faqat ʻ paxta yetishtirish bilan shug ullanishga majbur bo ldi ʻ ʻ 9 . Ikkinchidan, paxta yakkahokimligi O zbekistonda korrupsiya va firibgarlik ʻ tizimining shakllanishiga zamin yaratdi. Davlat rejalari haddan tashqari yuqori belgilanganligi sababli, amalda bu rejalarga erishish imkonsiz bo lib qolgan. Shu ʻ sababdan, SSSR rahbariyatining ishonchini saqlab qolish maqsadida O zbekiston ʻ 9 Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. ʻ 1917-1990-yillar. – T.: O zbekiston, 2000. - ʻ 197 b. 9 SSR rahbariyati va mahalliy boshqaruv organlari tomonidan hosil hajmi soxtalashtirila boshlangan. Bu jarayonda mansabdor shaxslar katta miqdorda pora olish va davlat mablag larini o zlashtirishga odatlanib qolgan.ʻ ʻ Uchinchidan, paxta ishining kelib chiqish sabablaridan biri SSSRning milliy siyosati bilan ham bog liq. Sovet davrida ittifoq tarkibidagi respublikalar mahalliy ʻ elitalar tomonidan boshqarilgan bo lsada, Moskva bu hududlar ustidan to liq ʻ ʻ nazoratni saqlab qolishni maqsad qilgan. O zbekistonda 1950-80 yillarda paxta ʻ sanoati orqali iqtisodiy va siyosiy barqarorlik ta minlangan bo lsada, 1980-yillarga ʼ ʻ kelib, bu tizimdagi buzilishlar markaziy hokimiyat tomonidan davlatga qarshi qaratilgan korrupsiya sifatida talqin qilindi. Natijada, o sha davrda O zbekiston ʻ ʻ SSRning birinchi kotibi bo lgan Sharof Rashidov va uning atrofidagi yuqori ʻ lavozimli amaldorlar nishonga olindi. To rtinchidan, paxta yetishtirish jarayonida majburiy mehnatning ommaviy ʻ tus olishi ham paxta ishining kelib chiqishiga sabab bo ldi. Har yili millionlab ʻ o quvchilar, talabalar, harbiylar va davlat xizmatchilari paxta terimiga majburan ʻ jalb etilgan. Bu jarayon ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni yanada chuqurlashtirdi. Ko plab odamlar o z ishi yoki ta lim jarayonidan ajralgan holda paxta dalalarida ʻ ʻ ʼ ishlashga majburlangan, ular uchun yetarli sharoitlar yaratilmagan. Paxta ishi rasmiy ravishda 1983-yilda boshlangan bo lsada, uning ildizlari ʻ 1970-yillarga borib taqaladi. 1980-yillarga kelib, SSSR prokuraturasi va maxsus tergov komissiyalari O zbekistonda paxta sohasidagi noqonuniy harakatlarni ʻ tekshirishni boshladi. Bu jarayon O zbekiston SSR siyosiy elitasiga qarshi keng ʻ qamrovli repressiyalar boshlanganiga olib keldi. Ko plab yuqori martabali ʻ rahbarlar, jumladan, viloyat hokimlari, partiya yetakchilari, huquq-tartibot organlari vakillari korrupsiyada ayblandi va hibsga olindi 10 . Paxta ishi nafaqat korrupsiya va firibgarlik bilan bog liq bo lgan, balki bu ʻ ʻ jarayonda minglab begunoh odamlar nohaq jazolangan. Aholi orasida shaxsiy adovatlar, fitnalar va tuhmatlar keng tarqalgan, ba zi odamlar o z raqiblarini yo q ʼ ʻ ʻ qilish maqsadida paxta ishi doirasida huquq-tartibot organlariga yolg on ʻ 10 Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 189 b. 10 ma lumotlar yetkazishgan. Natijada, ko plab aybsiz odamlar uzoq yillar davomidaʼ ʻ qamoq jazosini o tagan yoki og ir bosim ostida yashashga majbur bo lgan. ʻ ʻ ʻ Paxta ishining yuzaga kelishining birinchi sababi Sovet Ittifoqining iqtisodiy va strategik rejalari bilan bog liq edi. Sovet davrida O zbekiston paxta yetishtirish ʻ ʻ bo yicha asosiy mintaqa sifatida belgilandi. Paxtaning xalqaro bozordagi strategik ʻ ahamiyati yuqori bo lganligi sababli, davlat bu sohani maksimal darajada ʻ rivojlantirishga urinib, qishloq xo jaligi tizimini paxtachilik atrofida shakllantirdi. ʻ Ikkinchi sabab Sovet hukumati tomonidan amalga oshirilgan kollektivlashtirish siyosati edi. 1920-30 yillarda dehqonlar shaxsiy yer-mulkidan mahrum qilinib, davlat tomonidan nazorat qilinadigan kolxoz va sovxozlarga birlashtirildi. Bu jarayon paxta ishlab chiqarish ustidan to liq nazorat o rnatish ʻ ʻ imkonini berdi. Dehqonlar uchun shaxsiy tashabbus va erkinlik yo qolib, ularning ʻ faoliyati faqat davlat rejalariga mos ravishda olib borilishi shart qilib qo yildi. ʻ Uchinchi sabab O rta Osiyo, ayniqsa O zbekistonning tabiiy va geostrategik ʻ ʻ jihatdan paxta yetishtirish uchun qulay hudud sifatida qaralishi edi. O zbekistonda ʻ iliq iqlim, keng sug orish maydonlari va suv manbalarining mavjudligi Sovet ʻ rahbarlarini bu mintaqani yirik paxta bazasiga aylantirishga undadi. Shu sababdan, O zbekistonda paxta yetishtirishni kuchaytirish uchun katta irrigatsiya loyihalari ʻ amalga oshirildi va bu yerlarning asosiy vazifasi faqat paxta yetishtirish deb belgilandi 11 . To rtinchi sabab Sovet Ittifoqining sanoat siyosati bilan bog liq bo lib, ʻ ʻ ʻ Rossiya va boshqa mintaqalarda to qimachilik sanoatini rivojlantirish maqsadida ʻ O zbekistonda xom ashyo yetishtirishga urg u berildi. Buning natijasida ʻ ʻ O zbekiston paxta plantatsiyalarining maydoni kengaytirildi, qishloq xo jaligi esa ʻ ʻ biryoqlama rivojlantirilib, oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirish qisqartirildi. Bu esa keyinchalik aholining oziq-ovqat ta minotida muammolarni keltirib chiqardi. ʼ Paxta ishining rivojlanish jarayonini bir necha bosqichlarga ajratish mumkin. Birinchi bosqich 1920-30 yillarni qamrab olib, bu davrda Sovet hukumati qishloq xo jaligini to liq davlat nazoratiga olgan va O zbekiston paxta yetishtirishga ʻ ʻ ʻ 11 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “Академия” 2002. - 155 б. 11 yo naltirilgan. Kollektivlashtirish siyosati amalga oshirilgan, dehqonlar kolxoz vaʻ sovxozlarga birlashtirilgan va mustaqil yer egaligi butunlay yo q qilingan. Bu ʻ jarayon natijasida paxta maydonlari sun iy ravishda kengaytirildi va ishlab ʼ chiqarish hajmi oshirildi. Ikkinchi bosqich 1940-50 yillarni o z ichiga oladi va bu davrda urush ʻ sharoitida ham paxta ishlab chiqarishning barqarorligini ta minlashga harakat ʼ qilindi. Bu yillarda sanoatga yetkazib beriladigan paxta hajmi ortdi va mehnat resurslari armiyaga safarbar etilganiga qaramay, qishloq xo jaligida ish kuchini ʻ ushlab qolish uchun ayollar va bolalar mehnatidan keng foydalanildi. Uchinchi bosqich 1960-70 yillarda Sovet Ittifoqining iqtisodiy siyosati bilan bog liq bo lib, bu davrda O zbekistonda paxta yetishtirish hajmini keskin oshirish ʻ ʻ ʻ rejalari amalga oshirildi. Yangi melioratsiya tizimlari yaratildi, irrigatsiya inshootlari barpo etildi, lekin bu ekotizimga katta zarar yetkazdi. Amudaryo va Sirdaryodan olingan suv miqdorining ortishi natijasida Orol dengizi sathi pasaya boshladi, sho rlanish kuchaydi va bu qishloq xo jaligi yerlarining unumdorligini ʻ ʻ pasaytirdi. To rtinchi bosqich 1980-yillarning boshlariga to g ri kelib, bu davrda ʻ ʻ ʻ O zbekiston paxta ishlab chiqarish bo yicha Sovet Ittifoqining yetakchi hududiga ʻ ʻ aylangan edi. Shu bilan birga, keng ko lamli korrupsiya va paxta ishlab chiqarish ʻ tizimida firibgarlik avj oldi. Paxta hosildorligi ko rsatkichlari soxtalashtirilib, ʻ rasmiy statistikada davlat rejalari ortig i bilan bajarilgani haqida hisobotlar taqdim ʻ etildi. Ammo aslida hosildorlik past bo lib, ko plab dalalar sholi va g alla kabi ʻ ʻ ʻ boshqa ekinlar bilan ekilganiga qaramay, hujjatlarda paxta yetishtirilgan deb ko rsatildi ʻ 12 . Beshinchi bosqich 1980-yillarning oxiri va 1990-yillar boshlariga to g ri ʻ ʻ kelib, bu davrda “Paxta ishi” deb nomlangan tergov ishlari boshlandi. Sovet hukumati O zbekistonda keng ko lamli firibgarlik, korrupsiya va majburiy mehnat ʻ ʻ tizimini fosh qildi. Minglab amaldorlar ishdan bo shatildi, ayrimlari qamoqqa ʻ 12 Зиёев Х. Экономические связи Средней Азии с Сибирю в XVI-XIX вв. – Т., 1983. – 104 б. 12 olindi. Bu jarayonning siyosiy maqsadlari ham bor edi, lekin asosiy muammo paxta monokulturasi tizimi haligacha o zgarishsiz qolayotganida edi.ʻ 1.2. Sovet davrida paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnatning joriy etilishi Sovet davrida O zbekistonda paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnatning ʻ joriy etilishi SSSRning markazlashgan iqtisodiy siyosatiga asoslangan bo lib, ʻ ushbu jarayonning shakllanishi, rivojlanishi va oqibatlari mamlakatning iqtisodiy, ijtimoiy hamda ekologik holatiga jiddiy ta sir ko rsatdi. O zbekiston Sovet Ittifoqi ʼ ʻ ʻ tarkibida bo lgan davrda paxta yetishtirish markaziy rejalashtirish tizimining ʻ asosiy qismi sifatida qaraldi va bu jarayon millionlab odamlarning hayot tarziga ta sir ko rsatadigan majburiy mehnat tizimiga aylandi. ʼ ʻ Sovet hokimiyati 1917-yilgi Oktyabr inqilobidan so ng O rta Osiyo, xususan, ʻ ʻ O zbekistonni strategik agrar hudud sifatida ko rdi. Dastlab, 1920-yillarda yangi ʻ ʻ sovet hokimiyati agrar islohotlarni amalga oshirishga harakat qilgan bo lsada, tez ʻ orada paxtachilikka bo lgan talab ortib bordi. 1928-yilda boshlangan majburiy ʻ kollektivlashtirish jarayoni natijasida yirik yer egalari tugatilib, dehqon xo jaliklari ʻ majburiy ravishda kolxoz va sovxozlarga birlashtirildi. Bu jarayon dehqonlarni davlat tomonidan nazorat qilinadigan tizimga bog lab qo ydi va ularning erkin ʻ ʻ qaror qabul qilish imkoniyatini yo q qildi ʻ 13 . 1930-yillarda O zbekiston paxtachilikka ixtisoslashtirilgan hudud sifatida ʻ belgilandi va davlat rejasi bo yicha yil sayin paxta hosildorligini oshirish vazifasi ʻ qo yildi. Ushbu vazifa dehqonlarga og ir majburiyat sifatida yuklatildi va qishloq ʻ ʻ xo jaligi faqat paxta ishlab chiqarishga qaratildi. Paxta dalalarini kengaytirish ʻ maqsadida O zbekistonning sug orish tizimi tubdan o zgartirildi. Amudaryo va ʻ ʻ ʻ Sirdaryo suvlaridan keng miqyosda foydalanish boshlandi, bu esa keyinchalik Orol dengizining qurishi kabi ekologik falokatlarga sabab bo ldi. ʻ Sovet davrida paxta yetishtirish jarayoni keskin nazorat ostida bo lib, paxta ʻ rejalari markaz tomonidan belgilandi va yerlarning asosiy qismi paxta ekish uchun ajratildi. Shu sababli, qishloq xo jaligida muvozanat buzilib, oziq-ovqat ʻ 13 Абдурахимова Н.А., Эргашев Ф.Р. Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “Академия” 2002. - 119 б. 13 mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi qisqarib ketdi. Paxta monokulturasi tufayli yerlarning unumdorligi pasaya boshladi, tuproq sho rlanishi kuchaydi va agrarʻ hududlarning ekologik holati yomonlashdi. Paxta sanoatining rivoji uchun ishchi kuchi talab etilgani sababli Sovet hukumati aholining katta qismini, jumladan, o quvchilar, talabalar, harbiy ʻ xizmatchilar, davlat xizmatchilari va hatto shifokorlar ham paxta terimiga jalb qilindi. Har yili kuz faslida mamlakat bo ylab millionlab odamlar paxta dalalariga ʻ jo natilar, ular o z asosiy faoliyatidan ajralib, og ir jismoniy mehnat bilan ʻ ʻ ʻ shug ullanishga majbur bo lardi. ʻ ʻ 1950-60 yillarda O zbekiston paxta yakkahokimligi bo yicha butun Sovet ʻ ʻ Ittifoqidagi asosiy hududga aylandi. Xrushchyov va keyinchalik Brejnev davrida paxta ishlab chiqarish hajmi doimiy ravishda oshirib borildi. Bu esa aholining yanada keng qamrovda paxta terimiga majburan jalb qilinishiga sabab bo ldi. ʻ Ishlab chiqarish hajmini sun iy oshirishga bo lgan intilish korrupsiyaga zamin ʼ ʻ yaratdi. Statistik ma lumotlar soxtalashtirildi, hosildorlik haqidagi raqamlar oshirib ʼ ko rsatildi va paxta yetishtirishda real natijalarga emas, balki reja bajarilganligini ʻ ko rsatishga asoslangan tizim shakllandi. ʻ 1970-80 yillarga kelib, O zbekiston paxta sanoati butunlay korrupsiya va ʻ ekspluatatsiya tizimiga aylanib qoldi. O zbekiston SSR rahbariyati paxta terimi ʻ bo yicha ortiqcha raqamlarni taqdim etib, markaziy hukumatni alday boshladi. ʻ Davlat tomonidan ajratilgan mablag lar noqonuniy ravishda o zlashtirildi, ʻ ʻ rahbarlar katta miqdorda pora olishga odatlanib qoldi va bu tizimning barqaror davom etishini ta minlash uchun repressiyalar va majburiy mehnat amaliyoti ʼ yanada kuchaytirildi 14 . 1980-yillarning boshida Sovet hukumati O zbekistonda paxta ishlab chiqarish ʻ tizimidagi korrupsiya holatlariga qarshi kurashni boshlab, tergov ishlarini olib bordi. Bu jarayon “Paxta ishi” deb nom olgan bo lib, uning natijasida ʻ O zbekistonning ko plab yuqori lavozimli amaldorlari hibsga olindi, ko plab ʻ ʻ ʻ 14 Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. ʻ 1917-1990-yillar. – T.: O zbekiston, 2000. - 144 b. ʻ 14 odamlar nohaq ayblandi va jazolandi. Biroq, ushbu tergov ishlari asosan siyosiy motivlarga asoslangan bo lib, korrupsiyani butunlay yo q qilmagan.ʻ ʻ Sovet davrida paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnat O zbekiston ʻ iqtisodiyotiga va ijtimoiy tuzilishiga katta zarar yetkazdi. Paxta yakkahokimligi qishloq xo jaligining boshqa sohalarining rivojlanishiga to sqinlik qildi, aholining ʻ ʻ turmush darajasiga salbiy ta sir ko rsatdi va ekologik muammolarni keltirib ʼ ʻ chiqardi. Sovet Ittifoqi qulaganidan so ng O zbekiston mustaqillikni qo lga kiritdi ʻ ʻ ʻ va paxta sanoatini isloh qilish bo yicha chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Keyingi ʻ yillarda majburiy mehnatni tugatish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va qishloq xo jaligini diversifikatsiya qilishga qaratilgan islohotlar boshlab yuborildi. ʻ Sovet davrida O zbekistonda paxta monokulturasi siyosati mamlakatning ʻ qishloq xo jaligini tubdan o zgartirgan hamda iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik ʻ ʻ muammolarga olib kelgan uzoq muddatli jarayon edi. Ushbu siyosat natijasida O zbekiston butun Sovet Ittifoqi uchun asosiy paxta yetishtiruvchi hududga ʻ aylantirildi, mahalliy aholining iqtisodiy faoliyati paxta etishtirish va terimi atrofida shakllandi, bu esa boshqa qishloq xo jaligi tarmoqlarining rivojlanishiga ʻ to sqinlik qildi. Paxta monokulturasi siyosati Sovet Ittifoqining markaziy ʻ rejalashtirish tizimi va iqtisodiy strategiyasining ajralmas qismi bo lib, ʻ O zbekiston iqtisodiy mustaqilligini zaiflashtirdi hamda hududda ekologik ʻ muammolarni keltirib chiqardi 15 . Sovet Ittifoqi O rta Osiyoni, xususan, O zbekistonni agrar hudud sifatida ʻ ʻ ko rib, bu yerdagi qishloq xo jaligini paxta yetishtirishga yo naltirdi. Bu ʻ ʻ ʻ siyosatning shakllanishi 1920-yillarga borib taqaladi. Sovet hukumati qishloq xo jaligini kollektivlashtirish orqali dehqonlarning shaxsiy yerlarini davlat ʻ nazoratidagi kolxoz va sovxozlarga aylantirdi. Bu esa paxta yetishtirish jarayonini to liq davlat rejalari asosida tashkil etish imkonini berdi. Kollektivlashtirish ʻ natijasida mahalliy aholining qishloq xo jaligida mustaqil faoliyat yuritish ʻ imkoniyati yo qoldi va ular faqatgina davlat tomonidan belgilangan hosil ʻ yetishtirish bilan shug ullanishga majbur bo ldi. ʻ ʻ 15 Yunusova X. XX asrning 80-yillarida O zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va ma naviy hayot. – Toshkent: ʻ ʼ Fan, 2020. – 92 b. 15 1930-yillardan boshlab paxta O zbekiston qishloq xo jaligining asosiyʻ ʻ mahsuloti sifatida belgilandi. Sovet hukumati O zbekistonda paxta plantatsiyalarini ʻ kengaytirish uchun yerlarni qayta ekin maydoniga aylantirish ishlarini boshladi. Natijada, katta maydonlarda paxta ekish uchun bog lar, o tloqlar, hatto oziq-ovqat ʻ ʻ mahsulotlarini yetishtirishga mo ljallangan yerlar ham yo q qilindi. Bu esa ʻ ʻ hududda oziq-ovqat yetishtirish hajmini kamaytirib, aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bo lgan ehtiyojini qondirish uchun boshqa hududlarga bog liq ʻ ʻ bo lib qolishiga olib keldi. ʻ 1950-60 yillarda paxta yetishtirish bo yicha rejalar keskin oshirildi. ʻ Xrushchyov davrida O zbekiston paxta ishlab chiqarish hajmini ikki barobar ʻ oshirish majburiyatini oldi. Bu esa paxta monokulturasi siyosatini yanada kuchaytirib, butun qishloq xo jaligini faqat ushbu mahsulotni ishlab chiqarishga ʻ yo naltirishga olib keldi. Shu sababdan, Sovet hukumati yirik irrigatsiya ʻ loyihalarini amalga oshirdi va Amudaryo hamda Sirdaryoning suv resurslari paxta dalalarini sug orish uchun ishlatila boshlandi. Bu jarayon uzoq muddat davomida ʻ ekologik muammolarni keltirib chiqardi, chunki Orol dengizining suvi kamayib borib, natijada ekologik fojia yuzaga keldi 16 . 1970-80 yillarga kelib, O zbekiston Sovet Ittifoqidagi eng yirik paxta ʻ yetishtiruvchi hududga aylandi. Bu jarayonda korrupsiya va firibgarlik keng tarqaldi. Davlat rejalarini bajarish uchun statistik ma lumotlar soxtalashtirildi, ʼ paxta hosildorligi haqidagi ko rsatkichlar oshirib ko rsatildi. Sovet hukumati esa ʻ ʻ bu raqamlarga asoslanib, O zbekistonga yanada yuqori reja yukladi. Bu holat ʻ natijasida paxta ishlab chiqarish tizimi sun iy ravishda ortiqcha yuklamalar bilan ʼ ishlay boshladi va mahalliy aholining hayot sifatiga salbiy ta sir ko rsatdi. ʼ ʻ Paxta monokulturasini saqlab qolish uchun Sovet hukumati majburiy mehnat tizimini joriy qildi. Har yili millionlab maktab o quvchilari, talabalar, davlat ʻ xizmatchilari, harbiylar va hatto shifokorlar paxta terimiga jalb qilindi. Paxta terimchilari og ir sharoitlarda ishlashga majbur bo ldi, ularning aksariyatiga yotoq ʻ ʻ 16 Губаева С.С. Население Ферганской долины в конце XIX – начале ХХ в. – Т.: Фан, 1991. – 54 б. 16 joyi, oziq-ovqat va tibbiy xizmat yetarlicha ta minlanmagan edi. Bu esa ijtimoiyʼ muammolarni yanada chuqurlashtirdi. Bundan tashqari, paxta monokulturasi natijasida O zbekiston iqtisodiy ʻ jihatdan markazga bog lanib qoldi. Sovet Ittifoqining iqtisodiy siyosati ʻ O zbekistonni faqat paxta ishlab chiqarishga yo naltirgani sababli boshqa sanoat ʻ ʻ tarmoqlari rivojlanmadi. Oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa zaruriy tovarlar Rossiya va boshqa Sovet respublikalaridan import qilindi. Bu esa hududning iqtisodiy mustaqilligiga salbiy ta sir ko rsatdi va mamlakat mustaqillikka ʼ ʻ erishgandan keyin ham qishloq xo jaligini diversifikatsiya qilish qiyin bo ldi. ʻ ʻ Paxta monokulturasi siyosati ekologik muammolarga ham sabab bo ldi. ʻ Sug orish tizimining noto g ri tashkil etilishi natijasida yerlarning sho rlanishi ʻ ʻ ʻ ʻ kuchaydi, suv resurslari kamaydi va O zbekistonning ekologik tizimi izdan chiqdi. ʻ Orol dengizining qurib borishi ushbu siyosatning eng katta oqibatlaridan biri bo lib, bu butun mintaqada iqlim o zgarishiga va turmush sharoitining ʻ ʻ yomonlashishiga olib keldi 17 . 1980-yillarning boshida Sovet hukumati paxta ishlab chiqarish tizimidagi korrupsiya va firibgarlik holatlarini tergov qilish maqsadida “Paxta ishi” nomli maxsus tekshiruvni boshladi. Bu jarayonda minglab odamlar nohaq jazolandi, ayrim mansabdor shaxslar lavozimidan chetlatildi yoki hibsga olindi. Biroq, ushbu jarayon paxta monokulturasi siyosatiga barham bermadi va O zbekiston ʻ mustaqillikka erishguncha bu tizim davom etdi. Sovet Ittifoqi o z iqtisodiy tizimini markazlashtirilgan holda rejalashtirgan ʻ bo lib, qishloq xo jaligi ham markaziy hokimiyat tomonidan nazorat qilindi. 1920- ʻ ʻ yillarning oxiri va 1930-yillarning boshlarida kollektivlashtirish jarayoni amalga oshirildi, natijada dehqonlarning yer-mulklari tortib olinib, ularning mustaqil qishloq xo jaligi bilan shug ullanishi imkonsiz bo lib qoldi. O zbekiston qishloq ʻ ʻ ʻ ʻ xo jaligi faqat paxta yetishtirishga yo naltirildi, davlat tomonidan belgilangan ʻ ʻ rejalarga muvofiq, hosildorlikni oshirish talabi qo yildi. Shu tariqa, O zbekiston ʻ ʻ 17 Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. T. I. - М,: Изд. Вост, лит., 1963. - С. 236. 17 paxta yetishtirishga ixtisoslashgan agrar hududga aylantirildi va bu holat uzoq yillar davom etdi. Paxta yetishtirish bo yicha yuqori rejalar belgilanishi bilan bog liq holda,ʻ ʻ aholining katta qismi paxta terimiga jalb qilindi. Majburiy mehnat tizimi aynan shu davrda shakllanib, millionlab kishilar yilning ma lum davrida paxta dalalarida ʼ ishlashga majbur qilindi. Bu jarayonda bolalar, talaba yoshlar, davlat xizmatchilari, shifokorlar, harbiylar va boshqa turli ijtimoiy qatlam vakillari ham qatnashishga majbur edi. Paxta terimi mavsumi kelishi bilan yirik korxonalar va tashkilotlar o z ʻ xodimlarini paxta terimiga jo natish bo yicha rejalar qabul qilishga majbur ʻ ʻ bo lardi. ʻ Majburiy mehnat tizimi O zbekistonda qishloq xo jaligining asosiy tarkibiy ʻ ʻ qismiga aylangan bo lsada, bu tizim inson huquqlarining buzilishiga va aholining ʻ iqtisodiy erkinliklarining cheklanishiga sabab bo ldi. Ayniqsa, qishloq joylarida ʻ dehqonlar davlatning paxta kvotalarini bajarish uchun ko p hollarda ʻ qiyinchiliklarga duch keldi. Ularning mahsulot yetishtirishdagi mustaqilligi butunlay yo q qilinib, barcha ishlab chiqarish jarayoni markaz tomonidan belgilab ʻ berilgan tartib asosida amalga oshirildi 18 . Paxta yetishtirish jarayoni bilan bog liq muammolardan biri tuproqning ʻ unumdorligi pasayishi va ekologik inqirozning yuzaga kelishi edi. Sovet Ittifoqi paxta maydonlarini kengaytirish uchun sug orish tizimlarini qurish va daryo ʻ suvlarini yo naltirish bo yicha yirik loyihalarni amalga oshirdi. Bu jarayonda ʻ ʻ Amudaryo va Sirdaryoning katta qismi sug orish maqsadida ishlatildi, natijada ʻ Orol dengizi sathining pasayishiga sabab bo ldi. Paxta monokulturasi va noto g ri ʻ ʻ ʻ suv resurslarini boshqarish natijasida sho rlanish va cho llanish jarayoni kuchaydi, ʻ ʻ bu esa agrar sektorga jiddiy zarar yetkazdi. Majburiy mehnat tizimi va paxta yakkahokimligi korrupsiya va ekspluatatsiya jarayonlariga ham sabab bo ldi. 1970-80 yillarda O zbekiston paxta ishlab ʻ ʻ chiqarish bo yicha Sovet Ittifoqining yetakchi hududlaridan biriga aylangan ʻ bo lsada, bu jarayon korrupsion sxemalar orqali amalga oshirilgan edi. “Paxta ishi” ʻ 18 Sodiqov H. Turkistonning mustamlakachilik siyosati va istiqlol uchun kurash (XX asr). – T.: 1994. – 154 b. 18 deb nom olgan tergov natijasida O zbekiston rahbariyatidagi ko plab yuqoriʻ ʻ lavozimli amaldorlar poraxo rlikda ayblanib, hibsga olindi. Biroq, bu tergov ʻ asosan siyosiy tus olgan bo lib, real muammolarni hal qila olmadi. ʻ Mustaqillikdan so ng O zbekiston hukumati paxta monokulturasi va majburiy ʻ ʻ mehnat tizimini isloh qilish bo yicha chora-tadbirlarni amalga oshira boshladi. ʻ Dastlabki yillarda majburiy mehnat davom etgan bo lsada, keyinchalik xalqaro ʻ tashkilotlarning bosimi va ichki islohotlar natijasida majburiy mehnatga barham berish bo yicha qat iy choralar ko rildi. 2017-yildan keyin esa hukumat bu borada ʻ ʼ ʻ islohotlarni jadallashtirib, majburiy mehnatni to liq tugatish yo lida qadam ʻ ʻ tashladi. Sovet Ittifoqi davrida O zbekistonda paxta yetishtirish tizimi qat iy ʻ ʼ markazlashgan va ekspluatatsion xarakterga ega bo lgan. O zbekiston SSR Sovet ʻ ʻ iqtisodiyotining muhim xomashyo bazalaridan biri sifatida ko rib chiqilgan va ʻ paxta monokulturasi asosiy tarmoqlardan biriga aylantirilgan. Bu jarayon avvaliga "xalq xo jaligini rivojlantirish" shiori ostida olib borilgan bo lsada, aslida kuchayib ʻ ʻ borayotgan majburiy mehnat, paxta planlarining sun’iy ravishda oshirilishi va ekspluatatsiya tizimi mahalliy aholi uchun og‘ir oqibatlarga olib keldi 19 . Sovet hukumati tomonidan O zbekiston paxta yetishtirish markaziga ʻ aylantirilishi natijasida majburiy mehnat tizimi joriy etildi. Paxta dalalarida ishlash nafaqat qishloq aholisi, balki shahar mehnatkashlari, talabalar, o quvchilar va hatto ʻ davlat xizmatchilari uchun ham majburiy holatga aylandi. Reja bajarilishini ta’minlash uchun har yili millionlab odamlar paxta terimiga safarbar etilgan. Bu jarayonda bolalar mehnati ham keng qo llanilgan, maktab o quvchilari va talabalar ʻ ʻ uzoq vaqt paxta dalalarida ishlashga majbur bo lishgan. ʻ 19 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 154 b. 19 II BOB. PAXTA ISHINING IQTISODIY, IJTIMOIY VA SIYOSIY OQIBATLARI 2.1. Paxta ishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy muammolar Paxta yetishtirish O zbekiston iqtisodiyoti, ijtimoiy tuzilishi va siyosiyʻ yo nalishiga katta ta sir ko rsatgan omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, Sovet ʻ ʼ ʻ davrida paxta sanoati davlat tomonidan qat iy nazorat qilinib, O zbekiston ʼ ʻ iqtisodiyoti paxta monokulturasi asosida shakllangan. Mustaqillikdan keyin ham bu sohaga alohida e tibor qaratilib, tizimda islohotlar amalga oshirildi. Paxta ʼ yetishtirish bilan bog liq iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy oqibatlarni chuqur tahlil ʻ qilish bu jarayonning murakkabligini tushunishda muhimdir. Paxta ishining iqtisodiy oqibatlari mamlakatning iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga sezilarli ta sir ko rsatdi. Sovet Ittifoqi davrida O zbekiston paxta ʼ ʻ ʻ yetishtirish bo yicha ittifoq bo yicha yetakchi hududlardan biriga aylandi. Paxta ʻ ʻ “oq oltin” sifatida iqtisodiy resursga aylantirilib, yirik plantatsiyalar barpo etildi. Biroq bu tizim asosan markaziy hokimiyat tomonidan boshqarilgan va mahalliy aholining iqtisodiy manfaatlari yetarlicha inobatga olinmagan. Paxta yakkahokimligi natijasida sanoatning boshqa tarmoqlari rivojlanishdan ortda qoldi. Chunki barcha qishloq xo jaligi tizimi faqat paxta ishlab chiqarishga yo naltirildi. ʻ ʻ Oqibatda, O zbekiston iqtisodiyoti turli sohalar rivojlanishidan bebahra bo lib, ʻ ʻ eksport uchun asosan xomashyo yetishtirishga qaram bo lib qoldi ʻ 20 . Paxta yetishtirish tizimi agrar sektorda majburiy mehnat amaliyotiga asoslangan edi. Sovet davrida bolalar, talabalar va davlat xizmatchilari paxta yig im-terim ishlariga jalb qilindi. Bu holat mehnat unumdorligiga putur yetkazdi, ʻ chunki majburiy mehnat sharoitida samaradorlik past bo ladi. Paxta dalalarida ʻ ishlagan aholiga kam maosh to langan, ko plab dehqonlar esa og ir sharoitlarda ʻ ʻ ʻ ishlashga majbur bo lgan. Paxta dalalarining katta qismi qo lda terilganligi sababli ʻ ʻ qishloq xo jaligi texnologiyalaridan foydalanish sust edi. Shuningdek, irrigatsiya ʻ tizimining noto g ri tashkil etilishi Orol dengizining qurib borishiga sabab bo ldi. ʻ ʻ ʻ 20 Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi. – T.: Akademiya, 2006. - 144 b. 20 Buning natijasida ekotizimga jiddiy zarar yetkazildi va bu mintaqaning ekologik inqirozga duchor bo lishiga olib keldi.ʻ Paxta sanoati ijtimoiy hayotga ham o z ta sirini o tkazdi. Ko plab oilalar ʻ ʼ ʻ ʻ majburiy mehnat tufayli bolalarini ta lim olishdan ajratishga majbur bo ldi. ʼ ʻ O qituvchilar, shifokorlar va boshqa kasb egalarining dalalarga safarbar etilishi ʻ ta lim va sog liqni saqlash tizimining izdan chiqishiga sabab bo ldi. Paxta ʼ ʻ ʻ monokulturasi natijasida ko pchilik qishloq aholisi qashshoqlikdan chiqib keta ʻ olmadi, chunki ishlab chiqarish va daromad markazlashgan tizim orqali taqsimlangan. Shuningdek, paxta yetishtirish jarayonida ishlatiladigan pestitsidlar va kimyoviy moddalarning haddan tashqari ko p qo llanishi ko plab insonlarning ʻ ʻ ʻ sog lig iga zarar yetkazdi. ʻ ʻ Siyosiy jihatdan paxta ishlab chiqarish va taqsimoti to liq davlat nazoratida ʻ bo lib, mahalliy aholining o z yeriga egalik qilish huquqi cheklangan edi. Sovet ʻ ʻ Ittifoqi davrida markaziy hukumat paxta ishlab chiqarishni qat iy nazorat qilib, ʼ qishloq xo jaligini mustaqil rivojlantirishga yo l qo ymadi. Paxta siyosati barqaror ʻ ʻ ʻ ta minot manbai sifatida ko rilgan va mahalliy rahbarlar davlat rejasini bajarish ʼ ʻ uchun har qanday vositalardan foydalangan. Mustaqillikdan keyin ham uzoq vaqt davomida paxta yetishtirish tizimi davlat tomonidan nazorat qilinib keldi. Keyingi yillarda bozor iqtisodiyotiga o tish bilan paxta sohasida ham o zgarishlar yuz ʻ ʻ berdi. Qishloq xo jaligini isloh qilish, fermer xo jaliklariga mustaqillik berish va ʻ ʻ majburiy mehnatga qarshi kurash bo yicha chora-tadbirlar amalga oshirildi ʻ 21 . Paxta ishlab chiqarish bilan bog liq ekologik muammolar ham katta ahamiyat ʻ kasb etadi. Orol dengizining qurishi paxta monokulturasining salbiy oqibatlaridan biri bo lib, bu butun Markaziy Osiyo mintaqasining ekologik muvozanatini izdan ʻ chiqardi. Orolning qurishi tufayli havoga ko tariladigan sho r va pestitsid ʻ ʻ qoldiqlari inson salomatligiga zarar yetkazib, hududdagi kasalliklar sonini oshirdi. Sug orish tizimining eskirganligi va suv resurslarining samarasiz ishlatilishi ʻ natijasida tuproq sho rlanishi, unumdorlikning pasayishi va qishloq xo jaligining ʻ ʻ barqaror rivojlanishiga to sqinlik qildi. ʻ 21 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. – T.: Sharq, 2000. - 256 b. 21 O zbekiston tarixida paxta sanoati mamlakat iqtisodiyoti va siyosiy tizimigaʻ chuqur ta sir ko rsatgan omillardan biri bo lib, uning oqibatlari uzoq yillar ʼ ʻ ʻ davomida sezilib kelmoqda. Sovet Ittifoqi davrida va mustaqillikning ilk yillarida paxta ishlab chiqarish davlat tomonidan qat iy nazorat qilinib, u mamlakatning ʼ asosiy agrar resursiga aylantirildi. Bu jarayon iqtisodiy rivojlanishning muayyan darajada ta minlanishiga xizmat qilgan bo lsada, uzoq muddatda turli siyosiy va ʼ ʻ iqtisodiy muammolarni yuzaga keltirdi. Xususan, paxta monokulturasi siyosati iqtisodiy diversifikatsiyaning cheklanishiga, qishloq xo jaligidagi boshqa ʻ tarmoqlarning rivojlanishdan ortda qolishiga va ekologik inqirozga sabab bo ldi. ʻ Siyosiy jihatdan esa markaziy nazorat kuchayib, mahalliy aholining iqtisodiy manfaatlari yetarlicha inobatga olinmadi, natijada majburiy mehnat va ekspluatatsiya tizimi yuzaga keldi. Paxta yetishtirish tufayli vujudga kelgan asosiy iqtisodiy muammolardan biri O zbekiston iqtisodiyotining paxta eksportiga qaram bo lib qolganidir. Sovet ʻ ʻ davrida butun mamlakat iqtisodiyoti paxta ishlab chiqarishga yo naltirildi. Natijada ʻ sanoat va xizmat ko rsatish tarmoqlari rivojlanmay qoldi. Bu holat ʻ O zbekistonning iqtisodiy mustaqilligiga putur yetkazdi, chunki mamlakat ishlab ʻ chiqarish va eksport bo yicha asosan paxta yetishtirishga bog liq bo lib qoldi. ʻ ʻ ʻ Sovet Ittifoqi paxta yetishtirish rejasini belgilab, O zbekistonni xomashyo ʻ manbaiga aylantirdi. Mustaqillikdan keyin ham iqtisodiy tizimda paxtaga qaramlik davom etdi, bu esa boshqa tarmoqlarning rivojlanishini sekinlashtirdi 22 . Paxta monokulturasi O zbekiston qishloq xo jaligi sektorini barqaror ʻ ʻ rivojlanish imkoniyatidan mahrum qildi. Sababi, dehqonchilik tizimi faqat paxta yetishtirishga moslashtirildi, natijada oziq-ovqat mahsulotlari yetishtirish hajmi kamaydi va mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi zaiflashdi. Sug orish tizimining ʻ noto g ri tashkil etilishi, agrotexnika qoidalariga rioya qilinmagani va kimyoviy ʻ ʻ vositalarning haddan tashqari qo llanilishi tuproq unumdorligining pasayishiga ʻ olib keldi. Ayniqsa, Orol dengizining qurib borishi paxta yetishtirishga asoslangan noto g ri iqtisodiy siyosatning eng yirik ekologik oqibatlaridan biri sifatida tarixga ʻ ʻ 22 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. – T.: Fan, 2007. - 108 b. 22 kirdi. Orolning qurishi natijasida hududdagi iqlim keskin yomonlashdi, sho rʻ tuproqlar maydoni kengaydi va qishloq xo jaligi hosildorligi tushib ketdi. ʻ Paxta sanoati bilan bog liq iqtisodiy muammolar aholi turmush darajasiga ʻ ham bevosita ta sir ko rsatdi. Ko pchilik dehqonlar va fermerlar iqtisodiy jihatdan ʼ ʻ ʻ qaram bo lib qolishdi, chunki davlat tomonidan belgilangan paxta kvotalari ʻ ularning daromadlarini cheklab qo ydi. Fermer xo jaliklari va ishchilar yetarli ʻ ʻ iqtisodiy mustaqillikka ega bo lmagani sababli, ishlab chiqarish jarayonida ʻ innovatsion texnologiyalar va zamonaviy qishloq xo jaligi usullaridan foydalana ʻ olishmadi. Bundan tashqari, mehnatga past haq to lanishi, majburiy mehnat ʻ amaliyotining mavjudligi va ishlab chiqarish xarajatlarining yuqoriligi fermerlar va qishloq xo jaligida ishlovchi boshqa aholi qatlamlari uchun qiyin sharoitlar yaratdi. ʻ Paxta monokulturasi natijasida yuzaga kelgan siyosiy muammolar ham mamlakatning ichki va tashqi siyosatiga jiddiy ta sir ko rsatdi. Sovet Ittifoqi ʼ ʻ davrida O zbekiston paxta yetishtirish bo yicha qat iy rejalarga bo ysundirildi va ʻ ʻ ʼ ʻ mahalliy boshqaruv tizimi markaziy hokimiyatga qaram bo lib qoldi. Bu holat ʻ mahalliy hokimiyat organlarining iqtisodiy mustaqilligini chekladi va ular faqat yuqoridan kelgan ko rsatmalarga binoan harakat qilishiga sabab bo ldi. ʻ ʻ Mustaqillikdan so ng ham paxta ishlab chiqarish tizimi uzoq yillar davomida ʻ davlat nazoratida bo lib, fermerlarning erkin faoliyat yuritishiga to sqinlik qildi ʻ ʻ 23 . Bundan tashqari, majburiy mehnat tizimi xalqaro miqyosda O zbekistonning ʻ obro siga salbiy ta sir ko rsatdi. Xalqaro inson huquqlari tashkilotlari va boshqa ʻ ʼ ʻ jamoat tashkilotlari O zbekistondagi paxta terimida bolalar mehnati va majburiy ʻ mehnatning mavjudligini tanqid qilib keldi. Bu holat mamlakatning xalqaro savdo aloqalariga salbiy ta sir ko rsatdi, ba zi davlatlar O zbekistonda ishlab chiqarilgan ʼ ʻ ʼ ʻ paxtani sotib olishdan voz kechishdi. Shu sababli, O zbekiston hukumati so nggi ʻ ʻ yillarda majburiy mehnatga qarshi keskin chora-tadbirlarni amalga oshirdi va qishloq xo jaligini isloh qilishga kirishdi. ʻ Paxta yetishtirish jarayoni bilan bog liq yana bir siyosiy muammo resurslarni ʻ noto g ri taqsimlash bilan bog liq edi. Sug orish tizimi, infratuzilma va texnik ʻ ʻ ʻ ʻ 23 Qahramonov T. Iblis iskanjasida 1643 kun. – Toshkent: Sharq, 2002. – 28 b. 23 vositalar yetarlicha rivojlanmagani sababli, paxta ishlab chiqarish jarayonida samaradorlik past bo ldi. Paxta eksportidan tushgan mablag ning katta qismiʻ ʻ markazlashgan tizim orqali taqsimlanib, mahalliy ishlab chiqaruvchilarga yetarlicha yetib bormadi. Natijada, resurslardan samarali foydalanilmagani, korrupsiya va manfaatlar to qnashuvi kabi muammolar paydo bo ldi. ʻ ʻ Paxta ishlab chiqarishning iqtisodiy va siyosiy oqibatlari uzoq muddatli va ko p qirrali bo ldi. Iqtisodiy jihatdan O zbekiston paxta eksportiga haddan tashqari ʻ ʻ ʻ qaram bo lib, boshqa tarmoqlarning rivojlanishi cheklangan. Majburiy mehnat ʻ tizimi xalqaro maydonda mamlakatning obro siga putur yetkazdi va xalqaro ʻ sanksiyalar xavfini yuzaga keltirdi. Ekologik inqiroz, xususan, Orol dengizining qurib borishi esa noto g ri qishloq xo jaligi siyosatining eng og ir oqibatlaridan ʻ ʻ ʻ ʻ biri bo ldi. Siyosiy jihatdan paxta ishlab chiqarish uzoq yillar davomida markaziy ʻ nazorat ostida qolib, mahalliy fermerlar va ishchilar iqtisodiy erkinlikdan mahrum bo ldi. ʻ Shu bois, mustaqillik yillarida qishloq xo jaligida amalga oshirilayotgan ʻ islohotlar, jumladan, paxta yetishtirish tizimining liberallashtirilishi, fermerlarga erkinlik berilishi va majburiy mehnatga qarshi kurashish bo yicha tashabbuslar ʻ juda muhim o rin tutadi. Kelajakda O zbekiston iqtisodiyotini diversifikatsiya ʻ ʻ qilish, qishloq xo jaligini zamonaviy texnologiyalar asosida rivojlantirish va paxta ʻ sanoatining ekologik ta sirini kamaytirish mamlakat barqaror taraqqiyotining ʼ asosiy yo nalishlaridan biri bo lib qolishi lozim ʻ ʻ 24 . O zbekiston tarixida paxta sanoati mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli darajada ʻ ta sir ko rsatgan muhim omillardan biri bo lib, uning uzoq yillar davomida davlat ʼ ʻ ʻ siyosatining markazida bo lishi turli iqtisodiy muammolarni keltirib chiqardi. ʻ Paxta ishlab chiqarishning haddan tashqari ustunlik qilishi natijasida qishloq xo jaligining boshqa tarmoqlari rivojlanmay qoldi, sug orish tizimining noto g ri ʻ ʻ ʻ ʻ yuritilishi ekologik muammolarni keltirib chiqardi, majburiy mehnat tizimi esa aholining ijtimoiy-iqtisodiy ahvoliga salbiy ta sir ko rsatdi. Barcha bu omillar ʼ ʻ 24 Usmonov A. Qabohat saltanati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2005. – 95 b. 24 O zbekiston iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazgan va uni uzoq yillar davomidaʻ inqirozli holatda ushlab turgan. Sovet davrida O zbekistonning qishloq xo jaligi sohasi deyarli butunlay paxta ʻ ʻ yetishtirishga yo naltirildi. O zbekiston Sovet Ittifoqining asosiy paxta ʻ ʻ yetishtiruvchi respublikalaridan biri sifatida shakllandi va Markaziy hukumat tomonidan ishlab chiqilgan rejalar asosida faoliyat yuritdi. Bu holat natijasida mamlakat iqtisodiyoti paxta sanoatiga qaram bo lib qoldi. Paxta yetishtirishdan ʻ tashqari boshqa qishloq xo jalik tarmoqlari, jumladan, oziq-ovqat ishlab chiqarish ʻ sohasi ham rivojlanmay qoldi, natijada mamlakat oziq-ovqat mahsulotlarini chetdan import qilishga majbur bo ldi. Bu esa iqtisodiyotga katta zarar yetkazdi, ʻ chunki importga bog liq bo lish milliy valutaning zaiflashishiga ham sabab bo ldi. ʻ ʻ ʻ O zbekiston iqtisodiyotiga yetkazilgan yana bir jiddiy zarar paxta ʻ monokulturasi natijasida sanoat va boshqa tarmoqlarning rivojlanishdan ortda qolganidir. Ko pgina rivojlangan davlatlar agrar sektordan sanoatga o tish orqali ʻ ʻ iqtisodiyotini mustahkamlashga erishgan bo lsa, O zbekiston uzoq yillar davomida ʻ ʻ paxta yetishtirishga haddan tashqari e tibor bergani sababli sanoat tarmog ining ʼ ʻ rivojlanishi sekinlashdi. O zbekistonda ishlab chiqarilgan paxta asosan xomashyo ʻ shaklida eksport qilinar, lekin respublika hududida to qimachilik sanoati yetarlicha ʻ rivojlanmagan edi. Bu esa paxtaning qiymat zanjiri bo yicha kamroq daromad ʻ keltirishiga olib keldi. Agar paxta to liq qayta ishlanib, tayyor mahsulot sifatida ʻ eksport qilinganida, bu mamlakat iqtisodiyotiga ancha katta daromad olib kelgan bo lar edi ʻ 25 . Paxta yetishtirish jarayoni ko plab tabiiy resurslardan, xususan, suvdan juda ʻ katta miqdorda foydalanishni talab qiladi. Sovet Ittifoqi davrida paxta plantatsiyalarining kengaytirilishi natijasida O zbekistonning sug orish tizimi ʻ ʻ noto g ri tashkil etildi. Sug orish uchun Amudaryo va Sirdaryo suvlarining ʻ ʻ ʻ ortiqcha ishlatilishi Orol dengizining qurib ketishiga sabab bo ldi. Bu esa nafaqat ʻ ekologik, balki iqtisodiy nuqtayi nazardan ham katta zarar yetkazdi. Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan sho rlanish, chang va tuzli bo ronlar ʻ ʻ 25 Isfandiyor. Inqiroz yoxud generallar o‘yini. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 1997. – 188 b. 25 qishloq xo jaligi uchun muhim bo lgan yerlarning unumdorligini pasaytirdi.ʻ ʻ Unumdor yerlarning yo qolishi natijasida paxta hosildorligi kamaydi, hosildorlik ʻ pasaygani sari iqtisodiy zarar ko payib bordi. ʻ Sovet davrida paxta yetishtirish jarayonida majburiy mehnat tizimi joriy etildi. O zbekistonning minglab fuqarolari, xususan, talabalar, o qituvchilar va ʻ ʻ davlat xizmatchilari paxta terimiga safarbar etildi. Majburiy mehnatning mavjudligi esa mehnat bozoriga salbiy ta sir ko rsatdi. Ishchi kuchi asosan paxta ʼ ʻ terishga jalb qilingani sababli boshqa tarmoqlarda mehnat tanqisligi yuzaga keldi. Ta lim, sog liqni saqlash va boshqa sohalarda ishlovchi mutaxassislarning ʼ ʻ mavsumiy ravishda paxta dalalariga chiqarilishi mamlakatning umumiy iqtisodiy samaradorligini pasaytirdi. Mustaqillikdan so ng ham paxta yetishtirish tizimida majburiy mehnat ʻ elementlari uzoq yillar davomida saqlanib qoldi. Bu esa xalqaro hamjamiyat tomonidan tanqid qilinishiga sabab bo ldi. Ayrim yillarda O zbekiston paxtasi ʻ ʻ majburiy mehnat va bolalar mehnati qo llanilganligi sababli xalqaro bozorlarda ʻ boykot qilindi. Bu esa mamlakat eksport hajmining kamayishiga, chet el investitsiyalarining qisqarishiga va iqtisodiyotga qo shimcha zarar yetkazilishiga ʻ olib keldi 26 . Paxta yetishtirish tizimi markazlashgan boshqaruv asosida yuritilgani sababli bu sohada korrupsiya keng tarqaldi. Fermer xo jaliklari davlat tomonidan ʻ belgilangan kvotalarni bajarishga majbur bo ldi, ammo ularning daromadlari ʻ cheklangan edi. Bu esa noqonuniy yo llar bilan daromad topishga sabab bo ldi. ʻ ʻ Mahalliy hokimiyat organlari va fermerlar o rtasida korrupsiya avj oldi, paxta ʻ terimi jarayonida ham noqonuniy kelishuvlar ko paydi. Korrupsiyaning ʻ rivojlanishi iqtisodiy o sishga to sqinlik qildi va resurslarning samarasiz ʻ ʻ taqsimlanishiga olib keldi. 26 Ўзбекистоннинг янги тарихи. I китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарк, 2000. – 133 б. 26 2.2. Paxta ishining ijtimoiy oqibatlari Paxta ishi O’zbekiston SSRda 1980-yillarning boshlarida boshlangan va respublikada katta siyosiy, iqtisodiy hamda ijtimoiy beqarorlikni keltirib chiqargan ommaviy repressiya jarayoni edi. Ushbu kampaniya asosan korrupsiya, poraxo’rlik va xo’jalik jinoyatlariga qarshi kurash niqobi ostida olib borilgan bo’lsa-da, aslida u mahalliy siyosiy elita va xalqning jipsligini buzish, O’zbekiston SSRni markaziy hokimiyatga yanada qaram qilish va mahalliy ziyolilarni yo’q qilishga qaratilgan edi. Natijada, bu voqea butun O’zbekiston jamiyatining turli qatlamlariga og’ir ta’sir ko’rsatdi. Ijtimoiy jihatdan qaralganda, "Paxta ishi"ning oqibatlari uzoq yillar davomida sezilib turdi va u nafaqat jismoniy, balki ma’naviy yo’qotishlarga ham sabab bo’ldi 27 . Birinchi navbatda, bu ish tufayli jamiyatda kuchli qo’rquv muhiti yaratildi. Minglab odamlarning qamoqqa olinishi, ularning turli qiynoqlarga solinishi va jinoiy ayblovlar bilan yuzlashishi aholining ruhiy holatiga katta ta’sir ko’rsatdi. Odamlar hatto o’z qarindoshlari yoki do’stlariga ham ishonishdan qo’rqib qoldi, chunki ko’pchilik begunoh insonlarning ustidan yozilgan donoslik xatlari va soxta guvohliklar tufayli jazolangan edi. Bu holat jamiyatdagi ishonch tizimini izdan chiqardi va odamlar orasida ehtiyotkorlik, shubha va xavotir muhitini shakllantirdi. Ikkinchidan, bu jarayonda ko’plab mahalliy rahbarlar, ziyolilar va ishbilarmonlar yo’q qilindi. "Paxta ishi" bahonasida nafaqat yuqori lavozimli davlat xizmatchilari, balki oddiy kolxozchilar, agronomlar, paxtachilik sohasida ishlovchi mutaxassislar ham qatag’on qilindi. Ularning aksariyati jazo muddatlarini qamoqxonada o’tkazdi, ba’zilari esa qattiq bosim ostida o’z joniga qasd qildi. Shu tariqa, respublikaning boshqaruv tizimi bo’shab qoldi va tajribali mutaxassislar yo’q qilindi. Bu esa nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy tizimga ham jiddiy zarar yetkazdi. O’zbek jamiyati ilm-fan, madaniyat va qishloq xo’jaligi sohalarida tajribali mutaxassislarni yo’qotgani uchun katta yo’qotishlarga duch keldi. 27 Bobobekov H., Karimov Sh., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. – T.: Fan, 2007. - 108 b. 27 Paxta ishi natijasida ko’plab oilalar ajralib ketdi. Aybsiz qamalgan insonlarning oila a’zolari ham tazyiqqa uchradi, ularga jamiyatda ishonchsizlik bilan qaraldi va ba’zi hollarda ular ham ta’qib ostiga olindi. Xususan, qamoqqa olinganlarning farzandlari maktab va oliy o’quv yurtlarida kamsitildi, ishga joylashishlari qiyinlashdi va ularning kelajagi mavhum bo’lib qoldi. Ko’plab oilalar ijtimoiy bosim tufayli ruhiy va moddiy muammolarga duch keldi. Ayrimlar boshqa hududlarga ko’chib ketishga majbur bo’ldi, boshqalari esa jamiyat tomonidan yakkalanib qoldi. Bu esa oilaviy qadriyatlarning yemirilishiga va jamiyat ichida ijtimoiy tabaqalanishning kuchayishiga olib keldi. Paxta ishi natijasida O’zbekistonda mehnat madaniyati va yondashuvi ham o’zgardi. Ilgari qishloq xo’jaligi sohasida faoliyat yuritgan mutaxassislar va ishchilar o’zlariga nisbatan adolatsizlikni ko’rganidan keyin bu sohaga bo’lgan ishonchini yo’qotdi. Paxta yetishtirish bilan shug’ullangan fermerlar va kolxozchilar ishlariga ehtiyotkorlik bilan yondashishga majbur bo’ldi, chunki ular har qanday vaqtda jinoiy ayblovlarga duch kelishi mumkin edi. Shu tariqa, iqtisodiy rivojlanish bilan bir qatorda jamiyatdagi umumiy mehnat madaniyatiga ham zarar yetdi. O’zbekiston jamiyatining ma’naviy holatiga ham ta’sir ko’rsatdi. Aholi o’rtasida ishonchsizlik va xavotir kuchaydi, bu esa ijtimoiy munosabatlarga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Sovet hokimiyati tomonidan olib borilgan repressiya siyosati odamlarning davlatga bo’lgan ishonchini keskin pasaytirdi. Ko’pchilik "Paxta ishi"ning ataylab uyushtirilgan fitna ekanligini anglab yetdi va bu omil mustaqillik sari intilish ruhini yanada kuchaytirdi 28 . Mustaqillik yillarida "Paxta ishi"ga tarixiy adolat nuqtai nazaridan baho berildi va bu jarayonda qatag’on qilingan ko’plab insonlarning nomi tiklandi. 1990-yillarning boshlarida O’zbekiston hukumati tomonidan qabul qilingan qarorlar asosida bu ish siyosiy repressiya sifatida baholandi va qatag’on qilingan shaxslar oqlandi. Ayniqsa, Sharof Rashidovning nomi tiklanib, uning mamlakat taraqqiyotiga qo’shgan hissasi qayta e’tirof etildi. Bu voqealar jamiyatda adolatni 28 Yunusova X. XX asrning 80-yillarida O zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va ma naviy hayot. – Toshkent: ʻ ʼ Fan, 2020. – 123 b. 28 tiklash yo’lida muhim qadam bo’ldi va "Paxta ishi" qurbonlari xotirasini tiklashga xizmat qildi. Bugungi kunga kelib ham “Paxta ishi”ning ijtimoiy oqibatlari jamiyatda sezilib turadi. O’zbek xalqining tarixiy xotirasida bu voqea og’riqli bir jarayon sifatida saqlanib qolgan va bu kabi repressiyalar takrorlanmasligi uchun doimo eslanishi lozim. Tarixchilar, huquqshunoslar va jamiyatshunoslar ushbu mavzuni chuqur o’rganib, kelajak avlodga saboq sifatida yetkazishmoqda. "Paxta ishi"ning saboqlari bugungi O’zbekiston siyosati va ijtimoiy hayotida adolatni mustahkamlash, inson huquqlarini himoya qilish va tarixiy haqiqatni fosh qilish yo’nalishida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Eng avvalo, "Paxta ishi" oddiy fuqarolar orasida qo’rquv va ishonchsizlik muhitini yaratdi. O’sha yillarda odamlar istalgan vaqtda qatag’on qilinishi, noqonuniy so’roqlarga tortilishi yoki aybsiz ravishda qamoqqa olinishi mumkin edi. Hukumat idoralari, prokuratura va huquq-tartibot organlari muntazam ravishda ishchilar, brigadirlar, dehqonlar va kolxoz boshqaruvchilarini so’roq qilgan, ko’plab fuqarolarni zo’ravonlik bilan o’z aybini tan olishga majbur qilgan. Natijada jamiyatda chuqur qo’rquv muhitini shakllantirdi, odamlar o’z hamkasblari, qo’shnilari va hatto oila a’zolariga nisbatan ehtiyotkor bo’lib qoldi. Chunki ko’plab begunoh insonlar donoslik xatlari, tuhmat yoki soxta guvohliklar tufayli jazolangan edi 29 . Shuningdek, oddiy fuqarolar uchun "Paxta ishi" og’ir iqtisodiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Minglab kishilar asossiz ravishda ish joylaridan haydaldi yoki qamoqqa tashlandi, natijada ularning oilalari moddiy jihatdan juda og’ir ahvolga tushib qoldi. Paxtachilik bilan shug’ullangan fermerlar, brigadirlar, agronomlar va boshqa qishloq xo’jaligi xodimlari davlat topshiriqlarini bajargan bo’lsa-da, "korrupsiya va paxta xatloviga soxtakorlik bilan yondashish" aybi bilan jazolandi. Bu esa minglab oilalarni ocharchilik va qashshoqlikka olib keldi. Ishidan ayrilgan odamlarning oilalari esa turmush kechirishda katta muammolarga duch kelib, 29 Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 154 b. 29 bolalarining ta’lim olishi va normal hayot kechirishi uchun yetarli sharoit yarata olmadi. Bundan tashqari, "Paxta ishi" tufayli minglab oilalar ajralib ketdi. Qamoqqa olingan shaxslarning ayollari va farzandlari jamiyat tomonidan kamsitildi, ular "xalq dushmani" yoki "jinoyatchining oilasi" degan tamg’a ostida hayot kechirishga majbur bo’ldi. O’sha yillarda hukumatning qatag’on siyosati shunchalik shafqatsiz bo’lganki, begunoh qamalgan shaxslarning yaqinlari ham nazorat ostida bo’lib, ular jamiyat tomonidan rad etilgan qatlamga aylangan. Ayrim hollarda oilalar yashash joylarini tark etishga, boshpana topish uchun boshqa hududlarga ko’chib ketishga majbur bo’lishgan. "Paxta ishi"ning yana bir og’ir oqibati majburiy mehnatning kuchayishi bo’ldi. Sovet ittifoqida paxta strategik mahsulot hisoblangan va uning hosildorligini oshirish uchun davlat barcha resurslarni ishga solgan. Shu sababli paxta terimi mavsumida millionlab kishilar dalaga majburiy safarbar qilingan. Hatto maktab o’quvchilari, talabalari, muallimlar va shifokorlar ham paxta terimiga jalb qilingan. Bu holat ta’lim tizimiga ham katta zarar yetkazgan, chunki yosh avlod bilim olishdan ko’ra paxta dalalarida ishlashga majbur bo’lgan. Shu bilan birga, sog’liqni saqlash tizimi ham og’ir ahvolga tushib qolgan, chunki shifokor va tibbiyot xodimlarining aksariyati paxta terimiga chiqarilgan 30 . "Paxta ishi" natijasida oddiy mehnatkashlar davlat tuzilmalariga ishonchini butkul yo’qotdi. Sovet hokimiyatining bu siyosati adolatsizlik va repressiyalarga asoslanganligini anglagan oddiy fuqarolar, ayniqsa qishloq aholisi, mustaqillik haqida o’ylay boshladi. Chunki ular bunday tizimda yashash qanchalik xavfli ekanligini o’z boshidan kechirgan edi. Qamoqqa olingan yoki majburan mehnatga jalb qilingan oddiy fuqarolarning ko’pchiligi Sovet tuzumiga qarshi norozilik bildira olmagan bo’lsa-da, mustaqillik yillarida bu adolatsizlikka tarixiy baho berilishi va qatag’on qilingan kishilar nomi oqlanishi milliy ongni tiklash yo’lidagi muhim qadamlardan biri bo’ldi. 30 Azamxo’jayev S. Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan– T.: Fan 1996. - 78 b. 30 Mustaqillik yillarida "Paxta ishi"ning siyosiy va huquqiy jihatdan adolatsiz ekanligi qayta ko’rib chiqildi. Qatag’on qurbonlarining ismi tiklandi, ko’plab jabrlangan oilalarga davlat tomonidan moddiy va ma’naviy ko’mak berildi. Ayniqsa, Sharof Rashidovning nomi tiklanib, u Sovet hokimiyatining qurbonlaridan biri sifatida e’tirof etildi. Bu harakatlar orqali O’zbekiston hukumati o’z tarixidagi eng og’ir davrlardan biri bo’lgan "Paxta ishi"ga nisbatan adolatni tiklashga harakat qildi. "Paxta ishi" oddiy fuqarolarga mislsiz zarar yetkazdi. Minglab insonlar nohaq qamaldi, oilalar ajralib ketdi, odamlar ta’qib va bosim ostida yashashga majbur bo’ldi. Qashshoqlik, qo’rquv, ishonchsizlik jamiyatda chuqur ildiz otib, odamlarning kundalik hayotiga ta’sir qildi. Majburiy mehnat tufayli yoshlar bilim olish imkoniyatidan mahrum bo’ldi, tibbiyot va ta’lim sohalari izdan chiqdi. Eng achinarlisi, ko’plab begunoh insonlarning nomi yillar davomida "jinoyatchi" sifatida tilga olindi va ularning oilalari og’ir ijtimoiy bosim ostida qoldi. Bugungi kunda "Paxta ishi" tarixiy saboq sifatida yodga olinmoqda. U O’zbekiston xalqining mustaqillik sari intilishida muhim omillardan biri bo’ldi, chunki aynan shu adolatsizlik xalqning o’z davlatiga, o’z yeriga va o’z tarixiga egalik qilish istagini kuchaytirdi. Shu bois, bu fojiali voqea hech qachon unutilmasligi, kelajak avlodlarga saboq sifatida yetkazilishi lozim. "Paxta ishi" O’zbekiston tarixidagi eng murakkab davrlardan biri bo’lib, undan chiqarilgan xulosa millatning kelajagini adolat, inson huquqlari va erkinlik tamoyillariga asoslangan jamiyat qurishga undaydi 31 . Eng avvalo, "Paxta ishi" tufayli jamiyatda qo’rquv va ishonchsizlik muhitining kuchayishi kuzatildi. Minglab odamlar korrupsiyada yoki xo’jalik jinoyatlarida ayblanib, nohaq jazolangan. Huquq-tartibot organlari, KGB va prokuratura xodimlari tomonidan olib borilgan tergovlar shafqatsiz bo’lib, odamlarni qiynash, majburan "aybini tan oldirish" va tuhmat bilan qamoqqa tashlash odatiy holga aylangan. Bu esa jamiyatda keskinlikni oshirib, odamlar bir- biriga nisbatan shubha bilan qaray boshlashiga sabab bo’ldi. Mahallalarda, ish 31 Завоевание Туркестана. Заметки по среднеазиатскому вопросу, Д. И. Романовского // Русский вестник, № 7. – СПб., 1868. – 55 с. 31 joylarida va hatto oila ichida ham ishonchsizlik paydo bo’ldi, chunki ba’zi hollarda begunoh odamlarning qamalishiga yaqinlari yoki hamkasblari yozgan donoslik xatlari sabab bo’lgan. Bundan tashqari, "Paxta ishi" tufayli yuzaga kelgan inqiroz natijasida minglab oilalar ijtimoiy-iqtisodiy muammolarga duch keldi. O’zbekistonda paxtachilik bilan shug’ullangan minglab fermerlar, brigadirlar, kolxoz va sovxoz rahbarlari korrupsiya va poraxo’rlik ayblovlari bilan jazolandi. Ularning ko’pchiligi haqiqatda korrupsiyaga aloqador bo’lmagan, balki davlat tomonidan belgilangan paxta rejalarini bajarishga majburlangan oddiy mehnatkashlar edi. Natijada, ushbu oilalar daromad manbalaridan ayrilib, qashshoqlik girdobiga tushib qoldi. Ko’plab ayollar oilani boqish uchun og’ir mehnat qilishga majbur bo’ldi, qariyalar esa e’tiborsiz qolib ketdi. Shuningdek, "Paxta ishi" ta’lim va sog’liqni saqlash tizimlariga ham salbiy ta’sir ko’rsatdi. Maktab o’quvchilari, talabalar va o’qituvchilar paxta terimiga majburiy ravishda chiqarilganligi sababli ta’lim jarayoni izdan chiqdi. Yoshlar ilm olish o’rniga dalada mehnat qilishga majbur bo’ldi, bu esa keyingi avlodlarning savodsizligi va kam malakali bo’lib yetishishiga sabab bo’ldi. Bundan tashqari, shifokor va tibbiyot xodimlarining ham paxta terimiga jalb qilinishi natijasida sog’liqni saqlash tizimi falaj holatga tushdi. Odamlar kerakli tibbiy xizmatlardan foydalana olmay qoldi, kasalliklarning oldini olish bo’yicha chora-tadbirlar e’tibordan chetda qoldi va natijada o’lim holatlari ortdi 32 . Bundan tashqari, "Paxta ishi" jamiyatda ijtimoiy tabaqalanishni yanada kuchaytirdi. Paxta yakkahokimligi natijasida qishloq aholisining og’ir mehnat sharoitlari yanada og’irlashdi. Paxta yetishtirish va yig’im-terim jarayoni odatda qishloq aholisining zimmasiga tushgan bo’lsa, bu ishlardan davlat amaldorlari yoki yuqori martabali rahbarlar foyda ko’rgan. Ammo aynan shu rahbarlar ham keyinchalik korrupsiyada ayblanib, jazolangan. Shu bilan birga, qishloq aholisi majburiy mehnat tufayli o’z xo’jaliklarini rivojlantirish imkoniyatidan mahrum bo’ldi. 32 Бартольд В.В. История културы жизни Туркестана. – M.: - с. 102. 32 Paxta kampaniyasi tufayli yuzaga kelgan ijtimoiy inqiroz nafaqat iqtisodiy va siyosiy tizimni, balki milliy ongni ham o’zgartirdi. Sovet hukumati tomonidan amalga oshirilgan bunday adolatsizliklar natijasida O’zbekiston xalqining mustaqillikka intilishi kuchaydi. Odamlar Sovet tizimining repressiv xarakterini anglab yetdi va o’z davlatiga, o’z iqtisodiyotiga egalik qilish istagi ortdi. Mustaqillikdan so’ng "Paxta ishi" yana bir bor qayta ko’rib chiqildi, qatag’on qilingan shaxslarning nomi tiklandi, adolat tantana qildi. “Paxta ishi”ning ijtimoiy oqibatlari O‘zbekiston jamiyatiga chuqur iz qoldirgan. Ushbu siyosiy kampaniya natijasida ko‘plab odamlar asossiz qatag‘on qilindi, ijtimoiy adolatsizlik kuchaydi, jamiyatda qo‘rquv muhitini shakllantirdi va butun boshli tizimga nisbatan ishonchsizlikni kuchaytirdi. Bu jarayonning ta’siri nafaqat iqtisodiy sohada, balki ijtimoiy, siyosiy va madaniy jabhalarda ham sezilarli bo‘ldi. “Paxta ishi” tufayli minglab insonlar nohaq ayblanib, qamoqqa tashlandi, o‘lim jazosiga hukm qilindi yoki qattiq ruhiy va jismoniy qiynoqlarga duch keldi. Ularning oilalari ham davlat nazorati ostiga olinib, jamiyatdan ajratildi, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan og‘ir ahvolga tushib qoldi. Butun boshli avlodlar bu qatag‘onlarning og‘ir yukini ko‘tarishga majbur bo‘ldi. Ushbu kampaniya natijasida jamiyatda umumiy ishonchsizlik muhitining shakllanishiga sabab bo‘ldi. Odamlar o‘z yaqinlari va hamkasblariga nisbatan ham ishonchsizlik bilan qaray boshladi. Sovet tuzumining repressiv siyosati tufayli jamiyat a’zolari bir-birini kuzatib borish, axborot yetkazib berish va qoralash kabi majburiyatlarni bajarishga undaldi, bu esa ijtimoiy birlikni yemirdi 33 . 33 Ziyoyev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi - T.: 2001. - 122 b. 33 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Paxta ishi O zbekiston tarixining engʻ murakkab va og riqli sahifalaridan biri bo lib, bu jarayon 1980-yillarning ʻ ʻ boshlarida SSSR markaziy hokimiyati tomonidan uyushtirilgan keng ko lamli ʻ siyosiy repressiyalarni o z ichiga olgan. Bu ish niqobi ostida minglab insonlar ʻ nohaq qatag on qilindi, o z lavozimidan chetlatildi, qamoqqa tashlandi yoki ʻ ʻ jamiyatdan ajratildi. O zbekistonning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy hayotiga ulkan ʻ ta sir ko rsatgan ushbu voqea mamlakatning o z mustaqilligini qo lga kiritish ʼ ʻ ʻ ʻ yo lidagi muhim sinovlardan biri bo ldi. Ushbu kurs ishi davomida Paxta ishining ʻ ʻ sabablari, uning amalga oshirilish mexanizmlari va oqibatlari keng tahlil qilindi hamda mustaqillikdan keyingi davrda unga berilgan baho ko rib chiqildi. Bu ʻ jarayonning bosh sababi O zbekiston SSRda paxta yetishtirish hajmining sun iy ʻ ʼ ravishda oshirilishi va hosil bo yicha noto g ri hisobotlar berilishi bilan bog liq ʻ ʻ ʻ ʻ edi. Biroq, aslida bu bahona bo lib, asosiy maqsad O zbekistonning milliy elitasini ʻ ʻ yo q qilish va respublikadagi siyosiy boshqaruvni to liq Moskvaga qaram qilish ʻ ʻ edi. Sharof Rashidov boshchiligida O zbekiston iqtisodiy jihatdan rivojlanib, ʻ qishloq xo jaligi hamda sanoat sohalarida yuksalish kuzatilgan bo lsada, uning ʻ ʻ vafotidan so ng Kreml tomonidan respublikaning rahbariyatiga nisbatan shubha ʻ uyg ona boshladi. Shu tariqa, 1983-yildan boshlab SSSR Bosh prokuraturasi, KGB ʻ va ichki ishlar organlari tomonidan respublika rahbariyatiga nisbatan tekshiruvlar boshlab yuborildi. Bu jarayonda o zbek elitasining aksariyat qismi korrupsiya va ʻ poraxo rlikda ayblanib, qamoqqa tashlandi yoki o z lavozimidan chetlatildi. ʻ ʻ Paxta ishi O zbekiston SSRning siyosiy va ijtimoiy tizimiga ulkan zarar ʻ yetkazdi. Minglab davlat xizmatchilari, qishloq xo jaligi yetakchilari, huquq- ʻ tartibot idoralari vakillari, jurnalistlar, yozuvchilar va oddiy ishchilar bu qatag onning qurboniga aylandi. Ayrimlar qamoqqa tashlangan bo lsa, boshqalari ʻ ʻ ruhiy bosim va ta qiblar ostida qoldi. Ko plab rahbarlar qattiq tazyiqlar natijasida ʼ ʻ hayotdan ko z yumdi yoki o z joniga qasd qildi. Jumladan, Nabi Azimov, Jura ʻ ʻ Rahimov, Rahmatulla Allayarov kabi ko plab nufuzli shaxslar bu jarayonning ʻ 34 ayanchli qurbonlariga aylanishdi. Ularning ayrimlari mustaqillikdan keyingina oqlangan bo lsada, bu ularning hayotida va oila a zolarida qoldirgan jarohatlarʻ ʼ butunlay yo qolib ketmadi. ʻ Siyosiy jihatdan olib qaralganda, Paxta ishi O zbekistonda mahalliy ʻ boshqaruv tizimining izdan chiqarilishiga olib keldi. O zbekiston SSR rahbariyati ʻ va davlat amaldorlarining qatag on qilinishi natijasida rahbarlik bo shab qoldi va ʻ ʻ Moskva bu bo shliqni Kremlga sodiq odamlar bilan to ldirishga harakat qildi. ʻ ʻ Natijada, 1986-yilda O zbekistonga tashqaridan, mahalliy elita bilan hech qanday ʻ aloqasi bo lmagan Gennadiy Kolbin yuborildi. Bu qaror O zbekiston xalqining ʻ ʻ noroziligiga sabab bo ldi va mahalliy boshqaruv tizimining samaradorligiga katta ʻ zarba berdi. Iqtisodiy jihatdan esa Paxta ishi O zbekiston qishloq xo jaligi va ʻ ʻ ishlab chiqarish tizimiga jiddiy zarar yetkazdi. O zbek paxtachilik tizimi ʻ boshqaruvchilari korrupsiya va firibgarlikda ayblanganligi sababli qishloq xo jaligidagi islohotlar izdan chiqdi. Paxta yakkahokimligi davom etgan bo lsada, ʻ ʻ sohaning strategik boshqaruvchilari yo qotilgani sababli ishlab chiqarish tizimi ʻ izdan chiqdi va SSSR parchalanganidan so ng mamlakat jiddiy iqtisodiy inqirozga ʻ duch keldi. Mustaqillik yillarida Paxta ishining adolatsizligi qayta ko rib chiqildi va bu ʻ jarayon siyosiy repressiya sifatida baholandi. 1991-yildan boshlab O zbekiston ʻ hukumati tomonidan ushbu ish bo yicha qatag on qilingan shaxslar oqlandi va ʻ ʻ ularning oilalariga nisbatan adolat tiklandi. Ayniqsa, Sharof Rashidov nomining tiklanishi, uning faoliyatiga ijobiy baho berilishi va u haqidagi tuhmatlarning rad etilishi mustaqillik yillarida amalga oshirilgan eng muhim tarixiy adolat qarorlaridan biri bo ldi. Rashidovning xizmatlari qayta e tirof etilib, uning ʻ ʼ O zbekiston taraqqiyotiga qo shgan hissasi alohida ta kidlandi. Shuningdek, bu ʻ ʻ ʼ yillar davomida tarixchilar va huquqshunoslar Paxta ishini chuqur o rganib, uning ʻ nohaq uyushtirilgan siyosiy qatag on bo lganligini ilmiy jihatdan asoslab berishdi. ʻ ʻ Ko plab hujjatlar va guvohliklar asosida SSSR hukumati tomonidan olib borilgan ʻ repressiya harakatlari fosh qilindi. Bu jarayon mustaqil O zbekiston tarixiy ʻ xotirasining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etdi. 35 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Rahbariy adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. Inson qadri uning huquq va erkinliklari qonuniy manfaatlari uchun. –T.: O zbekiston, 2022. – 392 b. ʻ II. Ilmiy adabiyotlar 2. Azamat Ziyo. O‘ zbek davlatchiligi tarixi. – T . : Sharq, 2000. - 450 b. 3. Bobobekov H., Karimov S h ., Sodiqov M., Usmonov Q., Xolboyev S., Shoymardonov I. O‘zbekiston tarixi. – T.: Fan, 2007. - 458 b. 4. Ў збекистоннинг янги тарихи. I китоб. Туркистон Чор Россияси мустамлакачилиги даврида. – Т.: Шарк, 2000. – 386 б. 5. Sagdullayev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat bos h qaruvi tarixi. – T . : Akademiya, 2006. - 474 b. 6. Зиёев Ҳ. Ўзбекистон мустамлака ва зулм исканжасида. – Т.: Шарқ, 2006. - 367 б. 7. Ziyoyev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi - T.: 2001. - 348 b. 8. Sodiqov H. Turkistonning mustamlakachilik siyosati va istiqlol uchun kurash (XX asr). – T.: 1994. – 374 b. 9. Sodiqov H., Jo’rayev N. O’zbekiston tarixi. – T.: Sharq, 2011. - 366 b. 10. Alimova D., Golovanov A. O zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: si ʻ yo siy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. 1917-1990-yillar. – T.: O zbekiston, 2000. ʻ - 470 b. 11. Usmonov M. O‘zbekiston urush davrida: Ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar. – T.: Universitet, 1985. – 280 b. 12. Azamxo’jayev S. Turkiston mustaqilligi va birligi uchun kurash sahifalaridan – T.: Fan 1996. - 120 b. 13. Абдурахимова Н . А ., Эргашев Ф . Р . Туркистонда чор мустамлака тизими – Т.: “ Академия ” 2002. - 340 б . 37 III . Xorijiy adabiyotlar 14. Зиёев Х. Экономические связи Средней Азии с Сибирю в XVI-XIX вв. – Т., 1983. – 244 б. 15. Завоевание Туркестана. Заметки по среднеазиатскому вопросу, Д. И. Романовского // Русский вестник, № 7. – СПб., 1868. – 165 с. 16. Гуломов Х.Г. Дипломатическая отношения государство Средней Азии с России в XVIII - первое половине XIX века. – Т.: Фан, 2005. – 111 б. 17. Губаева С.С. Население Ферганской долины в конце XIX – начале ХХ в. – Т.: Фан, 1991. – 134 б. 18. Ахмеджанов Г.А. Россия и Центральная Азия взаимосвязь исторической защиты. – М., - Т., 2008. – 246 б. 19. Бартольд В.В. История културы жизни Туркестана. – M .: - с. 322. 20. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч. T . I . - М,: Изд. Вост, лит., 1963. - С. 760. IV. Internet manbalari 21. https:// www.ziyo.net.uz 22. https:// www.e-tarix.uz 23. https:// www.natlib.uz 38

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. OʻZBEKISTONDA PAXTA ISHINING TARIXIY SHAKLLANISHI

1.1. Paxta ishining mohiyati va uning kelib chiqish sabablari

1.2. Sovet davrida paxta yetishtirish tizimi va majburiy mehnatning joriy etilishi

II BOB. PAXTA ISHINING IQTISODIY, IJTIMOIY VA SIYOSIY OQIBATLARI

2.1. Paxta ishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy va iqtisodiy muammolar

2.2. Paxta ishining ijtimoiy oqibatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI

Купить