O‘zbekistonda qadimgi davr davlatchiligi tarixi (milodddan avvalgi VI asr-milodiy IV asr) - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

O‘zbekistonda qadimgi davr davlatchiligi tarixi (milodddan avvalgi VI asr-milodiy IV asr)

Купить

O’zbekistonda qadimgi davr davlatchiligi tarixi (milodddan avvalgi VI asr-
milodiy IV asr).
Reja:
1 Qang’ davlatchiligi hududi va boshqaruvi
2.Davon davlat hududi va boshqaruv tizimi
3. Kushon davlati (podsholigi).hududi va boshqaruv tizimi

Antik davr O’zbekiston hududlarida tarqqiy etgan davlatlardan biri –Qang’
davlatidir. Qadimgi Xitoy manbalarida Qang’ davlati mavjud bo’lganligi haqidagi
ma’lumotlar mil.avv. III asr oxiri – II asr boshlariga to’g’ri keladi. Ammo, Qang’
davlati va qang’arlar tarixining mashhur bilimdoni K. Sh. Shoniyozovning
fikricha, bu davlat mil. avv III asrning boshlarida paydo bo’ladi.
Keyinroq esa, Yunon-Baqtriya davlati va qo’shni ko’chmanchi qabilalar
bilan bo’lgan kurashlar natijasida Qang’ davlati yanada mustahkamlanadi hamda
manbalarda O’rta Osiyodagi yirik davlatlardan biri sifatida tilga olinadi. Qang’
davlati asosini tashkil etgan qabilalar Sirdaryoning o’rta va quyi oqimlarida
istiqomat qilganlar. Davlat tashkil topgan dastlabki davrda uning hududiy asosini
Toshkent vohasi tashkil etgan. Tashqi harbiy hujumlar tufayli Qang’ davlati
nafaqat mustahkamlanib oladi, balki o’z chegaralarini ham kengaytirib boradi.
Ya’ni, mil.avv. II va milodiy I asrda Qang’ davlatining hududi ancha kengayib
Toshkent vohasi, O’rta Sirdaryo yerlari, Talas vodiysi va Chu daryosining quyi
oqimidagi yerlarni o’z ichiga olar edi.
Qang’ davlati haqida bizgacha yetib kelgan manbalarda bu davlat hokimiyati
qanday idora qilingani, boshqaruv tartibi va shakllari haqida aniq ma’lumotlar
saqlanib qolmagan.
Katta Xan sulolasi tarixida (mil.avv.202-mil. 25 yy) Qang’ podshosi o’z
oqsoqollari bilan maslahatlashib ish tutganligi haqida ma’lumot beriladi. Bundan
xulosa chiqargan tadqiqotchilar o’sha davrda tashkil topgan Qang’ davlatida
kengash muhim rol o’ynaganligini, davlat kengashida qabila boshliqlari, harbiy
sarkardalar faol qatnashganliklarini hamda ularning fikri hal qiluvchi ahamiyatga
ega bo’lganligini ta’kidlaydilar. Demak, o’sha davrlarda podsho saroyi qoshida
kengash mavjud bo’lib, podshoning ichki hamda tashqi siyosati va boshqa barcha
davlat ishlari va boshqaruvi bilan bog’liq masalalar ana shu kengash yig’ilishida
hal qilingan.
Qang’ davlatiga qarashli yerlar bir nechta viloyatlarga (yoki
mulklarga)bo’lingan bo’lib, ularning har birini jobg’u yoki yobg’u (qad. Xitoy
manbalarida – chjaovu) deb nomlangan xokimlar boshqargan.

Jobg’ular mamlakat boshqaruvida Qang’ podsholarining asosiy tayanchi
hisoblangan.Jobg’ular podsholarga yaqin kishilardan, ularning qarindoshlaridan,
yirik urug’-qabila boshliqlaridan tayinlangan. M.I. Filanovichning fikricha,
siyosiy tuzilma sifatida Qang’, ehtimol, mil. avv II asrgacha shakllangan
ko’chmanchi va yarim o’troq qabilalarning Qang’ yo’lboshchilari qo’l ostida
birlashtirilgan turli-tuman ittifoqlaridan iborat bo’lgan. Dastlab u uncha katta
bo’lmagan qabilalar ittifoqidan iborat bo’lib, janubda yuyechjilar hokimiyatiga
bo’ysunsa, sharqda xunnlarga qaram edi. Ammo, mil.avv. II-mil. II asrda asta-
sekinlik bilan u qudratli davlatga aylanadi.
Katta Xan sulolasi tarixida «qang’lilar mamlakati podshosining turar joyi
Loyuyenidagi Bityan shahrida» deb ma’lumot beriladi. Boshqa tarixiy manbalarda
Loyuyeni nomi uchramaydi. Binobarin, uning qayerda joylashganligi
aniqlanmagan. K. Shoniyozov Bityan shahrini Toshkent vohasida joylashgan deb
hisoblaydi. Chunki tarixiy manbalarda aytilishicha, Yaksart-Sirdaryo bo’yida
qadimgi Kanha – Kanka shahri xarobalari joylashgan. Yu.Buryakov uzoq yillik
arxeologik tadqiqotlar olib borish natijasida Kanxa shahri mil.avv. III - II asrlarda
paydo bo’lganligini aniqladi. Demak, manbalarda eslatilgan Bityanning tashkil
topgan vaqti Kanka shahri paydo bo’lgan davrga to’g’ri keladi.Kanka haqida
dastlabki ma’lumotlar Avestoning eng eski qismlari bo’lgan Yashtlarda Turon
qabilalarining turar-joylari sifatida eslatiladi. Sosoniylar davri (224-651 yy. )
manbalarida bu shahar «Qandesh» yoki«Qandiz» shaklida tilga olinadi.
Shuningdek, Firdavsiyning «Shohnoma» asarida ham Kanka shahri bir nechta
marta tilga olinadi. Undan tashqari o’rta asrlar geograflari asarlarida bu ko’hna
shahar «Kenkrak», «Xarashkent»,«Tarband» nomlari bilan eslatib o’tiladi
Mil.avv. II - I asrlarga kelib Qang’ davlati kuchayishi natijasida bir qancha
viloyatlar unga tobe etiladi. N. Ya. Bichurin, Xitoy solnomalarida qang’lilarga
tegishli qo’yidagi beshta viloyatlar haqida ma’lumotlar borligini ta’kidlaydi: Suse
(Susye), Fumu, Yuni, Gi, Yuyegyan. Ushbu viloyatlarning qaysi hududlarda
joylashganligi haqida tadqiqotchilar orasida yagona fikr yo’q. Ayrim tadqiqotchilar
(V. V. Bartold, M. Ye. Mason, S. P. Tolstov) Suseni-Kesh (Shaxrisabz), Fumuni-

Zarafshondagi Kushoniya,Yunini-Toshkent, Gini-Buxoro, Yuyegyanni-Urganch va
uning atroflari bilan aynan bir deb hisoblaydilar. Ammo, Qang’ga tobe
viloyatlarning bunday joylashtirish to’la holda ilmiy asoslanmagan bo’lib,
munozarali hisoblanadi.
Mil.avv. II - mil. II asrlarda Qang’ davlati o’z rivojlanishining yuqori
cho’qqisiga ko’tariladi. Qang’ podsholariga bo’ysunuvchi yarim mustaqil
viloyatlarni birlashtirgan bu davlat o’z vaqtida anchagina kuchli bo’lib, o’zbek
davlatchiligi tarixida o’z o’rniga egadir. Agarda antik davrda O’rta Osiyoning
janubida shakllangan Kushon va Parfiya davlatlari Ahamoniylar, Aleksandr
Makedonskiy, Salavkiylar asos solgan davlatlar an’analarini o’zlashtirib taraqqiy
etgan bo’lsa, Qang’ davlati taraqqiyotida ko’chmanchilar davlatchiligi belgilari
borligi bilan ajralib turadi.Manbalar Qang’ podsholarining nomlari haqida
ma’lumotlar bermaydi.Faqat shu narsa ma’lumki, ular o’z nomlari bilan birgalikda
urug’ nomini ham qo’llaganlar va «Qang’ xonadoni hukmdori» deb atalganlar.
Qang’da saylangan hukmdorning hokimiyati oqsoqollar kengashiga tayangani va
ayni paytda kengash tomonidan cheklab qo’yilganini ko’zatish mumkin. Qang’
hukmdorlarining qanday unvon bilan atalganligi ma’lum. Ammo, kengashdagi
zodagonlar vakillari qanday atalganligi turli bahslarga sabab bo’lgan.Antik
davrdagi usunlar, yuyechjilar va qang’larning hukmdorlari yabg’u unvoni bilan
atalgan.
Qang’ tadqiqotchilarning e’tirof etishlaricha, bu davlat madaniyatining
yuqori darajasi tasodifiy hol emas. Yaksart-Sirdaryoning o’rta oqimida yashovchi
qang’lilarning Sug’diyona, Farg’ona hamda daryoning quyi oqimida yashovchi
ko’plab xalqlar bilan o’zaro madaniy va iqtisodiy aloqalari Qang’ davlati
madaniyati taraqqiyotiga asos bo’lgan edi.Shuning uchun ham ko’p hollarda
ularmadaniyatidagi umumiylik ko’zga tashlanadi. Undan tashqari Qang’ davlati
hududlaridan Buyuk ipak yo’li tarmoqlarining o’tganligi ham davlatning iqtisodiy
va madaniy rivojiga, qo’shni davlatlar bilan siyosiy va diplomatik aloqalarning
taraqqiy etishi uchun omil bo’lib xizmat qilgan edi.
2.Davon davlat hududi va boshqaruv tizimi

Qadimgi Davan (Parkana) M il. avv. III asrdan mil. II asrga qadar mavjud
bo’lgan;
Davan davlati haqidagi ma’lumotlar ko’proq Xitoy manbalarida uchraydi.
Mil. avv. III asr manbalarida bu davlat «Davan», keyinroq esa «Boxan» hamda
«Polona» nomlari bilan eslatiladi . Ularda Davanning 70 ta sha h ri bulgani q ayd
etilgan;
Davan davlatining chegaralari shimolda Kangyuylar mamlakati va hozirgi
Toshkent vohasigacha, janubda esa Yuyechjilar davlatiga qadar cho’zilgan ;
Ershi shahri (hozirgi Marhamat) qadimgi Davan davlatining poytaxti
bo’lgan ;
Davan davlati o’zining «samoviy» otlari bilan shuhrat qozongan. Ularning
dovrug’i Xitoyga ham yetib borgan. Xitoyliklar Farg’ona otlarining qanoti
borligiga ishonishgan va ularni ilohiylashtirishgan ;
Mil. avv. 104-101 yillarda xitoyliklar ikki marta Farg’onaga bostirib kir gan.
Davan davlati tarixi bo’yicha uzoq yillardan buyon tadqiqot ishlari olib
borgan o’zbek olimlari - A.Asqarov, A.Xo’jayev,B.Matboboyev, A.Anorboyev,
S.Qudratov, B.Abulg’oziyeva, B.Abdullayev,Abduholiq Abdurasul o’g’li kabilar
arxeologik ma’lumotlarni yozma manbalar bilan qiyosiy o’rganish asosida
samarali ishlar olib borayotgan bo’lishlariga qaramay, bu yo’nalishda hali ko’pgina
masalalar o’z yechiminitopmagan. Davan davlati shaharlarining aniq joylashuvi,
davlat tizimi va boshqaruvi, davlatning chegaralari, qo’shni davlatlar bilan
munosabatlar,mahalliy madaniyatning qo’shni madaniyatlar bilan munosabatlari
masalalari shular jumlasidandir.
O’rta Osiyoning Sharqida, Sirdaryoning yuqori havzasida joylashgan
qadimgi Farg’ona antik davr o’zbek davlatchiligi tarixida muhim ahamiyatga ega
bo’lgan edi.Farg’ona haqida yunon-rim mualliflari ma’lumotlar bermaydilar. Bu
davlat haqidagi yozma ma’lumotlar asosan Xitoy manbalarida – Chjan Syan
ma’lumotlarida, Sima Syanning «Tarixiy xotiralar», Ban Gunning «Birinchi xan
sulolasi tarixi» sarlarida beriladi. Bu manbalarda ushbu davlat «Dayuan» yoki
«Da-van» nomi ostida eslatiladi. Farg’ona so’zi Sug’d manbalarida «Fragonik»

shaklida yozilib «tog’lar orasidagi vodiy, atrofi berk soylik» ma’nosini
beradi.Xitoy manbalaridagi Dayyuan ham «tog’lar orasidagi vodiy» ma’nosini
beradi.
Eng qadimgi yozma manbalar O’rta Osiyodagi ayrim ilk davlat uyushmalari
haqida ma’lumotlar bersada, Farg’ona haqida bunday ma’lumotlar uchramaydi.
Shunga qaramasdan Yu.A.Zadneprovskiy Qadimgi Farg’ona (Davan)
podsholigining mavjud bo’lganligining taxmin qiladi. A. Asqarovning fikricha,
mil.avv. I ming yillikning o’rtalaridan oldingi davrdagi Farg’ona haqida so’z
yuritilganda odatda faqat «chifdom» (voha)shaklidagi qadimgi davlat asoslarining
paydo bo’lishi anglashiladi. Olimning fikricha, mana shu holatni hisobga olib
Farg’onada davlatchilik,aftidan, mil. avv V - IV asrlarda paydo bo’lgan bo’lishi
mumkin.B.Matboboyevning fikricha, A. Asqarovning bu xulosasi ikkita tarixiy
dalilga asoslangan.
Birinchisi, aynan mana shu davrga oid arxeologik topilmalar (Sho’rabashot
madaniyati) ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanganligi (mahsulot ishlab
chiqarish va savdo sotiqning o’sishi)haqidagi taxminlarni ilgari surish imkonini
beradi.
Ikkinchisi, mil.avv. II asrdayoq Farg’onada ko’p sonli shaharlar mavjudligi
haqida ma’lumotlar bor.
Mil. avv II asrdan boshlab Qashg’ardan Davanga shimoliy yo’ldan karvon
yo’li harakati boshlanadi. Bu yo’ldan ipak va boshqa mahsulotlarning xalqaro
tranzit savdosi amalga osha boshlaydi.
Davan davlati ma’lum bir siyosiy uyushmani tashkil etgan bo’lib, davlatni
boshqaruvchi hukmdor manbalarda «Van» (podsho) unvoni bilan ish yuritgani
eslatiladi.Manbalarda «Van» unvoniga ega bo’lgan Mosay, Chan Fin, Mug’ua,
Yan’lyu kabi hukmdorlarning nomlari saqlanib qolgan. Yagona hukmdor bo’lgan
podsho, ya’ni, «Van» davlat ahamiyatiga molik bo’lgan ishlarni oqsoqollar
kengashiga suyangan holda olib borgan. Manbalarningma’lumot berishicha,
podshoga yaqin kishilar (odatda uning qarindoshlari) orasidan yordamchilar – bita
katta yordamchi (Fu van) va bitta kichik yordamchi (Fu-go-van),

tayinlangan.Davlat hukmdori yoki podsho mamlakatning siyosiy
va diniy hayotida katta ahamiyatga ega bo’lgan.Bu jarayonda oqsoqollar
kengashining ham ahamiyati kam bo’lmagan.Oqsoqollar urush va sulh tuzish
masalalarini hal etishda ishtirok etganlar, ba’zan ular hukmdorning taqdirini ham
hal qilganlar. Misol uchun, manbalarda qayd etilishicha, urushda mag’lubiyatga
uchraganligi uchun hukmdor Van Mosay oqsoqollar kengashidagi umumiy ovoz
berishda aybdor deb topilgan va qatl qilingan
Davan davlati hududlari shaharlar va vohalarga bo’lingan holda idora etilgan
bo’lishi mumkin. Chunki manbalarning ma’lumot berishicha, Yuchen shahrining
hokimi Xitoy qo’shiniga oziq-ovqat yetkazib berishdan bosh tortgan. Tadqiqotchi
N. Gorbunova har bir shaharning, ehtimol, vohaning o’z hokimi bo’lganligi
haqidagi taxminni ilgari suradi. Olimaning fikricha,aynan mana shu hokimlar
oqsoqollar kengashi tarkibiga kirgan va unda hal qiluvchi mavqyega ega bo’lgan.
A. Asqarovning fikricha, oqsoqollar kengashi oldida podsho-hukmdorning
huquqlari cheklangan edi. Ayniqsa, urush va tinchlik, diplomatik masalalarda hal
etuvchi kuch va huquq qsoqollar kengashi qo’lida edi.Tadqiqotchilarning fikricha,
Davan davlati mil.avv. III – milodiy III asrlarda mavjud bo’lgan bo’lib, boshqaruv
tizimiga ko’ra podsholik hisoblangan. Aholining ko’pchiligi shaharlarda istiqomat
qilgan. Buyuk Ipak yo’lining paydo bo’lishi ham ushbu davlatning gullab-
yashnagan davriga to’g’ri keladi. Xitoydan O’rta yer dengizigacha cho’zilgan bu
yo’ldagi qit’alararo savdoda sharqiy Sug’diyona chegaralaridan to Tan davridagi
Xitoy imperiyasigacha bo’lgan yo’lning xavsizligini ta’minlashda, oziq-ovqat, yo’l
ko’rsatuvchilar va tarjimonlar yetkazib berishda Davan davlati asosiy rol o’ynagan.
3. Kushon davlati (podsholigi).hududi va boshqaruv tizimi
Tarixiy manbalar Yunon-Baqtriya davlati ko’chmanchi qabilalar tomonidan
tor-mor etilganligi haqida ma’lumot beradi. Strabon ma’lumotlariga ko’ra,
Baqtriyani assiylar, passianlar, toxarlar, saklar qabilalari bosib oladilar. Pompey
Trog xabar berishicha, – “Baqtriya va Sug’diyonaning skif qabilalari saraukalar va
assianlar bosib oladilar”. Tadqiqotchilarning fikricha, har ikkala tarixchi bitta
qabila haqida ma’lumot bergan.

Qadimgi Xitoy manbalari Baqtriyani yuyechji qabilalari bosib olganligi
haqida ma’lumot beradi. Mil.avv. II asrning ikkinchi choragida (tadqiqotchilar bu
sanani mil.avv. 172-161 yillar oralig’ida deb belgilaydilar) yuyechjilar
xunlardan mag’lubiyatga uchraganidan so’ng O’rta Osiyoning shimoliy
hududlarida ko’chib yuradilar. Bu qabilalar Xitoy manbalarida “Da-yuyechji” –
“Buyuk” yoki “Katta yuyechji” deb eslatiladi. Chjan Szyan ma’lumotlariga
ko’ra, yuyechjilar xunn qabilalaridan mag’lubiyatga uchragach O’rta Osiyoning
janubiga tomon harakat qilib, Dahya (Baqtriya)ni bosib oladilar va Guyshuy
(Amudaryo)ning shimoliy tomonida joylashadilar.Katta Xan uyi tarixida ham
yuyechjilar Guyshuy daryosining shimoliy tomonidan o’z poytaxtlariga asos
solganliklari ta’kidlanadi.
Tadqiqotchilarning fikrlariga ko’ra, yuyechjilar mil.avv. 140-130 yillar
oralig’ida Baqtriyaga bostirib kirganlar. Oradan ko’p o’tmay Baqtriyada Katta
yuyechji davlati tashkil topadi. Kichik Xan uyi tarixi ma’lumotlariga ko’ra, Katta
yuyechji hukmdorlari qo’l ostida beshta xokimlik (Xi-xeu) bor bo’lib, ular
Xyumi,Shaunmi,Guyshuan,Xise va Dumi.
Xitoy manbalaridan xulosa chiqargan ko’pchilik tadqiqotchilar Baqtriya
tarixidagi butun yuyechji davrini uch bosqichga bo’ladilar:
1. Mil.avv. 139-125 yillar – Katta yuyechji Dahya viloyatini bosib oladi,
ammo ularning asosiy mulklari Amudaryodan shimol tomonda edi.
2. Mil.avv. 25 yilga qadar – Katta yuyechji davlatining shakllanishi va
keyingi rivojlanishi. Yuyechjilar bo’ysundirgan hududlar Xise,
Shaunmi,Guyshuan, Xyumi, Dumi mulklaridan iborat bo’lib, ular xi-xou (yabg’u)
tomonidan birlashtirilgan.
3. Mil.avv. 25 yildan keyin Katta yuyechji davlatining inqirozi.Kushon
yabg’usi Kioszyukyu qolgan to’rtta mulkni birlashtirib Kushon davlatiga asos
soldi.
Ta’kidlash lozimki, madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy tarixga nisbatan Kushon
davlatining siyosiy tarixi kam o’rganilgan masala hisoblanadi.

Kushonlarning hokimiyat tepasiga kelish sanasi, ushbu davlat tarixini
davrlashtirish ayrim kushon yozuvlari, tangashunoslik ma’lumotlari, qisman Xitoy
manbalari, buddaviy ma’lumotlar va ilk o’rta asrlar manbalariga asoslanadi.
Tadqiqotchilar Kushon davlati tarixini quyidagi uchta bosqichga ajratadilar:
1. Yunon-Baqtriya podsholari hukmronligining tugatilishi hamda O’rta Osiyo
va Shimoliy Afg’oniston hududlarida bir nechta alohida davlat uyushmalarining
tashkil topishi (mil.avv. II asrning oxiri – I asr).
2. Buyuk Kushon davlatining paydo bo’lishi va gullab yashnashi (milodiy I -
III asrlar).
3.Ko’chmanchilarning tinimsiz urushlari natijasida Kushon davlatining
inqirozi va qo’lashi (III asr oxiri – IV asr).
Kushon davlatining paydo bo’lishi haqida ko’proq Xitoy manbalari va
tangashunoslik ma’lumotlari xabar beradi. Umuman, Kushonlar saltanatining
paydo bo’lishi va rivojlanishi uzoq vaqt tadqiqotchilar orasida bahslarga sabab
bo’lgan bo’lsada, o’tgan asrning ikkinchi yarmidan boshlab bu masalaga juda
ko’plab aniqliklar kiritish imkonini bergan tadqiqotlar olib borildi. Ayniqsa, 1961
yil Londonda o’tkazilgan xalqaro simpozium, 1968 yil Do’shanbeda
YuNESKOning konferensiyasi, 1970 yil Qobuldagi xalqaro anjuman Kushon
davlati masalalariga bag’ishlangan bo’lib, undan keyin ham bu masala bo’yicha
ko’plab xalqaro anjumanlar bo’lib o’tdi.
Mil.avv. I asrning oxiri – mil. I asrning boshlariga kelib, Guyshuan hokimi
Kioszyukyu barcha mulklarni birlashtirib Qobuliston va Qandahorni zabt
etadi.Natijada bu davrga kelib dastlabki poytaxti Surxon vohasidagi Dalvarzin
ko’hna shahri harobalari bo’lgan Kushon davlati o’z ahamiyatiga ko’ra antik davr
Xitoydagi Xan davlati, Parfiya podsholigi, Rim saltanati bilan raqobatlasha
oladigan qadimgi dunyoning eng qudratli va zabardast davlatlaridan biri sifatida
tashkil topdi. Xitoy manbalaridagi “Guyshuan hokimi Kioszyukyu” , ilk Kushon
davriga oid topilma tangalar aks ettirilgan “Kushon podshosi Kujula Kadfiz” ga
aynan mos to’shadi.

Tangashunoslik ma’lumotlariga tayangan tadqiqotchilarning fikricha,Kujula
Kadfiz yoki Kadfiz I 80 yildan ziyodroq umr ko’rib 50-60 yil davlatni boshqarib,
taxminan milodiy 35 yilda vafot etadi. O’zining hukmronligi davrida Kadfiz I
Baqtriyadagi uncha katta bo’lmagan yuyechji mulklari hukmdoridan Baqtriyadan
tashqari G’arbiy va Janubiy Afg’oniston va Shimoliy Hindistonni o’z tarkibiga
olgan qudratli davlatning podshosi darajasiga ko’tariladi. Ammo, manbalarning
guvohlik berishicha Kadfiz I davrida Kushon davlati to’la shakllanib bo’lmagan
edi. Har holda, bu davrda Kushonlar o’z tangalariga ega bo’lmay, Kadfiz I Rim
imperatorlariga (Avgust va Tiberiyga) taqlid qilib tanga zarb ettirgan.
Manbalarning dalolat berishicha, Kujuladan keyin taxtga uning o’g’li Vima
Kadfiz (Kadfiz II) o’tiradi. Xitoy mualliflari Kadfiz II taxtga o’tirganidan so’ng
“Tyanchju (Markaziy Hindiston)ni zabt etdi va u yerga o’z sarkardalaridan birini
boshqarish uchun qoldirdi. Shu davrdan boshlab yuyechji kuchli va boy davlatga
aylandi”, deb xabar beradilar.
Kadfiz II zarb ettirgan tangalarning o’ng qirg’oq Baqtriyadan, Tojikiston va
O’zbekistonning janubiy tumanlaridan topilishi bu hududlarning Kushon davlati
tarkibiga kirganligidan dalolat beradi. Tangashunoslarning so’nggi yillardagi
tadqiqotlariga ko’ra, Kadfiz II zarb ettirgan “Shohlar shohi –buyuk xaloskor”
degan yozuv bor tangalar Hindiston, Afg’oniston va O’rta Osiyoda keng tarqalgan.
Kadfiz II ning Rim saltanati bilan aloqalar o’rnatganligi haqida ma’lumotlar
bor.Podsho Kanishka I o’zidan oldingi davlat boshqaruvi an’analarini saqlab qoldi
va davom ettirdi. Ma’lum viloyatlar va shaharlar davlat tepasida turuvchi oliy
hukmdor noiblari tomonidan boshqarilar edi. Bunday noiblar podsho tomonidan
tayinlanib, uning eng yaqin va ishonchli vakillari hisoblangan. Ular oliy
hukmdorga, ya’ni, podshoga so’zsiz itoat etib, doimiy ravishda davlat xazinasiga
o’lponlar tulab turganlar. Kushonlar davrida mahalliy aholidan yig’iladigan soliq
tartibi haqida a’lumotlar bizgacha saqlanmagan bo’lsa-da, bunday tartib mavjud
bo’lganligi aniq. Kushon podsholigi ruhoniylar qo’lidagi davlat bo’lib bu davlatda
podsho hokimiyatini boshqarish bilan birga bosh kohin ham hisoblangan.
Podsholik satrapiyalarga bo’lingan bo’lib, ularning noiblari podsho tomonidan

tayinlangan. Kushon podsholigi markazlashgan davlat hisoblanib, davlatda qishloq
jamoalarining ahamiyati nihoyatda katta bo’lgan.Kushon davlatining inqirozga
uchrashi Gerk-Baqtriya va Rim saltanati tarixiy taqdiriga ancha o’xshab ketadi. Bu
davlatlarning barchasi qo’lash arafasida tinimsiz yurishlar olib borishga majbur
bo’lganlar. Tashqi harbiy bosqinlardan himoyalanish uchun ichki va tashqi
sabablarga ko’ra, zaiflashgan yirik davlatlarda yetarli harbiy imkoniyat topilmadi.
Milodiy IV asrga kelib Kushon podsholigi o’zining asosiy hududlaridan mahrum
bo’ldi. Bu podsholikning ayrim mulklari Shimoliy Hindistonda saqlanib qoldi.
Shunday qilib, Kushon podsholigi o’z tarkibiga ko’pgina hududlar va ko’plab
xalqlar va elatlarni birlashtirgan bo’lsada, uning tarixi o’zbek xalqi davlatchiligi
tarixi bilan o’zviy bog’liq bo’lgan. O’zbek xalqi davlatchiligi tarixida Kushon
davri ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ayniqsa, madaniy hayot va tashqi aloqalar
sohasida ulkan yutuqlarga erishilgan davr bo’lib kirdi.
Xulosa: M il. avv. II asrning ikkinchi choragida Xitoyning shimoliy-g’arbida
yashovchi ko’chmanchi xunn, sak-usun va yuyechji qabilalari o’rtasida qonli
to’qnashuv yuz berib, yuyechjilar Sharqiy Turkiston va Tibetdan O’rta Osiyo
yerlariga surib chiqariladi; Xunnlar siquvi ostida Sharqiy Turkiston orqali O’rta
Osiyoga kelgan yuyechjilar Davan va So’g’dni egallagach, janubga tomon harakat
qiladilar va Baqtriyani bosib olib, Yunon-Baqtriya davlatining faoliyatiga chek
qo’yadilar; Yuyechjilar besh xonadondan iborat bo’lgan: Xyumi, Shuanmi,
Guyshuan, Xise va Dumi;
Mil.avv. I asr oxirida Guyshuan yabg’usi Kioszyukyu (Kujula Kadfiz) qolgan
to’rtta xonadonni o’z qo’li ostida birlashtirib, o’zini Guyshuan (Kushon) hukmdori
deb e’lon qiladi va shu tariqa Kushon davlatiga asos soladi;
Kushonlar davlatining dastlabki poytaxti Sho’rchi tumanidagi Dalvarzintepa
yodgorligi o’rnida bo’lgan, u Xitoy manbalarida Xodzo deb nomlanadi. Kujula
Kadfiz davrida Afg’oniston va Kashmir Kushonlar davlatiga qo’shib olingan;
Kushonlar davri mil. avv. I asr oxirlaridan milodiy IV asr o’rtalariga qadar bo’lgan
davrni o’z ichiga oladi; Kushonlar davrini shartli ravishda ikkiga bo’lish mumkin:
1) ilk kushonlar davri (Kadfiz I va Kadfiz II), bu davrda siyosiy markaz

O’zbekistonning janubida va shimoliy Afg’onistonda bo’lgan; 2) Kanishka va
uning vorislari davri, bu davrda siyosiy markaz shimoliy-g’arbiy Hindistonga
ko’chadi;
Kushon podsholigi (Kujula Kadfiz, Vima Kadfiz, Kanishka I, Vasishka,
Xuvishka, Kanishka II, Vasudeva, Kanishka III) 1-4 asrlar.
Kushon davlati Kanishka davrida (78-123 yillar) M il. avv. II asrning
ikkinchi choragida Xitoyning shimoliy-g’arbida yashovchi ko’chmanchi xunn, sak-
usun va yuyechji qabilalari o’rtasida qonli to’qnashuv yuz berib, yuyechjilar
Sharqiy Turkiston va Tibetdan O’rta Osiyo yerlariga surib chiqariladi; Xunnlar
siquvi ostida Sharqiy Turkiston orqali O’rta Osiyoga kelgan yuyechjilar Davan va
So’g’dni egallagach, janubga tomon harakat qiladilar va Baqtriyani bosib olib,
Yunon-Baqtriya davlatining faoliyatiga chek qo’yadilar; Yuyechjilar besh
xonadondan iborat bo’lgan: Xyumi, Shuanmi, Guyshuan, Xise va Dumi; Mil.avv. I
asr oxirida Guyshuan yabg’usi Kioszyukyu (Kujula Kadfiz) qolgan to’rtta
xonadonni o’z qo’li ostida birlashtirib, o’zini Guyshuan (Kushon) hukmdori deb
e’lon qiladi va shu tariqa Kushon davlatiga asos soladi; Kushonlar davlatining
dastlabki poytaxti Sho’rchi tumanidagi Dalvarzintepa yodgorligi o’rnida bo’lgan, u
Xitoy manbalarida Xodzo deb nomlanadi. Kujula Kadfiz davrida Afg’oniston va
Kashmir Kushonlar davlatiga qo’shib olingan;
Kushonlar davri mil. avv. I asr oxirlaridan milodiy IV asr o’rtalariga qadar
bo’lgan davrni o’z ichiga oladi; Kushonlar davrini shartli ravishda ikkiga bo’lish
mumkin: 1) ilk kushonlar davri (Kadfiz I va Kadfiz II), bu davrda siyosiy markaz
O’zbekistonning janubida va shimoliy Afg’onistonda bo’lgan; 2) Kanishka va
uning vorislari davri, bu davrda siyosiy markaz shimoliy-g’arbiy Hindistonga
ko’chadi;
Kushon podsholigi (Kujula Kadfiz, Vima Kadfiz, Kanishka I, Vasishka,
Xuvishka, Kanishka II, Vasudeva, Kanishka III) 1-4 asrlar.
Kushonlar davrida binokorlik va me’morchilik ham shaklan ham mazmunan
rivoj topganligi ko’zatiladi. Chunki, bu davrdagi ma’muriy,diniy, ishlab chiqarish,
turar-joy, mudofaa inshootlari, Sharq me’morchiligi bilan ayrim o’xshashliklar

topsada, o’ziga hos tomonlari ustunlik qiladi. Me’morchilikning o’ziga hos
namunalari Dalvarzin,Xolchayon, Eski Termiz, Kampirtepa, Fayoztepa, Qoratepa
kabilardan o’rganilgan bo’lib, ular jahon miqyosida mashhur bo’lgan obidalardir.
Kushon davlatining inqirozga uchrashi Grek-Baqtriya va Rim saltanati tarixiy
taqdiriga ancha o’xshab ketadi. Bu davlatlarning barchasi qo’lash arafasida
tinimsiz yurishlar olib borishga majbur bo’lganlar. Tashqi harbiy bosqinlardan
himoyalanish uchun ichki va tashqi sabablarga ko’ra,zaiflashgan yirik davlatlarda
yetarli harbiy imkoniyat topilmadi. Milodiy IV asrga kelib Kushon podsholigi
o’zining asosiy hududlaridan mahrum bo’ldi. Bu podsholikning ayrim mulklari
Shimoliy Hindistonda saqlanib qoldi.
Manbalar va adabiyotlar
1. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchiligi tarixi. Eng qadimgi davrdan Rossiya
bosqiniga qadar. – T.: Sharq, 2000.
2. Istoriya gosudarstvennosti Uzbekistana: V 3-x t. / Otv. red. E.V. Rtveladze,
D.A. Alimova. – T.: Uzbekistan, 2009.
3. Sagdullaev A., Aminov B.B., Mavlonov O‘.M., Norqulov N. O‘zbekiston
tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. – T.: Akademiya, 2000.
4. O‘ zbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari / Mas’ul mu h arrirlar: D.A. Alimova,
E.V.Rtveladze. – T.: Shar q , 2001.
5. The Modern State: Theories and Ideologies .– Edinburgh University Press ,
2007.
6. Rtveladze E. Sivilizvsii, gosudarstvo, kulturы Sentralnoy Azii.Tashkent, 2005.
7. Sagdullaev A., Mavlonov O‘. O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi.–
Toshkent: Akademiya, 2006.
8. Eshov B.J. O‘zbekistonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi.- T.; Yangi asr avlodi, 2012.
9. Asqarov A. O‘zbek davlatchiligining ilk bosqichlarida Qadimgi Farg‘ona //
Farg‘ona kecha, bugun va kelajakda. – Farg‘ona, 2003.
10. Shoniyozov K. Qang‘ davlati va qang‘lar. – Toshkent, 1995.
11. Zaxidov P. Gosudarstvo Kangyuy. – Tashkent, 2009.

12. Matbobaev B.X. O‘zbek davlatchiligining ilk bosqichlarida Farg‘ona.//O‘zbek
davlatchiligi tarixida qadimgi Farg‘ona. Ma’ruza matnlari.– Namangan, 2001. –
23-40 bb.
13. .Borovkova L.A. Kushanskoe sarstvo. – M., 2005.

O‘zbekistonda qadimgi davr davlatchiligi tarixi (milodddan avvalgi VI asr-milodiy IV asr)

Купить