Информация о документе

Цена 9000UZS
Размер 113.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 14 Март 2024
Расширение doc
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Shakh Karimov

Дата регистрации 14 Март 2024

30 Продаж

O’zbekistonda sud hokimiyati islohotlari

Купить
MAVZU: O'ZBEKISTONDA SUD HOKIMIYATI ISLOHOTLARI. REJA: Kirish 1. Hokimiyatlar bo`linishi tizimida sud hokimiyati 2. Mustaqil O`zbekistonda sud hokimiyatining shakllanishi 3. O`zbekiston Respublikasi sud tizimining umumiy tavsifi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Kirish Bugungi kunga kelib, sud hokimiyati davlat hokimiya-tining mustaqil hokimiyat tarmog`i ekanligi to`g`risidagi nuqtai nazarni batamom shakllangan deb aytsa bo`ladi. SHo`rolar davrida, ayniqsa uning dastlabki davrlarida, bizga ma`lumki, bu g`oya rad etilgandi. Sudning huquqni muhofaza etuvchi funksiyasi haqida deyarli gapirilmas edi; sudning qatag`onchilik funksiyasi asosiy o`rinni egallab, amalda sudlar davlat hokimiyatining bostirishga qaratilgan majburlov apparatlari sifatida namoyon bo`lgan. Mustaqillikka erishilganidan so`ng, huquqiy davlat g`oyasining paydo bo`lishi va O`zR Konstitutsiyasida sud hokimiyatining alohida va mustaqil hokimiyat tarmog`i sifatida ajrati-lishi bilan qonunchilikda o`z aksini topayotgan ma`lum nazariy asoslar paydo bo`la boshladi. O`zR Konstitutsiyasining 11-moddasida davlat hokimiya-tining mustaqil uch tarmoqqa bo`linishi va ularning bir-biridan mustaqil ravishda faoliyat yuritishi mustahkamlab qo`yilgan. Bu bilan sudning nazorat funksiyasini ajratish, sudlarning vakolatlarini va nazorat funksiyalarini qay-tadan ko`rib chiqish va qonunchilikda mustahkamlash zarurati belgilanadi. Bu masalalarni hal etish uchun sud nazorati g`oyasi tayanadigan asoslarni, fundamentlarni aniq bilib olish kerak. Tadqiqotchilarning fikriga ko`ra, hokimiyat bo`linishi nazariyasi, sud hokimiyatini qonun chiqaruvchi va ijro etuv-chi hokimiyatlardan alohida va mustaqil tarmoq sifatida ajratish g`oyasi antik davrlarda paydo bo`lgan. O`sha davr mutafakkirlari mazkur nazariyaning qator majburiy belgi-larini ko`rsatib o`tishgan bo`lib, bu belgilarga muvofiq hol-da davlatning ichida ma`lum funksiyalarni bajaruvchi nis-batan mustaqil elementlar amal qiladi. Bu elementlar o`zaro kuchli bog`liqlikda bo`lib, bir-biriga ko`maklashib ham turadi va, agarda, zarurat tug`ilsa, bir-birini cheklab ham turadi; bu elementlarning barchasi o`z faoliyatini qonunga asoslanib amalga oshiradi. Adabiyotlarda hokimiyatlar bo`linishi nazariyasining asosiy g`oyalari Arastu, Aflotun, Polibey, Epikur va boshqa-larning asarlarida ishlab chiqilganligi, antik dunyo sud amaliyotida tadbiq etilganligi, 1215 yili qabul qilingan Buyuk Angliya erkinlik Xartiyasida mavjudligi to`g`risida fikrlar bildiriladi. Hokimiyatlar bo`linishi tizimida sud hokimiyati Shaxs huquqlarini himoya qilish bilan bevosita bog`liq bo`lgan sudning nazorat funksiyasi o`zining ma`naviy aspekt-lariga ega bo`lib, uning ildizlari antik o`tmishga borib taqaladi. Shuning bilan birga, sud nazoratining taraqqiyoti 17-18- asrlar mutafakkirlari tomonidan ishlab chiqilgan hokimiyatlar bo`linishi nazariyasi bilan ham uzviy bog`liq. Hokimiyatlar bo`linishi klassik nazariyasining asoschilari tomonidan ilgarigi nazariyadan farqli ravishda mutlaqo universal ta`limot yaratildi- ki, bu nazariya ko`pchilik mam-lakatlarning konstitutsiyaviy qonunchiliklarida o`z aksini topgan va topib ham kelmoqda. Mazkur universal ta`limot-ning yaratilishiga sababiy shart-sharoitlar ichida, birinchi navbatda, ijtimoiy va davlat tashkil etilishining yuqori darajasiga ko`tarilishida o`zini namoyon qilgan tarixiy progressni aytib o`tish kerak. Boshqa guruh tadqiqotchilarining fikriga ko`ra, hoki-miyatlar bo`linishi doktrinasi hamda sud hokimiyati roli-ning muhim aspektlari fransuz siyosiy mutafakkirlari bo`lmish Sh.L. Monteskye va J.J. Russolarning ilmiy asar-larida o`z ifodasini topgan. Bizning tadqiqotimiz o`rganish doirasi uchun Montes-kyening «Qonunlar ruhi haqida» asari hamda uning «Har bir davlatda uchta hokimiyat: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va fuqarolik huquqi masallarini olib boruvchi hokimiyat- lar mavjud bo`ladi» degan asosiy xulosasi qiziqish uyg`o-tadi. Bu hokimiyat jinoyatlar uchun jazolaydi va xususiy shaxslar o`rtasida nizo paydo bo`lganda ularni hal etadi, bu hokimiyatni sud hokimiyati desa bo`ladi. Sh.L. Monteskye tomonidan sud hokimiyati hokimiyatning alohida tarmog`i sifatida ajratilishi uning hokimiyatlarning qonun chiqa-ruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatlariga bo`linishi naza-riyasiga qo`shgan buyuk hissasidir. Buning natijasida mazkur doktrina o`zining qat`iy tugallangan nuqtasiga yetdi. Sud hokimiyati masalasini ko`rib chiqishda Monteskye qator qarashlaridan kelib chiqadi. Aksariyat Yevropa mamlakatla-rida boshqaruvning o`rtacha, bir maromdagi shakli o`rnatilgan bo`lib, ularga muvofiq davlatlar qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarga ega bo`lib, o`zlarining fuqarolariga uchinchi hokimiyatni amalga oshirishni topshiradi. O`zining ahamiyati bo`yicha sud hokimiyati tartibga soluvchi bo`lib, qo-nun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarni tiyib turish uchun kerak. Hokimiyatlar bo`linishi nazariyasi ko`pgina mamlakatlarda o`zining amaliy ifodasini topdi. Uning asosida umumdemokratik konsepsiya yotibdi, bu konsepsiya u yoki bu darajada turli davlat tuzilishi shakliga ega bo`lgan davlatlar-da foydalanishi mumkin. Hozirgi vaqtgacha bu nazariya o`rga-nish obyekti bo`lib kelmoqda. Bu holat jamiyatda iqtisodiy va siyosiy kuchlar nisbatining o`zgarishi, demokratiyaning darajasi, davlat boshqaruvi jarayonining murakkablashuvi bilan bog`liqdir. Sud hokimiyatining ta`rifiga nisbatan fanda mavjud bo`lgan turli yondoshuvlarda quyidagilarni ajratib ko`rsa-tib o`tish mumkin. Bir guruh protsessualchi olimlarning fikriga ko`ra, sud hokimiyati «qonunga bo`ysungan organlar-ning shunday tizimini tashkil etadiki, bu organlar qonun-larni sudlovni amalga oshirish orqali qo`llaydi». Sud hokimiyatini ta`riflashga bo`lgan boshqa yondoshuvga ko`ra sud hokimiyati bu sud ishlarini ko`rib chiqish bilan bog`liq faoliyatdir. Sud hokimiyatining ikkala guruh vakillari tomonidan berilgan ta`riflarida ajralmas umumiy xusu-siyat kasb etuvchi ikkita asosiy nuqta (moment) ko`zga tash-lanadi. O`zR Oliy sudi Plenumi sud hokimiyatiga quyidagicha ta`rif bergan: «Sud hokimiyati – bu sudning jinoiy, fuqa-rolik, xo`jalik va ma`muriy huquqbuzarliklar to`g`risidagi ishlarni O`zR Konstitutsiyasi va qonunlarining so`zsiz ustun-ligiga amal qilgan holda ko`rib chiqish vakolatlari (yig`in-disi)dir. Plenum o`zining ta`rifida sudlarning asosiy funksiya-laridan kelib chiqqan. Shu bilan birga, bizning nazarimizda, bu ta`rifni keng qamrovli hamda qonun chiqaruvchi tomo-nidan «sud hokimiyati» atamasiga joylashtirilgan ma`no- mazmunni to`laligicha ochib bera oladi deyaolmaymiz. Buning isboti uchun O`zR Oliy sudi Plenumining tushuntirishida sudning muhim funksiyasi bo`lmish konstitutsiyaviy nazorat funksiyasi o`z ifodasini topmaganligini aytib o`tsa bo`ladi. O`zR Konstitutsiyasining 108-moddasiga ko`ra konstitutsiyaviy nazorat funksiyasi O`zR Konstitutsiyaviy sudi vakolatiga kiradi. Sud hokimiyati – bu hokimiyatning alohida turi bo`lib, u o`z tabiati bo`yicha hokimiyatning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi tarmoqlaridan farq qiladi. Sud hokimiyatining qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar bilan birgalik-da mavjud bo`lishligi demokratik davlatning muhim belgi-sidir. Sud hokimiyatining davlatning boshqa tuzilmalaridan mustaqil ajralib chiqishi mazkur mamlakatning huquq us-tunligi tamoyilini, undagi erkinlik va adolat g`oyalarini amalga tadbiq etishdagi jiddiy yutuqlari haqida guvohlik beradi. Sud hokimiyatining asosiy maqsad-vazifasi bo`lib, jamiyat a`zolarini, ularning huquq va erkinliklarini, qonuniy manfaatlarini jamiyat boshqa a`zolarining huquq-qa xilof tajovuzlaridan, davlatning noto`g`ri harakatlari-dan asrash, himoya qilish hisoblanadi. Bunday faoliyatni amalga oshirmay turib, hech qaysi bir davlatni huquqiy hisoblab bo`lmaydi. Jamiyatda vujudga keladigan nizolarning huquqqa asoslangan holda hal etilishini ta`minlab, barcha subyekt-larning qonunga itoat etishi hokimiyatning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi tarmoqlarini chegaralab, tiyib turishda, ularning faoliyatlari ustidan huquqiy nazoratni amalga oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur funksiya o`zining samarasini sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat tarmoqlarining faoliyatlarini Konstitu-siyaga qanchalik mos bo`layotganini tekshirish, ular tomonidan Asosiy qonunga xilof ravishda chiqarilgan qonun hujjat-larining amal qilishini to`xtatib qo`yish imkoniga ega bo`lgan taqdirda beradi. Mamlakatimiz Asosiy qonuni sud hokimiyati o`z fao-liyatini qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalar, boshqa jamoat birlashmalaridan mustaqil ravishda amalga oshiradi deb e`lon qilgan (106-modda). O`zR Konstitutsiyasida sud hokimiyatiga alohida bob bag`ishlangan bo`lib, unda sud hokimiyati atamasi sud tizimining tashkil etilishiga oid, ularning faoliyat prinsiplariga oid qoida-lar orqali ochib beriladi. Sud hokimiyatining jamiyatda umume`tirof etilgan o`rni va ahamiyatidan kelib chiqib fikrga kelsa bo`ladiki, O`zR sud hokimiyati hokimiyatning alohida tarmog`i bo`lib, davlatning inson va fuqarolarning huquq va erkinliklarini muhofaza etish funksiyasini bajaradi. Inson huquq va erkinliklari qonunlarning ma`no-mazmunini, qonunlarning qo`llanilishini va qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hokimiyatlarning faoliyatini belgilabgina qolmasdan, sud hokimiyatining faoliyat mazmuni va mohiyatini belgilab beradi. O`zR sud tizimi oldida inson huquqlarining davlat organlari tomonidan hurmat qilishga, abstrakt huquqiy me`yorlarni real huquq va majburiyatlarga aylantirishga, davlatning inson oldidagi majburiyatlarining bajarilishiga erishish-dek juda muhim masala yotibdi. Sud hokimiyatining asosiy komponentlaridan biri bo`-lib, uni amalga oshirish maxsus davlat organlari – sudlarga topshirilishidir. Sud hokimiyati o`z mansabdor shaxslari - sudyalarning maqomi va ular faoliyatining maxsus rejimi bilan farqlanadi. Shunday qilib, sud hokimiyati – sud tomonidan protsessual qoidalarga qat`iy amal qilgan holda, protsessual va moddiy huquqni qo`llash orqali o`zining kompetensiyasiga tegishli bo`lgan ishlarni hal etish uchun berilgan hokimiyat vakolatidir. So`nggi yillar yuridik leksikonida «sud hokimiyati» atamasi mustahkam o`rin olib, «sud» atamasi va tushunchasi bilan birgalikda keng ishlatilib kelmoqda. Lekin sud hokimiyatini davlat organi sifatida sud bilan birlash-tirib yuborish xato bo`lar edi. Hokimiyat bo`lib mazkur organ qila olishi va amalga oshirishi mumkin bo`lgan vakolati tushuniladi. Mohiyatan, bularga vakolatlar, funksiyalar kiradi; ularning ijrochisi kirmaydi. Mazkur vakolatlar ichida ustun mavqeini odil sudlovni amalga oshirish vakolati egallaydi. Odil sudlovni faqat-gina sud amalga oshirishi mumkin, boshqa hech qaysi organ bu vakolatga ega emas. Bu sudning o`ziga xos va ayni vaqtda maxsus vakolatidir. Lekin sud hokimiyati faqatgina mazkur funksiyani bajarish bilan chegaralanib qolmaydi. Bu hoki-miyat o`z ichiga qator boshqa vakolatlarni ham qamrab oladi-ki, bu vakolatlar ijtimoiy ahamiyati jihatidan odil sud-lovni amalga oshirish vakolatidek muhimdir. Bularga:  konstitutsiyaviy nazorat;  davlat organlari va mansabdor shaxslarining qa-rorlari va harakatlarining qonuniyligi ustidan nazorat;  hukmlar va sudning boshqa aktlarining ijrosini ta`minlash;  sudlarga taalluqli bo`lgan, ma`muriy huquqbuzar-liklar to`g`risidagi ishlarni ko`rib chiqib hal etish;  sud amaliyoti asosida amaldagi qonunchilikka sharh-lar berish;  sudlov korpusining tashkil etilishida ishtirok etish hamda sudlov hamjamiyati organlari bilan hamkorlik qilish. Bu vakolatlarni odil sudlov bilan tenglashtirish no-to`g`ri bo`lar edi. Lekin ularning amalga oshirilishi odil sudlovni amalga oshirish bilan uzviy bog`liq bo`lib, uning tegishlicha amalga oshirilishiga ko`maklashadi. Sud hokimiyatini tashkil etuvchi, yuqorida aytib o`til-gan vakolatlarning har birini hayotga tadbiq etish mazkur hokimiyatni amalga oshirish yuklatilgan organlarni ular tomonidan qabul qilinadigan qarorlarni ijro etish uchun majburlov vositalari bilan ta`minlashga qaratilgan. Qonun, misol uchun, sud qarorlarining umummajburiyligini to`g`ridan-to`g`ri belgilab qo`ygan. U barcha fuqarolar, tashki-lotlar va mansabdor shaxslardan sud tomonidan chiqarilgan hujjatlarga so`zsiz itoat etishlarini talab etadi. Xususan, O`zR JPK 272-274-moddalariga muvofiq, ma`lum bir ji-noiy ishni ko`rib chiqishda raislik qiluvchi sudya sud maj- lisida belgilangan tartibga, intizomga rioya qilmayotgan shaxsga tanbeh berishi mumkin. Agarda bu shaxs sudyaning talabiga bo`ysunmasa, sudya uni sud zalidan chiqarib yubori-shi mumkin. Bundan tashqari, tartib-intizomga rioya etmayot-gan sud majlisi ishtirokchilari moddiy javobgarlikka tortilib, ularga jarima solinishi mumkin. Bunday huquqlar sudyalarga faqatgina jinoiy ishlar-ni ko`rib chiqishda emas, balki boshqa ishlarni ham ko`rib chiqishda beriladi. «Sudlar to`g`risida»gi qonunning 65-mod-dasi 3-qismida belgilanishicha: «Davlat organlari, mansab-dor shaxslar, jamoat birlashmalari, boshqa yuridik va jis-moniy shaxslar sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish bo`yicha talab va buyruqlariga so`zsiz bo`ysunishi kerak. Odil sudlovni amalga oshirishda kerak bo`ladigan ma`lumotlar, hujjatlar va ularning nusxalari sudyalarning talablari bo`yicha haqsiz taqdim etiladi. Sudyalarning talablari va buyruqlarini bajarmaslik qonunda nazarda tutilgan ja- vobgarlikka sabab bo`ladi». Sud vakolatlari haqidagi umumlashgan bilimlar bu organlar nima bilan shug`ullanishi mumkin va kerakligi to`g`risida tushuncha beradi hamda davlat hokimiyatini amalga oshiruvchi muassasalar tizimida ularning tutgan o`rni va ahamiyatini, shuningdek, hokimiyatning uchchala tarmoqlari o`zaro nisbatiga nisbatan yo`naltiradi. Bu haqdagi umumlash-gan bilimlar hokimiyatlar bo`linishi nazariyasining keng qo`llaniladigan va ayni vaqtda soddalashtirilgan tushuncha- sini aniq mazmun bilan to`ldiradi, ya`ni: qonun chiqaruvchi - qonun chiqaradi, ijro etuvchi – ijro etadi, sudlar esa sud-lovni amalga oshiradi. Nima bo`lganda ham, sud vakolatlari ro`yxati «sud hokimiyati sudlovni amalga oshiradi» degan gap ostida juda keng va katta hajmli va ayni vaqtda qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarning faoliyatlaridan tubdan farq qiladigan faoliyat yotishi haqida guvohlik beradi. Sud vakolatlari doirasi yana shu haqda ma`lum qila-diki, sud hokimiyati boshqa hokimiyat tarmoqlari singari muhim va mas`uliyatli ijtimoiy funksiyani bajaradi. Bularning barchasi uchchala hokimiyatning tengligi va bir-birini to`ldirishi haqida xulosa qilishga imkon beradi. Sud hokimiyatining asosiy ikkita komponentlaridan biri, yuqorida aytib o`tilganidek, uni amalga oshirish qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlardan farq qiluvchi dav-latning maxsus tashkil etilgan organlari – sudlarga topshi-rilishi hisoblanadi. Bunday farqlar ularning o`ziga xos vakolatlarida va tashkil etilish tartibida namoyon bo`ladi. Bajariladigan funksiyalar sudlardan qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlar uchun belgilanadigan qoidalardan tubdan farq qiluvchi maxsus qoidalarga rioya qilgan holda tashkil etilishi va faoliyat yuritishini talab qiladi. Bu qoidalarning amal qilishi sudyalarning malakali tanlovi-ni amalga oshirish orqali ular tomonidan o`zlariga tegishli bo`lgan ishlarni xolisona, malakali hal etilishiga erishish, sudlov korpusiga malakasi past va axloqsiz sudyalarning kirib qolishiga yo`l qo`ymaslik uchun kerak. Bunday «himoya vositalari» faqatgina sud organlari uchun xosdir. Hoki-miyatning qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlarini tash- kil etish uchun qonun bunday detalli talablarni qo`ymaydi. Ijro etuvchi hokimiyatning u yoki bu mansablariga (hatto yuqori lavozimlarga) nomzodlarga ham qonun qattiq talablar qo`ymaydi. Sudyalardan esa yuqori malakali tayyorgarlik va mutaxassislik talab etiladi. Boisi, sud xatolari konkret shaxslarning sog`lig`i, hayoti, erkinliklari, huquqlari va qonun bilan qo`riqlanadigan manfaatlariga juda jiddiy, ayrimlari esa qaytarib bo`lmas oqibatlarga sabab bo`lishi mumkin. Sud hokimiyati organlari tashkil etilishining muhim nuqtasi bo`lib, ularning mustaqilligini ta`minlash, har qanday tashqi va ichki (rahbariyat va yuqori turuvchi instan-siyalar) ta`sirlardan, aralashuvlardan chegaralab qo`yish hisoblanadi. Buni esa qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar xususida aytib bo`lmaydi. Ayniqsa, ijro etuv-chi organlarning subordinatsiyasi, yuqori turuvchi organlar-ning quyi turuvchi organlarga bo`ysunishi, rahbariy ko`rsat-malarining majburiyligi odatiy hol hisoblanadi. Lekin, yuqorida aytib o`tilgan fikrlar sud hokimiyati bilan qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar o`rtasida o`tib bo`lmas jarlik mavjud degani emas. Ular qanchalik alohida bo`lmasinlar, ular o`rtasida bir-biri bilan bog`liq, yaqin nuqtalar ham mavjud. Masalan, qonun chiqaruvchi organlar hamma uchun, sudlar uchun ham majburiy bo`lgan qonunlarni chiqaradi, sudlarni moliyalashtirishni, ularning ish haqi miqdorlarini tasdiqlaydi. Sud hokimiyati organlari esa, o`zlariga tegishli bo`lgan vakolatlar orqali qonun chiqaruv-chi va ijro etuvchi organlar faoliyati mazmuniga ta`sir etishi mumkin. Ular, misol uchun, qonunni konstitutsiyaviy emas, ijro hokimiyati organining hujjatini esa qonuniy emas deb topishga haqli. Va bu holat tegishli organlar tomo-nidan shunday deb topilgan hujjatlarni qayta ko`rib chiqishga, ularni o`zgartirishga majbur qilib qo`yadi. Sudning sud hokimiyati organi sifatida xususiyati yana shundan iboratki, uning faoliyati uchun maxsus qoidalar, protseduralar o`rnatilgan bo`ladi. Bu qoidalar u yoki bu ishning sudda ko`rilishida barcha masalalarni qat`iyan tar-tibga solib qo`yadi. Ularning asosiy maqsadi bo`lib qonuniy va adolatli yechim chiqarilishini ta`minlashdir. Sud hoki-miyatini amalga oshirish protseduralarining bir qancha ko`ri-nishlari shakllangan bo`lib, ular sudlovning turlari sifa-tida namoyon bo`ladi. Ularga: konstitutsiyaviy, fuqarolik, xo`jalik, jinoiy, ma`muriy sudlovlar kiradi. Bu sudlov turlarining har biri maxsus qonunchilik aktlari bilan tartibga solinadi (FPK, XPK, JPK va MJtK). Yuqorida sanab o`tilgan sudlov turlarini va ularni tartibga solib turuvchi qonunchilik aktlarini o`rganish oliy o`quv yurtlari-ning yuqori kurslarida amalga oshiriladi, ularga maxsus o`quv dasturlari bag`ishlangan. Mustaqil O`zbekistonda sud hokimiyatining shakllanishi Sudlar hozirgi O`zbekiston hududida davlatchilik atri-buti sifatida o`zining ko`p asrlik tarixiga ega. Sudlar uzoq o`tmish – 3-3,5 ming yil avval shakllanish davrida qanday bo`lganligi haqida ishonchli ma`lumotlar bizgacha yetib kel- magan. Umuman olganda esa, O`rta Osiyo xalqlarining qadimgi madaniy-maishiy darajasi tavsifidan, urf-odatlaridan kelib chiqib shuni aytsa bo`ladiki, sudlov majburiyatlari hurmatga sazovor, boy hayotiy tajribaga ega bo`lgan jamiyat a`zolari tomonidan amalga oshirilgan. Nizoli masalalar bo`yicha ular tomonidan bildirilgan fikrlar, qabul qilin-gan qarorlar barcha tomonidan qabul qilingan bo`lib majbu-riy xarakterga ega bo`lgan. O`zbekiston hududida, salkam XIII asr mobaynida sha-riat qonun- qoidalariga asoslangan qozilik sudlari, xalq urf-odat me`yorlariga asoslangan biy sudlari amalda bo`lgan. XIX-asrning ikkinchi yarmida (O`rta Osiyo Rossiya tomoni-dan qo`shib olinganidan so`ng) chor mustabid hukumati bu yerda Rossiya qonunchiligiga asoslanib ish yurituvchi o`zlarining sud organlarini joriy qilishdi. Dastavval ular fuqarolik ishlarini hamda Rossiya fuqarolarining manfaatlari bilan bog`liq ishlarni ko`rib chiqqan. Keyinchalik esa, ularning vakolatiga barcha jiddiy nizolar to`g`risidagi hamda qonun ozodlikdan mahrum etish jazosini nazarda tutgan jinoyat-larni ko`rib chiqish qo`shilgan. Oktabr to`ntarishi sud tizimiga ham o`z ta`sirini o`tkazdi: natijada yangi sudlar va tribunallar joriy qi-lindi. Ular, birinchi direktivalarda belgilanganidek, o`z-larining «proletarlik ongi»ga asoslanib ishlarni ko`rib chiqqan. Ularga o`z faoliyatida chor Rossiyasi qonun hujjat-laridan foydalanish huquqi ham berilgan edi, basharti bu qonun hujjatlari revolyutsiya manfaatlariga zid kelmasa. Sudyalar va boshqa sud organlari umuman xato qilmay-digan, qat`iy qatag`onchi va hech ham shubhalanmaydigan qilib o`ylangan edi. Ularni boshqarish faqatgina umumiy ko`rsat-malar berish hamda konkret ishlarga to`g`ridan-to`g`ri arala-shish orqali amalga oshirilgan. Bunga misol qilib RKP(b) Siyosiy byurosining 1919 yili «Bosmachilarning boshliqlari to`g`risida»gi qarorini keltirsa bo`ladi. Unda shunday deyilgan edi: «O`rta Osiyo byurosiga bosma-chilarning boshliqlarini qo`ldan chiqarmaslik va ularni darhol Revtribunal sudiga topshirib jazo sifatida oliy jazoni qo`llash nazarda tutish majburiyat qilib belgilan-sin». Mazkur qaror matnidan siyosiy byuroning sud ishlariga to`g`ridan-to`g`ri aralashuvi aniq-ravshan ko`rinib turibdi; byuro tomonidan aybdorlik masalasi ham, jazo masalasi ham hal etib bo`lingan. U vaqtlarda sudyalarning mustaqilligi haqida gap ham bo`lishi mumkin emas edi. 1936 yili SSSR prokurori Vishinskiy A.Y. sudni davlatning qatag`onchilik siyosatini amalga oshiruvchi organ sifatidagi rolini isbot-lab beradi: «Biz proletar davlatda sudyalarning «musta-qilligi» tamoyilini rad qilganimizda, biz ularning pro-letar davlatdan, ishchi sinfidan, umumdavlat siyosatidan mustaqilligini rad etgan bo`lamiz. Buning bilan biz davlat-da umumdavlat siyosatidan farqli ravishda alohida sud siyo-satining mavjud bo`lishini rad etamiz...» Qonunsizlik – kommunistik tizimning asosiy belgisi bo`lib, u hech qaysi bir sovet muassasalarini chetlab o`tmagan. Partiya tizimi sudlarni o`zining yo`lini amalga oshirishga mo`ljallangan bir bo`limi sifatida qurgan. Partiyaning yo`riqlari hayotga darhol tadbiq etilgan. Shunday qilib, 1934 yil 10 iyulda SSSR SIK tomonidan «SSSR ichki ishlar xalq komissariati va uning mahalliy organlari tomonidan tergov qilinadigan jinoyatlarni ko`rib chiqish to`g`risida» qaror qabul qilinadi. Qarorga muvofiq, davlatga qarshi (kontrrevolyutsion, boshqaruv tartibiga qarshi) jinoyatlar SSSR Oliy sudi, ittifoq respublikalarning oliy sudlari, o`lka va oblast sudlari hamda avtonom respublikalarning bosh sudlari tomonidan ko`rib chiqiladi. Buning uchun SSSR va ittifoq respublikalarning sudlarida rais va ikkita sud a`zosidan iborat tarkibda maxsus hay`atlar tashkil etildi. Temir yo`l va suv transportida sodir etiladigan jinoyatlar SSSR Oliy sudining Temir yo`l va Suv hay`atlari, yo`na-lish, temir yo`l va suv sudlari tomonidan ko`rib chiqilishi kerak. Shuningdek, SSSR Oliy sudining Sud-nazorat kolle-giyasi (hay`ati) tashkil etildi 1935 yil 23 yanvardagi SSSR Prokurorining ko`rsatma-larida aytilishicha, kontrrevolyutsiya to`g`risidagi ishlar «bu ishlarni sudlarda ko`rib chiqish uchun yetarlicha hujjatlar bo`lmasa ular SSSR NKVDsining maxsus kengashi tomonidan muhokamaga jo`natilishi kerak, ammo bu hol bu ishlarni mahalliy shart- sharoitlardan kelib chiqqan holda» maxsus kollegiyalarga ko`rib chiqish uchun jo`natish mumkinligini ham nazarda tutadi. Boshqacha qilib aytganda, maxsus kengashlar bilan birga-likda maxsus kollegiyalar ham dalillarsiz sud qilishi mumkin edi. Maxsus sudlar tizimiga harbiy yo`nalish va lager sudlari kirgan. Bularning barchasi maxsus kollegiya-lar bilan birgalikda maxsus kengashlarga juda yaqin bo`lgan. Ularning barchasi yopiq bo`lgan va hech bir qiyinchiliksiz o`z faoliyatini amalga oshirgan. Ularning faoliyatida umumiy-lik ularning qarorlarining hal qilib bo`linganligida edi. Barcha qarorlar ayblovchi va imkoni boricha qat`iy bo`lib, o`ylab o`tirishning zarurati bo`lmagan. Qatag`onlarning tezkorligi va keskinligini maxsus kengashlar qatorida oblast NKVD boshqarmasi boshlig`i, ob-kom partiya sekretari va oblast prokuroridan iborat bo`lgan maxsus uchliklar ta`minlagan. 1937 yili Stalin maxsus uchliklar tashkil etish to`g`risida farmon chiqaradi. Bu uch-liklar trotskistlar, shpionlar va boshqa shaxslarni otib o`l-dirishga hukm qilishga yoki 10 yilga qamoq jazosini tayin-lashga vakolatli edi. Bunday uchliklar oblast UNKVD bosh-lig`i – rais, partiya obkomi sekretari va oblispolkom raisi – a`zolardan iborat tarkibda faoliyat yuritgan. Uchliklar uchun «limit» belgilanar edi. Masalan, maxsus uchlik hech bir tergov harakatlarisiz, sudsiz minglab odamlarni otib o`ldi-rishi mumkin edi. Bunday uchliklarning ish tartibi quyida-gicha bo`lgan: bayonnoma yoki «albom» tuzilar edi, uning har bir betida F.I.SH., tug`ilgan yili va sodir etilgan «jinoya-ti» yozilar edi. So`ngra oblast UNKVD boshlig`i qizil qalam bilan «R» harfini yozgan, uchlik a`zolari esa, odatda, erta-siga bu bayonnoma-albomni imzolardilar. Shuningdek, ikki-liklar, maxsus kollegiyalar va maxsus ishtirokchilar ham mavjud bo`lgan. 1937 yili 18 oktabr kunining o`zidayoq Yejov va Vishinskiydan iborat ikkilik 551 kishining ish mate-riallari bilan tanishib chiqib, ularning barchasini o`limga hukm qilgan. Zarurat tug`ilganda esa bunday protsedurani bajarmasa ham bo`lar edi. Masalan, 1941 yili ichki ishlar narkomining xati bo`yicha 25 kishi: yirik harbiy xizmatchi-lar, ularning xotinlari va boshqalar otib tashlangan. Partiyaga «nomuvofiq» shaxslarning ro`yxatini tuzish keng tarqalgan edi. 1937-1938 yillarning o`zidayoq Stalin va Molotovlar tomonidan 383 bunday ro`yxat birinchi kategoriya bo`yicha – otib o`ldirish - tasdiqlangan edi. Stalinning qonli qonunsizligi, huquqning elementar qoidalariga rioya etmaslik nimaligini 30-50 yillarda O`z-bekiston xalqi o`zining buyuk va ilg`or vakillarini yolg`on ayblovlar va ko`rsatmalar tufayli yo`qotganda bildi. «Kontrevolyutsion jinoyatlar» to`g`risidagi ishlarning ter-govi bir tomonlama, ishning haqiqiqiy holatlarini hisobga olmagan, fuqarolarning himoyaga bo`lgan huquqini poymol qilgan holda olib borilgan. Bunday ishlarning aksariyat qismini «sovet hokimiya-tini ag`darishga, unga qarshi chiqishga da`vat etuvchi» targ`i-bot-tashviqot qilganlik jinoyatlari tashkil etgan. Bunda moddaning dispozitsiyasi keng qamrovli ifodalanib, natija-da fuqarolarning tanqidiy fikrlari, qarashlari hatto askiyalari, kulgi-hazillari uchun noqonuniy ravishda javob-garlikka tortilib ketishiga sabab bo`ldi. Misol uchun, oddiy fuqaro magazinda yumshoq non bo`lmaganligi tufayli o`zining fikrini bildirganlik uchun yoki Germaniya kuchli dushman ekanligini e`tirof etganligi uchun 10 yilga qamalib keti-shi yoki bo`lmasa otilib ketishi mumkin edi. Masalan, 28. 10. 37 yili O`zSSR NKVD qoshidagi uchlik tomonidan Boymir-zayev A., Muradov N., Saidmuradov N.lar o`lim jazosiga, Shadmanov N., Kurbanov R. va Muminov Sh.lar esa uzoq mud-datli ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm etilgandi. Ularga kolxozchilar ichida kontrrevolyutsion targ`ibot-tashvi-qot ishlarini olib borganlikda ayb e`lon qilingandi. Ishni o`rganib chiqish natijasida ma`lum bo`lishicha «kontrrevo-lyutsion targ`ibot-tashviqot ishlari» xizmatga yaroqsiz meh-nat qurollari va kolxoz rahbariyatining beparvoligi xusu-sidagi tanqidiy fikrlarni bildirishda namoyon bo`lgan. Mazkur ish Oliy sud tomonidan jinoyat tarkibi yo`q-ligi tufayli bekor qilingan edi. Qiynoq va zo`rliklar, insonni uning oddiy huquqlaridan mahrum qilish, yaqinlar va qarindoshlarni hibsga olish bilan qo`rqitish, doimiy ruhiy tazyiq kabilar orqali kerak bo`lgan ko`rsatuvlar olingan. Shunday qilib, 1938 yili 13 fevralda O`zSSR NKVDsi qoshidagi uchlik tomonidan Denau va SHo`rchi tumanlaridan 17 kishi o`lim jazosiga hukm etilgan bo`lib, ular A. Ikromov va F. Xo`jayev tomonidan tashkil etilgan «milliy qarshilik tashkilotida» ishtirok etganlik uchun ayblangan. Ayblov esa Xayitov degan odamning ko`rsatuvlariga ko`rilgan edi, lekin Xayitov sud majlisida ko`rsatuvlar qiynoqlar ostida olin-ganligini aytib, ularni qaytarib oladi. Ish bo`yicha boshqa dalillar yo`q edi, lekin odamlar bari-bir hayotidan mahrum etildi. Hukm uch kun ichida ijro etilgandi. Boshqa misollar. 1942 yili 12 iyunda Toshkent oblast sudi tomonidan SHeynknext A. Nemis armiyasini maqtaganlik va mahbuslar ichida kontrrevolyutsion tashviqotlarni olib borganlik uchun o`lim jazosiga hukm etilgan edi. Amalda esa mahbusning barcha fikrlari nemislar kuchli dushman ekan-ligi va ularni yengish uchun ko`p harakat qilish kerakligini aytgan. 1946 yili 5 mayda Farg`ona oblast sudi tomonidan Razdobreyev I. JKning 58-4-moddasi bilan 25 yil ozodlik-dan mahrum etish jazosiga avtobus bekatida transportning yaxshi qatnamayotganligini aytganligi uchun hukm etilgandi. 1948 yili 6 oktabrda Toshkent oblast sudi tomonidan Kacha-nov G. JKning 66-moddasi 1-qismi bo`yicha kolxozchilarning kambag`al hayoti haqida va Farbda hayotning yaxshiroq ekanligi to`g`risida fikr bildirganligi uchun 10 yil muddatga ozod-likdan mahrum etishga hukm etilgandi. Bunday misollarni yuzlab keltirsa bo`ladi. Bu ishlar Oliy sud tomonidan jinoyat tarkibi yo`qligi tufayli bekor qilingan. 30-40 va 50 yillarning boshlarida SSSRning nosudlov organlari tomonidan 3.778.234 kishi sudlangan bo`lib, shu-lardan 786.098 kishi otib o`ldirilgan edi. Ular orasida bizning vatandoshlarimiz ham bor. Ehtimol bu raqamlar bundan ham ko`p bo`lgandir O`zbekiston tomonidan mustaqillikning qo`lga kiritili-shi, respublikada huquqiy davlatning ko`rila boshlanishi bilan O`zR Prezidenti I.A. Karimovning tashabbusi bilan siyosiy qatag`on qurbonlarini reabilitatsiya qilish ishlari lozim darajaga ko`tarildi. Agarda 1955-1989 yillar ichida O`zbekiston Oliy sudi tomonidan kontrrevolyutsion jinoyat-lar bo`yicha 2850 kishi oqlangan bo`lsa, so`nggi 4 yil ichida 5200 kishi oqlandi. Reabilitatsiya qilish ishlari hali davom etmoqda va davom etsa kerak, toki huquqlari toptalgan so`nggi shaxs oqlanmaguncha. Tarixning guvohlik berishicha, yaxshi qonunlardan tash-qari, inson huquqlarining mafkuraviy kafolatlari – in-sonning qadriyatiga bo`lgan ishonch, o`zboshimchaliklarning har bir qurboni haqida xotiraning saqlab qolinishi ham juda muhimdir. Shuning uchun ham o`zbek xalqi Prezident I.A.Karimovning «Qatag`on qurbonlarini xotiralash kunini belgilash to`g`risida»gi farmonini yuqori baholadi. Poytax-timizning Yunusobod tumanida O`zR Prezidenti tashabbusi bilan tashkil etilgan Shahidlar maydoni memorial komp-leksining respublikamizning mustaqillik bayrami arafa-sida ochilishida chuqur ramziy ma`no bor. Minglab odamlar bu yerga dahshatli qonunbuzilishlarning qurbonlari bo`lgan vatandoshlarni yod olish uchun keladilar. Xulosa Xulosa o`rnida shuni ta`kidlash joizki, b irinchi instansiya sudi sifatida har qanday sud, hatto oliy sudlar ham chiqishi mumkin. Barcha sudlar vakolat doirasi amaldagi qonun bilan aniq belgilangan. Apellyatsiya instansiyasi sudi qonuniy kuchga kirib ulgurmagan qaror va hukmlarning qonuniyligi va asosligini tekshirishga qara-tilgan. Umumiy yurisdiksiya sudlari tizimida bunday sud-lar sifatida asosiy bo`g`in sudlariga kirmaydigan barcha yuqori turuvchi sudlar maydonga chiqishi mumkin. Apellyatsiya tartibida ko`rib chiqilgan ish kassatsiya tartibida qayta ko`rib chiqilishi mumkin emas. Kassatsiya instansiyasi sudi esa qonuniy kuchga kirgan hukm va qarorlarning qonuniy-ligini tekshiradi. Umumiy va harbiy sudlar tizimida bun-day sudlar sifatida asosiy bo`g`in sudlaridan tashqari bar-cha sudlar chiqishi mumkin. Xo`jalik sudlarida esa bu vazifani O`zR Oliy xo`ja-lik sudi amalga oshiradi. «Nazorat instansiyasi» atamasi ham keng qo`llanilib kelmoqda. Bu atama orqali sudlarning qonuniy kuchga kir-gan hukm va qarorlarini qonuniy va asosliligini tekshi-ruvchi sud bo`linmalari belgilanadi. Umumiy yurisdiksiya sudlari ichida bunday sudlar sifatida o`rta bo`g`in sudlari Prezidiumlari hamda O`zR Oliy sudi Prezidiumi va kollegiyalari bo`lishi mumkin. Harbiy sudlar uchun bunday sudlar sifatida o`rta bo`g`in sudlari, O`zR Oliy sudi Harbiy hay`ati, Xo`jalik sudlari uchun esa – Oliy xo`jalik sudi Prezidiumi bo`lishi mumkin. Yuqori turuvchi instansiya yoki yuqori turuvchi sud degan-da tegishli sudga nisbatan ancha yuqori mavqe va maqomga ega bo`lgan sudlar tushuniladi. «Yuqori sud instansiyasi» ata-masi O`zR Oliy sudi yoki Oliy xo`jalik sudining nomlani- shining sinonimi hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar   1. Beznasyuk A.S., Rustamov X.U. Sudebnaya vlast: Ucheb-nik dlya vuzov. -M.: YUNITI-DANA, Zakon i pravo, 2002. 2. Kolokolov N.A. Sudebniy kontrol: nekotoriye prob-lemi istorii i sovremennosti. - Kursk, 1996; 3. Kommentariy k Konstitutsii Respubliki Uzbekistan. -T.: «Adolat», Akademiya MVD Respubliki Uzbekistan, 1997. 4. Maslikov I.S. Sudebnaya vlast v sisteme razdeleniya vlasti v svete konstitutsii RF. // Sov. yustitsiya. 1989. №8. 5. Monteskye Sh.L. «Izbranniye proizvedeniya» -M.: 1955. 6. Petruxin I.L. Pravosudiye: vremya reform. -M.: 1991. 7. Pravooxranitelniye organi. Uchebnik dlya vuzov. / Pod red. prof. K.F. Gutsenko 3-ye izd. dop. i pererab. - M.: Zersalo, 1997. 8. O`zbekiston Respublikasida Sud islohotlarini yanada rivojlantirish Dasturi. O`zbekiston Respublikasi Oliy sudi Byulleteni, 1996, №3-4 son. 9. Rasulov A. Sozdaniye i razvitiye sovetskogo suda v Uzbekistane. -T, Gosizdat, 1957 . 10. Savitskiy V.M. Organizatsiya sudebnoy vlasti v Ros-siyskoy Federatsii. Uchebnoye posobiye dlya vuzov. – M.: BEK, 1996. 11. Sternik I.B. Iz istorii suda Turkestanskoy ASSR. //Sov. Yust. 1981, №21 12. Temushkin O.P., Dobrovolskaya T. N. Stanovleniye i razvitiye sovetskoy sudebnoy sitemi. Sud v SSSR. -M.: 1987.

Kirish

1. Hokimiyatlar bo`linishi tizimida sud hokimiyati

2. Mustaqil O`zbekistonda sud hokimiyatining shakllanishi

3. O`zbekiston Respublikasi sud tizimining umumiy tavsifi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

(jami 17 sahifa)

Купить