O'zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining tashkil topishi va tarixiy ahamiyati - Pedagogika - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	581.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

O'zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining tashkil topishi va tarixiy ahamiyati

Sotib olish

O`zbekistonda Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil topishi va tarixiy“ ”
ahamiyati. 1

MUNDARIJA
KIRISH .3…………………………………………………………………
I-bob. Mustaqil O`zbekistonda Tadbirkor ayollar uyushmasining
“ ”
tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyati. …..8
………………………………
1.1.O`zbekistonda ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda
Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil etilishi va uning o`rni…
“ ” .8 ………
1.2. Respublikamizda faol va ishbilarmon ayollar faoliyatining
rivojlanishi va uning ahamiyati… … ..18
………………………………………
II-bob. Mamlakatimizda tadbirkor ayollarning moddiy-ma`naviy va
huquqiy manfaatlarini o`rni va ularning ahamiyati… ...27
……………………
2.1.O`zbekistonda tadbirkor ayollarning moddiy va ma`naviy
sohalardagi o`rni… ..27
…………………………………………………………
2.2.Respublikada huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
tadbirkorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilinishi… 34
………………
Xulosa. ..52
………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati… ......................54
…………………
Ilovalar… ………………………………………………………………… 2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi : Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki
yillaridanoq xotin-qizlarning qonuniy huquq va manfaatlarini ta`minlash,
ularning qobiliyatini, iste`dodini ro`yobga chiqarish orqali oila hamda
jamiyatdagi mavqeini yuksaltirishga katta e`tibor qaratib kelinayotgani bois
bugungi kunda barcha sohalarda faol ayollar o`z o`rnini topib bormoqda.
O`zbekistonda mustaqillik yillarida amalga oshirib kelinayotgan
ijtimoiy yo`naltirilgan bozor islohotlari samaradorligini ta`minlashda ayollar
rolining ortishi, ularning jamiyat hayotining barcha jabhalarida faol ishtirok
etish, onalik burchlarini bajarish bilan birga, ishlab chiqarishda mehnat
qilish uchun zarur huquqiy va ijtimoiy kafolatlarning yaratilganligi shundan
dalolat beradiki, respublika hayotining barcha sohalarini qamrab olgan tub
o`zgarishlar, yangilanishlar tufayli ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etish
demokratik jarayonlarni amalga oshirishning eng muhim shartlaridan bo`lib
kelmoqda. Bu masala hozirgi paytda dolzarb muammo hisoblanadi.
Fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish hamda
modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta`minlash
g`oyasini shakllantirishning asosiy tamoyillari Prezident Islom Karimov
asarlarida aniq-ravshan belgilab berilgan.
Mazkur g`oya negizida teng huquqlilik tamoyillarining to`laligicha
kafolatlanganligi respublikaning salkam 13 millionga yaqin xotin-qizlari
manfaatiga to`liq mos tushadi.
SHuningdek, Islom Karimovning respublikadagi xotin qizlar
tashkilotlari faoliyatini ayollar manfaatlarining amaldagi haqiqiy ifodachisi
va himoyachisiga, biz barpo etayotgan erkin fuqarolik jamiyatining tom
ma`nodagi uzviy bir qismiga aylantirish borasidagi da`vati yurtimizda xotin-
qizlarga bo`lgan hurmat hamda katta ishonchning yana bir ifodasidir.
Chunki yurtboshimiz ta`kidlaganidek: Jamiyatning demokratik o`zgarishlar“ 3

yo`lidan nechog`li ilgarilab ketgani, shu jamiyatning ayollarga bo`lgan
munosabati uning madaniy-ma`naviy saviyasini belgilaydi” 1
.
Islohotlarni amaliyotga tadbiq etishda respublika aholisining 51,2
foizini faol mehnat resurslarining 47,8 foizini tashkil etuvchi xotin
qizlarning tobora faollashib borayotganligi mustaqillik xotin-qizlarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga ulkan imkoniyatlar ochib berganligini,
bu ulug` ne`mat ayolning oila va jamiyatda o`z o`rniga ega bo`lishiga
kafolat ekanligini to`la anglab yetganligidan dalolatdir.
2011 yil O`zbekiston Prezidenti I.A.Karimov tomonidan Kichik“
biznes va xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qilindi. Bu esa soha rivoji
”
uchun keng imkoniyatlarni yaratdi. ...kichik biznes va xususiy tadbirkorlik-
“
jamiyatimizning bugungi va kelajak taraqqiyotimiz, farovon hayotimizning
mustahkam tayanchi bo`lishi shart” 2
deb ta`kidlaydi.
–
O`zbekiston xotin-qizlari orasida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
sohalarda faoliyat olib borayotgan yetuk malakali mutaxassis kadrlar soni
yildan-yilga ortib bormoqda. Albatta ularning salohiyatidan oqilona
foydalanish, mavjud iste`dod va iqtidorlarini to`la ro`yobga chiqarishlariga
imkoniyat yaratish uchun keyingi yillarda milliy qonunchilikda ham qator
ijobiy o`zgarishlar amalga oshirildi. Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini
tashkil etish va yuksaltirishda amalga oshirayotgan O`zbekiston olima
ayollarining Olima uyushmasi (1992 yil 9 yanvarda tashkil etilgan),
“ ”
O`zbekiston ishbilarmon ayollari Tadbirkor Ayol assotsiatsiyasi (1991 yil
“ ”
4 yanvar), Respublika Xotin qizlar qo`mitasi qoshidagi Ijodkor ayollar
“ ”
jamoat birlashmasi (1996 yil 10 yanvar) hamda Faxriya ayollar uyushmasi
“ ”
(1996 yil 8 yanvar) va hokazolar misol bo`lishi mumkin.
Hozirgi davrda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
hamda rag`batlantirish mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida
Tadbirkor Ayol uyushmasi faoliyati hal qiluvchi strategik omillardan biri
“ ”
sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. 4

Tadqiqotning davriy doirasi : 1991-2010 yillarni qamrab oladi.
Tarixiy jihatdan qisqa bo`lgan ana shu davrda ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va
madaniy sohalarda ulkan o`zgarishlar yuz berdi. Jumladan, respublikamizda
tadbirkorlik faoliyati yanada jadal rivojlanayotgani va tadbirkorlik daromadi
ortib borayotganligini Tadbirkor ayollar uyushmasi faoliyati misolida“ ”
yoritib berildi.
Mavzuning o`rganilganlik darajasi : Tanlangan mavzuning
tarixshunosligi tahlili shuni ko`rsatadiki, mustaqil O`zbekistonda kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik tizimi faoliyati turli soha tadqiqotlari
tomonidan keng o`rganilib kelmoqda. Bu davrning siyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy sohalardagi faoliyati tarixchilar tomonidan alohida
mavzu sifatida olinib o`rganilgan.
Mavzuga oid chop etilgan ilmiy tadqiqot ishlari, monografiyalar,
risola va matbuotda e`lon qilingan adabiyotlarni aytib o`tish mumkin.
O`zbekistonning yangi tarixining uchinchi kitobi bo`lgan, Mustaqil
“
O`zbekiston tarixi , O`zbekiston Respublikasi Mustaqil davlatning bunyod
” “
bo`lishi kitobi, O`zbekiston Mustaqillik odimlari risolasi, Taraqqiyot va
” “ ” “
hamkorlik yo`llarida monografiyalarida ham tadbirkorlik faoliyati
”
to`g`risida fikr bildirilgan 1
.
Mustaqillik davrida o`zbek tarixshunosligi yangi uslubiy tamoyillari
asosida bitilgan va yangi sifat darajasiga ko`tarilgan asarlar bilan boyitib
borildi. Asar mualliflari mustaqil O`zbekistonda tadbirkorlik ishlari va
ularni rivojlantirish jarayonlarini, tadbirkorlik tamoyillari va ishbilarmonlik
imkoniyatlari munosabatlarini xolisona yoritdilar. Mustaqillik yillarida
yaratilgan bunday asarlar Parpiev U, Salomov I. Bozor iqtisodiyoti asoslari
va ishlab chiqarishni tashkil etish, Rasulov A. Bozor iqtisodiyoti asoslari,
Ғulomov S. Menejment asoslari, Tadbirkorlik va kichik biznes, Yo`ldoshev
Q., Muftaydinov, Abdurahmonov A. Iqtisod menejmenti, Xodiev B.,
Berkenov B., Kravchenko A. Biznes qiymatini baholash nomli asarlarida 5

faqat qisman tadbirkorlik yo`nalishlarini ayrim muammolariga to`xtalib
o`tganlar 1
.
Tadqiqotning maqsad va vazifasi : Tadqiqot mavzusi va qo`yilgan
masalaning dolzarbligidan kelib chiqib, ishning umumiy maqsadi
O`zbekistonda tadbirkorlik faoliyati shakllantirish va rivojlantirish
jarayonida O`zbekistonda Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil topish“ ”
va tarixiy ahamiyatini o`rganib, tahlil etishdan iborat.
Tadqiqotning aniq vazifalari quyidagicha belgilandi:
-Mustaqil O`zbekistonda tadbirkorlikni rivojlanishi tarixini o`rganib
tahlil qilish;
-Mustaqil O`zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishda faol va ishbilarmonayollar faoliyatini yoritish;
-Tadbirkorlik va ishbilarmon ayollarning haq-huquqlarini va turli
manfaatlarini huquqiy himoya qilish xususiyatlarini ko`rsatib berish;
-Respublikada ayollar tadbirkorligini rivojlantirish va ularning
ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bandligini oshirish imkoniyatlari ko`rsatib
berish.
Tadqiqotning nazariy metodologik asosi ni umumbashariy bilim
nazariyasi va milliy istiqlol g`oyasining asosiy tamoyillari tashkil etadi.
Ishni bayon etishda O`zbekiston tarixini yangi tamoyillariga tayangan holda
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tarix fanini
rivojlantirishga oid qabul qilgan qarorlariga bayon qilingan tarixiy haqiqatni
xolislik va haqqoniylik kabi tamoyillari tashkil etadi.
Tadqiqotning muhim nazariy asosini O`zbekiston Respublikasi
Qonunlari, Hukumatning turli mazmundagi hujjatlari hamda Prezident
I.Karimovning asarlari va turli sohadagi yo`l-yo`riqlari, ko`rsatmalari
tashkil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi: O`zbekistonda Tadbirkor
”
ayollar uyushmasining tashkil topishi va uning ahamiyati yaxlit tarzda
” 6

ilmiy adabiyotlarga, manbalarga va matbuot materiallariga tayangan holda
tadqiq etildi. Davlatimiz mustaqillikka erishgach, siyosatimizning asosiy
maqsadi kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishdan iborat“ ”
bo`ldi. O`zbekistonda Tadbirkor ayollar uyushmasi faoliyatini o`rganish
“ ”
jarayonida bu holatlar ko`rsatib berildi.
Bitiruv malakaviy ishning ahamiyati: Tadqiqot ishidan kelgusida
O`zbekiston tarixi, iqtisod fanlari va maxsus kurslarda tadbirkorlikka oid
ma`lumotlardan manba sifatida foydalanish mumkin.
Tadqiqotning manbaviy bazasi : Mustaqillik davrida yaratilgan
asarlar, matbuot materiallaridan chop etilgan risolalardan foydalanildi.
Ushbu asarlar manba bo`lib xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishi : Kirish, ikkita bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati va ilovalardan iborat. Ish 52 sahifani tashkil qiladi. 7

I-BOB. MUSTAQIL O`ZBEKISTONDA TADBIRKOR AYOLLAR“ ”
UYUSHMASINING TASHKIL TOPISHI VA UNING TARIXIY
AHAMIYATI
1.1.O`zbekistonda ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishda
Tadbirkor ayollar uyushmasining tashkil etilishi va uning o`rni
“ ”
O`zbekistonda mustaqillik yillarida amalga oshirib kelinayotgan
ijtimoiy yo`naltirilgan bozor islohotlari samaradorligini ta`minlashda ayollar
rolining ortishi, ularning jamiyat hayotining barcha jabhalarida faol ishtirok
etishi, onalik burchlarini bajarish bilan birga, ishlab chiqarishda mehnat
qilishi uchun zarur huquqiy va ijtimoiy kafolatlarning yaratilganligi shundan
dalolat beradiki, respublika hayotining barcha sohalarini qamrab olgan tub
o`zgarishlar, yangilanishlar tufayli ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etish
demokratik jarayonlarni amalga oshirishning eng muhim shartlaridan bo`lib
qolmoqda 1
.
Fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish hamda
modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta`minlash
g`oyasini shakllantirishning asosiy tamoyillari Prezident Islom Karimov
asarlarida aniq-ravshan belgilab berilgan. Mazkur g`oya negizida teng
huquqlilik tamoyillarining to`laligicha kafolatlanganligi respublikaning
salkam 13 millionga yaqin xotin-qizlari manfaatiga to`liq mos tushadi.
Shuningdek, Islom Karimovning respublikadagi xotin-qizlar tashkilotlari
faoliyatini ayollar manfaatlarining amaldagi haqiqiy ifodachisi va
himoyachisiga, biz barpo etayotgan erkin fuqarolik jamiyatining tom
ma`nodagi uzviy bir qismiga aylantirish borasidagi da`vati yurtimizda xotin-
qizlarga bo`lgan hurmat hamda katta ishonchning yana bir ifodasidir.
Chunki, Yurtboshimiz ta`kidlaganidek, Jamiyatning demokratik o`zgarish-
“
lar yo`lidan nechog`li ilgarilab ketgani, shu jamiyatning ayollarga bo`lgan
munosabati uning madaniy-ma`naviy saviyasini belgilaydi .
” 8

Islohotlarni amaliyotga tadbiq etishda respublika aohlisining 51,2
foizini, faol mehnat resurslarining 47,8 foizini tashkil etuvchi xotin-
qizlarning tobora faollashib borayotganligi mustaqillik xotin-qizlarning
ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga ulkan imkoniyatlar ochib berganligini,
bu ulug` ne`mat ayolning oila va jamiyatda o`z o`rniga ega bo`lishiga
kafolat ekanligini to`la anglab yetilganligidan dalolatdir.
O`zbekiston xotin-qizlari orasida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
sohalarda faoliyat olib borayotgan yetuk malakali mutaxassis kadrlar soni
yildan-yilga ortib bormoqda. Albatta, ularning salohiyatidan oqilona
foydalanish, mavjud iste`dod va iqtidorlarini to`la ro`yobga chiqarishlariga
imkoniyat yaratish uchun keyingi yillarda milliy qonunchilikda ham qator
ijobiy o`zgarishlar amalga oshirildi. 2004 yilda bo`lib o`tgan ikki palatali
parlamentga saylovlar arafasida Prezident Islom Karimov tashabbusi bilan
Saylovlar to`g`risida gi Qonunning 22-moddasiga kiritilgan o`zgarishlarda“ ”
xotin-qizlarning mamlakat uchun imtiyozli kvotaning berilishi shular
jumlasidandir. Unda har bir siyosiy partiyadan mamlakat Qonunchilik
palatasi va Senatiga bo`ladigan saylovlarda qatnashish uchun ko`rsatilgan
nomzodlarning kamida 30 foizi xotin-qizlardan iborat bo`lishi nazarda
tutilgan. 2004 yilda o`tkazilgan saylovlarda ishtirok etgan har bir siyosiy
guruh o`z a`zolari tarkibidan eng faol, vatanparvar, o`z ishiga fidoyi va
siyosiy-huquqiy ongi hamda dunyoqarashi yuqori bo`lgan ayollarning
nomzodlarini mamlakat qonun chiqaruvchi organiga deputat sifatida
saylanishiga tavsiya etdi. Natijada 2004 yilgi saylov yakunlariga ko`ra,
Qonunchilik palatasida 18 foizni, Senatda esa 15 foizni, 2009 yilgi saylovda
esa 22 foiz va 13 foizni faol, umumxalq manfaatini ustuvor deb biladigan
ayollar tashkil etdi. Ochiq e`tirof etish mumkinki, bu holat ayollarning erkin
fuqarolik jamiyatining to`laqonli a`zosi sifatida siyosat maydoniga chiqishi
uchun istiqbolda ham keng imkoniyatlar ochilganligini bildiradi. 9

Bugungi kunda respublikadagi mavjud har bir siyosiy partiya qoshida
Ayollar qanoti bo`limi faoliyat yuritmoqda. Siyosiy partiyalardagi a`zolar“ ”
soni xotin-qizlar hisobiga tobora ortib bormoqda. Chunki demokratik
jarayonlar xotin-qizlarsiz tasavvur etilmas ekan, siyosat borasida,
mamlakatni boshqarishda xotin-qizlar ulushining ortib borishidan jamiyat
faqat manfaat ko`radi. Bu borada O`zbekiston Xalq demokratik partiyasi
Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati-O`zbekiston Liberal demokratik
partiyasidagi ijobiy ishlarni ta`kidlash joiz. Zero, har bir siyosiy partiyaning
maqsad va vazifalari aks etgan dasturi va saylovoldi dasturida ham xotin-
qizlar va yoshlar manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bir qancha
bandlar borki, ularning bajarilishi tinimsiz, muntazam ishlashni, barcha
islohotlarda faol bo`lishni taqozo etadi.
Xotin-qizlarning siyosiy jarayonlarda ongli ishtirok etishiga erishish,
erkin jamiyatning ozod fuqarolari bo`lish yo`lida respublika Xotin-qizlar
qo`mitasi, Olima ayol , respublika Oila ilmiy-amaliy markazi, nodavlat va
“ ” “ ”
notijorat Mehr uyushmasi, jamoatchilik fikrini o`rganuvchi Ijtimoiy fikr
“ ” “ ”
markazi, Sog`lom avlod uchun xalqaro xayriya jamg`armasi kabi qator
“ ”
jamg`arma va tashkilotlar, mahalliy hokimiyatlar hamkorlikda faoliyat
yuritib, yangi qonunlar ishlab chiqilishida ham tashabbus ko`rsatib
kelmoqdalar. Binobarin, respublika iqtisodiy rivojlanishida barqarorlik
muhiti hukm surayotgan ekan, bu jarayon o`z-o`zidan ayollarning yanada
serg`ayrat va shijoat bilan ishtirok etishiga sharoit yaratadi. Bozor
iqtisodiyoti tamoyillarining jamiyat rivojida qo`llanilishi ayollarning
mehnat faoliyatida faol qatnashishini ta`minlaydi.
Yurtboshimiz rahnamoligida olib borilayotgan islohotlar samarasi
o`laroq, xotin-qizlar bandligi muammosini ijobiy hal qilish, O`zbekistonda
ishsizlik darajasini qisqartirish maqsadida qabul qilingan bandlikka
ko`maklashuvchi davlat dasturlari hamda yangi ish o`rinlarini yaratish
bo`yicha quyidagi tadbirlar amalga oshirilmoqda: 10

-katta sarmoyalarni talab qilmaydigan kichik va o`rta tadbirkorlikni,
oilaviy mehnat va kasanachilikni qo`llab-quvvatlash;
-bandlik xizmatlarida hisobda turgan kishilardan jamoat ishlarida
samarali foydalanish;
-qisqartiriladigan xodimlar bilan mehnat shartnomasini bekor
qilmasdan, malakasini o`zgartirish asosida ishsizlikning oldini olish;
-joylarda bandlikka yordam beruvchi xususiy byurolar tarmog`ini
kengaytirish.
Keyingi yillarda aholining, jumladan, xotin-qizlarning bandligini
ta`minlash, kasanachilik, kichik korxonalar va mikrofirmalarni rivojlantirish
uchun sharoitlar yaratish borasida davlat tomonidan ko`rilayotgan chora-
tadbirlar ancha kengaydi. Xususan, Farg`ona viloyati aholisini ish bilan
ta`minlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash yuzasidan chora-tadbirlar
hududiy dasturi asosida 2009 yil davomida 32 ming 534 nafar xotin-qiz
ishga joylashtirildi, 870 nafar ayol kasbga yo`naltirish maqsadida qayta
o`qitildi. Kasanachilik asosida xotin-qizlar uchun 2854 ta ish o`rni tashkil
etildi. Ushbu maqsadlarga erishishda O`zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2006 yil 5 yanvarda qabul qilingan Yirik sanoat korxonalari“
bilan kasanachilikni rivojlantirish asosidagi ishlab chiqarish va xizmatlar
o`rtasida kooperatsiyani kengaytirishni rag`batlantirish chora-tadbirlari
to`g`risida gi farmoni, shuningdek, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
”
Mahkamasining 2006 yil 11 yanvarda qabul qilingan 1-sonli qarori muhim
omil bo`lmoqda.
Ushbu hujjatlar aholini kasanachilik sohasiga keng jalb qilish uchun
quyidagi qulay sharoitlarni yaratadi:
-kasanachilarga yuklatilgan ishni bajarish uchun foydalanishga
topshirilgan beg`araz mulkka (asbob-uskunalar, jihozlar) soliq bo`yicha
imtiyozlar belgilash, shuningdek, mehnat shartnomalariga asosan 11

kasanachilarga to`lanadigan haq miqdorida yagona ijtimoiy to`lov
to`lashdan ozod qilish;
-kasanachilar mehnatini ijtimoiy himoyalash va muhofaza qilishni
ta`minlashga qaratilgan choralar tizimini mustahkamlash.
Xulosa qilib aytganda, respublikada ayollar tadbirkorligini
rivojlantirish va ularning ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bandligini oshirish
uchun katta imkoniyat va salohiyat mavjud. Davlat tomonidan ayollarning
jamiyatdagi huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy ahvolini, yashash va mehnat
qilish sharoitlarini, ta`lim olishini, onalar va bolalar sog`ligini saqlashni
yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni o`tkazishga katta e`tibor berilayotgani
ham quvonarli holdir.
Fuqarolik jamiyatining shakllanishida va ayollarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini oshirishda nodavlat tashkilotlari va fuqarolarning o`zini-o`zi
boshqarish organlari muhim ahamiyat kasb etadi. O`zbekiston
Respublikasining Nodavlat-notijorat tashkilotlari to`g`risida gi (1999 yil 14“ ”
aprelda qabul qilingan, 2004 yil 30 aprelda uning XVIII bo`limiga tahririy
o`zgartirishlar kiritilgan) qonunning 2-moddasida Nodavlat-notijorat
“
tashkiloti- jismoniy va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriylik
“
asosida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o`z faoliyatining asosiy
maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni (foydani) o`z
qatnashchilari (a`zolari) o`rtasida taqismlamaydigan o`zini-o`zi boshqarish
tashkilotidir , deb ta`rif beriladi. Ko`rinib turibdiki, nodavlat-notijorat
”
tashkilotlari fuqarolarning ixtiyori bilan tuziladi, daromad (foyda) olish
ularning asosiy faoliyati bo`lmasligi zarur. Agar ular pullik xizmat
ko`rsatsa, ya`ni qonunda qayd etilganidek, noshirlik faoliyatini amalga
oshirsa, tadbirkorlik tuzilmalarini tashkil etsa, ushbu mablag`larni o`z
faoliyatini takomillashtirishga sarflashi nazarda tutiladi. Demak, nodavlat-
notijorat tashkilotlari aholiga pullik xizmatlar ko`rsatishi mumkin. 12

Qonunda nodavlat-notijorat tashkilotlarining tasnifi berilmagan, ammo
ilmiy adabiyotlarda ular quyidagicha tasniflanadi:
-kasaba uyushmalari;
-yoshlar tashkilotlari;
-faxriylar tashkilotlari;
-xotin-qizlar tashkilotlari;
-fizkultura va sport uyushmalari;
-ijodiy uyushmalar;
-diniy tashkilotlar;
-turistik uyushmalar;
-baynalminal uyushmalar;
-ekologik tashkilotlar;
-fan va texnika tashkilotlari;
-vatan himoyachilari tashkilotlari;
-madaniyat, maorif va san`at uyushmalari.
Bu xil tasniflash haqida turlicha fikrlarni bildirish mumkin. Masalan,
2,3,4 guruhda (yoshlar, fxriylar va xotin-qizlar) demografik belgilar, keyingi
5-13 guruhlarda qiziqishlar asos qilib olingan
Nodavlat-notijorat tashkilotlari (NNT)ni ayollarning ijtimoiy-siyosiy
faolligini tashkil etish va oshirish bilan bevosita va bilvosita
shug`ullanuvchi tashkilotlarga ajratib tasniflash ham mumkin 1
.
Bevosita tashklotlarga-siyosiy partiyalarda xotin-qizlar bilan ish olib
boruvchi bo`limlar, mahalla, ovul, kengashlar va fuqarolarning o`zini-o`zi
boshqarish organlaridagi xotin-qizlar bilan ishlash qo`mitalari kirishi
mumkin. Siyosiypartiyalar qoshidagi xotin-qizlar bilan ishlash bo`limlari
ayollarning siyosiy faolligini oshirish orqali ularning Oliy Majlis, mahalliy
hokimiyat organlari, deputatlar kengashlariga saylanishi uchun kurashadi.
Masalan, O`zbekiston Liberal-demokratik pratiyasida ayollarning siyosiy
faolligi, jamiyatdagi roli va mavqeini oshirish bo`limi, Xalq demokratik 13

partiyasida faol ayollar qanoti, Adolat sotsial-demokratik partiyasida Xotin-
qizlar kengashi, Milliy tiklanish demokratik partiyasida ayollar qanoti
kabilar faoliyat ko`rstib kelmoqda.
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirishga qaratilgan NNT
lardan biri-O`zbekiston Respublikasi Xotin-qizlar qo`mitasi hisoblanadi.
Ushbu tashkilot 1991 yil 23 fevralda tashkil topgan va shu yilning 28
noyabrida adliya idoralarida ro`yxatdan o`tgan. Bugungi ma`lumotlarga
ko`ra tashkilotda 35 mingga yaqin a`zo bor.
Xotin-qizlar qo`mitasi o`z oldiga qo`ygan keng miqyosdagi vazifalar
ichida davlat va jamiyat ishlarini boshqarishga ayollarni jalb etish asosiy
o`rinda turadi. Boshqarish ishlariga jalb etish deganda qo`mita“ ”
a`zolarining hukumatning kundalik tashkiliy va boshqarish ishlariga
bevosita aralashish, davlat idoralariga taalluqli vazifalarni o`z bilganicha
tashkil etish, volyutarizm nazarda tutilmaydi. Shuni esda tutish zarurki, har
qanday jamoat birlashmasi, shu jumladan, nodavlat-notijorat tashkilotlari
ham davlat va jamiyatni boshqarish ishlariga, birinchidan, qonunlarda
belgilangan tartibda aralashishi mumkin, ikkinchidan, ular davlat ishlarida
xizmat qilayotgan professional mutaxassislar o`rnini egallashga yoki
funktsiyalarini bajarishga da`vogar bo`lolmaydi, uchinchidan, NNT larning
takliflari, ko`rsatmalari, usullari tavsiyaviy xususiyatga ega bo`lib, ular
mavjud boshqaruv tizimlarining faoliyatini, boshqaruv texnologiyasini
takomillashtirishga, ularning samarasini oshirishga xizmat qilganidagina
inobatga olinadi. Shuning uchun ham O`zbekiston Respublikasining
O`zbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari to`g`risida gi qonunida
“ ”
(1991 yil 15 fevralida qabul qilingan, 1992, 1997, 2003 va 2004 yillarda
qo`shimchalar kiritilgan) shu fikr maxsus qayd etiladiki, jamiyatning
“
axloqiy negizlarini, umumbashariy insonparvarlik qadriyatlarni buzishga
qaratilgan, shuningdek konstitutsion tuzumni g`ayriqonuniy yo`l bilan
o`zgartirish yoki O`zbekiston Respublikasi hududining birligini buzish, 14

urushni, zo`ravonlikni va shafqatsizlikni, jamiyatni parchalashga olib
boradigan ijtimoiy, shu jumladan, sinfiy, shuningdek irqiy, milliy va diniy
adovatni avj oldirish, qonun bilan taqiqlangan boshqa xatti-harakatlar qilish
maqsadini ko`zlaydigan jamoat birlashmalarining tuzilishiga yo`l
qo`yilmaydi .”
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini yuksaltirish vazifalari bilan
bevosita O`zbekiston huquqshunos ayollarining jamoat birlashmasi (1999
yil 22 fevralda tashkil etilgan), SHarq ayoli xalqaro ayollar jamg`armasi
“ ”
(1999 yil 10 yanvarda tashkil etilgan), Ayol va jamiyat instituti (1997 yil
“ ”
10 sentyabrda tashkil etilgan), Kamolot yoshlar ijtimoiy harakati qoshidagi
“ ”
XXI asr ayoli markazi (1999 yil 8 yanvarida tashkil qilingan) kabi
“ ”
muassasalar shug`ullanadi.
Yurtboshimizning ta`kidlashicha, Xotin-qizlar qo`mitasi o`zida
“
avvalo jamoatchilik tashabbusini mujassam etadigan tuzilmadir. U xotin-
qizlarning jamoatchilik asosida tuziladigan boshlang`ich tashkilotlari orqali
ayollarning haq-huquqlarini va turli manfaatlarini himoya qilish, ularning
o`ziga xos muammolarini yechishga qaratilgan tabiiy intilishlarini ifoda
etadi. Agarki, biz ertangi kunimizni chuqurroq tasavvur etadigan bo`lsak,
Xotin-qizlar qo`mitasini fuqarolik jamiyatining tom ma`nodagi uzviy bir
qismiga aylantirish haqida o`ylashimiz zarur... Fuqarolik jamiyatining eng
asosiy belgisi-bu davlatning vazifa-vakolatlarini jamoat tashkilotlariga
bosqichma-bosqich o`tkazish orqali fuqarolarning ijtimoiy faolligini, siyosiy
madaniyatini oshirishdan iborat. Biz o`z oldimizga qo`ygan kuchli
davlatdan kuchli jamiyatga o`tish vazifasi mana shu va shunga o`xshash
jarayonlarda o`z ifodasini topishi zarur .
”
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy faolligini tashkil etish va yuksaltirishni
bilvosita amalga oshirayotgan NNTlarga O`zbekiston olima ayollarining
Olima uyushmasi (1992 yil 9 yanvarda tashkil etilgan), O`zbekiston
“ ”
ishbilarmon ayollari Tadbirkor ayol assotsiatsiyasi ()1991 yil 4 yanvar),
“ ” 15

Qoraqalpog`iston Respublikasi Xotin-qizlar qo`mitasi qoshidagi Ijodkor“
ayollar jamoat birlashmasi (1996 yil 10 yanvar), Ilimpaz xayal olima
” “ ”
ayollar uyushmasi (1996 yil 8 yanvar) hamda Faxriya ayollar uyushmasi
“ ”
(1996 yil 8 yanvar) va hokazolar misol bo`lishi mumkin.
2005 yilda O`zbekiston Respublikasida NNTlarning faoliyatini aniq
ijtimoiy maqsadlarga yo`naltirish, ularning fuqarolik jamiyatining faol
institutlariga aylanishiga uslubiy va amaliy yordam berish maqsadida
O`zbekiston nodavlat-notijorat tashkilotlari Milliy Assotsiatsiyasi tashkil
etildi. Hozirgi kunda ushbu tashkilot atrofiga 5 mingdan ziyod NNTlar
birlashgan. Ma`lumotlarga ko`ra, ularning 30-33 foizi bevosita ayollar
masalasi bilan shug`ullanadigan uyushmalardir.
Suhbatlar paytida ma`lum bo`ldiki, ko`pchilik ayollar NNTning
ijtimoiy-siyosiy ahamiyatini hali to`liq tasavvur etmaydilar. Ular
tashkilotning har qanday vazifasini bajarishga tayyor ekanligini bildirgan
holda, o`zlari kamdan-kam holda biror tashabbus bilan chiqadilar, asosan
ijrochilikni yaxshi ko`radilar.Ijrochilik qanchalik muhim fazilat bo`lmasin,
bu ixtiyoriy faoliyatga asoslanuvchi nodavlat tashkilotlarida ishlash uchun
yetarli emas. Yangi g`oyalarni ilgari surish, tadbirkorlik borasida tashabbus
ko`rsatish, uyushmaga kirmagan boshqa ayollarda ijtimoiy faollikni
shakllantirish-NNTlarda ayol-liderlarning kundalik vazifasi bo`lishi darkor.
Bugun respublikamizda gender masalalari bilan shug`ullanuvchi
qirqqa yaqin NNTlar faoliyat ko`rsatadi (filiallari ham bor). Ularning
maqsadi oilaviy munosabatlarda ijtimoiy hayotda uchraydigan
notengliklarni bartaraf etish, ayollarning huquq va erkinliklarini himoya
qilish, xotin-qizlarni iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayotga jalb etishdir.
Bugungi kunda O`zbekistonda davrning eng dolzarb masalalari bilan
shug`ullanayotgan o`z faoliyatlari bilan ayollarning ba`zi ijtimoiy
muammolarini yechishda davlat organlari bilan yaqin hamkorlik qilayotgan
nodavlat-notijorat tashkilotlardan biri- Istiqbolli avlod axborot-ma`rifat
“ ” 16

markazlariir. Ushbu markazlar O`zbekistonning 10 ta viloyatida faoliyat
yuritib, o`zaro hamkorlik to`g`risidagi memorandum asosida odam savdosi“ ”
muammosining oldini olish va unda jabrlangan ayollarni reabilitatsiya
qilishlarini amalga oshirmoqdalar.
Zero, ijtimoiy-siyosiy borliq o`zini o`ta murakkabligi bilangina emas,
balki millionlab kishilar hayoti va taqdiriga bog`liq ekanligi, qabul qilingan
har ijtimoiy-siyosiy qaror ana shu kishilar turmush tarziga ta`sir etishi bilan
ham maxsus bilimlarni siyosat falsafasiga oid qarash va tasavvurlardan
xabardor bo`lishni taqozo etadi. 17

1.2. Respublikamizda faol va ishbilarmon ayollar faoliyatining
rivojlanishi va uning ahamiyati
Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq xotin-
qizlarning qonuniy huquq va manfaatlarini ta`minlash, ularning qobiliyatini,
iste`dodini ro`yobga chiqarish orqali oila hamda jamiyatdagi mavqeini
yuksaltirishga katta e`tibor qaratib kelinayotgani bois bugungi kunda barcha
sohalarda faol ayollar o`z o`rnini topib bormoqda.
O`zbekistonda 2007 yil ma`lumotlariga qaraganda aholi soni 26,6
millionga yetdi. Uning 13,3 millioni ya`ni 50 foizini ayolar tashkil etadi.
Ma`lumki, ayollar jamiyatda aholining takror barpo bo`lishi oilalarning
shakllanishida ishtirok etuvchi asosiy ijtimoiy-demografik guruhdir.
Bugungi kunda mamlakatimizda oilalar soni 6 milliondan oshdi. Har
bir oilada o`rtacha 5-6 nafar kishi istiqomat qiladi. Har yili 165 mingdan
ortiq yangi oilalar paydo bo`ladi, 500-535 ming atrofida chaqaloqlar
tug`iladi. Bu raqamlarni o`qir ekanmiz, avvalo ko`z o`ngimizda oila
sohibasi, farzandlar onasi-ayol gavdalanadi. Ayolsiz oilani tasavvur etib
bo`lmaydi. Farzandlarni dunyoga keltirishdan tortib, ularning mustaqil
hayot bo`sag`asiga kuzatgunga qadar bo`lgan barcha zaruriy ishlar, oiladagi
saranjom-sarishtalik, iqtisodiy ro`zg`ordagi muammolarni vaqtida ko`ra
bilish ayol zimmasidagi asosiy ishlardir. Shu bilan bir qatorda XX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab ayollar ijtimoiy ishlab chiqarishda ham ishtirok
eta boshladi.
SHunisi e`tiborliki, keyingi yillarda jamiyat ishlab chiqarishida band
bo`lgan ayollar soni tez sur`at bilan oshib bormoqda. Masalan, 2000-2006
yillarda xalq xo`jaligida band bo`lgan iqtisodiy faol ayollar soni 3,9
milliondan 5,0 millionga yetdi. Bugungi kunda mamlakatimizda
iqtisodiyotga band aholining 47,8 foizini ayollar tashkil etadi. 2000-2006
yillarda ishchi va xizmatchilarning umumiy sonida ayollar salmog`i 43,1 18

foizdan 47,8 foizga yetdi. O`zbekiston xalq xo`jaligining turli sohadagi
ayollarning ishtiroki haqida aniq raqamlar keltirilgan.
Ayollarning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayotga qiziqishlari, ular
faoliyatida ommaviy axborot vositalarining muhim o`rin tutishida ham
ko`rinib turibdi. Barcha tadbirkor ayollar uchun kasb faoliyatlari bilan oilani
maqbul tarzda muvofiqlashtirish muammosi nihoyatda muhim va dolzarbdir.
Yangi bozor munosabatlariga o`tish, o`z biznesini yaratish, malakali
mutaxassis bo`lishga intilish, ayol kishining ish vaqtini ancha ko`paytirib,
bo`sh vaqtini qoldirmaydi. Ayollarning uy-ro`zg`or ishlarini iloji boricha
yengillashtirish. Birinchi galda maishiy turmush sharoitlarini yaxshilash va
uy ishlarida zamonaviy maishiy texnikadan foydalanish muhim ahamiyat
kasb etadi. Ko`pchilik tadbirkor ayollar 34,7 xizmat majburiyatlari uchun
kuniga 9-10 soatgacha haftasiga 50-65 soatgacha vaqt sarflashar ekan.
Tadbirkor ayollarning tijorat tadbirkorlik faoliyatlarini rivojlantirishda
va ularga zarur yordam ko`rsatishda turli xil davlat strukturalari mahalliy
ijroiy hokimiyat idoralari, bojxona bo`limlari muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, tuman va shahar soliq nazorati idoralari ham ayollarning
o`zlarining kuchlariga ishonishlarini taqozo etadi. Doimo o`zgarib turuvchi
bozor sharoitiga moslasha olishlari kerak 1
.
Darhaqiqat, hozirgi ijtimoiy-siyosiy hayotimizni ayollarning faol
ishtirokimiz tasavvur etib bo`lmaydi. Shu nuqtai-nazardan kelib chiqib,
Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati-O`zbekiston Liberal-demokratik
partiyasi vakillari ham o`z faoliyatida xotin-qizlarni ijtimoiy-huquqiy
qo`llab-quvvatlashga, ularning kasbiy va ijodiy izlanishlari uchun keng
imkoniyatlar yaratishga, ayniqsa, tadbirkorlik va fermerlik bilan
shug`ullanuvchi ayollarga muntazam ravishday amaliy yordam ko`rsatishga
alohida e`tibor berilmoqda. Partiyaning Ayollar qanoti esa bu boradagi“ ”
ishlarni amalga oshirida yetakchi bo`g`in hisoblanadi. 19

Ayni paytda O`zLiDeP safidagi ayollarning siyosiy faolligini,
jamiyatdagi o`rni va mavqeini oshirish bo`limlari tomonidan xotin-qizlar
partiyaning boshlangich tashkilotlariga, viloyatlar, shahar va tumanlar
Kengashlariga jalb etilib, ular o`rtasida turli shakldagi tadbirlarni olib
borilayotgani e`tiborga molikliginita`kidlash joiz.
2004 yil partiya a`zolari orasida ayollar soni 45 ming 767 nafarni
tashkil etgan bo`lsa, bugun ularning soni 62 ming 600 nafardan oshib ketdi.
E`tiborli jihati, O`zLiDePning yetti mingdan ortiq boshlang`ich
tashkilotlarining qariyb ikki mingtasiga xotin-qizlar rahbarlik qilayapti.
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi hamda
xalq deputatlari mahalliy kengashlariga 2009 yil 27 dekabrda o`tkazilgan
saylovlar natijalariga muvofiq, parlament quyi palatasida O`zLiDePdan
saylangan 52 deputatdan 11 nafari ayollardir. Mahalliy davlat hokimiyati
vakillik organlarida esa partiyadan saylangan 351 nafar ayol deputat faoliyat
ko`rsatayapti. Ulardan 6 nafari O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati
a`zoligiga saylangan.
Qayd etish joizki, O`zLiDeP Ayollar qanoti xotin-qizlar o`rtasida“ ”
partiyaning maqsad-vazifalarini, liberal-demokratik g`oyalarni targ`ib etish
barobarida rahbarlikka layoqatli xotin-qizlar zaxirasini tashkil qilishga ham
alohida ahamiyat berib, yurtimizning barcha hududlarida Yosh lider qizlar
“ ”
klublari faoliyatini yo`lga qo`ygan. Klub a`zoligiga millati, ma`lumoti va
ijtimoiy kelib chiqishidan qat`i nazar, 16 yoshdan 25 yoshgacha bo`lgan
xotin-qixlar qabul qilinadi. Demokratik islohotlarning yangi bosqichida
ayollar faolligi, tashabbuskorligi har qachongidan ko`ra dolzarb ahamiyat
kasb etayotganini inobatg olsak, bunday klublarga kuchli ehtiyoj sezilishi
tabiiydir.
Klubimiz a`zolaridan to`rt nafari ayni vaqtda turli mas`ul vazifalarda
muvaffaqiyatli faoliyat ko`rsatayotgan bo`lsa, qolganlari o`qish va ishda,
jamoat tadbirlarda peshqadamlikni qo`ldan bermaslikka intilayotgan 20

qizlardir,-deydi O`zLiDeP Navoiy shahar Kengashi qoshidagi klub raisi
Shahnoza Abloqulova.-Tengdosh dugonalarimizning siyosiy-huquqiy
tafakkurini yanada yuksaltirishda, umuman, ularning dunyoqarashini
zamonaviy bilim va liberal-demokratik g`oyalar bilan boyitishda klubning
ta`siri kuchli.
Azaldan or-nomusli, mehr-oqibatli, oilasiga sadoqatli bo`lgan o`zbek
ayoli bugungi kunda zamonaviy texnologiyalarni, bozor iqtisodiyoti asosi-
ishbilarmonlik va tadbirkorlikni puxta o`zlashtirmoqda. Ma`lumotlarga
ko`ra, hozirda O`zLiDeP a`zosi bo`lgan 20 mingdan ortiq ayollar
tadbirkorlik faoliyati bilan shug`ullanayapti. Partiya elektorati vakillari-
tadbirkor va fermer ayollar tomonidan faqat 2010 yilda mavsumiy ish
o`rinlarini qo`shib hisoblaganda, 15 mingdan ortiq yangi ish o`rinlari
yaratilgani zamonaviy o`zbek ayolining salohiyati naqadar yuksak ekanidan
dalolat beradi.
Partiyamiz xotin-qizlarning davlat va jamiyat boshqaruvida, kichik
biznes va xususiy tadbirkorlik sohasida faol ishtirok etishiga katta e`tibor
qaratadi,-deydi O`zLiDeP Siyosiy Kengashi Ijroiya qo`mitasi raisi
o`rinbosari Muxlisa Akramova.-Joriy Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
yilida amalga oshirilishi lozim bo`lgan partiyaviy vazifalar doirasida,
ayniqsa, qishloq hududlarida yashovchi ayollarimizni tadbirkorlik
faoliyatiga jalb etish bilan bog`liq amaliy harakatlarimizni yanada
kuchaytirishga kirishdik. Bu borada bir qator yangi loyihalarni ishlab
chiqdik. Ulardan biri Tadbirkorlik tamoyillari va ishbilarmonlik“
imkoniyatlari deb nomlangan. O`zbekiston Savdo-sanoat palatasi bilan
”
hamkorlikda ishlab chiqilgan mazkur loyihadan ko`zlangan asosiy maqsad
ayollarimizning siyosiy va huquqiy bilimini yanada boyitish hamda qishloq
hududlarida tadbirkorlik faoliyatini yo`lga qo`yish niyatida bo`lgan xotin-
qizlarga biznes-rejalar tuzish, kredit olish, tadbirkorlik faoliyatini
ro`yxatdan o`tkazish bilan bog`liq masalalarda amaliy yordam ko`rsatishdir. 21

Darvoqe, fuqarolarimizda, ayniqsa, barkamol insonlab bo`lib kamol
topayotgan navqiron avlod vakillarida tadbirkorlik ko`nikmalarini
rivojlantirishga doimiy e`tibor qaratadigan O`zLiDeP yaqinda yana bir
xayrli loyihani amalga oshirishni rejalashtirmoqda. U onalik va bolalikni
ijtimoiy muhofaza qilish, sog`lom oilani shakllantirish, millat genofondini
asrash, shuningdek, mahallalarda xotin-qizlarning ekologik va tibbiy
madaniyatini yanada yuksaltirishni ko`zda tutadi.
Mamlakatimizda ayollarning oila va jamiyatdagi mavqeini
yuksaltirish, ularning barcha sohalarda o`z iqtidori va salohiyatini namoyon
etishi uchun zarur shart-sharoit yaratishga alohida e`tibor qaratilmoqda.
Buning samarasi o`laroq, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida, xususan,
kichik biznes va xususiy tadbirkorlik faoliyati rivojida ham xotin-qizlarning
o`rni, mavqei tobora ortib borayotir.
Joriy yilning Kichik biznes va tadbirkorlik yili deb nomlanishi ham“ ”
bu boradagi sa`y-harakatlarni yana birga ko`tarib, tadbirkorlar uchun yangi
imkoniyatlar eshigini ochmoqda. 2006 yilda tashkil topgan Jizzax viloyat
Hunarmand ayollar assotsiatsiyasi ham mavjud imkoniyatlardan samarali
“ ”
foydalangan holda xotin-qizlarni kasb-hunarga o`rgatish, ularning
tadbirkorlik faoliyatini boshlashi uchun har tomonlama ko`mak berish, soha
bo`yicha kasbiy salohiyatini oshirish kabi xayrli ishlarni amalga oshirib
kelayotgan ana shunday nodavlat notijorat tashkilotlardan biridir.
Mamlakatimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarini
rivojlantirishga bo`lgan e`tibor yildan-yilga ortib bormoqda,-deydi mazkur
assotsiatsiya raisi Sadoqat Yo`ldosheva. Ayniqsa, ishbilarmonlarning,
xususiy, tadbirkor ayollarning davlatimiz tomonidan moddiy va ma`naviy
qo`llab-quvvatlanishi, huquqiy manfaatlarining qonuniy himoyalanishi,
yaratib berilayotgan shart-sharoitlar sohasida erishilayotgan muvaffaqiyat-
larning asosiy omili bo`lmoqda. 22

Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat
notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini
qo`llab-quvvatlash Jamoat fondi tomonidan nodavlat notijorat tashkilotlari
va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari o`rtasida grant tanlovi o`tkazib
kelinayapti. Jizzax viloyat Hunarmand ayollar assotsiatsiyasi ham o`tgan“ ”
yili mazkur tanlovda Qishloq ayollarini oilaviy biznes asoslariga o`rgatish
“ ”
deb nomlangan loyihasi bilan ishtirok etib, grant mablag`larini qo`lga
kiritdi.
Assotsiatsiyamiz hozirda mazkur loyiha doirasida Jizzax, Baxmal,
Ғallaorol tumanlari hududlaridagi xotin-qizlarga uy sharoitida o`z
tadbirkorlik faoliyatini boshlashi uchun tikish-bichish, zardo`zlik,
qandolatchilik, turli salatlar va konservalar tayyorlash hamda milliy
hunarmandchilik mahsulotlarini yaratish bo`yicha kasb-hunarga
o`rgatmoqda,-deydi ushbu assotsiatsiyaning ijrochi direktori Mavluda
Jabborova.-SHuningdek, tadbirkorlikka layoqati bor xotin-qizlarga
iqtisodiyot asoslari, marketing va biznes reja tuzish, bankdan kredit olish
tartibi, dastlabki biznesini yo`lga qo`yish yuzasidan ham o`quv kurslari
tashkil etilgan. Bu kurslarni tamomlagan xotin-qizlar sertifikatni qo`lga
kiritishi bilan birga, kredit olish, ish bilan ta`minlash, homiylar va ishlab
chiqarish korxonalari bilan shartnomalar tuzish singari imkoniyatga ega
bo`ladilar.
Ta`kidlash lozimki, assotsiatsiya tomonidan grant-loyiha bo`yicha
nomi yuqorida ta`kidlangan tumanlardagi 130 nafardan ortiq xotin-qizlar
uch oy davomida turli kasb-hunar o`rganib, tadbirkorlik faoliyatini
boshlaydilar. Jumladan, rejaga muvofiq ayni paytda qandolatchilik kursida
58 nafar, tikuvchilik kursida 56 nafar, konservalash va salatlar tayyorlash
kursida 75 nafar xotin-qizlar o`qitilmoqda. Shuningdek, Jizzax shahri
Mehrjon non mahsulotlari zavodida qandolatchilik kursi bo`yicha 30 nafar
“ ”
xotin-qiz malaka oshirishi rejalashtirilgan. 23

Bundan tashqari, assotsiatsiyaning viloyat bo`yicha qator filiallari
tashkil etilgan. Bu bo`linmalarda assotsiatsiyaning faol a`zolari qishloq
joylardagi tadbirkorlikka qiziqqan xotin-qizlar uchun biznes-reja tayyorlash,
maslahat va axborot xizmatlar ko`rsatish, ularning milliy hunarmandchilik
bo`yicha bilim va mahoratini oshirish ishlarini keng yo`lga qo`ygan.
Qolaversa, tadbirkorlar tomonidan ishlab chiqarilgan hunarmandchilik
mahsulotlarining tizimli ravishda sotilishi, turli ko`rgazma va
yarmarkalarning tashkil qilinishi tadirkorlikka havasmand xotin-qizlarda
sohaga doir ko`nikmalarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Aytish joizki, bugungi kunda mazkur tashkilotda bilim va mahoratini
oshirgan, jamiyatimiz ravnaqi yo`lida betinim izlanib, mehnat qilayotgan,
o`z haq-huquqlarini yaxshi bilgan, intellektual salohiyati yuksak, o`z
ishining ustasi bo`lgan ko`plab xotin-qizlar xususiy tadbirkorlik faoliyatini
yo`lga qo`yishgan.
Mamlakatimizda tadbirkorlik sub`ektlarini rivojlantirish, yangi ish
o`rinlari yaratish, aholining barqaror daromad manbaiga ega bo`lishida
muhim omil bo`ladigan qulay imkoniyatlar yaratilmoqda,-deydi
g`allaorollik tadbirkor Dilnoza Shodmonova.-Men ham tadbirkorlik
faoliyatimni yanada kengaytirib, yosh qizlarimizni kasb-hunarga o`rgatish
niyatidaman. Bu borada menga assotsiatsiya tashkil etgan kurslarda olgan
bilim va ko`nikmalarim yo`l keladi, albatta 1
.
Xulosa o`rnida aytish lozimki, xotin-qizlar tadbirkor, har jabhada
ishbilarmon bo`lsa, oila tinch-totuv, to`kin-sochin, zurriyodi sog`lom,
ma`nan yetuk bo`ladi.
Salkam o`ttiz yildan buyon maishiy xizmat sohasida faoliyat ko`rsatib
kelayotgan Fayziniso Shukurovani kattaqo`rg`onliklar el nazariga tushgan
tashabbuskor rahbar va tadbirkor ayol sifatida alohida e`tirof etishadi.
Bundan o`n ikki yil avval bitta binoni xususiylashtirib ish boshlagan bu ayol
rahbarlik qilayotgan Zebo xususiy maishiy xizmat ko`rsatish korxonasi“ ” 24

a`zolari tomonidan tayyorlanayotgan mahsulotlar, ko`rsatilayotgan turli
maishiy xizmatlar allaqachon tilga tushdi. Shuning uchun ham markaz
hamisha buyurtmachilar bilan gavjum.
Dastlab Mikrokreditbank dan olingan ikki yarim million so`m“ ”
evaziga korxona uchun ajratilgan bino tomini ta`mirladik,-deydi Fayziniso
opa biz bilan suhbatda,-2006 yil yana shu bankdan 5 million so`m kredit
olib, 10 ta tikuv mashinasi xarid qildik va qo`shimcha ish o`rinlari yaratdik.
2008 yilda esa 9 million so`mlik kredit evaziga korxonani yumshoq va
qattiq mebellar, ish jihozlari bilan ta`minladik. Ayni paytda shahrimiz
aholisi va mehmonlariga erkaklar sartaroshligi, ayollar va erkaklar ustki
kiyim-kechaklarini tikish, uy-ro`zg`or jihozlari va poyabzallarni
ta`mirlashdan tortib, kompyuter, zamonaviy texnologiyalar hamda uyali
telefon larni sozlash bo`yicha ham xizmat ko`rsatyapmiz. Korxonamizda 40
nafar mutaxassis ishchilardan tashqari beshta kasanachi ham o`z kasbining
ustasi sifatida sifatida faoliyat ko`rsatmoqda.
Ayniqsa, Zebo korxonasi chevarlari tikayotgan milliy va zamonaviy
“ ”
liboslar xaridorlarga manzur bo`lib, kun sayin ularga talab ortib bormoqda.
O`tgan yili Kattaqo`rg`on tarnsport va servich kollejini tugatib, shu
korxonaga ishga kirgandim,-deydi bu qo`li gul tikuvchilardan biri Fazilat
Mehrieva.-Aslida chevarchilik menga momomeros kasb. Manbalarda
yozilishicha, qadim-qadimdan Kattaqo`rg`on bezakdor to`nlar, do`ppilar,
kiyim-kechaklari bilan mashhur bo`lgan. Shuning uchun ham ustozim
Sayyora opa Xo`jaevadan tikuvchilikning nozik sirlarini o`rganayotganim,
tinimsiz liboslarim xaridorlarga ma`qul bo`lmoqda.
Darhaqiqat, Fayziniso opa o`zining halol mehnati bilan jamoatchilik
orasida obro` topgan izlanuvchan, tashabbuskor ayollardan. Aslida ham
insonning har qanday xayrli amali uning ma`naviy dunyosining boyligi,
tafakkur doirasining kengligi bilan o`lchanadi. Qahramonimiz o`tgan yili
O`zbekiston xotin-qizlar qo`mitasi hamda Ayollar kengashi respublikada
“ ” 25

jamoat birlashmasi tomonidan tashkil etilgan Yil ayoli milliy tanlovining“ ”
viloyat bosqichida g`olib deya e`tirof etildi. Opaning tanlovdagi ishtirokini
kuzatar ekanman, uy-ro`zg`or ishlarini mohirona bajarish bilan bir qatorda
farzandlariga, o`z ma`naviy kamoloti, bilim olishi va ma`naviy-ma`rifiy
darajasini oshirishga vaqt ajrata oladigan, intellektual salohiyatli ayol
ekanligiga amin bo`ldim. Shaharning Navbahor mahallasida istiqomat
qilayotgan Fayziniso opa turmush o`rtog`i Muhammadi aka Ochilov bilan
ikki o`g`il, bir qizni tarbiyalab voyaga yetkazishdi, el-yurtga qo`shishdi.
Bir-biridan shirin nevaralar oilaning ovunchog`i. Fayziniso opa suhbat
orasida bugungi yorug`, dorilomon kunlarga shukronalar aytarkan, yana
o`zining sevimli ishlariga andarmon bo`lib ketaveradi. 26

II-BOB. mamlakatimizda tadbirkor ayollarning moddiy-ma`naviy va
huquqiy manfaatlarini o`rni va ularning ahamiyati
2.1.O`zbekistonda tadbirkor ayollarning moddiy va ma`naviy
sohalardagi o`rni
Azal-azaldan Sharqda, xususan, o`zbek xalqida ayolni e`zozlash,
ehtirom ko`rsatish eng olijanob fazilatlardan biri sanalgan. Shuning uchun
ham mustaqilligimizning eng olijanob fazilatlardan biri sanalgan. Shuning
uchun ham mustaqilligimizning ilk yillaridanoq Prezidentimiz rahnamoli-
gida xotin-qizlarning jamiyatdagi o`rni va nufuzini mustahkamlash, ularning
haq-huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish borasida qator xayrli
ishlar amalga oshirilgani tahsinga sazovordir.
Biz bugun Toshkent viloyatining Bo`ka tumanida o`zlarining fidoyi
mehnatlari bilan yurtimiz taraqqiyoti, xalqimizning turmush farovonligini
yuksaltirish, shuningdek, xalq ta`limi, tibbiyot kabi sohalarda samarali
faoliyatlari bilan boshqalarga o`rnak bo`layotgan insonlar haqida
muxtasargina so`z yuritmoqchimiz.
Ayol zoti o`zining aqlu idroki, mehr-oqibati va, qolaversa, vafo-
sadoqati, sabru qanoati tufayli ulug` hurmat va e`zozga sazovor bo`lgan,-
deydi Bo`ka tumani hokimi o`rinbosari, xotin-qizlar qo`mitasi raisi Nihola
Rahmonova.-SHu ma`noda viloyatimizda, jumladan, tumanimiz miqyosida
ham xotin-qizlarning jamiyat hayotida tutgan o`rni salmoqli. Masalan, 110
mingdan ortiqroq aholimizning teng yarmi, ya`ni salkam 56 ming nafarini
xotin-qizlar tashkil etadi. Qay bir sohani olmaylik, ayollarning shijoatli
ishtiroki, istiqbolli tashabbuskorligiga guvoh bo`lish mumkin. Shu bilan
birga, ular o`z oilalarida, qolaversa, mahalla-ko`ylarida ham ahillik, totuvlik
muhitini yaratishga intilishmoqda. 27

Nihola opa bilan kechgan qisqagina muloqotimiz davomida sezdikki,
ming bora eshitgandan ko`ra bir marta ko`rgan afzal, deganlaridek, har
jabhada faollik ko`rsatayotgan zamondosh ayollarning o`zlari bilan
yoritayotgan mavzu xususida suhbatlashdik.
Toshkent viloyati Bo`ka tumanidagi maishiy xizmat ko`rsatish kasb-
hunar kollej atrofi chaman bo`lib ochilgan gullar, mevali va manzarali
daraxtlar, binoga kiraverishdagi yurtimiz yoshlari hayotidan olingan
lavhalar-barchasi kishiga o`zgacha ruh bag`ishlaydi. Kollej direktori
Mo``tabar Zulqaynarova ayni istiqlol yillarida qurib bitkazilgan, 550 o`rinli
o`quv dargohida kechayotgan bugungi jarayonlarni birma-bir shunday
ta`riflaydi:
Maishiy xizmat ko`rsatish kasb-hunar kollejida moliya, bank ishi,
tikuvchilik, boshlang`ich ta`lim, huquqshunoslik va boshqa yo`nalishlar
bo`yicha tahsil olayotgan o`quvchilarimizga 54 nafar malakali murabbiy va
muhandis-pedagoglar, 16 nafar oliy va o`rta maxsus ishlab chiqarish ta`lim
ustalari ustozlik qilishyapti. Shuningdek, bu yerda umumta`lim fanlarini
o`qitish, ta`lim sifati samaradorligini oshirish uchun darsliklarni yangi
pedagogik texnologiyalar hamda texnik vositalar yordamida o`zlashtirishga
jiddiy e`tibor qaratilmoqda. Fan xonalarimiz lingofon, laboratoriya jihozlari,
zamonaviy kompyuterlar bilan to`liq jihozlangan. Asosiysi, 2010-2011
o`quv yillari bitiruvchilaridan 119 nafarini ishga joylashtirish bo`yicha
korxona va tashkilotlar bilan uch tomonlama shartnomalar imzolandi. Men
bu raqamlarni bejiz keltirmayapman. Nega desangiz, ochig`i, o`g`il
bolalarning yo`rig`i boshqa, lekin qizlarimiz ertaga bir oilani gullatishi,
saranjom-sarishtalik borasida ham boshqalarga o`rnak bo`lishi lozim.
Shuning uchun ham qizlarimizning ta`lim-tarbiyasi, odob-axloqiga alohida
e`tibor qaratyapmiz. Ularning kasb-hunar egallashi kun tartibidagi asosiy
masala desam mubolag`a bo`lmaydi. 28

Kollejda 34 ta umumta`lim va kasbiy fandan, sportning 8 ta turidan
olib borilayotgan to`garaklarga 612 nafar o`quvchi faol qatnashmoqda,-
deydi kollej huzuridagi Kamolot YoIH boshlang`ich tashkiloti yetakchisi“ ”
Lazokat Boboeva.
Iqtidorli qizlar anjumani , Quvnoqlar va zukkolar , Kasbim-faxrim ,
“ ” “ ” “ ”
Uzun sochli sanamlar , Kamolot ko`rinishlari kabi ko`rik-tanlov,
“ ” “ ”
kechalar, davra suhbatlari qizlarimiz uchun o`ziga xos mahorat sinovi
vazifasini o`tamoqda.
Mo`tabar opa o`quv maskanida yoshlarga chin ma`noda ustozlik
qilayotgan Gulbahor Jo`raeva, Mashhura Abdug`afforova, Hamida
Normatova, Muborak Bo`taeva singari tajribali murabbiylarning nomlarini
ham daftarimizga qayd etib qo`yishimizni so`radi va qo`shib qo`ydi: Bu
“
dargohda xizmat qilayotgan xotin-qizlarimizning barchasi ham o`z oilasida,
ham jamiyatda eng faollardan, desam xato bo`lmaydi ...
”
Tuman tibbiyot birlashmasi bosh shifokori Hikmat Vahobov
maqsadimizni eshitiboq, Mayli, xotin-qizlarni ko`proq maqtash kerak, lekin
“
erkaklarni ham unutib qo`ymanglar , deb hazillashdi. Uning izoh berishicha,
”
mazkur birlashmada faoliyat yuritayotgan 12 ta bo`limda bir yarim mingga
yaqin tibbiyot xodimlari xizmat qilayotgan bo`lsa, ularning ham yarmidan
ko`pini ayollar tashkil etar ekan.
Bolalar bo`limi mudiri Mavluda Abdullaeva 2009-2013 yillarda
“
aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash, sog`lom bola tug`ilishi,
jismoniy va a`naviy barkamol avlodni voyaga yetkazish borasidagi ishlarni
yanada kuchaytirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari dasturi
to`g`risida gi hamda Ona va bolalar salomatligini muhofaza qilish, sog`lom
” “
avlodni shakllantirishga doir qo`shimcha chora-tadbirlar to`g`risida gi
”
qarorlarida belgilab berilgan dolzarb vazifalar hamda Sog`lom ona-sog`lom
“
bola g`oyasining muhim ahamiyati xususida so`zlar ekan, 45 o`ringa
” 29

mo`ljallangan bo`lim misolida amalga oshirilayotgan amaliy ishlarni sanab
o`tdi. Suhbatdoshimiz sun`iy nafas olishga mo`ljallangan Drager va“ ”
CDP , Linomat , Bobrova singari zamona-viy apparatlar bilan
“ ” “ ” “ ”
jihozlangan shifo maskanida o`tgan yillar davomida ayollar va bolalar
sog`lig`ini mustahkamlash bo`yicha olib borilayotgan loyihalarning samarali
kechayotganini alohida ta`kidlab, bugungi kunda mavjud qishloq vrachlik
punktlarining deyarli barchasi Salomatlik loyihalari asosida jihozlangani,
“ ”
eng avvalo, aholining, jumladan, onalar va bolalar salomatligini muhofaza
qilishda katta samara berayotganini quvonch bilan qayd etdi.
Har qadamda obodonchilik va bunyodkorlikka ko`zingiz tushganmi?
Yoki Yurtboshimiz iborasi bilan aytganda, mustaqillik qaldirg`ochlari-
fermerlar qo`li bilan gullab-yashnayotgan dalalarni ko`rganingizda
ko`nglingizdan qanday o`ylar kechgan?
Eslaylik, bir zamonlar qishloq xo`jaligi sohasida nuqul erkaklar
rahbarlik qilishar, deyarli og`irroq ishlar ayollar zimmasida edi. Bugun-chi?
Ular siyosatchi, olima, qahramon, ishbilarmon, fermer xo`jaligi rahbari va
hokazo...
Bo`ka tumanidagi Manzura-Hurriyat-Fayz fermer xo`jaligi boshlig`i
“ ”
Manzura Eshboevaning asl kasbi iqtisodchi. Ko`p yillar o`z sohasida halol
xizmat qilgan opa bundan to`rt yil avval fermer xo`jaligini tashkil etib, 51,7
gektarga egalik huquqini qo`lga kiritdi.
Dehqonchilik qonimizda bor. Ota-bobolarim ham azaldan yer bilan
tillashib kelgan,-deydi Manzura opa keng dalalarga ishora qilib.-O`tgan
yillar davomida rostini aytsam, ancha sinovlardan o`tdik. Nega desangiz,
fermerchilik degani oson ish emas, yerni olib qo`yib, qarab o`tirgan bilan
ish bitmaydi. Qishloq xo`jaligi murakkab soha. Ayniqsa, har bir yilning
o`ziga yarasha mashaqqatlari bor. Dehqon har qanday sinovga tayyor turishi
kerak. Shuning uchun oila a`zolarim-turmush o`rtog`im Rustam Jo`raev, 30

o`g`illarim Ulug`bek, Azamat va xo`jaligimizning 25 nafar fidoyi,
mehnatkash a`zolari bilan bamaslahat faoliyat yurityapmiz. Har yili
zimmamizdagi rejalarni oshig`i bilan uddalaymiz. Bugungi kunda esa jami
100 quti ipak qurtini butun mahallamiz bilan parvarish qilayapmiz. Ming
bora shukrki, fermer bo`lib kam bo`lganimiz yo`q.
Bo`kalik fermer Manzuraxon Eshboeva Katta Ravot mahallasida
bugungi kunda ikki mingdan ortiq aholi yashayotganini aytarkan, ular
orasida hunarmand, kasanachi, tadbirkor, xullas, o`nlab sohalar bilan
mashg`ul bo`lganlarni, shuningdek, yilning to`rt faslida ham o`zining bir
parcha hovlisida dehqonchilik qilib, million-million so`mlab daromad
topayotganlarni ham birma-bir sanab o`tdi. Bilasizmi, bizning mahallamiz“
tumanda oliy ma`lumotlilar soni bo`yicha ham birinchi o`rinda turadi. Yana
bir sirni aytaymi sizga, yoshi ulug` duogo`y keksalar ham bu go`shada ko`p.
Yaxshisi, yuring 90 yoshli bir onaxonimiz bor, ko`rib qaytamiz , deya
”
Zulfiya momoning huzuriga chorladi.
Ziyoli oila deb ta`riflanadigan Hayitboevlar xonadoni ko`rkiga
“ ”
aylangan onaxon bo`kalik ayollar haqida maqola yozayotganimizni eshitib,
boshi ko`kka yetdi, keksalarga xos ohangda Qadamlaringga hasanot,
“
shunday yorug`, dorilomon kunlarni ko`rish ota-buvalarimizning
tushlarigayam kirmagan. Ayniqsa, hozirgi zamondagi to`qchilik, farovonlik,
to`kinchilikni qadrlash kerak deya jo`shib so`zlay ketdi. O`zlarining
”
aytishlaricha, og`ir paytlarda bir etak farzandlarini tarbiyalab, o`qitib, uyli-
joyli qilish oson kechmagan. Hozirgi kunda qirq nafar nevara, o`ttiz nafar
chevarasi bu munis va mehribon onaxonning atrofida parvona.
Hamrohlarimizdan biri Shohistan Ochilovaning izoh berishicha, shu
mahallada qizlar yoki yigitlr unashtirilsa, to`g`ri Zulfiya momoning
huzuriga kelishib, ko`rpa-to`shaklarini bichtirib ketishar ekan. To`y-
ma`rakalarga ham o`zlari bosh-qosh bo`larkan. 31

Yaratuvchanlik, tashabbuskorlik va eng muhimi, ahillik va
mehnatsevarlik bobida o`ziga xos an`analar va tajribalarga ega bo`kalik
xotin-qizlar haqida har qancha yozsak ham. Yaratgandan yurtimizga tinchlik
va osoyishtalik, xalqimizga esa tani sog`lik, bag`rikenglik va to`kinchilikni
so`rab duo qilayotgan Zulfiyaxon ayamizning samimiy niyatlari
hammamizga yo`ldosh bo`lishini chin dildan istash barobarida,
Yurtboshimiz ta`biri bilan aytganda, ayolni ulug`lamoq-oilani, Vatanni,“
hayotni ulug`lamoq hammamiz uchun ham qarz, ham farz ekanini yana bir
”
bor ta`kidlashni istardik.
Yilning eng yaxshi hunarmandi yo`nalishida g`oliblik uchun asosiy
“ ”
kurash debyutantlar emas, balki juda tajribali ishtirokchilar o`rtasida kechdi.
Ular orasida o`tgan yili Tashabbus-2010 ko`rik-tanlovining respublika
“ ”
bosqichida uchinchi o`rin va bronza medalini qo`lga kiritgan chiroqchilik
Saltanat Qo`ldosheva alohida ajralib tursa-da, tabiiy jundan gilamlar hamda
ro`zg`orbop va sovg`abop buyumlar to`qiydigan bu ayol joriy yilning final
bosqichiga o`ta olmadi. Biroq, bu yil ilk bor joriy etilgan maxsus- Eng
“
yaxshi oilaviy biznes nominatsiyasidagi rag`batlantiruvchi mukofot aynan
”
shu mohir hunarmandga nasib etdi.
Yana bir tajribali hunarmand-Qarshi shahrilik milliy kashta ustasi
Zilola Mamadalievaga uchinchi o`rin nasib etdi. Ғoliblikni esa “Tashabbus-
2006” ko`rik tanlovidagidek shahrisabzlik iroqi kashtachilik yo`nalishidagi
hunarmand Gulnora Odilova qo`lga kiritdi. Roppa-rosa besh yil oldin aynan
shu ko`rik tanlovning respublika bosqichida ham bosh sovringa sazovor
bo`lgan mashhur hunarmand bu yil yana omadini sinab ko`rishga qaror qildi
va hakamlar hay`ati a`zolari qaroriga ko`ra, tag`in bir marta final bosqichiga
yo`llanma oldi. Yaratayotgan mahsulotlarining o`ziga xosligi va bejirimligi
jihatdan ham, ularning chet eldagi ko`rgazmalarda namoyish etilishi va
sotilishi nuqtai-nazaridan ham Gulnora Odilova yurtimizdagi eng mohir 32

hunarmandlardan biri ekanligi shubhasiz. Ayniqsa, uning iroqi kashtachilik
uslubida bezatilgan poyabzallari va erkaklar hamda ayollarning zamonaviy
va qadimgi fasondagi ustki kiyimlari ko`pgina mutaxassis va ekspertlar,
qolaversa, xorijiy xaridorlar tomonidan yuqori baholangan.
33

2.2.Respublikada huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan
tadbirkorlarning huquq va manfaatlarini himoya qilinishi
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan
qarorlar tadbirkorlik huquqini tashkil etadi. 1995 yil 31 avgustdagi «Ayrim
korxonalar va mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va
xususiylashtirishning ba`zi masalalari to`g`risida»gi qaror qabul qilindi.
Qarorda xususiylashtirilishi mumkin bo`lmagan va Vazirlar Mahqamasining
ruxsati bilan xususiylashtiriladigan mulk ob`ektlari ko`rsatildi.
Tadbirkorlarning huquq va manfaatlari yangi sharoitda bozor iqtisodiy
munosabatlari bilan birga rivojlanishida Prezidentimiz imzo chekkan
Farmonlar ham muhim ahamiyatga ega.
1994 yil 21 yanvardagi «Iqtisodiy islohotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni
rivojlantirish chora-tadbirlari to`g`risida» gi, 1995 yil 5 yanvardagi
«Xususiy tadbirkorlikda tashabbus ko`rsatish va uni rag`batlantirish
to`g`risida» gi, 1997 yil 31 yanvardagi «Kichik va o`rta tadbirkorlikni
rivojlantirishni rag`batlantirishga oid qo`shimcha chora-tadbirlar
to`g`risida» gi Farmonlar aynan shunga bag`ishlangan.
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qabul qiladigan
huquqiy hujjatlar, qaror va farmonlar tadbirkorlik manbai hisoblanadi.
Ularda tadbirkorlik huquqi sub`ektlarining huquqiy holati, ularning mulk
huquqi va bozorni tashkil etish, tovar ishlab chiqarish va xizmat ko`rsatish
bilan bog`liq faoliyatlarini tashkil etish, rivojlantirish va kafolatlashga oid
qoidalar belgalanadi. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
1996 yil 12 fevralda qabul qilingan «O`zbekiston Respublikasida xorijiy
investitsiyalar ishtirokidagi korxonalarni tashkil etish, davlat ro`yxatidan
o`tkazish va ularning faoliyati tartibini takomillashtirish to`g`risida»gi, 1995
yil 29 martda qabul qnlingan «CHorvachilikda xususiy tadbirkorlikni 34

qo`llab-quvvatlash va yanada xususiylashtirish bo`yicha chora-tadbirlar
to`g`risida»gi, 1995 yil 28 avgustda qabul qilingan «Kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni qo`llab-quvvatlash davlat dasturi
to`g`risida»gi va boshqa qarori shular jumlasidandir.
Tadbirkorlik faoliyatining sub`ektlaridan biri kichik va o`rta
tadbirkorlikdir.
Kichik va o`rta tadbirkorlik hozirgi bozor munosabatlari jarayoni
tobora chuqurlashib borayotgan bir davrda, respublikamizning iqtisodiy
taraqqiyotiga sezilarli darajada hissa qo`shmoqda. Shu tufayli kichik va
o`rta tadbirkorlikni sifat jihatdan yangi bosqichga ko`tarish shu kunning
dolzarb vazifalaridan biri bo`lib qolmoqda. Chunki, kichik va o`rta
tadbirkorlik qanchalik rivojlansa, ularning soni ko`payib, ishlab chiqarish va
sifat oshib borsa, mamlakatimizning iqtisodiy qudrati tobora oshadi, xalq
farovonligi yuksaladi 1
.
Bugungi kunda kichik va o`rta korxonalarning faoliyati voqelikka
aylandi. Birgina 1997 yilning boshida xususiy va kichik korxonalar 200
mingdan oshdi. Qishloq joylarda 19,5 mingdan ortiq dehqon (fermer)
xo`jaligi tashkil etilgan. Ammo bu hali yetarli emas, chunki o`lkamizning
o`ziga xos xususan, mexnat resurslarining oshiqchaligi, rivojlangan qishloq
xo`jaligi va xomashyo bazasi, xalqimizning turmush va tafakkur tarzi kichik
va oilaviy biznesni, xususiy tadbirkorlikni yanada faol rivojlangirishni
taqozo etadi. Bu masalaga alohida e`tibor qaratilib, uning huquqiy asosini
belgilovchi qonunlar chiqarilmoqda, kichik va o`rta tadbirkorlikning
qonuniy manfaatlari himoyasi belgilab berilmokda. «Biz, - deydi
I.A.Karimov Vazirlar Mahkamasining O`zbekistonning 1996 yildagi
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti yakunlari hamda 1997 yildagn iqtisodiy
islohotlarning ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan majlisidagi
ma`ruzasida, - xususiy tadbirkorlikning manfaatlarini himoya qiluvchi
qonun va tartiblarga hokimiyatning jamiki bo`g`inlari tomonidan og`ishmay 35

amal etiladigan qat`iy va majburiy muhitni vujudga keltirishimiz shart.
Kimki bu ishga xalaqit berayotgan bo`lsa, to`rachilik, ta`magarlik,
yulg`ichlik bilan shug`ullanayotgan bo`lsa, shafqatsiz sur`atda jazolanishi
zarur. Rasmiyatchilikni o`ziga qalqon qilib olib, amalda kichik biznes
taraqqiyotiga to`g`anoq bo`layotgan kimsalarning bahridan o`tish kerak. Biz
kichik va o`rta korxonalarning turli shakllari tez va keng rivojlanishi uchun
yo`l ochishimiz lozim».
SHuning uchun eng avvalo o`z ichki manbalarimizni to`liq ishga
solishimiz, keyin chet el sarmoyadorlarining hamkorligidan foydalanishimiz
lozim. Bu borada 1997 yil 31 yanvarda Prezidentimizning «Kichik va o`rta
tadbirkorlikni rivojlangarishni ragbatlashirishga oid qo`shimcha chora-
tadbirlar to`g`risida»gi Farmoni alohida ahamiyatga ega bo`ldi. Kichik va
o`rta tadbirkorlikni rivojlantirishni yanada rag`batlantirish, uning
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishini ko`paytirish imkonini
beradigan zamonaviy xorijiy uskunalar va texnologiyalar bilan ta`minlash
maqsadida, xorijiy sarmoyadorlarni jalb etib, undan samarali foydalanishga
shart-sharoit yaratib berishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berildi.
Respublikamizda kichik va o`rta tadbirkorlikni rivojlantirishga
davlatimiz tomonidan amalga oshiriladigan yordamni tashkil etish
maqsadida O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 27
mart farmoyishi chiqarildi. Mazkur farmoyish bilan vazirliklar, idoralar,
hokimliklarning va bozor infratuzilmasi institutlarining respublikada kichik
va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni rag`batlantirish borasidagi
faoliyatini muvofiqlashtirishni yaxshilash maqsadida kichik va xususiy
tadbirkorlikni rag`batlantirish bo`yicha respublika muvofiqlashtiruvchi
kengashining tarkibi tasdiqlandi. Tadbirkorlikni rivojlantirishni rag`bat-
lantirishga oid davlat siyosatining ro`yobga chiqarilishini ta`minlash, kichik
va xususiy biznesni qo`llab-quvvatlash bo`yicha davlat boshqaruvi idoralari
hamda bozor infratuzilmasi faoliyatini muvofiqlashtirish, kichik, o`rta va 36

xususiy biznesni rag`batlantirishga doir amaldagi qonunlar va huquqiy
hujjatlarni, investitsiya loyihalarini tayyorlash, tanlab olish, moliyalash va
amalga oshirish vositasini todbirkorlar keng doirasi o`rtasida, ommaviy
axborot vositalari orqali tushuntirish ishlarini tashkil etish kabilar uning
asosiy vazifasi qilib belgilandi. Bu esa kelajakda kichik va xususiy
biznesning rivojlanishiga olib keladi. Shundagina O`zbekiston ham o`zini
o`zi ishlab chiqarish va xalq iste`moli tovarlari bilan to`liq ta`minlabgina
qolmay, boshqa ilg`or davlatlar singari chet elga tovar va xizmatlarni
eksport qilib, jahon bozorida o`ziga xos o`ringa ega bo`la oladi, albatta 1
.
Agar biz chet el ya`ni Yevropa, Amerika, Osiyo davlatlariga bir nazar
tashlasak, ularda bozor iqtisodiyoti qonuniyatlariga asoslanib faoliyat
ko`rsatayotgan kichik korxonalarning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o`rni
beqiyos ekanligini ko`ramiz. Masalan, Germaniyada yaratilayotgan milliy
boyliklarning beshdan to`rt qismi kichik korxonalar hisobiga to`g`ri kelar
ekan. Yaponiyada esa mehnatga layoqatli aholining o`ndan to`qqiz qismi
kichik korxonalarda ish bilan band ekan.
O`zbekiston Respublikasida kichik korxonalar tashkil etshga bundan
besh yil avval kirishi l di. O`zbekiston Respublikasining 1991 yil 31 avgustda
o`z mustaqilligini e`lon qilishi va sobiq ittifoqning davlat sifatidagi o`z
faoliyatini to`xtatishi yuqorida tilga olingan qarorning bekor bo`lishiga olib
keldi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1991 yil 29 noyabrdagi
«Respublikada dehqon fermer xo`jaliklarini yanada mustahkamlash va
tadbirkorlik faoliyatini davlat yo`li bilan qo`llab-quvvatlash to`g`risida»gi
Farmoniga muvofiq Kichik korxonalarni tashkil etish, ularning faoliyati va
davlat yo`li bilan ularni ro`yxatdan o`tkazish tartibi to`g`risidagi qonuni
Vazirlar Mahkamasining 1992 yil 26 fevraldagi qarori bilan tasdiqlandi.
Unda kichik korxonalarni tashkil qilish huquqiy jihatdan belgilab berildi.
Respublikamiz moddiy ishlab chiqarish jarayonida xurusiy tadbirkorlikning 37

o`rni tobora oshib bordi. Natijada kichik va xususiy biznesni huquqiy
tartibga solish zarurati tug`ildi. Ana shu ehtiyoj «Kichik va xususiy
tadbirkorlikmi rivojlantirishni rag`batlantirish to`g`risida»gi qonunning
qabul qilinishiga olib keldi va u 1995 yil 21 dekabrda qabul qilindi.
Ammo, O`zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik faoliyati
erkinliganing kafolatlari to`g`risida»gi 2000 yil 25 mayda qabul qilingan
Qonuni bilan u o`z kuchini yo`qotdi.
«Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to`g`risida»gi
qonunning beshinchi moddasida kichik va o`rta tadbirkorlik sub`ektlarining
soni ko`rsatildi. Jumladan:
-ishlab chiqarish tarmoqlarida band bo`lgan xodimlarning o`rtacha
yillik soni ko`pi bilan o`n kishi, savdo xizmati ko`rsatish va ishlab
chiqarishga aloqadorsiz sohaning boshqa tarmoqlarida ko`pi bilan besh kishi
bo`lgan kichik firmalar;
- sanoat sohasida band bo`lgan xodimlarning o`rtacha yillik soni ko`pi
bilan qirq kishi, qurilish, qishloq xo`jaligi va boshqa ishlab chiqarish
tarmoqlarida ko`pi bilan yigirma kishi bo`lgan korxonalar;
- fan, ilmiy xizmat ko`rsatish, chakana savdo va ishlab chiqarishga
aloqadorsiz sohaning boshqa tarmoqlarida ko`pi bilan o`n kishi bo`lgan
kichik korxonalar.
Xodimlarning o`rtacha yillik soni kichik korxonalar uchun
belgilanganidan ko`proq, ammo sanoatda yuz kishidan, qurilishda ellik
kishidan, qishloq xo`jaligi, boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, ulgurji
savdo, umumiy ovqatlanish tarmoqlarida o`ttiz kishidan, chakana savdo
xizmat ko`rsatish sohasi va noishlab chiqarish sohasining boshqa
tarmoqlarida yigirma kishidan ko`p bo`lmagan o`rta korxonalar o`rta—
tadbirkorlik sub`ektlaridir.
Kichik va o`rta tadbirkorlik sub`ektlari xodimlarining o`rtacha yillik
soni qonun hujjatlarida ko`rsatilgan tartibda belgilanadi. 38

Faoliyatning bir necha turini amalga oshiruvchi (ko`p tarmoqli)
yuridik va jismoniy shaxslar yillik oborot hajmida ulushi eng ko`p bo`lgan
faoliyat turi mezonlari bo`yicha kichik va o`rta tadbirkorlik sub`ektlari
jumlasiga kiritiladi 1
.
Kichik va o`rta tadbirkorlik sub`ektlarini ro`yxatga olish qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Kichik va o`rta tadbirkorlik sub`ektlari zarur hujjatlarni taqdim etgan
taqdirda, mahalliy hokimiyat idoralari ularni ro`yxatga olishni rad etishga
yoki ro`yxatga olish uchun qo`shimcha shartlar belgilashga haqli emas.
Agar ularni ro`yxatga olish asossiz rad etilgan bo`lsa, uning ustidan
belgilangan tartibda sudga shikoyat qilish mumkin. Sud ro`yxatga olish
idorasining xatti-harakatini qonunga xilof deb topgan taqdirda, kichik va
xususiy tadbirkorlik sub`ektining ro`yxatdan o`tish bilan bog`liq
xarajatlarini qoplashni mazkur idora zimmasiga yuklaydi.
Respublikamizda tadbirkorlikning asosiy maqsadi iqtisodiyotning ko`p
qirrali yo`nalishini ta`minlash, ishlab chiqarishni iste`molchilarning talab va
ehtiyojiga moslash, taqchillikni, qimmatchilikni yengib o`tish, fuqarolarning
iqgisodiy faoliyat sohasidagi erkinligini ta`minlash, har bir kishining
shaxsiy qobiliyatini qadrlash va tadbirkorlik sohasidagi ularning boy
imkoniyatlari ochilishiga, yuksak unumdorlik va tashabbuskorlik bilan
mehnat qilishlariga shart-sharoit yaratib berishdan iborat.
Tadbirkor faoliyati faqat qonun doirasida bo`lishi kerak. Bu yuqorida
ta`kidlanganidek, har bir tadbirkor respublikamizda hozir amalda bo`lgan
qonunlarga mos faoliyat bilan shug`ullanishga haqli ekanligini anglatadi.
Tadbirkor biron foyda yoki daromad olish maqsadida tovar ishlab chiqarish
yoki maishiy qulaylik yaratish bilan bog`liq faoliyat bilan shug`ullanar
ekan, uning faoliyati faqat qonun doirasida bo`lishi kerak.
Tadbirkor foyda olish maqsadida o`z faoliyatini bozor talablariga
moslashtiradi, xaridorgir mollar ishlab chiqaradi. Agar mollarga talab, taklif 39

o`zgarsa, darhol shu taklifga ko`ra ishlab chiqarish jarayonini unga
moslashtiradi. Qisqasi, xaridor uchun zarur mollar ishlab chiqarishga
harakat qiladi. O`z ishlab chiqaruvchi tadbirkorlar bilan doimo raqobatda
bo`ladi. Raqobatga bardosh berish yo`lida tinmay izlanadi, iqtisodiy
imkoniyatlarni har tomonlama oshirib boradi.
Tadbirkorlikdan kutiladigan maqsad, yuqorida aytilganidek, daromad
olishdir. Daromad qanchalik ko`p bo`lsa, tadbirkor o`z faoliyati natijasidan
shuncha mamnun bo`ladi. Bu hol yangi-yangi izlanishlarga chorlaydi,
yuqori iqtisodiy samaralarga erishish yo`lida vaqt bilan hisoblashmay
tinimsiz mehnat qiladi. Mazkur mehnat natijasi o`z navbatida faqat
tadbirkorning foydasi, boyligi bo`lmay, balki xalqimizning ham boyligi
hisoblanadi. Chunki tadbirkor o`z xo`jaligini tashkil etish natijasida olgan
umumiy daromadidan qonunda belgilangan miqdorda soliq to`laydi, boshqa
to`lovlarni qoplaydi. Qolgani esa tadbirkorning sof foydasi hisoblanib uning
tasarrufiga o`tadi. Tadbirkorlik aksariyat hollarda mulk bilan bog`liq holda
rivojlanadi. Tadbirkor uni tashkil etish va rivojlantirish maqsadida o`zining
xususiy mulkidan foydalanadi. Xususiy mulk fuqaroning qonunga muvofiq
faoliyat yuritish asosida olgan sof foydasi, xususiylashtirilgan, qonunchilik
asosida, xususiy mulk deb hisoblangan boshqa mulklardan tashkil topadi.
O`zbekiston Konstitutsiyasining 36-moddasida har bir shaxsning
mulkdor bo`lishi, 54-moddasida esa mulkdor mulkiga o`z xohishiga ko`ra
egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi belgilangan.
Har bir fuqaroning mulkdor bo`lishi va undan foydalanishi
respublikamizda bozor munosabatlarining rivojlanishiga nihoyatda kat t a
zamin yaratadi. Shu tufayli O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
53-moddasida "Bozor munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan
O`zbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil
etadi. Davlat iste`molchilarining huquqiy ustunligini hisobga olib, iqtisodiy
faoliyat, tadbirkorlik va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining 40

teng huquqliligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini
kafolatlaydi", deb ko`rsatilgan. Bu qoidaning amaliyotda to`liq tadbiq
etilishi natijasida respublikamiz fuqarolari turli xildagi mulklardan, shu
jumladan xususiy mulkdan ham foydalanib tadbirkorlik faoliyatlarini
birmuncha rivojlantiradilar. Natijada mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy
hayotida, xalq xo`jaligining boshqa sohalarida, o`tgan qisqa muddatda bir
qator yutuqlar qo`lga kiritildi.
Respublikamiz Prezidengi I. A. Karimovning «O`zbekiston iqtisodiy
islohotlarni chuqurlashtirish yo`lida» nomli nihoyatda chuqur mazmunga
ega bo`lgan kitobida respublikamizning mustaqillikka erishgan kunidan
boshlab, o`tgan davrda ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy sohalarda qilingan ishlar,
erishilgan yutuqlar har tomonlama chuqur tahlil qilindi. Shu bilan birga
kelgusida amalga oshirilishi lozim bo`lgan asosiy ishlar aniq belgilab
berildi, yo`l-yo`riqlar ko`rsatildi 1
.
«Mehnat ko`p talab qilinadigan va xizmat ko`rsatish sohalari, qishloq
joylarda kichik korxonalar tashkil etilsa va tez rivojlantirilsa, tadbirkorlik
rag`batlantirilsa, hunarmandchilik-kosibchilik va xalq badiiy ustachiligi
qayta tiklansa, respublika uchun g`oyat muhim muammo hal etiladi». Shu
sababli tadbirkorlik sohasida mulqdor duch keladigan muammolarni
yechish, unga keng yo`l ochib berish, ko`plab haqiqiy mulk egalarini
tarbiyalash maqsadga muvofiqdir. Birinchi navbatda; tadbirkorlikning
qonuniy bazasini mustahkamlash va uni davlat tomonidan qo`llab-
quvvatlashni ta`minlash kerak. Bu o`rinda shuni aytish kerakki,
tadbirkorlarga va bozor munosabatlarini joriy etishga intilayotgan
shaxslarda-faqat huquqiy kafolat berish kifoya emas. Ularni amalga oshirish
uchun ana shu huquq va kafolatlardan to`la foydalanish uchun shart-sharoit
yaratish, ishbilarmonlar faoliyatiga qilinayotgan to`sqinliklarni bartaraf
etish lozim. Xususiy tadbirkorlikni har tomonlama rivojlantirishga bugun 41

respublikamizning iqtisodiy taraqqiyotini ta`minlovchi omil sifatida qarash
va qonunchilik faoliyatiga ham ana shu nuqtai-nazardan yondashish darkor.
Tadbirkorlik o`zga shaxslarning mulkidan qonun doirasida
foydalanish asosida ham tashkil etilishi mumkin. Bunda, tadbirkor
faoliyatini mulk egasi bilan ijara shartnomasi tuzib, uning mulkidan
foydalanish hisobiga tashkil etadi. Tadbirkor bilan mulk egasi o`rtasida
tuziladigan shartnoma 1991 yil 19 noyabrda qabul qilingan O`zbekiston
Respublikasining «Ijara to`g`risida»gi qonuni bilan tartibga solinadi.
Mazkur qonunga muvofiq ijara, mulkning barcha shakllariga tadbiq etiladi.
Agar mulk xususiy bo`lsa, shu mulk egasi bilan ijarachi o`rtasida, mulk
xo`jalik yuritish asosida mulkdorga tegishli bo`lsa, shu mulkni idora
qiluvchi shaxs bilan, mulkdor chet el fuqarosi bo`lsa, ular bilan shartnoma
tuziladi. Mulk egasining maqsadi o`z mulkini ijaraga topshirib, undan foyda
olish bo`lsa, ijarachining maqsadi ijaraga olingan mulkdan foydalanib
daromad olishdir. Qisqasi, ijarachi ham, mulkni ijaraga beruvchi ham ana
shu yo`sinda tadbirkorlik bilan shug`ullanadi. Ijaraga oluvchi faqat
fuqarogina bo`lib qolmay, balki yuridik shaxslar, ya`ni korxonalar,
tashkilotlar, qo`shma korxonalar, xalqaro tashkilotlar va birlashmalar,
O`zbekiston yoki chet el yuridik shaxslarining mulklari asosida tashkil
etilgan tashkilotlar ham bo`lishi mumkin.
Tadbirkorlik tadbirkorning o`z mulki hisobiga tashkil etiladi. Ammo
tadbirkorlik bilan shug`ullanish uchun mulkdor, ya`ni xususiy mulk egasi
bo`lib ish boshlashi shart emas. Balki to`la xo`jalik yuritish hukuqiga ega
bo`lish ham tadbirkorlikni tashkil etish uchun yetarlidir.
O`zbekiston Respublikasining «Mulkchilik to`g`risida»gi qonunida
belgilanishicha, korxonalar o`z mulkiga nisbatan, agar ular davlat va jamoat
tashkilotlariga tegishli bo`lsa, to`la xo`jalik yuritish yoki mulkni tezkor
boshqarish huquqiga ega bo`ladi. 42

Ana shu qonunning 24-moddasiga muvofiq, davlat mulki bo`lgan va
davlat korxonasiga biriktirib qo`yilgan mol-mulk to`la xo`jalik yuritish
huquqi asosida unga tegishlidir. Korxona o`z mol-mulki bilan to`la xo`jalik
yuritish huquqini amalga oshirar ekan, mazkur mulkka egalik qiladi, undan
foydalanadi va uni tasarruf etadi, unga nisbatan o`z xohishi bilan qonunga
zid kelmaydigan har qanday harakatlarni amalga oshiradi. To`la xo`jalik
yuritish huquqiga nisbatan, agar O`zbekiston Respublikasi qonunlarida
boshqacha tartib ko`zda tutilmagan bo`lsa, mulkchilik huquqi to`g`risidagi
qoidalar qo`llaniladi. Mulkka nisbatan xo`jalik yuritish huquqiga ega
bo`lgan tadbirkor o`z faoliyatini mulkdor tomonidan belgilangan huquq
doirasida amalga oshiradi. Tadbirkorning bu mulkni egallash, foydalanish
va uni tasarruf etish huquqi nizomga asosan belgilanadi. Ammo mulkka
nisbatan xo`jalik yuritish huquqiga ega bo`lgan tadbirkor foyda (daromad)
olish maqsadida qonunlarga muvofiq tadbirkorlik faoliyati bilan
shug`ullanib, tashabbus ko`rsatish, tadbirkorlik faoliyatini yanada
rivojlantirish bilan bog`liq barcha harakatlarni o`zi mustaqil bajaradi.
Tadbirkorlik faoliyatn bilan shug`ullanishning o`ziga xos
xususiyatlaridan yana biri tadbirkorning tavakkalchilik bilan ishni tashkil
etishidir 1
.
Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirib, undan foyda yoki daromad olishi
uchun ishiga talabchan, uddaburon bo`lishi kerak. Chunki o`z faoliyatida
tashabbus ko`rsata olmasa, oldiga qo`ygan maqsadga erisha olmaydi.
Tashabbus ko`rsatib ish yuritmagan tadbirkor raqobatga bardosh
berolmaydi. Shu tufayli u raqobatda g`olib chiqish uchun bozor sharoitiga
tezroq moslashishga, ishlab chiqarish faoliyatini mustaqil belgilashga,
rivojlantirishga va uyushtirishga harakat qilishi kerak. Buning uchun u o`zi
ishlab chiqarayotgan tovarga, mahsulotga, ko`rsatayotgan xizmatga bo`lgan
bozor talabini doimo hisobga olib borishi va o`z faoliyat taraqqiyotini shu 43

asosda mustaqil rivojlantirib borishi lozim. Bu esa erkin bozor talabidan
kelib chiqadi.
Respublikamiz qonunlari bilan tadbirkorlarga keng imkoniyatlar
berilgan. Ularning huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinmoqda.
Shu sababli tashabbus ko`rsatish amaldagi qonunlar doirasida, tadbirkorlik
faoliyati esa o`z ustavi yoki nizomi doirasida bo`lishi kerak.
Tadbirkorlikning o`ziga xos xususiyatlaridan yana biri tadbirkorlar
egallagan iqtisodiy, ijtimoiy va xuquqiy mavqedan qat`iy nazar, ularning
o`zaro munosabatlarda tengligidir. Tadbirkorlar o`z faoliyatini boshlash
bilan bog`liq bo`lgan ishlab chiqarish vositalarini xarid qilish, ular bilan
ta`minlanish, ishlab chiqarilgan mahsulotlarni sotib, foyda (daromad)
olishda, shuningdek turli ishlarni bajarishda o`zga, ya`ni xizmatdan
foydalanuvchi jismoniy yoki yuridik shaxslar bilan o`zaro teng huquqli
munosabatda bo`ladilar.
Tadbirkorlik faoliyati chet el investitsiyalaridan foydalanib ham
tashkil etilishi mumkin. Xususan, O`zbekiston Respublikasining 1998 yil 30
apreldaga «CHet el investitsiyalari to`g`risida»gi, hamda «CHet ellik
investorlar huquqlarining kafolatlari va ularni himoya qilish choralari
to`g`risida»gi qonunlari bilan respublikamizga chet el investitsiyalarini jalb
etish turlari va tartibi belgilab berildi. Unda belgilanishicha, chet el
investitsiyalaridan foydalanish shakllari, respublikamiz tadbirkorlarining
xorijiy davlat fuqarolari va yuridik shaxslari bilan birgalikda korxonalar,
banklar, sug`urta kompaniyalari barpo etish va boshqa tashkilotlarda o`z
ulushi bilan qatnashishi; chet el fuqarolari va yuridik shaxslarning o`z
korxonalari, banklari, sug`urta kompaniyalari va boshqa tashkilotlarini
barpo etishi, mol-mulk, aktsiyalar va boshqa qimmatbaho qog`ozlar sotib
olish, mustaqil ravishda yoki jismoniy shaxs va yuridik shaxslar ishtirokida
mulkiy huquqlarni, shu jumladan yerga va tabiiy resurslarga egalik qilishi, 44

foydalanish huquqlarini egallash yo`li bilan tadbirkorlik faoliyati amalga
oshirilishi mumkin.
Tadbirkorlik faoliyati o`zga shaxslardan qarz yoki tegishli
muassasalardan kredit olish yo`li bilan ham amalga oshirilishi mumkin.
O`zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati
to`g`risida»gi qonunida belgilanganidek, tadbirkorlik faoliyati bilan
shug`ullanuvchi har bir fuqaro, jamoa (shirkat), tashkilot pul mablag`lariga
bo`lgan ehtiyojini tegishli banklardan oladigan qarzlar (kredit) hisobiga
qanoatlantirishi mumkin.
Korxonalar ham tadbirkorlik faoliyati yurgizish uchun bank va boshqa
korxonalarning kreditlaridan foydalanadilar. Korxonalarning biri
ikkinchisidan qarz olishining yo`lga qo`yilishi bevosita respublikamizda
iqgisodiy islohotlarning bosqichma-bosqich chuqurlashib borishi va bu
munosabatlarning shakllanishi bilan bog`liq. Muqaddam bir korxona
(tashkilot)ning ikkinchi korxona (tashkilot)ga qarz berishi man etilgan edi.
Sobiq tuzum sharoitida kredit tasdiqlangan reja asosida ittifoq davlat banki
va boshqa banklar tomonidan qonunlarda belgilangan tartibda biron
maqsadga qaratilgan bo`lsagina berilar edi. Masalan, kolxozlar, sovxozlar,
qishloq xo`jalik mahsulotlarini yetishtirib, kontrakt shartnomasi asosida
yoki komission shartnoma asosida sotishi uchun banklardan bo`nak (avans)
olar edi. Hozirgi paytda esa, yuqorida aytib o`tganimizdek, korxona
(tashkilot)larning biri ikkinchisiga qarz berishlarini man etuvchi qoidalar
bekor qilingan.
Jumladan, O`zbekiston Respublikasi vazirliklari va qo`mitalarining
o`z vakolatlari doirasida qabul qilgan huquqiy hujjatlari tadbirkorlik
huquqining manbai sifatida xizmat qiladi, ayniqsa mahalliy o`zini-o`zi
boshqarish idoralarining o`z hududi doirasida kuchda bo`ladigan huquqiy
hujjatlari bu borada muhim ahamiyatga ega. 45

Tegishli tartibda davlat idoralari tomonidan tasdiqlangan qoidalar
tadbirkorlik huquqining manbai bo`la oladi. Masalan: O`zbekiston
Respublikasida Xususiy tadbirkorlik to`g`risidagi nizomga ana shunday
vazifa yuklangan. U O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
1995 yil 14 fevralda qabul qilingan «Xususiy tadbirkorlikda tashabbus
ko`rsatish va uni rag`batlantirish bo`yicha kechiktirib bo`lmaydigan chora-
tadbirlar to`g`risida»gi qarori bilan tasdiqlangan. Ularda xususiy
tadbirkorlik faoliyatini olib borish qoidalari: xususiy korxonani tashkil etish
va ro`yxatdan o`tkazish tartibi, xususiy korxonaning mulki va uning
faoliyati, xususiy korxonada ishchi kuchini yollash va mehnatga haq to`lash
tartibi, xususiy korxonani tugatish, yuridik shaxs tashkil etmasdan
tadbirkorlik bilan shug`ullanish, xususiy tadbirkorlikka beriladigan davlat
kafolatlari kabilar belgilab berilgan. O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 111-moddasida «mulkchilikning turli shakllariga
asoslangan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar o`rtasidagi, shuningdek
tadbirkorlar o`rtasidagi, iqtisodiyot sohasida va uni boshqarish jarayonida
vujudga keladigan xo`jalik nizolarini hal etish Oliy xo`jalik sudi va Xo`jalik
sudlari tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga oshiriladi», deb
ko`rsatilgan. Shunga asosan xo`jalik sudlarida ko`riladigan ishlarning to`g`ri
va aniq hal etilishi yuzasidan sud amaliyotini umumlashtirib, Oliy xo`jalik
sudi plenumida qarorlar qabul qilinadi. Bunday qarorlar huquq uchun manba
bo`lmasa-da, xo`jalik sudlari tomonidan qonunlar to`g`ri tadbiq etilib,
xo`jalik nizolarini tez va to`g`ri hal etishda muhim qo`llanma vazifasini
o`taydi.
Davr ishbilarmon kishidan ishning ko`zini bilish bilan birga yetarli
darajada huquqiy bilimga ega bo`lishni ham talab etadi. Qabul qilinayotgan
huquqiy hujjatlarning mag`zini chaqa bilish, uni faoliyatiga tadbiq eta olish
qobiliyati tadbirkorning ishiga unum qo`shadi. 46

Bugun amaldagi ko`plab qonun va qarorlar aynan tadbirkorning huquq
va manfaatlarini muhofaza etishga qaratilgan. Misol uchun Tadbirkorlik“
faoliyati erkinligining kafolatlari to`g`risida , Xo`jalik yurituvchi sub`ektlar
” “
faoliyatini tekshirishni muvofiqlashtirish tartibi to`g`risida , Xo`jalik
” “
yurituvchi sub`ektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish to`g`risida ,
”
Nazorat qiluvchi organlar tomonidan o`tkaziladigan xo`jalik yurituvchi
“
sub`ektlar faoliyatini tekshirishni muvofiqlashtirish tartibi to`g`risida gi
”
Qonun va Nizomlar nazorat qiluvchi organlarning xo`jalik yurituvchi
sub`ektlar faoliyatiga noqonuniy aralashmasligini kafolatlab, tekshirishlarni
o`tkazish asoslari, davriyligi, muddatlarini qat`iy belgilab berdi.
Tadbirkorlik sub`ektlari faoliyatini tekshirish faqat nazorat qiluvchi
organlar faoliyatini muvofiqlashtirish bo`yicha maxsus vakolatli organning
qarori asosidagina o`tkazilishi yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlar
tomonidan xo`jalik yurituvchi sub`ektlarning faoliyatini tekshirishga
faqatgina qo`zg`atilgan jinoyat ishi bo`yichagina yo`l qo`yiladi. Bu huda-
behudaga tadbirkorning ishiga aralashish mumkin emas, deganidir.
Bundan tashqari yakka tartibdagi tadbirkorni ro`yxatdan o`tkazishni
noqonuniy ravishda rad qilish yoki bosh tortish, muayyan faoliyat bilan
shug`ullanish uchun ruxsatnoma (litsenziya) berishni rad qilish yoki bosh
tortish, bank krediti berishni asossiz rad etish holatlariga yo`l qo`ygan
mansabdor shaxslar tegishli javobgarlikka tortilishi ham belgilab qo`yilgan.
Prezidentimiz O`zbekiston Respublikasi Respublikasi Konstitutsiyasi
qabul qilinganligining 18 yilligiga bag`ishlangan tantanali marosimdagi
ma`ruzasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning izchil rivojlanib
borishini ta`minlash orqali jamiyatimizning ijtimoiy-siyosiy tayanchi va
poydevori bo`lgan o`rta sinfning shakllanishiga va uning tobora mustahkam
bo`lib borishiga erishilayotganligini ta`kidlab, 2011 yilni mamlakatimizda
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik yili deb e`lon qilishni taklif etdi
hamda bu sohani rivojlantirishning ustuvor vazifalarini belgilab berdi. 47

Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarining manfaatlarini
himoya qilish, mavjud normativ huquqiy bazani qayta ko`rib chiqish, yangi
qonun hujjatlarini qabul qilish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
faoliyati uchun yanada qulay muhit yaratish, ya`ni kichik biznes
sub`ektlarining energiya, gaz, suv va kanalizatsiya, issiqlik ta`minoti va
boshqa muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga ulanishi yoki ularni
qurishda ishtirok etish uchun ruxsat olish tartib-qoidalarini soddalashtirish,
soliq va boshqa to`lovlar borasida qulayliklar, yengilliklar yaratish ustuvor
vazifalar ekanligi ta`kidlandi.
Huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan tadbirkorlarning huquq
va manfaatlarini himoya qilish borasidagi amaliy ishlar qilinmoqda.
Tadbirkorlik faoliyati bo`yicha qo`yilayotgan qonunbuzilish holatlari
to`g`risida zudlik bilan xabar qilish uchun Respublika prokuraturasi, viloyat
va shahar prokuraturalarida ishonch telefonlari joriy etilgan.
Yurtimizda tadbirkorlik bilan shug`ullanuvchi kishiga kredit olishdan
boshlab faoliyatini to`liq yo`lga qo`yishni va davom ettirishi uchun imtiyoz
va imkoniyatlar mavjud. Ishbilarmon o`z huquq va majburiyatlarini puxta
bilgan holda ish yuritsa, hech qachon qoqilmaydi.
Muhtaram Yurtboshimiz Ayolni ulug`lamoq-oilani, Vatanni, hayotni“
ulug`lamoqdir ,-deydilar. Bu so`zlarda katta ma`no bor. Chunki hamma
”
narsa insonga bog`liq, lekin inson taqdiri onaga, ayolga bog`liq degan
haqiqat bor bu so`zlar zamirida.
O`tgan yillarning Oila yili , Ayollar yili , Sog`om avlod yili ,
“ ” “ ” “ ”
Onalar va bolalar yili , Yoshlar yili , Barkamol avlod yili deb nomlani-
“ ” “ ” “ ”
shida ham ramziy ma`no-ayolga bo`lgan cheksiz e`tibor, kelajakka bo`lgan
katta g`amxo`rlik bor.
2004 yilda Prezidentimizning O`zbekiston xotin-qizlar qo`mitasi
“
faoliyatini qo`llab-quvvatlash borasidagi qo`shimcha chora-tadbirlar
to`g`risida gi Farmonidan keyin xotin-qizlarning oilada, davlat qurilishida
” 48

maqeini oshirish, ularning huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarini himoya
qilish tizimini takomillashtirish masalalariga e`tibor yanada kuchaytirildi.
Xotin-qizlar jamiyatimizning teng huquqli a`zosi sifatida mamlakatimizning
ijtimoiy-siyosiy hayotida tobora muhim o`rin egallamoqdalar.
O`zbekiston mustaqillikka erishgach, inson huquqlariga oid qator
xalqaro huquqiy aktlarni ratifikatsiya qildi.
Ularning aksariyati xotin-qizlar huquqlari va erkinliklarini ta`minlash,
O`zbekiston Respublikasining tegishli qonunlari, Prezident farmonlari,
hukumat qarorlari xotin-qizlarning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy mavqeini
yaxshilashga qaratilgandir.
Oila muhofazasi, ayollarga, bolalarga berilgan huquqlar, avvalo, bosh
qomusimizda mustahkamlab qo`yilgan. O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 14-bobi oila muhofazasiga bag`ishlanadi. 18-moddasida
fuqarolarning jinsi, millati, diniy e`tiqodidan qat`iy nazar teng huquqli
ekanligi, 46-moddasida erkak va ayollarning teng huquqliligi, 117-
moddasida esa saylash va saylanish huquqlari kafolatlangan.
Hozirgi kunda, O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi a`zolari orasida
xotin-qizlar Qonunchilik palatasida 22 foiz, Senatda 17 foizni tashkil qiladi.
Mahalliy vakillik organlarida esa xotin-qizlar barcha deputatlarning
viloyatlar miqyosida 12,5 foiz, tumanlarda 15 foiz, shaharlarda esa 18,1
foizni tashkil qiladi.
BMTga a`zo 192 davlatdan 182 tasida parlament mavjud. Dunyo
parlamentlarining 9 tasida xotin-qizlardan saylangan deputatlar umuman
yo`q, 173 mamlakat parlamentida ayollar vakila qilib ko`rsatilgan, shundan
83 mamlakatda kvotalardan foydalanadi. Respublika parlamenti tomonidan
2004 yilda O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi saylov to`g`risida gi“ ”
Qonunning 22-moddasiga muvofiq siyosiy partiyalar tomonidan mamlakat
parlamenti deputatligiga ko`rsatilgan nomzodlarning kamida 30 foizi xotin
qizlardan iborat bo`lishi haqidagi qoida kiritildi. Holbuki, dunyo miqyosida 49

oladigan bo`lsak, jahonda xotin-qizlarning parlamentdagi ishtiroki 20
foizdan oshgan 20 davlat mavjud.
Ona va bola salomatligi-mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy farovonligi
darajasining muhim ko`rsatkichi hisoblanadi. Onalik va bolalik davlat
tomonidan muhofaza qilinadi. O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining
65-moddasi), O`zbekiston Respublikasi Oila kodeksining 4-moddasida ona
va bola manfaatlarini muhofaza qilish ayollarning mehnati va sog`ligini
saqlashga doir maxsus tadbirlar ko`rish, mehnatni onalik bilan bog`lab
qo`shib olib borish uchun ayollarga sharoit yaratish, onalik va bolalarni
huquqiy himoya qilish, moddiy va ma`naviy jihatdan qo`llab-quvvatlash
yo`li bilan ta`minlanishi belgilab qo`yilgan.
Ayollar salomatligi va sog`liqni saqlash sohasining rivojlanishi
ko`rsatkichlaridan biri bu onalar va bolalar o`limi darajasining
kamayishidir. Respublikamizda bugun onalar o`limi darajasi 2 baravardan
ko`proqqa, bolalar o`limi 3 baravarga kamaydi. O`tgan 20 yil davomida
odamlarning o`rtacha umri 67 yoshdan 73 yoshga, ayollarniki 75 yoshga
yetdi. Mehnat va Oila kodekslarida ayollarga, bolalarga imtiyozlar berilib,
huquqiy himoyaga olingan. 1999 yil 14 aprelda esa Xotin-qizlarga“
qo`shimcha imtiyozlar to`g`risida gi Qonun qabul qilingan.
”
O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2009 yil 13 apreldagi Ona
“
va bola salomatligini muhofaza qilish, sog`lom avlodni shakllantirishga doir
qo`shimcha chora-tadbirlar to`g`risida , 2009 yil 1 iyuldagi 2009-2013
” “
yillarda aholining reproduktiv salomatligini mustahkamlash sog`lom bola
tug`ilishi, jismoniy va ma`naviy barkamol avlodni voyaga yetkazish
borasidagi ishlarni yanada kuchaytirish va samaradorligini oshirish chora-
tadbirlari dasturi to`g`risida gi Qarorlarini O`zbekiston Respublikasida
”
onalik va bolalikni muhofaza qilish sohasida qilinayotgan ishlarning
davomidir. 50

Dunyoda migratsiya jarayonlarining kuchayishi munosabati bilan
odam savdosi qamrovi tobora kengaymoqda. Har yili jahonda 2 million 700
ming nafarga yaqin shaxs bu jinoyatning qurboni bo`lib, ularning 80 foizini
ayollar va bolalar tashkil qilmoqda. Shuning uchun Birlashgan Millatlar
Tashkilotining Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konventsiyasini
(Nyu-York, 2000 yil 15 noyabr) to`ldiruvchi Odam savdosining, ayniqsa,“
ayollar va bolalar savdosining oldini olish hamda unga chek qo`yish va
uning uchun jazolash haqidagi Protokolni ratifikatsiya qilish to`g`risida gi
”
O`zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi.
Ushbu Protokolda odam savdosining oldini olish va unga qarshi
kurashishning samarali choralarini qo`llash uchun bunday savdoning oldini
olishga, bu faoliyat bilan shug`ullanuvchi shaxslarni jazolashga va uning
qurbonlarini, shu jumladan, ularning xalqaro e`tirof etilgan huquqlarini
himoya qilishga qaratilgan choralarni o`z ichiga olgan keng qamrovli
xalqaro yondashuv zarurligi mustahkamlab qo`yilgan. Fuqarolarning
ijtimoiy himoyasini o`zida ifoda etadigan Odam savdosiga qarshi kurshish
“
to`g`risida gi O`zbekiston Respublikasi Qonunining (2008 yil 17 aprel)
”
qabul qilinishi va uning normalari bu sohadagi munosabatlarni tartibga
solishning umume`tirof etilgan jahon standartlariga muvofiq bo`lib,
O`zbekiston o`zi qo`shilgan xalqaro shartnomalar va konventsiyalarga sodiq
ekanligidan va zimmasiga olgan majburiyatlarni qat`iyat bilan ado
etayotganligidan yana bir karra dalolat beradi. Xulosa qilib aytganda, bugun
xotin-qizlarning huquqlari muhofazasiga oid barcha huquqiy asoslar
yaratilib, amalda ta`minlanmoqda. 51

XULOSA
Mamlakatimizda ayollarning oila jamiyatdagi maqeini yuksaltirish,
ularning barcha sohalarda o`z iqtidori o`z salohiyatini namoyon etish uchun
zarur shart-sharoit yaratishga alohida e`tibor qaratilmoqda. Buning samarasi
o`laroq, ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida, xususan kichik biznes va
xususiy tadbirkorlik faoliyati rivojida ham xotin-qizlarning o`rni va mavqei
tobora ortib bormoqda.
Mavzuning o`rganish jarayonida tarixiy manbalar, tadbirkorlik
faoliyatini yoritgan asarlarni ilmiy jihatdan tahlil qilish asosida umumiy
yakun yasalib, quyidagi xulosalarga kelindi:
1.Hozirgacha o`rganilgan manbalar, adabiyotlar va hujjatlarni tahlil
qilish asosida Mustaqil O`zbekistonda tadbirkorlarni rivojlanishida
hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari ancha rivojlangan, bu sohalarda
ma`lum yutuqlar qo`lga kiritilgan;
2.Mustaqil O`zbekistonda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
faoliyatini rivojlantirishda faol ishbilarmon ayollarning tadbirkorlik
faoliyatini boshlashi uchun har tomonlama ko`mak berish, soha bo`yicha
kasbiy mahoratni oshirish kabi kurslar tashkil qilingan va ular o`z
natijalarini ko`rsatmoqda;
3.Bugungi kunda mazkur tashkilotda bilim va mahoratni oshirgan,
jamiyatimiz ravnaqi yo`lida betinim izlanib, mehnat qilayotgan, o`z haq-
huquqlarini yaxshi bilgan, intellektual salohiyati yuksak, o`z ishining ustasi
bo`lgan ko`plab xotin-qizlar xususiy tadbirkorlik faoliyatini yo`lga
qo`yishgan;
4.Tadbirkor va ishbilarmon ayollar haq-huquqlarini va turli
manfaatlarini qonun yo`li bilan huquqiy jihatdan himoyaga olingan; 52

5.Mamlakatimizda tadbirkorlik sub`ektlarini rivojlantirish, yangi ish
o`rinlari yaratish, aholining barqaror daromad manbaiga ega bo`lishda
muhim omil bo`ladigan qulay imkoniyatlar yaratilgan;
6.Respublikamiz qishloq joylardagi tadbirkorlikka qiziqqan xotin-
qizlar uchun biznes-reja tayyorlash, maslahat va axborot xizmatlari
ko`rsatish ularning milliy hunarmandchilik bo`yicha bilim va mahoratini
oshirish ishlari keng yo`lga qo`yilgan;
7.Tadbirkorlar tomonidan ishlab chiqarilgan hunarmandchilik
mahsulotlarining tizimli ravishda sotilishi, turli ko`rgazma va yarmarkalar
tashkil qilinishi tadbirkorlikka havasmand xotin-qizlarda sohaga doir
ko`nikmalarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
8.Mustaqil O`zbekistonda, Tadbirkor ayollar uyushmasi tashkil“ ”
etilishi va uning ahamiyati fuqarolik jamiyati qurish, uni demokratlashtirish
hamda modernizatsiyalash va barcha jabhalarda qonun ustuvorligini ta`min
g`oyasini shakllantirishga xizmat qiladi.
Xullas, xotin-qizlar tadbirkor, har jabhada ishbilarmon bo`lsa, oila
tinch-totuv, to`kin-sochin, zurriyodi sog`lom, ma`nan yetuk bo`ladi. 53

FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR RО ` YXATI
1. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepisyasi. T.: 2010
2. Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yo`lini izchil
davom ettirish-taraqqiyotimizning muhim omilidir.//Xalq so`zi. 2010
yil 8 dekabr.
3. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch. T.:– –
Ma`naviyat , 2008.
“ ”
4. Karimov I.A. O`zbekistonning 16 yillik mustaqil taraqqiyot yo`li.
–
T.: O`zbekiston , 2007.
“ ”
5. Karimov I.A. O`zbekiston demakratik taraqqiyotning yangi
bosqichida. T.: O`zbekiston , 2005.
– “ ”
6. I.A. Karimov Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish
“
va yangilash, mamlakatni modernizasiya va isloh etishdir .-T.:
”
O`zbekiston , 2005.
“ ”
7. I.A. Karimov Erishgan marralarimizni mustahkamlab, islohotlar
“
yo`lidan izchil borish-asosiy vazifamiz .-T.: O`zbekiston , 2004.
” “ ”
8. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz. T.8. T.O`zbekiston,-2000.
9. Karimov I. A. O`zbekiston buyuk kelajak sari. T., O`zbekiston, 1998,
5-bet.
10. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q. - T.: Sharq, 1998.
11. Karimov I. A. O`zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo`lida. T., «O`zbekiston», 1995, 241-6.
12. Karimov I.A. O`zbekistonning o`z istiqlol va taraqqiyot yo`li.
Toshkent, O`zbekiston,1992 yil.
13. O`zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. -T.: Adolat ,
“ ”
2004. 54

14. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. -
T.: O`zbekiston , 2003.” ”
15. O`zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi. -T.: Adolat,
2003.
16. Otahonov F.X. va mualliflar jamoasi. Xujalik (tadbirkorlik)
huquqi. -T.: T.D.Yu.I, 2003.
17. Ibratov B. Tadbirkorlik huquqi. - T.: Moliya , 2001.
“ ”
18. Ibratov B. Xususiy tadbirkorlarning huquq va burchlari. -T.:
Adolat , 2001.
“ ”
19. O`zbekiston Respublikasining Tadbirkorlik huquqi. -T.:
Moliya , 2001.
“ ”
20. Ruzinazarov Sh. Tadbirkorlik faoliyati sub`ektlarining huquq va
manfaatlarini sudda himoya qilinish. - T.: Adolat , 2001.
“ ”
21. O`zbekiston Respublikasining Auditorlik faoliyati to`g`risida gi
“ ”
2000 yil 26 may yangi tahrirdagi Qonuni. O`zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000 yil, 5-6 son, 149-modda.
22. O`zbekiston Respublikasining Tadbirkorlik faoliyati
“
erkinligining kafolatlari to`g`risida gi 2000 yil 25 maydagi Qonuni.
”
O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2000 yil,
5-6 son, 140-modda.
23. O`zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi. T.: Adolat ,
– “ ”
1999.
24. O`zbekiston Respublikasining Dehqon xo`jaligi to`g`risida gi
“ ”
1998 yil 30 aprel Qonuni. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi, 1998 yil, 5-6 son, 88-modda.
25. O`zbekiston Respublikasining Fermer xo`jaligi to`g`risida gi
“ ”
1998 yil 30 aprel Qonuni. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi, 1998 yil, 5-6 son, 86-modda. 55

26. O`zbekiston Respublikasining Xo`jalik yurituvchi sub`ektlar“
faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to`g`risida gi 1998 yil 29
”
avgustdagi Qonuni. O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Axborotnomasi, 1998 yil, 9- son, 170-modda.
27. O`zbekiston Respublikasining Bankrotlik to`g`risida gi 1998 yil
“ ”
28 avgust yangi tahrirdagi Qonuni. O`zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Axborotnomasi, 1998 yil, 9-son, 167-168 modda.
28. Zokirov I.B. O`zbekiston Respublikasi Fuqorolik huquqi. -T.:
Adolat , 1998.
“ ”
29. O`zbekiston Respublikasining Korxonalar, Ijara, Mulkchilik
to`g`risidagi qonunlari. T., «Adolat», 1997.
30. O`zbekiston Respublikasining Banklar va bank faoliyati
“
to`g`risida gi 1996 yil 25 apreldagi Qonuni. O`zbekiston Respublikasi
”
Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996 yil, 5-6 son, 54-modda.
31. Martemyanov V. S. Xozyaystvennoe pravo I tom. Izdatelstvo
«Bek», 1994, 1-6.
32. O`zbekiston Respublikasining Davlat tasaruffidan chiqarish va
“
hususiylashtirish to`g`risida gi 1991 yil 19 noyabrdagi Qonuni.
”
O`zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1992
yil, 1-son, 43-modda.
33. O`zbekiston Respublikasining Mulkchilik to`g`risida gi 1990
“ ”
yil 31 oktabrdagi Qonuni. O`zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining Axborotnomasi, 1990 yil, 31-31 son, 371-modda.
34. Marasulov Sh.R. O`zbekiston to`qimachilik sanoatining
rivojlanishi. T., 1975. 56

Илова-1
Х o` жалик тармоqлари
Саноат
Qурилиш
Транспорт ва алоqа
Qишлоq ва o`рмон
хo`жалиги
Савдо умумий овqатланиш
моддий техника
таъминоти
Соg`лиqни саqлаш,
жисмоний тарбия
Ижтимоий таъминот,
маориф (таълим тизими)
Фан ва фан хизмати
Маданият ва санъат 57

O'zbekistonda “Tadbirkor ayollar” uyushmasining tashkil topishi va tarixiy ahamiyati

Sotib olish