Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 87.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda turizmning shakllanishi

Купить
MUN DA RIJ A KIRISH..… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… … 3 I.BOB. O‘ZBEKISTON DA TURIZIMN IN G SHA KILLA N ISHI VA UN IN G BOSQICHLA R… … … … … … … … … … … … … … … … … … … .… … ...8 1.1. Mustaqillikgacha bo‘lgan davirda turizimning shakillanishi ..… … … … … . … ..8 1.2. Mustaqillikdan keying 1991-2000-yillarda turizimning rivojlanishi … … ....… 13 II.BOB. MUSTA QILLIK Y ILLA RI O‘ZBEK ISTON DA TURIZIM SOHA SIDA A MA LGA OSHIRI LGA N ISLOHA TLA R… … … … … … … .......21 2.1. Turizmni rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlarini qabul qilinishi … … .22 2.2. Ichki va xalqaro turizim yo‘nalishlarining shakillanishi va rivojlanish imkonyatlarining yaratilishi … … … … … … … … ..… … … … … … … … … … … … ..30 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… … 41 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI… … … … … … .… … … … ..44 2 KIRISH Bugungi globallashuv jarayonida turizm sohasining roli tobora ortib bormoqda. Turizm nafaqat iqtisodiyotning muhim tarmog‘i, balki madaniyatlararo muloqotni rivojlantiruvchi, xalqlar o‘rtasida do‘stlik rishtalarini mustahkamlovchi vosita sifatida ham alohida ahamiyatga ega. Jahon tajribasida ko‘plab davlatlar turizmni iqtisodiy o‘sish va barqaror rivojlanishning asosiy omillaridan biri sifatida ko‘rib, bu sohani keng miqyosda qo‘llab-quvvatlamoqda. O‘zbekiston ham o‘zining geografik joylashuvi, tarixiy obidalarga boyligi, betakror tabiiy manzaralari, milliy urf-odatlari va mehmondo‘st xalqi bilan turizmni rivojlantirish uchun katta imkoniyatlarga ega. 1 Xususan, qadimiy Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz kabi shaharlardagi tarixiy yodgorliklar, ziyoratgohlar, milliy hunarmandchilik markazlari xorijiy sayyohlar e’tiborini tortib kelmoqda. 2 Ammo ushbu sohaning shakllanishi va bugungi darajaga yetib kelishi o‘ziga xos tarixiy bosqichlarni bosib o‘tgan. 3 Mav zuning dorzabligi. Ushbu kurs ishida O‘zbekistonda turizmning shakllanishi va rivojlanish jarayonlari tahlil qilinadi. Dastlab, mustaqillikka qadar bo‘lgan davrdagi turizm holati ko‘rib chiqiladi. 4 So‘ng, mustaqillikdan keyingi ilk yillardagi islohotlar, turizmga oid davlat dasturlari, yangi turizm yo‘nalishlari va mavjud imkoniyatlar yoritiladi. Ayniqsa, keyingi yillarda Prezidentimiz tomonidan e’lon qilingan “Yangi O‘zbekiston” 5 taraqqiyot strategiyasi doirasida turizm sohasida amalga oshirilayotgan keng qamrovli chora-tadbirlar alohida e’tiborga loyiqdir. Mazkur ish orqali turizmning tarixiy rivojlanish bosqichlari, hozirgi holati va istiqboli haqida umumiy tasavvur berish, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llarini tahlil qilish ko‘zda tutiladi. 6 1 Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.T. «Ma’naviyat»,2008,174-bet 2 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va kelajagi faravon bo`ladi.3-tom, Toshkent. “O`zbekiston”.2019. 400 bet. 3 Karimov I.A. O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat. – T.: O‘zbekiston, 1999. 4 Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning 2022-2026 yillarga mo`ljallangan taraqqiyot Harakatlar dasturi strategiyasi.2022 yil, 28 yanvar.PF.60-son Farmoni 5 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va kelajagi faravon bo`ladi.3-tom, Toshkent. “O`zbekiston”.2019. 400 bet . 6 Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning 2022-2026 yillarga mo`ljallangan taraqqiyot Harakatlar dasturi strategiyasi. 2022 yil, 28 yanvar.PF.60-son Farmoni. 3 Mav zuninig o‘rganilganlik darajasi. O‘zbekistonda turizm sohasining shakllanishi va rivojlanishi masalalari mustaqillik yillaridan boshlab ko‘plab mahalliy va xorijiy olimlar tomonidan o‘rganila boshlangan. Turizm iqtisodiyot, tarix, madaniyat, geografiya, siyosatshunoslik kabi bir nechta fanlar bilan uzviy bog‘liq bo‘lganligi sababli, bu soha bo‘yicha tadqiqotlar ham keng ko‘lamda olib borilmoqda. Avvalo, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan qabul qilingan farmon va qarorlar, xususan, “2016–2020-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish konsepsiyasi” 7 “2022–2026- yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” hamda “Turizm to‘g‘risida”gi qonunlar — mavzuning huquqiy va siyosiy asoslarini tahlil qilishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlar orasida G‘. Qo‘chqorovning 8 O‘zbekiston iqtisodiyotida turizmning tutgan o‘rni haqidagi ishlari, D. Tursunovaning turizm infratuzilmasi va xizmat ko‘rsatish 9 sifati haqida olib borgan tadqiqotlari alohida ahamiyatga ega. Shuningdek, S.Abdullayeva 10 va B.Matkarimovning 11 turizm geografiyasi va ekologik turizmga oid ilmiy ishlari ham mavzuni chuqur o‘rganishda asosiy o‘rin tutadi. Xorijiy tadqiqotchilardan, xususan, David Harrison 12 , Chris Cooper 13 , Stephen Page 14 kabi olimlarning Markaziy Osiyo mintaqasida turizm rivoji 15 , ekologik barqarorlik, madaniy merosning turizm bilan bog‘liqligi bo‘yicha olib borgan ishlari mavzuni xalqaro miqyosda tahlil qilishda muhim manbalardandir. Ularning fikrlaridan foydalanish orqali O‘zbekiston tajribasini boshqa davlatlar bilan qiyosiy tahlil qilish imkoniyati yaratiladi. Davlat statistik qo‘mitasi, Turizm qo‘mitasi, Iqtisodiy tadqiqotlar 16 va islohotlar markazi tomonidan har yili e’lon qilinadigan statistik ma’lumotlar, hisobotlar soha bo‘yicha chop etilayotgan sharhlar ham amaliy 7 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–2666-sonli Qarori. 8 Mirziyoyev Sh.M. O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning 2022-2026 yillarga mo`ljallangan taraqqiyot Harakatlar dasturi strategiyasi.2022 yil, 28 yanvar.PF.60-son Farmoni. 9 D. Tursunova ‘Turizm geografiyasi’-T;2019.67 b 10 Xodjaev N.X., Davletov R.X. Turizm geografiyasi. – T.: “Fan va texnologiya”, 2021. 11 B.Matkarimov Turizim geografiyasi.-T;2020. 45 b 12 David Harrison ‘Turizm va kam rivojlangan mamlakatlar: muammolar va amaliy tadqiqotlar’ 13 Chris Cooper ‘Asosiy tamoyillar va amaliyot’ 14 Stephen Page ‘Turizm boshqaruvi: O‘zgarishlar uchun boshqaruv’ 15 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi: https://stat.uz 16 . O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O`zbekiston xalqiga Murojatnomasi. 2022 yil, “Xalq so`zi”, 22-dekabr. 4 tahlil uchun muhimdir. Bundan tashqari “Turizm”, “Geografiya va tabiiy resurslar” 17 , “Iqtisodiyot va ta’lim” 18 kabi respublika ilmiy jurnallarida chop etilgan maqolalar, doktorlik dissertatsiyalari, magistrlik ishlari hamda sayyohlik firmalarining amaliy faoliyati haqida berilgan ma’lumotlar kurs ishini ilmiy va amaliy asosda yoritishda xizmat qildi. Yuqoridagi manbalar asosida mavzu yetarli darajada o‘rganilgan bo‘lsa-da, unda hali ham chuqur tadqiqot va amaliy tahlilni talab qiladigan jihatlar mavjud. Xususan, turizmning qishloq joylarda rivojlanishi, yoshlar ishtiroki, IT texnologiyalar va raqamli marketing imkoniyatlaridan foydalanish holatlari bo‘yicha tadqiqotlar kengaytirilishi zarur. 19 Kurs ishi mav zusining oby ek t i. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida shakllangan va bosqichma-bosqich rivojlangan turizm sohasi hisoblanadi. Ayniqsa, sohaning tashkiliy-huquqiy asoslari, infratuzilmasi, davlat tomonidan qabul qilingan dasturlar va islohotlar orqali turizmning iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hayotdagi o‘rni mazkur ishning o‘rganish doirasini tashkil etadi. 20 Turizm sohasi mustaqillikdan so‘ng yangi bosqichga ko‘tarildi. 21 Xususan, O‘zbekistonda ichki va tashqi turizmni rivojlantirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Shu bilan birga, turizmni milliy iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismiga aylantirish yo‘lida olib borilgan siyosiy va ijtimoiy tashabbuslar kurs ishining asosiy obyekti sifatida qaraladi. 22 Kursishi mav zusining predmet i. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida turizm sohasining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari, turlari va yo‘nalishlari, shuningdek, bu sohaga oid davlat siyosati va islohotlarning mazmun-mohiyati, ularning jamiyat hayotiga ta’siri bilan bog‘liq jarayonlardir. 23 Mazkur predmet doirasida turizmning ichki va xalqaro ko‘rinishlari, madaniy, tarixiy, ekologik, ziyorat va boshqa turlari, ularni rivojlantirishga xizmat qilgan tashkiliy- huquqiy asoslar, xorijiy tajribadan foydalanis h holatlari, zamonav iy 17 D. Tursunova ‘Turizm geografiyasi’-T;2019.67 b 18 Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch.T. «Ma’naviyat»,2008.,174-bet 19 http://www.ziyonet.uz. 20 O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi: https://stat.uz 21 Karimov I.A. O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat. – T.: O‘zbekiston, 1999. 22 O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi rasmiy veb-sayti: https://uzbektourism.uz 23 Karimov I. A.Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q. T. “Sharq”. 1998.36 bet 5 texnologiyalarning qo‘llanilishi hamda turizmning mamlakat iqtisodiyoti va xalqaro imijini mustahkamlashdagi o‘rni tahlil etiladi. Kurs ishining maqsadi. O‘zbekiston Respublikasida mustaqillik yillarida turizm sohasida amalga oshirilgan islohotlar, rivojlanish bosqichlari, davlat siyosatining mazmun-mohiyati va natijalarini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. 24 Shuningdek, turizmning iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy sohalardagi ahamiyatini ochib berish, hududlar kesimida turizm infratuzilmasining rivojlanishini o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqish ham mazkur ishning muhim maqsadlaridan biridir. Kurs ishi orqali O‘zbekistonda turizmning hozirgi holati va istiqbollari, raqamli texnologiyalar va zamonaviy xizmat ko‘rsatish standartlari asosida turizm sohasining yanada takomillashuvi uchun imkoniyatlar tahlil qilinadi. 25 Kurs ishi mav zusining v azifalari . O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida turizm sohasida olib borilgan islohotlar va ularning rivojlanishiga ta’sir qilgan omillarni o‘rganish belgilandi. Turizm infratuzilmasining shakllanish bosqichlarini aniqlash, turizm sohasida yaratilgan qonuniy-me’yoriy hujjatlarning mohiyatini tahlil qilish va ularning amaliy natijalarini ilmiy jihatdan baholash ham ushbu ishning dolzarb vazifalaridan biridir 26 . Shuningdek, O‘zbekistonning tarixiy, madaniy va tabiiy resurslari dan turizmni rivojlantiri shda qanday foydalanilayotganini tahlil qilish, turizm sohasining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash, sohada yaratilgan yangi imkoniyatlar va istiqbollarni yoritish ham asosiy vazifalar qatoriga kiradi . 27 Kurs ishida, shuningdek, mustaqillik yillarida O‘zbekistonda amalga oshirilgan yirik turistik loyihalar va ularning mamlakat obro‘sini xalqaro miqyosda oshirishdagi o‘rni o‘rganiladi . 28 Turizm sohasida xorijiy investitsiyalar jalb qilish tajribasi, turizm tarmoqlarining modernizatsiyasi, zamonaviy xizmat ko‘rsatish 24 Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat –yengilmas kuch.T. «Ma’naviyat»,2008.,174-bet 25 Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022. 26 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O`zbekiston xalqiga Murojatnomasi. 2022 yil, “Xalq so`zi”, 22-dekabr. 27 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–2666-sonli Qarori 28 http://www.ziyonet.uz.–axborot ta’lim portal. 6 infratuzilmasining shakllanishi ham alohida tahlil qilinadi. Turizmni rivojlantirishda kichik biznes va xususiy sektorning tutgan o‘rni, hududiy turizm markazlarining tashkil etilishi va rivojlanish bosqichlari ham o‘rganish vazifalariga kiradi. 29 Bundan tashqari, turizmni rivojlantirishda xalqaro tajriba va hamkorlik aloqalarini tahlil qilish, O‘zbekistonning turizm salohiyatini targ‘ib qilishda qabul qilingan strategik dasturlar va ularning natijalarini o‘rganish, ekologik, madaniy va sog‘lomlashtiruvchi turizm turlarining rivojlanish tendensiyalarini ko‘rsatib berish ham kurs ishining vazifalaridan biri hisoblanadi. 30 Yana bir muhim vazifa sifatida, turizm sohasida yuzaga kelayotgan mavjud muammolarni aniqlash va ularning bartaraf etilishi uchun ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish, zamonaviy turizm rivojlanishining istiqbolli yo‘nalishlarini aniqlab berish belgilab olingan. 31 Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraph, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kuris ishining umumiy hajmi 46 betni tashkil etadi. 29 O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi rasmiy veb-sayti: https://uzbektourism.uz 30 . Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.T.: “O`zbekiston”, 2017.104-bet 31 http://www.ziyonet.uz. 7 I BOB. O‘zbek ist onda t urizmning shak llanishi 1.1. Must aqillik gacha bo‘lgan dav rda t urizm Turizm insoniyat tarixida qadim zamonlardan boshlab mavjud bo‘lgan ijtimoiy hodisalardan biridir. Insoniyat taraqqiyoti bilan birga odamlarning turli hududlarga sayohat qilishi, u yerdagi hayot tarzi, madaniyat, urf-odatlar, diniy maskanlar bilan tanishishga intilishi turizmning dastlabki shakllari sifatida qaraladi. O‘zbekistonda ham qadimdan turli yo‘lovchilar, karvonlar va ziyoratchilar orqali shakllangan sayohat an'analari mavjud bo‘lgan. Ammo turizmning tizimli va rasmiy shaklda rivojlanishi Sovet Ittifoqi davriga to‘g‘ri keladi. XX asr boshlarida boshlangan sanoatlashtirish, transport infratuzilmasining shakllanishi va yangi shaharlarning qurilishi natijasida ichki turizmga nisbatan ilk harakatlar yuzaga keldi. 1929-yilda SSSRda “Inturist” (xalqaro turizm tashkiloti) tashkil etildi. Bu tashkilot xorijdan kelgan mehmonlarni qabul qilish va ularning xavfsiz harakatlanishini ta'minlash maqsadida ishlagan. O‘zbekistonda ham “Inturist”ning hududiy bo‘limlari ochilib, ular orqali chet ellik sayyohlar qadimiy shaharlarga – xususan, Samarqand, Buxoro va Xivaga tashrif buyurardi. Biroq, Sovet Ittifoqi tuzumi ostida turizm faqat davlat nazorati ostida bo‘lib, sayyohlarning harakati qat'iy tartibga solingan edi. Chet elliklar har doim kuzatuv ostida bo‘lgan, mahalliy aholi bilan erkin muloqot qilishlari cheklangan edi. Bunday sharoitlar, tabiiyki, turizmning haqiqiy rivojlanishiga to‘sqinlik qilardi. Sovet davrida turizm ko‘proq ma’naviy-ma’rifiy va ideologik vosita sifatida foydalanilgan. Turistik marshrutlar ko‘pincha kommunistik mafkura asosida tuzilgan bo‘lib, sayyohlar uchun ishlab chiqilgan dasturlar orqali ularga SSSRning “taraqqiyoti” namoyish etilgan. Shu sababli, tarixiy obidalar va diniy maskanlar ko‘pincha ikkinchi darajali ahamiyatga ega deb qaralgan. Ichki turizm esa asosan sog‘lomlashtirish va dam olish maqsadida rivojlanib borgan. Farg‘ona vodiysi, 32 32 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 6 apreldagi «Turizm sport va madaniy merossohalarida davlat boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF6199- son Farmoni. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 07.04.2021y., 07/21/5054/0299-son. 8 Toshkent viloyati, Zarafshon vodiysi va boshqa tog‘li hududlarda turli sanatoriy va dam olish maskanlari tashkil etilgan. Bu maskanlarga yil davomida minglab odamlar kelib hordiq chiqarishgan. 33 Ayniqsa, bolalar oromgohlari, mehnat dam olish lagerlari keng tarqalgan edi. Biroq, bu turdagi turizmda ham tashabbuskorlik yetishmas edi, chunki barcha jarayonlar davlat tomonidan qattiq tartibga solingan va byurokratik tizimga bog‘liq bo‘lgan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, turizm sohasi iqtisodiyotning alohida tarmog‘sifatida ko‘rilmagan. U yerda xususiy sektor umuman mavjud emas edi. Barcha turistik xizmatlar davlat muassasalari tomonidan taqdim etilgan, bu esa xizmatlar sifati, sayyohlar bilan ishlash madaniyati, xizmat ko‘rsatish darajasining past bo‘lishiga olib kelgan. Natijada, xalqaro turizm bo‘yicha O‘zbekistonning ulushi juda past darajada bo‘lgan. Shuningdek, diniy turizm ham cheklangan bo‘lib, ko‘plab muqaddas ziyoratgohlar, masjid va maqbaralar e’tibordan chetda qolgan. Sovet mafkurasi diniy qadriyatlarni inkor etgani sababli, bu maskanlarga bo‘lgan e’tibor va ularga sayohat qilish imkoniyati cheklangan edi. Shu bilan birga, tarixiy obidalarni saqlash, ularni restavratsiya qilish borasida yetarli darajada mablag‘ ajratilmagan. Umuman olganda, mustaqillikgacha bo‘lgan davrda turizm O‘zbekistonda cheklangan holatda mavjud bo‘lgan bo‘lsa-da, u kelajakda rivojlanish uchun ma’lum bir poydevor yaratib berdi. Mavjud tarixiy obidalar, tabiiy manzaralar, transport infratuzilmasi, shuningdek, xalqning qadimiy mehmondo‘stlik an'analari mustaqillikdan keyin turizmni rivojlantirishga asos bo’ladi. 34 O‘zbekiston hududida zamonaviy turizmning shakllanishi asosan XX asrning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan yillar davomida turizm sohasi alohida iqtisodiy tarmoq sifatida emas, balki madaniy-ma’rifiy faoliyatning bir yo‘nalishi sifatida qaralgan. Turistik faoliyat markazlashgan tartibda, davlat nazorati ostida amalga oshirilgan. Bu davrda turizm ikki asosiy 33 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 6 apreldagi «Turizm sport va madaniy meros sohalarida davlat boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PF6199- son Farmoni. Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 07.04.2021y., 07/21/5054/0299-son. 34 Navoiy viloyati ”Turizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan 9 yo‘nalishda rivojlandi: ichki turizm (Sovet Ittifoqi fuqarolari uchun) va chet ellik sayyohlar uchun cheklangan tashriflar. Chet elliklar uchun xizmat ko‘rsatish “Inturist” davlat agentligi orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, ichki turizm “Sputnik” va boshqa davlatga qarashli tashkilotlar tomonidan tartibga solingan. Sayohatlar asosan yo‘llanma asosida, oldindan belgilangan yo‘nalishlar va dasturlar asosida tashkil etilgan. Sovet davrida O‘zbekistonning boy madaniy merosi — xususan, Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz kabi shaharlardagi tarixiy yodgorliklar asosiy turistik obyektlarga aylantirilgan. Biroq bu obidalar diniy va milliy qadriyatlar emas, balki “umuminsoniy madaniyatning bir qismi” sifatida talqin qilingan. Ko‘pgina madrasa, masjid va maqbaralar muzey yoki madaniy markaz sifatida faoliyat yuritgan. Shuningdek, turizm sohasi asosan mafkuraviy-ma’rifiy vosita sifatida ishlatilgan. Sayyohlar uchun tashkil etilgan ekskursiyalar faqat tarixiy obidalarni tomosha qilish bilan cheklanmay, balki Sovet mehnatkashlarining hayoti, sanoat yutuqlari va kolxozlar faoliyati bilan tanishtirishga qaratilgan bo‘lgan. Sovet Ittifoqida xizmat ko‘rsatish tizimi, jumladan, turizm infratuzilmasi yetarlicha rivojlanmagan edi. Mehmonxonalar soni kam bo‘lib, ularning aksariyati davlatga qarashli edi va zamonaviy qulayliklardan yiroq bo‘lgan. Transport, yo‘riqchilik va boshqa xizmatlar ham qat’iy tartibda amalga oshirilgan. Shaxsiy yoki xususiy sektor faoliyati umuman mavjud emas edi. Mahalliy aholi uchun sayohatlar ko‘pincha kasaba uyushmalari yoki mehnat jamoalari orqali tashkil etilgan. Bu esa, aholi tomonidan erkin va individual ravishda sayohat qilish imkoniyatini cheklagan. O‘zbekistonga chet ellik sayyohlarning tashrifi juda cheklangan bo‘lgan. Ular faqat “Inturist” agentligi orqali kirishlari mumkin bo‘lgan va ularning sayohat yo‘nalishlari qat’iy nazorat ostida bo‘lgan. Xorijliklar uchun ruxsat etilgan hududlar soni ham chegaralangan edi. Bu holat, tabiiyki, O‘zbekistonning xalqaro miqyosda turizm markazi sifatida rivojlanishiga to‘siq bo‘lgan.Sovet davrida turizm iqtisodiyotning muhim tarmog‘i sifatida emas, 10 balki ijtimoiy 35 ma’rifiy vosita sifatida ko‘rilgan. Natijada bu soha davlat budjeti va rejalashtir ish siyosatida ustuvor yo‘nalishla rdan biri bo‘lmaga n. Raqamli ma’lumotlarga ko‘ra, 1970–1980-yillarda O‘zbekistonga ichki sayyohlar soni yiliga 500– 600 ming atrofida bo‘lgan, xorijiy sayyohlar soni esa ancha kam — atigi 10–15 ming atrofida bo‘lgan. 36 O'zbekiston Respublikasining turizm sohasi jahon turistlik jarayonining ajralmas tarkibiy qismi bo'lib, Butun jaxon turistlik tashkilot ekspertlarining bashorati buni to'la tasdiqlamoqda. Tahlillar shuni ko'rsatmoqdaki, keyingi yillardagi barcha siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy beqarorliklarga qaramay, mamlakat turizm sohasi davlat investitsiyalarisiz va dotatsiyalarisiz mahsulotlar va xizmatlar ishlab chiqarish hajmini oshirib borayotgan xalq xoʻjaligi tarmoqlaridan biridir. O'zbekiston zamonaviy turizm industriyasini rivojlantirish uchun barcha zarur manbalarga ega. Buyuk Ipak yo'li ustida joylashgan Vatanimiz qulay tabiiy-iqlim sharoitlariga boy tarixiy, madaniy merosga va ayni paytda ham ichki, ham xalqaro turizmni rivojlantirish uchun yuqori salohiyatga ega. Yuqorida ko'rsatilgan omillarga muhim ahamiyat berilarkan O'zbekiston Respublikasida ham turizm sohasini rivojlantirish borasida bir qator chora tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bozor munosabatlari shakllanayotgan hozirgi bosqichda tashqi va ichki muhitning tez o'zgarib turishi munosabati bilan O'zbekiston turizm bozorini rivojlantirishda ham bir qator muammolar mavjudligini tan olish zarur. O'z navbatida bunday holat turizm tarmog'iga valyuta mablag'lari va mamlakatimiz hamda xorijiy investorlar tomonidan qo'yiladigan investitsiyalarning hajmi kam bo'lishiga olib keladi. Butun dunyoda turizmning rivojlanishi katta foyda keltirmoqda va milliy iqtisodiyotning rivojlanishiga ko'maklashmoqda. Bu o'z navbatida hozirgi kunda O'zbekiston uchun ham muhim omildir. Turizm bozori doimiy rivojlantirish va 35 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017–yilga mo`jallangan iqtisodiy dasturining eng muhim ustuvor yo`nalishlari”ga bag`ishlangan Vazirlar Mahahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma`ruzasi.//Xalq so`zi, 2017-yil, 16-yanvar. 36 O’zbekiston Respublikasida turizm sohasini tiklash va rivojlantirish uchun qulay shartsharoitlarni yaratish chora- tadbirlari to’g’risida / O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 10.07.2020 yildagi 433-sonli Qarori. https: //lex.uz/docs/ 493029 11 nazorat qilish asosida boshqarishga muhtoj bo'lib, bunda ilmiy va oqilona rejalashtirish tamoyillaridan foydalanish zarur. Shundagina turizm davlatga katta iqtisodiy foyda keltirishi, shuningdek ekologik shart-sharoit va jamiyatdagi ijtimoiy-madaniy jarayonlarga yaxshi ta'sir ko'rsatishi mumkin. O'zbekiston Respublikasining «Turizm haqida»gi qonuni turizmni rivojlantirish bo'yicha milliy, mintaqaviy, mahalliy dasturlar ishlab chiqish, ushbu yuqori rentabelli iqtisodiyot tarmog'ining oyoqqa turishi uchun me'yoriy-huquqiy baza yaratish asosida turizm sohasida davlat siyosatini amalga oshirishni nazarda tutadi. So'nggi yillarda davlat tuzilmalarining turizmga nisbatan munosabati keskin o'zgarmoqda. Ular turizmda milliy iqtiosiyotning o'sishini, bozor hududini shakllantirish, davlat byudjetiga katta mablag'lar tushishining amaliy usulini, bo'sh vaqtdan oqilona foydalanish, dam olish vaqtini mazmunli o'tkazish shaklini, xalqni mamlakatning tarixiy-madaniy qadriyatlariga jalb qilish usulini ko'rmoqdalar. Xorijiy mutaxassislar O'zbekiston Respublikasini uning nodir tabiiy resurslari va tarixiy-madaniy merosi tufayli turistlik jihatdan istiqboli porloq malakatlar jumlasiga kiritadilar. O'zbekistonning milliy-madaniy tiklanishi sharoitida ichki turizmning roli tobora ortib bormoqda. Shuning uchun O'zbekiston turistlik kompaniyalarining rejalarida uning ijtimoiy, iqtisodiy va bilish funksiyalarini har tomonlama qo'llab-quvvatlash nazarda tutilgan, chunki bozor munosabatlariga o'tishda aynan ularga katta zarar yetadi. Hozirgi kunda sayohat qilmoqchi bo'lganlarning ko'pchiligi tarixiy-bilish va davolanish, sog'liqni tiklash marshrutlarini kam tanlaydilar, ular ko'proq savdo qilish va foyda olish uchun chet elga borishni ma'qul ko'radilar. 37 Yigirma birinchi asrda O'zbekiston Respublikasidagi turistlik faoliyatning asosiy maqsadi mehmondo'stlik industriyasini yanada rivojlantirish uchun tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy muhit yaratish, respublikamiz tabiiy va tarixiy-madaniy salohiyatidan samarali foydalanish asosida raqobatbardosh turistlik xizmatlar bozorini shakllantirish, uning ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlari va ekologik xavfsizligini 37 Karimov I.A. O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat. – T.: O‘zbekiston, 1999. 12 ta'minlashdir. Ushbu maqsadlarga erishish uchun qoʻyidagi asosiy vazifalarni hal qilish talab etiladi:turistlik sohani moliyaviy-iqtisodiy tartibga solishning samarali mexanizmlarini joriy qilish, mablag' bilan ta'minlash manbalarini aniqlash, bu tarmoqdagi investitsiya siyosatining eng maqbo'l modelini yaratish; tarmoqni boshqarishning tashkiliy tuzilmalarini takomillashtirish; mamlakat hududini ilmiy asoslangan holda tumanlarga bo'lish orqali turizmning tabiiy va tarixiy-madaniy salohiyatidan eng maqbo'l darajada foydalanishni ta'minlash. Qo'yilgan vazifalarni bajarish uchun tarmoq xodimlari O'zbekiston Respublikasining «Turizm to'g'risida»gi qonuniga va shu sohada davlat tamonidan tayyorlangan me'yoriy-huquqiy hujjatlarga asoslanishlari kerak. 1.2. Must aqillik dan k ey ingi ilk y illar t urizmni riv ojlanishi 1991-yil 31-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi o‘zining mustaqilligini e’lon qildi. Bu tarixiy voqea nafaqat siyosiy va iqtisodiy tizimda, balki ijtimoiy hayotning barcha jabhalarida, jumladan, turizm sohasida ham tub o‘zgarishlarga zamin yaratdi. Mustaqillik yillarining dastlabki bosqichida turizm sohasi yangidan shakllantirilishi zarur bo‘lgan eng muhim tarmoqlardan biri sifatida e’tirof etildi. 38 Sababi, O‘zbekistonning boy tarixiy va madaniy merosi, tabiiy resurslari va geografik joylashuvi turizm rivojiga katta imkoniyatlar yaratardi. Biroq mustaqillikning ilk yillarida bu imkoniyatlardan to‘laqonli foydalanish ancha murakkab bo‘lgan. Davlat o‘z oldiga mustahkam siyosiy va iqtisodiy tizimni barpo etish, ijtimoiy barqarorlikni saqlash, xalqaro aloqalarni yo‘lga qo‘yish kabi dolzarb vazifalarni qo‘ygan edi. Turizm sohasi ham bu islohotlar jarayonida asta-sekin shakllanib bordi. Eng avvalo, davlat tomonidan turizmning huquqiy asoslari yaratilishi zarur edi.1992-yilda “O‘zbekiston Respublikasi Turizm milliy kompaniyasi” tashkil etildi. Bu kompaniya mamlakatdagi turizm faoliyatini markazlashtirish, xorijiy va ichki sayyohlarni jalb qilish, turistik yo‘nalishlarni rivojlantirish, tarixiy obidalarni saqlash 38 “O`zbekturizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan 13 kabi vazifalarni bajarishga kirishdi. 1990-yillarning o‘rtalarida esa “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi tuzilib, turizm siyosatini muvofiqlashtiruvchi asosiy tashkilotga aylandi. Shu bilan birga, viloyatlarda ham turizm bo‘yicha bo‘limlar tashkil etildi. Dastlabki yillarda turizm sohasidagi faoliyat ko‘proq tarixiy va madaniy merosni xorijiy sayyohlarga tanitishga yo‘naltirildi. 39 Buxoro, Samarqand, Xiva kabi shaharlarda joylashgan tarixiy yodgorliklar xalqaro ko‘rgazmalar, atarg‘ibot materiallari orqali taqdim etila boshlandi. UNESCOning moddiy madaniy meros ro‘yxatiga kirgan yodgorliklar xorijiy turizmni rivojlantirish uchun asosiy omil sifatida qaraldi. 40 Biroq bu davrda turizmning rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan bir qator muammolar ham mavjud edi. Eng avvalo, infratuzilma yetishmasligi aeroportlar, temir yo‘l va avtomobil yo‘llarining zamonaviy talabga javob bermasligi, mehmonxona xizmatlarining past darajadaligi sezilarli to‘siq bo‘lib turardi. Shuningdek, xorijiy tilni biladigan malakali gidlar, xizmat ko‘rsatish sohasi mutaxassislarining yetishmasligi ham sezilarli muammo edi. Shunday bo‘lsa-da, mustaqillikning ilk yillarida boshlangan islohotlar bosqichma-bosqich o‘z samarasini bera boshladi. Xususan, 1993-yildan boshlab birinchi xorijiy turistlar uchun ochiq sayyohlik dasturlari tashkil etila boshlandi. Chet el elchixonalari bilan aloqalar kuchaytirildi, turistik vizalar tartibi soddalashtirildi. 1995-yilga kelib esa Toshkent, Samarqand va Buxoroda birinchi zamonaviy mehmonxonalar qurilishi boshlandi. Bu esa xorijiy sayyohlar sonining asta-sekin oshishiga xizmat qildi. Shuningdek, mamlakatda ilk bor turizmni ilmiy jihatdan o‘rganish, mutaxassislar tayyorlash tizimi shakllana boshladi. 1990- yillarning oxirlariga kelib, bir nechta oliy o‘quv yurtlarida turizm bo‘yicha alohida yo‘nalishlar ochildi. Bu esa sohaning uzoq muddatli taraqqiyotini ta'minlash uchun muhim asos bo‘lib xizmat qildi. Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda amalga oshirilgan dasturlar, xususan, Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO) bilan hamkorlik, xorijiy investitsiyalarni jalb etishda ham muhim rol o‘ynadi. Ko‘plab xorijiy kompaniyalar O‘zbekistonda turizm sohasiga 39 . Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 40 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-yanvardagi PF–5611-son Farmoni “2019–2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. 14 qiziqish bildirgan va mehmonxona, transport, ekskursiya xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan. Shunday qilib, mustaqillikdan keyingi ilk yillarda turizm sohasi qiyinchiliklarga qaramay, bosqichma-bosqich rivojlanib bordi. Bu yillar asosan poydevor yaratish, huquqiy, tashkiliy va infratuzilmaviy asoslarni shakllantirish yillari bo‘lib xizmat qildi. Aynan shu bosqichda qo‘yilgan dastlabki asoslar keyingi yillarda keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilishiga zamin yaratdi. 41 1991-yilda O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng barcha sohalar qatori turizm tizimida ham tub o‘zgarishlar boshlandi. Turizm ilk bor mustaqil iqtisodiy tarmoq sifatida e’tirof etildi va uni rivojlantirishga qaratilgan qonunchilik, institutsional va infratuzilmaviy islohotlar boshlab yuborildi. 1992-yilda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Turizm qo‘mitasi tashkil etildi. Bu tashkilot mamlakatda turizm siyosatini ishlab chiqish, turistik salohiyatni xalqaro miqyosda targ‘ib qilish, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish va yangi turistik yo‘nalishlarni joriy etish kabi vazifalarni bajargan. 1999-yil 20-avgustda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasida turizmni rivojlantirish to‘g‘risida”gi qonun mamlakat tarixida ilk bor turizm sohasini huquqiy jihatdan tartibga solgan muhim hujjat bo‘ldi. Unda quyidagi asosiy yo‘nalishlar belgilab berildi: Turizm faoliyatining erkinligi va tengligi; Turistlarning huquqlarini himoya qilish; Ekologik va madaniy meros obyektlarini asrash; Xususiy sektor ishtirokini kengaytirish . Bu qonun asosida O‘zbekistonda turistik firmalar, agentliklar va mehmonxonalar ochila boshladi. Xususiylashtirish jarayoni orqali sobiq davlat mulklari yangi tadbirkorlik subyektlariga berildi. 1990-yillarning ikkinchi yarmida O‘zbekistonda mehmonxonalar, transport, yo‘riqchilar tayyorlash markazlari va axborot xizmatlari asta-sekin rivojlana boshladi. Xususan, Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva shaharlari asosiy turistik markazlarga aylantirildi. Bu yillarda bir nechta xorijiy sarmoyadorlar ham O‘zbekistonga 41 Suyunova K.B Turizm sohasini davlat tomonidan tartibga solish va qo`llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish. Avtoreferat. iqtis.f.d. (PhD).Samarqand.2022.8-bet. 15 mehmonxona, restoran va boshqa turistik loyihalarni amalga oshirish uchun keldi. Shuningdek, O‘zbekiston bir nechta xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘ldi, jumladan 1993-yilda Butunjahon turizm tashkilotiga (UNWTO) qo‘shildi. Bu esa turizm sohasida xalqaro hamkorlikning kuchayishiga sabab bo‘ldi. Mustaqillikdan keyingi ilk yillarda turizm sohasi rivojlanish bosqichida bo‘lishiga qaramay 42 , qator muammolar mavjud edi: Infratuzilmaning yetarlicha rivojlanmagani; Xizmat ko‘rsatish madaniyatining pastligi; Kadrlar tayyorlash tizimining sustligi; Transport va axborot texnologiyalarining cheklanganligi; Xalqaro reklama va marketing vositalarining sustligi . Shuningdek, O‘zbekistonning yangi mustaqil davlat sifatida dunyodagi imiji hali to‘liq shakllanmagan edi. Bu holat xorijiy sayyohlarni jalb etishda qiyinchilik tug‘dirgan. Shunga qaramay, 1991–2000-yillar oralig‘ida O‘zbekiston turizm sohasida ilk yutuqlarga erishdi. Raqamlar bo‘yicha, 1995-yilga kelib, mamlakatga tashrif buyurgan xorijiy turistlar soni 120 ming nafardan oshgan. 2000-yillarga kelib esa bu ko‘rsatkich 300 mingdan oshdi. Samarqand, Buxoro va Xiva UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi, bu esa xalqaro maydonda turizm salohiyatini yanada oshirdi.Turizmni rivojlantirish va bu yo'lda olib borilgan islohotlar yurtimizning mustaqillik yillarida alohida sahifa bo'lib tarixga muhirlandi qaysiki tariximizni tiklash buyuk tariximiz va boy madaniyatimizni nafaqat O'zbekistonda balki, butun jahonga tanishtirish yo'lida bir qator muhim rejalar amalda o'z aksini topdi desak mubolag'a bo'lmaydi. O'zbekistonda tarixiy yodgorliklar, ulug‘ ajdodlarimizning yuksak istedodi bilan bunyod etilgan obidalar, muqaddas qadamjolar kabi 7 ming 300 dan ortiq madaniy meros obyektlari mavjud va ularning aksariyati Samarqand, Buxoro, Qo'qon Xiva Toshkent shaharlarida joylashgan bo'lib ularning 200 dan ziyodi YUNESKO ro'yxatiga kiritilgan. Shu sababli, keyingi yillarda davlatimiz tomonidan mazkur yoʻnalishni rivojlantirish bo'yicha ko'plab normativ huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Shuningdek, davlatimiz 42 “O`zbekturizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan. 16 rahbarining 2016 yil 2 dekabrdagi «O'zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta'minlash chora-tadbirlari to'g'risida»gi Farmoni sohada uchrayotgan xato va kamchiliklarni bartaraf etib, uni izchil rivojlantirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. Prezidentimiz mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mo'ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo'nalishlariga bag'ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisida turizm haqida so'z yuritar ekan, bunday serdaromad soha rivoji e'tibordan chetda qolib kelayotgani, uning O'zbekiston iqtisodiyoti taraqqiyotiga qo'shadigan hissasini oshirish, tarixiy va madaniy qadriyatlarimizni targ'ib qilish, shuningdek, valyuta zaxiralarini to'ldirish bo'yicha aniq chora-tadbirlar ko'rilishi zarurligini alohida ta'kidladi Turizm bu muhim omil qaysiki bir millatning madaniyat va ma'rifatning keng omma e'tiborini tortish uchun amalga oshirilgan islohotlar yig'indisi 43 . Xo'sh, hozirgi kunda bu sohaga qanchalik e'tibor qaratilmoqda? Hozirgi kunda O'zbekistonni rivojlantirish bo'yicha ko'plab samarali loyihalar yo'lga qo'yilyabdi. Bugungi globallashuv sharoitda turizm sohasi iqtisodiyotning yetakchi tarmoqlaridan biriga aylanmoqda. Turizm sohasining rivojlanishi oʻz navbatida turizmga turdosh boʻlgan bir nechta sohalarning rivojlanishiga sabab boʻladi. Bundan tashqari, turizm sohasining rivojlanishi ishsizlik muammosini bartaraf etishda yordam beradi. Maʼlumotlarga koʻra, mamlakatga tashrif buyurgan har 20 ta turist 1 ta bevosita turizm sohasida va 2 ta turizmga bogʻliq boʻlgan iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida yangi ishchi oʻrinlarining ochilishiga yordam beradi. Dunyoda ish bilan band aholining har oʻninchisi ushbu sohada faoliyat yuritmoqda. Rasmiy statistik maʼlumotlar turizm sohasining yaqin besh yillar ichida sayyohlar oshib borishi bilan mamlakat iqtisodiyotida yetakchi oʻrinlarni egallab kelayotganligini isbotlamoqda. 2023-yil hisobi boʻyicha taxminan 7 millionta sayyohlar yurtimizga turli maqsadlarda tashrif buyurishdi. Bu koʻrsatkichni 2024-yil uchun prognoz natijalariga koʻra, sayyohlar sonini 10 milliontaga oshirish belgilandi. 43 Аbriyevr. B..Mustaqillik yillarida O`zbekistonda tarixiy-me`mory obidalarni ta`mirlash va qayta tiklash jarayonlari (Zarafshon vohasi misolida). Toshkent, 2015.b. 169. 17 Oʻzbekiston-2030” strategiyasida turizm sohasini rivojlantirishga qaratilgan bir qancha maqsad va vazifalar belgilangan. Jumladan, 2030- yilga qadar xorijiy sayyohlar sonini 15 million nafarga, ichki sayyohlar sonini 25 million nafarga, ziyorat turizmi boʻyicha keladigan sayyohlar sonini 3 million nafarga yetkazish koʻzda tutilgan. 44 Shuningdek, xususiy investitsiyalarni jalb qilish hisobiga respublikada mehmonlar uchun moʻljallangan oʻrinlar sonini kamida 2 barobar oshirish, turizm mahallalari sonini 175 taga, turizm xizmatlari eksportini 5 milliard dollarga, tibbiyot va taʼlim turizmi eksportini yiliga 1,5 milliard dollarga yetkazish belgilangan (Farmon, 2023). 45 Bundan tashqari, “2022-2026 yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi”ning Milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori oʻsish surʼatlarini taʼminlash bobi, 35-maqsadida “Oʻzbekiston boʻylab sayohat qiling” dasturi doirasida mahalliy sayyohlar sonini 12 million nafardan oshirish hamda respublikaga tashrif buyuradigan xorijiy turistlar sonini 9 million nafarga yetkazish belgilangan boʻlib, bu asosida: toʻsiqsiz turizm infratuzilmasini mamlakatning asosiy turizm shaharlarida keng joriy qilish. 2026-yilgacha turizm sohasida band boʻlgan aholi sonini 2 baravar oshirib, 520 ming nafarga yetkazish; turizm va madaniy meros obyektlari infratuzilmasini rivojlantirish hamda 8 mingdan ortiq madaniy meros obyektlaridan samarali foydalanish boʻyicha davlat dasturini qabul qilish; amarqandni “Turizm darvozasi”ga aylantirish orqali kelgusi besh yilda turizm xizmatlari hajmini kamida 10 baravarga oshirish. Turizm sohasida 40 ming kishi bandligini taʼminlash. 2022-yilda “Abadiy shahar” tarixiy majmuasini oʻz ichiga olgan Samarqand turizm markazini va zaruriy infratuzilmani tashkil etish; Xorazm viloyatida turizm yangi ish oʻrinlarini yaratishda asosiy drayver soha boʻlishi uchun alohida dastur qabul qilish; Toshkent viloyatida turizm salohiyatini yangi bosqichga olib chiqish boʻyicha alohida dastur ishlab chiqish kabi vazifalar belgilangan. Albatta bu vazifalarning ijrosini 44 “O`zbekturizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan. 45 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-yanvardagi “2019–2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–5611-sonli Farmoni. 18 taʼminlash maqsadida bir qator professor olimlar, tadqiqotchilar, turizm eksportlari tomonidan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Koʻp manbalarda turizm sohasi rivojlanish tarixining ildizlari gʻarb davlatlarida boshlangan, deb talqin qilinadi. Shu jumladan, 2019 2025- yillarda O'zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish Konsepsiyasi qulay iqtisodiy sharoitlar va omillarni yaratish bo'yicha olib borilayotgan islohotlarning samaradorligini oshirish, turizm sohasini jadal rivojlantirish bo'yicha ustuvor maqsad va vazifalarni belgilash,hamda amalda ko'rsatish uchun qonunlar va qarorlar o'z tatbig'ini topmoqda: O'zbekiston juda boy tarix va madaniyatga shuningdek turizmga ega, masalan, "Xiva shahridagi Ichan-qal'a", "Buxoro shahrining tarixiy markazi", "Shahrisabz shahrining tarixiy markazi", "Samarqand shahri" hududida joylashgan bo'lib, YUNESKO butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. 46 Shuningdek, Xiva va Buxoro shahrining 2500yilligi, Samarqandninng 2750yilligi va Toshkentning 2200 yilligi YUNESKO bilan hamkorlikda keng miqyosda nishonlandi. 47 2010-2017-yillar davomida turizm xizmatlari eksporti hajmi ikki baravar oshdi va 2017-yilda 546,9 million AQSh dollari, 2018-yilda esa 1 041 million AQSh dollarini tashkil etdi. 48 2016-yilgacha xorijiy tashrif buyuruvchilar sonining o'sish sur'ati o'rtacha yillik 8 foizni, 2017-yilda 7 foizni tashkil qilib, 2,69 million nafardan oshdi. 49 2018-yil yakunlari bo'yicha respublikaga 5,3 million xorijiy turistlar tashrif buyurdi. 50 Xususiy sektorni qo'llab-quvvatlash va muhofaza qilishga qaratilgan choralar ko'rilgani natijasida, 2015-yilda 398 tani tashkil qilgan turizm tashkilotlari soni 2018-yil yakuni boʻyicha 950 taga, mehmonxona xo'jaliklari soni 661 tadan 900 taga yetdi.Ayni rivojlanish va yuksalishzamonida yurtimizda turizm faoliyatini rivojlantirish bo'yicha yirik investitsiya loyihalari amalga oshirildi, shu jumladan Toshkent shahrida "Nyatt Regency Tashkent" va "Lotte City Notel Tashkent Palace" brendli mehmonxonalar ochilishi, Andijon, Urganch va Toshkent shahrida madaniy-ko'ngilochar bog'larning 46 O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to`plami, 2002 y, № 9, 375-bet. O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to`plami. 2004 й, 30-son, 346-modda. 47 “Ziyorat turizmi” xalqaro forumi materiallari. – Buxoro, 2022. 48 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-yanvardagi PF–5611-son Farmoni “2019–2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. 49 O`zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlis va O`zbekiston xalqiga Murojatnomasi. 2022 yil, “Xalq so`zi”, 22-dekabr.16. Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch.T. «Ma’naviyat»,2008,174-bet 50 *O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: Adliya vazirligi, 2019. 19 tashkil etilishi, "Angren-Pop" temir yo'li ochilishi, Buxoro, Qarshi, Shahrisabz va Xiva shaharlariga tezyurar poyezdlar uchun elektrlashtirilgan temir yo'llari ochilishini aytib o'tish maqsadga muvofiqdir. 51 2018-yilda kirib kelayotgan xorijiy turistlar sonini ikki baravarga oshirishning muhim omillari sifatida viza rejimi, O'zbekistonda bo'lish qoidalari hamda tadbirkorlik faoliyatini olib borish tartibi soddalashtirilgani, turizm sohasida infratuzilmaning rivojlanishi va turizm salohiyatini targ'ib qilish choralari ko'rilgani ko'rsatish mumkin, shu jumladan: qo'shimcha 9 ta (umumiy 18 ta) davlatga vizasiz rejim joriy etilgani, fuqarolariga kirish vizalarini berishning soddalashtirilgan tartibi joriy etilgan davlatlar soni 12 tadan 50 taga ko'paygani; elektron kirish vizalarini rasmiylashtirish va taqdim etish tizimi ishga tushirilgani, O'zbekiston hududidan tranzit bilan o'tayotgan 101 davlat fuqarolariga O'zbekistonga vizasiz kirish, vaqtincha bo'lish va fuqarolarni o'tkazish punktlari orqali chiqib ketish tartibi joriy qilingani; xorijiy fuqarolarni respublika hududida vaqtinchalik ro'yxatga olish tartibi respublika hududiga olib kirilayotgan 8 va undan ko'proq yo'lovchi tashishga mo'ljallangan turistik klassdagi avtotransport vositalarini sertifikatsiya qilishning yangi mexanizmi joriy etilgani hamda buning natijasida 2018-yilda turistik klass avtotransport vositalarining parki 128 donaga ko'paytirilgani (47 avtobus va 81 mikroavtobus). 52 Bu turistlar uchun yaratilgan imkoniyatladan biri hisoblanadi,qaysiki ular yurtimizada maroqli hordiq olishlari, tariximiz haqida ko'proq ma'lumot o'rganishlari uchun yurtimizda Gidlik faoliyatini rivojlantirish uchun Oliy ta'limda ochilgan yo'nalishlar o'z faoliyatini boshlashagan. 51 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va kelajagi faravon bo`ladi.3-tom, Toshkent. “O`zbekiston”.2019. 400 bet. 52 O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Axborotnomasi,1999 y.,9-son,227- modda; O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to`plami, 2006 y, 14-son, 113-modda. 20 II BOB. Must aqillik y illarida t urizmning riv ojlanishi 2.1. Turizmga oid dav lat dast urlari O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida turizm sohasini milliy iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi. Ayniqsa, 2000-yillardan boshlab turizm sohasi bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari, farmon va qarorlar orqali bu yo‘nalish yangi bosqichga ko‘tarildi. Turizmning huquqiy va iqtisodiy asoslarini mustahkamlash, infratuzilmani rivojlantirish, xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash, yangi yo‘nalishlarni ochish kabi masalalar davlat siyosatining muhim tarkibiy qismiga aylandi. Eng avvalo, 1999-yilda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasida turizmni rivojlantirish davlat dasturi” ushbu sohada uzoq muddatli strategiyani belgilab berdi. Mazkur dasturda ichki va tashqi turizmning rivojlanishiga qaratilgan chora-tadbirlar, turizm sohasida faoliyat yurituvchi tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlash, xususiy sektorni jalb etish, tarixiy-madaniy meros obyektlarini saqlash va restavratsiya qilish masalalari o‘z ifodasini topdi. 53 Keyingi yillarda qator muhim hujjatlar qabul qilindi. Xususan, 2016-yil 2-dekabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni (PF-4861-son) e’lon qilindi. Ushbu farmon asosida turizm davlat siyosatining strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirildi. Shuningdek, 2017–2021-yillarga mo‘ljallangan “Turizm sohasini rivojlantirish konsepsiyasi” qabul qilinib, unda quyidagi maqsadlar belgilandi: 54 X orijiy v a ichk i t urizm hajmini oshirish; Yangi turizm yo‘nalishlarini joriy etish(ziyorat turizmi, ekologik, gastronomik, agroturizm va b.); Sayyohlar uchun xavfsizlik tizimini mustahkamlash; Mahalliy kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimini rivojlantirish. 53 O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to`plami, 2004 й.,30-son,346-modda; 2010 y., 23-son, 183-modda; 2012 y., 41- 42- son, 478 - modda) 54 O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to`plami. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. 16-mart. 2001y. №131 21 Ayniqsa, 2018-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan e’lon qilingan “O‘zbekiston – 2030” strategik rivojlanish konsepsiyasi doirasida turizmga alohida urg‘u berildi. Unda O‘zbekistonni Markaziy Osiyodagi eng ilg‘or sayyohlik markazlaridan biriga aylantirish, turizm sohasidagi yalpi ichki mahsulot ulushini keskin oshirish ko‘zda tutilgan. Shu munosabat bilan O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi tashkil etildi. 55 Bu qo‘mita mamlakatda yagona turizm siyosatini yurituvchi va uni muvofiqlashtiruvchi asosiy tashkilot bo‘lib xizmat qila boshladi. Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini kengaytirish orqali xususiy sektor faolligi oshdi. Yangi mehmonxonalar, transport xizmatlari, ekskursiya agentliklari, qo‘llanma va gidlar xizmatlari rivojlandi. Ayniqsa, mehmonxona xizmatlari bo‘yicha litsenziya olish tartibi soddalashtirildi, kichik mehmon uylari (hostellar) faoliyati qonuniylashtirildi. Bu esa tadbirkorlik subyektlarini faol bo‘lishga undadi. Turizm sohasi bo‘yicha xalqaro aloqalar ham jadal rivojlandi. O‘zbekiston Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO), ISESCO, ECO, OIC kabi nufuzli xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni mustahkamladi. Xalqaro ko‘rgazmalar va yarmarkalarda ishtirok etish orqali mamlakatning turistik salohiyati keng targ‘ib qilindi. Bu esa xorijiy turistlar sonining keskin ortishiga olib keldi. Masalan, 2016-yilda O‘zbekistonga kelgan xorijiy sayyohlar soni 2 millionga yaqin bo‘lgan bo‘lsa, 2019-yilga kelib bu ko‘rsatkich 6,7 million kishiga yetdi. Shuningdek, vizaviy tizim isloh qilindi. 2018-yildan boshlab ko‘plab davlatlar fuqarolari uchun vizasiz rejim joriy etildi. 56 Elektron vizalar tizimi yo‘lga qo‘yildi, bu esa sayyohlarning O‘zbekistonga kelishini sezilarli darajada soddalashtirdi. Jumladan, 2020-yilga kelib 86 ta davlat fuqarolari vizasiz yoki soddalashtirilgan tartibda mamlakatga kirish imkoniga ega bo‘ldi.Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida turizmning milliy modelini shakllantirish jarayoni amalga oshirilmoqda. Ushbu modelda ta’kidlanishicha mamlakatda rivojlantirilayotgan 55 “O`zbekturizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan 56 Узбекистан признан одним из мировых лидеров в сфере развития туризма// http://news. mail.ru /inworld/uzbekistan/society/12516504/?frommail=1(18.06.2016) 22 turistik bozor boshqa har qanday bozorlar kabi mamlakatning ijtimoiy- siyosiy va iqtisodiy vaziyatiga ta’sir ko‘rsatadi. U mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish hamda investitsiya va capital oqimini ta’minlash darajalarini aniqlashda muhim vosita bo‘lib hisoblanadi. Ma’lumki, bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda, asosan, xususiy va tijorat kompaniyalari turistlarga xizmat ko‘rsatadi. Biroq, har qanday sharoitda ham davlat optimal iqtisodiy va huquqiy zaminni yaratgan taqdirdagina turizm rivojlanishi mumkin. Agarda davlat kasbiy tayyorgarlik masalalari, tabiiy va madaniy muhitni muhofaza etish, axborot - reklama ishlari va rasmiyatchilikni soddalashtirish kabilar bilan shug‘ullanmasa, u holda turizm kutilganidek rivojlanish darajasiga erisha olmaydi 57 . Bunda davlat tomonidan turizmni rivojlantirish, turistik xizmatlar bozorini shakllantirish, iqtisodiy tartibga solish usullari va richaglarini qayta isloh etish, turizmni tashkiliy boshqaruv tizimlarin takomillashtirish, uning eksport salohiyatini oshirish va eng asosiysi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish kabilarga tegishli uslubiy va amaliy yondashuvlarni ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekistonda turizm infratuzilmasiga Sobiq Ittifoq davridanoq asos qo‘yilgan edi. Biroq, bu sohadan keladigan daromadlarning qayta taqsimlanish muammosi odatdagidek markaz tomonidan hal etilardi. 1985-89 – yillarda O‘zbekistondagi ichki va hududiy turizmning hajmi 1,4-1,6 mln. kishini, bunda chet ellik turistlarning miqdori atigi 130-180 ming kishini tashkil etardi xolos. Bu vaqtga kelib, ya’ni 1985 yilda Turkiyada 1,5 mln. 1992 - yilda esa 7 mln. 2003 yilda esa 11 mln. atrofida xorijiy turistlar tashrif buyurishdi. 1981 - yilda Vengriya 14,2 mln. turistlarni qabul qilgan bo‘lsa, 1991 yilga kelib bu miqdor 19,1 mlnga etdi 58 . 1992-yilda O‘zbekistonning turistik sohasi chet ellik turistlarga faqatgina 27ta, 2008 - yilda esa 50 dan ortiq xizmat turini taklif etdi. Turkiya, Italiya va Ispaniya kabi mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich 250-400 ni tashkil etadi. 57 “Ziyorat turizmi” xalqaro forumi materiallari. – Buxoro, 2022 58 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 23-iyundagi 350-sonli qarori “Sayyohlik faoliyatini yanada soddalashtirish va zamonaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 2022. 23 Mamlakatimiz mustaqillikka erishgandan so‘ng Prezidentimizning bevosita tashabbuslari bilan turizmni rivojlantirish ustuvor masalaga aylandi. Umuman olganda, O‘zbekiston Respublikasida turizm infratuzilmasini rivojlanishini beshta bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqich (o‘z ichiga 1992 - yilni oladi). Ushbu bosqich respublikamizda milliy turizmning dastlabki shakllantirilishi bilan xarakterlanadi. Bu bosqichda turizm infratuzilmasida yetakchi hisoblangan “Oz‘bekturizm” Milliy Kompaniyasiga asos solindi. Ikkinchi bosqich (1993-1995 - yillar). Bunda turizmning milliy rivojlanish modeli ishlab chiqildi. Ushbu bosqich turistik xizmatlar ko‘rsatish hajmining oshib borishi bilan birgalikda yangi turistik yo‘nalishlarni ishlab chiqish, xizmat ko‘rsatishni yaxshilash, turizmning moddiy- texnika bazasini kengaytiris h, boshqaruvning tashkiliy tizimini takomillashtirish va boshqa shu kabi vazifalar bilan bog‘liq bo‘lgan bir qator muammolarni yuzaga keltirdiki, ularni faqatgina “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi doirasida hal etish imkoni bo‘lmay qoldi. Kompaniya turistik operatorlar bilan to‘g‘ridan- to‘g‘ri aloqa qilish maqsadida Germaniya (Frankfurt-Mayn), Angliya (London), AQSh (Nyu-York), Birlashgan Arab Amirliklari (Sharja) va Rossiya (Moskva) kabi mamlakatlarda o‘zining vakolatxonalarini ochdi . Uchinchi bosqich (1995-1997 - yillar). Bunda turistik xizmatlar sohasida xususiylashtirish jarayoni boshlandi. 1996 yilning boshlarida “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi tizimidagi turistik obyektlar umumiy miqdorining 90% ga yaqini davlat tasarrufidan chiqarildi. To‘rtinchi bosqich (o‘z ichiga 1998 - yilni oladi). Bu bosqichda eksport salohiyatini oshirish, valyuta, turistlar, investitsiyalarning barqaror oqimini ta’minlash uchun imkoniyat yaratildi. Respublikada milliy turizmni jahon andozalari darajasida shakllantirish, turizmga bilvosita tegishli bo‘lgan xizmat ko‘rsatish infratuzilmasini, xususan, turistlarni xorijdan kutib oladigan chegara, bojxona va aeroport xizmatlarini qayta shakllantirish boshlandi. 24 Beshinchi bosqich (1999 - yil maydan keyingi davrlar). Ushbu bosqichda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Turizmni rivojlantirishning davlat dasturi to‘g‘risidagi» Farmoni nafaqat mamlakatdagi milliy va xalqaro turizmning tutgan o‘rnini mustahkamlash uchun siyosiy asosni shakllantirdi, balki uning iqtisodiy asoslarini mustahkamlash imkoniyatini berdi. Ushbu me’yoriy hujjat asosida turistik korxonalarga qo‘shimcha boj imtiyozlari berildi. Bundan tashqari, O‘zbekistonning xorijiy mamlakatlardagi diplomatik vakolatxonalarida turizm bo‘yicha maslahatchi lavozimi joriy etildi. Ushbu yilning avgust oyida mamlakat Parlamentida “Turizm to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi va buning natijasida turizm sohasini faoliyat ko‘rsatishining huquqiy asoslari yanada takomillashtirildi. Shu bilan birga milliy turizm sohasini yanada takomillashtirish maqsadida 2006 yil 18 aprel oyida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasida 2006-2010 yillarda xizmat кo‘rsatish va servis sohasini rivojlantirishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. 59 Shunga asosan O‘zbekistonda xizmat кo‘rsatish sohalaridan biri bo‘lgan turizmni yanada rivojlantirish va ushbu soha uchun malakali каdrlar tayyorlash va ularni milliy g‘oya va merosimizni puxta biladigan qilib tayyorlash muhim omillardan biri bo‘lib qolmoqd. Har qanday sharoitda, xususan, bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida turizminfra tuzilmasini rivojlantirishda davlat asosiy rol o‘ynaydi. 60 Deyarli barcha davlatlar milliy iqtisodiyotida turizm tarmog‘ining ahamiyatini oshirishga harakat qilishadi. Chunki, turizm milliy iqtisodiyotini rivojlantirishda quyidagi ustuvorliklarga ega: mahalliy ishchi kuchlarini malakali mehnat va yashash sharoitlari bilan ta’minlash manbai; bozorni shakllantirish hamda capital investitsiyal arning oqib kelish mexanizmi; qurilish (mehmon xonalar, kempinglar,motellar), kommunikatsiya (uyali, tele va optik aloqa), transport 59 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2022. 60 O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. Qabul qilingan sana: 2019-yil 18-iyun. – T.: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2019. 25 (avtomobillar, avtobuslar, xalqaro andozolardagi temir yo‘l vagonlari, samolyotlar), shuningdek xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi (avto yoqilg‘i quyish stantsiyalari) kabi sohalarga yangi texnologiyalar va nou-xau joriy etish vositasi; milliy xalq hunarmandchiligini rivojlantirish vositalari; mamlakatda va hududda siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy holatni barqarorlashtirish omillari; tarixiy yodgorliklar va madaniy merosni asrash usullari; davlatning valyuta daromadlarini samarali oshirish vositalari. 61 Umuman olganda, davlat turizm infratuzilmasini rivojlantirish uchun uning huquqiy va iqtisodiy asoslarini yaratadi, bu soha uchun kadrlar tayyorlash masalasini yo‘lga qo‘yadi, viza tizimini soddalashtiradi, turistik mahsulotlar va an’anaviy tovarlarni ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi. O‘zbekistonda turizm infratuzilmasining rivojlanishi haqida gapirar ekanmiz, mamlakatning asosiy turizm mintaqalariga bo‘linishi xususida to‘xtalib o‘tish muhim ahamiyatga egadir. Bugungi kunda respublikada to‘rtta asosiy turistik mintaqa mavjud bo‘lib, ular Farg‘ona, Samarqand- Buxoro, Toshkent va Xorazm turizm mintaqalaridir. 62 Farg‘ona turizm mintaqasi Farg‘ona vodiysini o‘z ichiga qamrab oladi. Uning turistik resurslari arxeologik qazilmalari va me’morchilik obidalari, qulay tabiiy sharoitlar, an’anaviy xalq hunarmandchiligi va san’ati mahsulotlari, sanoat va agrar komplekslardan iborat. Bu yerda avtomobil va temir yo‘llarning keng tarmog‘ining mavjudligi ham Farg‘ona mintaqasidan turizm maqsadlarida foydalanishga, uning butun hududida turizm bazalari va dam olish maskanlarini joylashtirishga imkoniyat yaratadi. Toshkent turizm mintaqasi kelgusida turizmning barcha turlarini rivojlantirish uchun universal imkoniyatlarga egadir. Mazkur turizm mintaqasidagi madaniyat yodgorliklari, poytaxt viloyatining bugungi hayoti, qurilishlar, yangi shahar va qishloqlar, zamonaviy madaniyat, mintaqaning tabiati, boy landshafti, rang-barang o‘simlik va hayvonot dunyosi uning diqqatga sazovor bo‘lishiga sabab bo‘ladigan 61 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-apreldagi PF–67-sonli Farmoni “Hududlarda turizm infratuzilmasini rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2023. 62 Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022 26 muhim omildir. 63 Avtomobil va temir yo‘llari tarmog‘i Toshkent turizmi mintaqasidagi turizm markazlarini bir-biri bilan bog‘laydi hamda shahar atrofidagi temir yo‘l va avtomobil turizmini rivojlantirishga imkon beradi. SamarqandBuxoro turizm mintaqasi Samarqand, Buxoro va Navoiy viloyatlarini o‘z ichiga qamrab oladi. Samarqand va Buxorodagi butun dunyoga mashhur me’morchilik obidalari ushbu mintaqadagi turizmni rivojlantirilishiga asos hisoblanadi. Bundan tashqari, Zarafshon daryosi orqali o‘tuvchi temir yo‘l va keng tarmoqdagi shosse yo‘llari, Zarafshon tog‘ tizmasi orqali o‘tgan unchalik baland bo‘lmagan davonlar va yaxshi trassalar mintaqada turizmni rivojlantirish uchun nihoyatda qulay omil hisoblanadi. Xorazm turizm mintaqasining salohiyati asosan Xivaning Ichan qa’la qo‘riqxonasida joylashgan va jahonda misli yo‘q nihoyatda boy tarixiy - me’morchilik yodgorliklariga tayanadi. Faoliyat ko‘rsatayotgan turizm mintaqalari bilan bir qatorda yana istiqbolli mintaqalar mavjud bo‘lib, ular Jizzax, QarshiTermiz va O‘rta Qoraqalpoq mintaqalaridir. Kelajakda bu mintaqalardagi mavjud imkoniyatlarning rivojlantirilishi mamlakatimizda turizm xizmatlari bozorini yanada kengayishiga olib kelishi mumkin. 64 Hozirgi kunda, dunyo mamlakatlarida xalqaro turizmning rivojlanishida turistik korxonalarning ijtimiy-iqtisodiy ahamiyatini oshirishga juda katta e’tibor berilmoqda. Dunyodagi to‘rtta ustuvor sohalardan biriga aylangan turizm sohasiga ham imkon qadar aholining keng qatlamini faol hissa qo‘chishlarini, ya’ni ularni turli xil turistik xizmatlarni tashkil qilishda keng miqyosda ishtirok etishlarini va buning natijasida mamlakatlarning ham ijtimoiy ham iqtisodiy jihatdan manfaatdorliklarini oshirishlarini ta’minlashda xususiy turistik korxona va tashkilotlarning o‘rni benihoya kattadir. Hozirgi kunda, respublikamizda 60 mingga yaqin turli mulkchilik shakllaridagi kichik korxonalar faoliyat ko‘rsatmoqda. Bu korxonalardan 96,1 % shaxsiy mulkchilik ko‘rinishidagi korxonalardir. Kichik korxonalar hissasiga jami mahsulot, 63 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-yanvardagi “2019–2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–5611-sonli Farmoni. 64 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.T.: “O`zbekiston”, 2017.104-bet 27 ish va xizmatlarning 96 % to‘g‘ri keladi. Ma’lumotlardan ko‘rinib turganidek, O‘zbekiston Respublikasida xususiy va kichik tadbirkorlikni rivojlantirishga davlat tomonidan katta ahamiyat berilmoqda. Boshqa sohalarda bo‘lgani kabi turizmni rivojlantirishda ham hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan xususiy turistik korxonalarni shartli ravishda ikki xilga ajratish mumkin: bevosita turistlarni qabul qilish, ularning sayohatlarini tashkil etish bilan shug‘ullanadigan firmalar hamda turizmni rivojlantirishga bilvosita ta’sir ko‘rsatuvchi kichik va xususiy tadbirkorlik sub’yektlari . 65 Birinchi toifaga kichik turistik firmalar, shaxsiy mehmonxonalar, kempinglar, transport korxonalari, restoranlar kabilar kirsa, ikkinchi toifaga an’anaviy-milliy xarakterdagi mahsulotlarni ishlab chiqaradigan mahalliy kichik va xususiy korxonalar, hunarmandchilik korxonalari va shu kabilarni kiritish mumkin. Ma’lumki, mamlakatga tashrif buyuradigan turistlar oddiy taomdan boshlab qimmatbaho suvenirlargacha bo‘lgan mahsulot va xizmatlarning ma’lum miqdoriga talab bildirishadi. Bu tabiiy ravishda, mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadigan kichik va xususiy biznes korxonalariga o‘z imkoniyatlarini yanada kengaytirish uchun yo‘l ochadi. Fermerlar turistlar istiqomat qiladigan mehmonxonalarda toza mahsulotlarni yetishtirib turishadi, to‘qimachilik va tikuvchilik sanoatida faoliyat ko‘rsatadigan kichik va xususiy korxonalar turistlar uchun zarur bo‘lgan yotoqxona jihozlari, xalatlar va boshqa shu kabilarni ishlab chiqishadi, kosmetika sanoati korxonalari shampun, sovun va dezodorantlarni ishlab chiqarishadi. Hunarmandchilik ustaxonalari va an’anaviy milliy mahsulotlarni ishlab chiqaradigan korxonalar ham turistlar uchun buyurtmalar tayyorlashadi. Umuman olganda, hozirgi kunda respublika turizm sanoatida xususiy turistik korxonalarning faoliyat ko‘rsatishi sezilarli darajada emas. Buning asosiy sabablari quyida o‘z ifodasini topgan: Birnchida n respublikad a turizm sohasida faoliyat ko‘rsatayo tgan ayrimkompaniyalarning monopollashganlik xarakteriga ega ekanligi. Ma’lum bir 65 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 3-iyundagi 347-sonli qarori “Ichki turizmni rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 2020. 28 sabablarga ko‘ra, ushbu kompaniyalar tarkibidagi ob’yektlarning xususiylashtirilish jarayoni ancha sust amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, yangi tashkil qilinayotgan kichik turistik firmalarning ayrimlari ham yirik turistik kompaniyalarda mavjud imkoniyatlarning ko‘pchiligiga ega emas; Ikkinchidan, turizm sohasida yuqori malakali kadrlarning yetishmasligi oqibatida yangidan-yangi kichik turistik firmalarning tashkil etilishi va samarali faoliyat ko‘rsatishi ancha dolzarb muammoga aylanmoqda; Uchinchidan, respublika viloyatlari va tumanlarining ko‘pchiligida mahalliy vakillik organlarida faoliyat ko‘rsatayotgan amaldorlarning turizmni iqtisodiyotiga qo‘shadigan hissasini to‘g‘ri baholay olmasligi natijasida va ularning ishga eskicha tafakkurda yondashishlari turistik firmalarning tashkil etilishi, shuningdek, turizm bozoriga bilvosita ta’sir ko‘rsatadigan kichik va xususiy biznes bilan shug‘ullanuvchi turistik korxonalarning ochilishiga beparvolik bilan qaralmoqda; To‘rtinchidan, yangi tashkil etilgan turistik firmalar tor faoliyat doirasi bilan cheklanib qolmoqda. Bundan tashqari ular “O‘zbekturizm” milliy kompaniyasi uchun an’anaviy hisoblangan ayrim xizmat turlaridan tashqariga o‘tishmayapti. Buning natijasida, bu firmalarning xorijiy turistlar tomonidan qiziqish bilan e’tirof etilishiga yetarlicha imkon yaratilmayapti. Agarda turistik firmalar noan’anaviy xizmat turlari, masalan, mamlakatimizning go‘zal va serjilo tabiatiga o‘zaro ajoyib sayohatlarni uyushtirish, turistlar uchun mahalliy qishloqlar va ovullarda xalq milliy urf-odatlari bilan tanishtirish ekskursiyalarini tashkil etish, shuningdek, turistlar uchun milliy ruhdagi konsert va tomoshalarni uyushtirish kabi xizmat turlarini tashkil etishsa ular o‘z oldilariga qo‘ygan maqsadlariga erishishlari mumkin. Beshinchidan, mahalliy hunarmandchilik mahsulotlarini, milliy ruhdagi kiyim-kechaklarni, milliy taomlarni va boshqa shu kabilarni ishlab chiqarish eng dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, xususiy turistik firmalar turizm xizmatlar bozorini jadal sur’atlarda va sifatli rivojlanishi uchun nihoyatda muhim ahamiyatga egadir. Mamlakatimizda bozor iqtisodiyotiga mos turizm infratuzilmasi endi rivojlanayotganligi bois xususiy turistik firmalarning 29 deyarli barcha si kichi k tadbirkorlik sub’ye ktlari hisoblanadi. Xoriji y mutaxassislar ning baholashlarig a ko‘ra, O‘zbekistonda hukm surayotgan osoyishtalik, yurtimizning osori atiqalari, qadimiy madaniy yodgorliklari va go‘zal tabiati mamlakatga har yili 2-2.5 mlngacha bo‘lgan turistlarni tashrif buyurishi uchun imkon yaratadi. 66 Buning uchun bunday katta hajmdagi turistlar oqimini qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan xususiy mulk shaklidagi otellar, kempinglar, mehmonxonalar, turistik bazalar tizimi va boshqa shu kabilarni yaratish muhim ahamiyat kasb etadi 67 2.2. Y angi t urizm y o‘nalishlari v a imk oniy at lar O‘zbekiston mustaqillik yillarida turizm sohasida nafaqat mavjud an’anaviy yo‘nalishlarni rivojlantirish, balki zamonaviy, innovatsion va global talabga javob beruvchi yangi turizm yo‘nalishlarini shakllantirishga ham katta e’tibor qaratdi. Aynan ushbu yangi yo‘nalishlar orqali nafaqat chet ellik sayyohlar oqimi ortdi, balki mahalliy aholining turizmga bo‘lgan qiziqishi, ishtiroki va foydasi ham keskin oshdi. Ziyorat turizmi O‘zbekiston islom sivilizatsiyasining markazlaridan biri bo‘lib, musulmon dunyosi uchun muqaddas maskanlardan hisoblanadi. Buxoro, Samarqand, Termiz, Toshkent va boshqa shaharlardagi buyuk allomalar — Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Bahouddin Naqshband, Zangi ota, Shayx Zayniddin kabi shaxslar qabrlarini ziyorat qilish maqsadida minglab musulmonlar mamlakatga tashrif buyurishmoqda. Ziyorat turizmining rivoji uchun hukumat tomonidan maxsus infratuzilmalar barpo qilinmoqda: ziyorat maskanlari atrofida mehmonxonalar, ibodatxonalar, yo‘l infratuzilmasi, axborot markazlari tashkil etildi. 2018-yilda 66 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-yanvardagi PF–5611-son Farmoni “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini jadal rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2018. 67 Maxmudov S.X. Samarqand viloyati tarixiy madaniy turistik salohiyatidan foydalanish samaradorligini oshirish. Iqtisod fanlari bo`yicha falsafa doktori dissertatsiyasi avtoreferati. Samarqand. 2022. 5-bet. 30 “Ziyorat turizmi yil dasturi” ishlab chiqildi va bu orqali arab davlatlari, Turkiya, Indoneziya, Malayziya kabi musulmon mamlakatlardan turistlar soni ko‘paydi. Ekoturizm O‘zbekiston hududi ko‘plab noyob tabiiy landshaftlar, tog‘-dara, cho‘l, o‘rmon va suv resurslariga ega. Bu esa ekoturizm — ya’ni tabiat bilan uyg‘un holda dam olish, ekologik farovonlikni anglashga asoslangan turizm turi uchun muhim zamin yaratdi. Xususan, Ugom- Chotqol, G‘uzordagi Hissar tog‘lari, Moynoq, Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi, Surxondaryo tog‘-o‘rmon hududlari ekoturistik manzillar sifatida rivojlanmoqda. Ekoturizm orqali turistik oqim chekka hududlarga, qishloqlarga ham kirib bordi. Bu esa aholi bandligini oshirish, ekologik xabardorlikni kuchaytirish va tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish imkonini berdi. Hozirda Aydar ko‘li atrofida sayyohlar uchun eko- lagerlar, tog‘da yurish (trekking) va tabiatni kuzatish xizmatlari yo‘lga qo‘yilmoqda. Agroturiz. Agroturizm-bu dehqonchilik, chorvachilik, bog‘dorchilik bilan tanishish, qishloq hayotini his qilish istagida bo‘lgan sayyohlar uchun yaratilgan turizm shaklidir. O‘zbekistonning ko‘plab viloyatlarida (Surxondaryo, Qashqadaryo, Andijon, Namangan, Farg‘ona, Samarqand) mahalliy dehqonlar, hunarmandlar o‘z tomorqasi yoki qishloq uyini sayyohlarga ochib, xizmat ko‘rsatishni boshlaganlar. Bu turdagi turizm ayniqsa Yevropa va Yaponiya sayyohlari uchun qiziqarli. Ular uchun paxta yetishtirish jarayonlari, uzum bog‘laridagi ishlov berish, non yopish, qo‘l hunarmandchiligi va milliy taom tayyorlash bo‘yicha mahorat darslari tashkil etilmoqda. Shu orqali mahalliy aholining daromadi oshmoqda va turizm sohasi yanada ijtimoiy xususiyat kasb etmoqda. Gastronomik turizm O‘zbek milliy taomlari-palov, manti, lag‘mon, norin, somsa, shashlik, chuchvara va boshqalar-chet ellik sayyohlar uchun o‘ziga xos jozibadorlikka ega. 31 Shu bois gastronomik turizm, ya’ni milliy oshxona bilan tanishishga asoslangan yo‘nalish oxirgi yillarda ancha rivojlandi. O‘zbekistonda birinchi marta Palov festivali, Milliy taomlar haftaligi, oshpazlar tanlovlari va “gastronomik marshrutlar” ishlab chiqildi. Toshkent, Buxoro, Andijon, Xiva va Samarqandda xorijiy sayyohlar uchun restoranlar nafaqat taom tortadi, balki pazandalik ustaxonalarida qatnashish, mahsulot tanlashdan tortib pishirishgacha bo‘lgan jarayonni sinab ko‘rish imkoniyatini ham beradi. Gastronomik turizm eksport salohiyatini ham oshirishga xizmat qilmoqda o‘zbek taomlari xorijiy davlatlarda tanila boshladi. Madaniy va arxitektura turizmi Tarixiy shaharlar-Xiva, Buxoro, Samarqand, Shahrisabz va Toshkent O‘zbekistonning asosiy turizm markazlaridir. Ularning tarixiy-me’moriy obidalari, qadimiy madaniyati, madrasalari, minoralari, maqbaralari sayyohlar uchun katta qiziqish uyg‘otadi. 68 Bu yo‘nalishda UNESCO bilan hamkorlikda tarixiy obidalarni tiklash, restavratsiya qilish ishlari olib borildi. Masalan, Registon majmuasi, Ichan qal’a, Poyi Kalon ansambli, Shohi Zinda, Amir Temur maqbarasi – bular nafaqat yodgorlik, balki turistik brendga aylangan joylardir. Sog‘lomlashtirish va sport turizmi Suvli va tog‘li hududlarda sanatoriyalar, dam olish maskanlari, kurortlar tashkil etilgan. Zomin, Chorvoq, Chimyon, Shahrisabz, Surxondaryodagi mineral manbalar sog‘lomlashtirish turizmi uchun katta imkoniyat yaratmoqda. Ayniqsa, qishki sport turlari – chang‘i, snoubord, muz ustida sport mashg‘ulotlari bo‘yicha Chimyonda infratuzilma shakllantirilmoqda.Shuningdek, xalqaro sport musobaqalari (marafonlar, veloyurishlar, avtomobil safari) va xalqaro festivallar (Xiva-“Raqs festivali”, Buxoro-“Ziyorat turizmi forumi”, Toshkent-“Turizm haftaligi”) bu sohaning global darajadagi ommalashuviga xizmat qilyapti. Xulosa sifatida aytish mumkinki, yangi turizm yo‘nalishlarining joriy etilishi O‘zbekistonda turizm sohasining sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarilishiga olib keldi. Bu yo‘nalishlar orqali nafaqat sayyohlar oqimi, balki mahalliy aholining turizmga jalb etilishi, 68 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 16-yanvardagi PF–5618-son Farmoni “2018–2019-yillarda O‘zbekiston Respublikasining turistik salohiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2018. 32 iqtisodiy manfaatdorlikning oshishi, madaniy va tarixiy qadriyatlarning qayta kashf etilishi ta’minla nmoqda. Shu bois, bugungi kunda turizm O‘zbeki ston taraqqiyotining asosiy drayverlaridan biriga aylangan. 69 Yangi O’zbekiston ni rivojlantiris h borasida amalga oshirilayot gan kengko’lamli islohotlar negizida turizm sohasini yanada rivojlantirish, uni milliy iqtisodiyot taraqqiyotining yuqori darajasiga aylantirish siyosatini olib bormoqda. Sababi, O’zbekistonda ulkan turistik salohiyat mavjud bo’lib, hozirgi kunda undan foydalan ish samarad orligi hali juda past. Demak, asrlar davomi da avlodajdodlarimizning mashaqqatli mehnati evaziga to’plangan va biz uchun o’tmishdan meros bo’lib qolgan katta boylikdan o’rinli foydalanish, uni mamlakatda kengaytirilgan takror ishlab chiqarishning yetakchi omiliga aylantirish asosida mavjud imkoniyatlarni ro’yobga chiqarish muammosi hal qilinadi. Hukumatimiz mustaqilligimizning ilk kunlaridan boshlab turizmni yanada rivojlantirish bo`yicha qator chora - tadbirlarni ishlab chiqdi va amalga oshirishga harakat qildi. Ayniqsa, Prezidentim iz Sh.M.Mirziy oyev rahnamoli gida O`zbekistonda turizmni yanada rivojlantirish, mavjud imkoniyatlardan unumli foydalanish borasida amalga oshirilayotgan keng ko`lamli chora- tadbirlar bugun o`z samarasini bermoqda. 70 Davlatimiz rahbarining 2016 yil 2 dekabridagi “O`zbekiston Respublikasining turizm sohasini yanada rivojlantirishni ta`minlash chora-tadbirlari to`g`risida”gi farmoni, 2017 yil 16 avgustdagi “2018-2019 yillarda turizm sohasini rivojlantirish bo`yicha birinchi navbatdagi choratadbirlar to`g`risida”gi qarori, 2022-2026 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustivor yo`nalishi bo`yicha Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalar bu borada muhim qadam bo`ldi. 71 2018 yil 3 fevral “O’zbekiston Respublikasi turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratish bo’yicha qo’shimcha tashkiliy chora-tadbirlar 69 Turizm xizmatlari va servisini rivojlantirishning xalqaro ilg`or tajribasi va uni O`zbekistonda qo`llash masalalari. Xalqaro ilmiy-amaliy anjuman.2018 yil,15-28 may.Samarqand. 70 - bet. 70 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 23-iyundagi 350-sonli qarori “Sayyohlik faoliyatini yanada soddalashtirish va zamonaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 2022. 71 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi PQ–2666-son qarori “2017–2021-yillarda turizmni rivojlantirish davlat dasturi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2016. 33 to’g’risida”gi farmonni, 6 fevral kuni “Kirish turizmini rivojlantirish chora- tadbirlari to’g’risida”gi farorni , 72 2018 yil 7 fevral kuni Ichki turizmni jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to’g’risida”gi navbatdagi qaroridan kelib chiqib, mamlakatimizning barcha turistik hududlarida, shuningdek, sayyohlarni jalb qilish salohiyatiga ega bo’lgan boshqa hududlarda ichki turizmni rivojlantrish, infratuzilmasini yaxshilash, yangi yo’nalishlar tashkil qilish bo’yicha turli vazifalar belgilab qo’yildi. 2021 yilning aprel oyida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6199- sonli «Turizm, sport va tarixiy meros sohalarida davlat boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi farmonida ko’rsatib o’tilgan vazifalarni ijrosini ta’minlash maqsadida jismoniy tarbiya va sport vazirligi hamda turizmni rivojlantirish Davlat qo’mitasi negizida Turizm va sport vazirligi tashkil qilindi, hamda uning zimmasiga eng muhim vazifalar yuklatildi. Ushbu vazirlik turizm, jismoniy tarbiya, sport va madaniy meros sohalarida oid yagona davlat siyosatini amalga oshiruvchi davlat boshqaruv organi hamda turizmni rivojlantirish Davlat qo’mitasi huquqlari, majburiyatlari va shartnomalari, shu bilan birgalikda ushbu hujjatlarni xalqaro shartnoma bo’yicha huquqiy vorisi sifatida tan olindi, Mamlakatimizning turizm industriyasini jadal rivojlantirish uchun qisqa muddatda Davlat Standarti ishlab childi va huquqiy asoslarini yaratishga harakat boshlandi. Sohada xususiy sektorni rivojlantirish, uning raqobatbardoshligi va ko`rsatayotgan xizmat sifatini yanada oshirish, hududlarning iqtisodiy va daromatlari bazasisini kengaytirish, yangi ish o`rinlarini tashkil qilish, milliy turizm mahsulotlarini jahon bozorida faol va kompleks ilgari surish maqsadidaqulay iqtisodiy, huquqiy, ma`muriy hudud hamda muhit yaratildi. Butun dunyo siyosatida turizm strategiya va taktiga asoslanadi, shu sababli turizm strategiyasi davlatni qayta qurish va rivojlantirish sohasidagi harakatlarni belgilab beradi. Turizmda rivojlanish konsepsiyasini amalga oshirish uchun vaqt hamda katta moliyaviy mablag’larni talab qiladigan maqsadli dasturlarni ishlab 72 Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak.T.: “O`zbekiston”, 2017.104-bet 34 chiqishga qaratilgan. Turistik taktika-bu mavjud sharoitlarda maqsadga erishishning aniq choralari va usullarini amalga oshirish bilan birga fuqarolarning turistik xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish niyatida yaratiladigan imkoniyatlar hisoblanadi. Shu bilan birga yangi ish o’rinlari sonini ko’paytirish, byudjet tizimiga soliq tushumlari, xorijiy valyutalarning kirib kelishi va saqlanishi uchun zarur zamonaviy imkoniyatlarga ega yuqori samarali va raqobatbardosh turistik kompleksni yaratish, madaniy va tabiiy merosdan oqilona foydalanishdir.Vatanimizda bu sohada islohatlarni amalga oshirishini ta`minlar ekanmiz, avvalo, yo’lovchilarni uzoq masofasini qisqartiruvchi tez va qulay sanalgan havo transporti hisoblananishini angladik. Hozirgi kunda xorijiy tajribaga nazar tashlaydigan bo’lsak, Britaniyaning “Skytrax” xususiy kompaniyasi har yili ular xizmatidan foydalanadigan sayyoh, yo’lovchilar o’rtasida so’rovnoma va tekshirish o’tkazadi. Ushbu so’rovnomada 112 ta mamlakatning 13 mln.dan ortiq yo’lovchisi ishtirok etadi. 73 Ushbu tekshiruv so’rovnomasi 39 ta bo’limdan iborat bo’lib, unda 550 dan ortiq aeroportlarning qulaylik, tezlik, sanitariya va gigiyena talablari, xodimlarning qaysi xorijiy tillarni bilishi hisobga olingan holda o’tkazildi. Unda birinchi – o’rin Singapurning “Changi”xalqaro aeroporti, ikkinchi – o’rinni Janubiy Koreyaning “Inchxon” aeroporti, uchinchi – o’rinni esa “Myunxen” ayeroporti egalladi. Singapurning “Changi” xalqaro aeroporti har yilgi yo’lovchilar soni 53,7 million kishini tashkil etadi. Ushbu aeroport ajoyib arxitekturasi, zamonaviy qurilish texnikasi, tanovul qilish va hordiq chiqarish borasida eng yirik. 74 Navoiy viloyati ”Turizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan aeroport sifatida tan olingan. Aeroport hududida yo’lovchi va xizmatchilar uchun hammom, kinoteatr, muzey va restoran kabi boshqa ko’ngilochar maskanlar ham tashkil etilgan. Januliy Koreyaning “Inchxon” aeroporti har yilgi yo’lovchilar soni 41,7 millionni tashkil etadi. Ushbu aeroport o’z yo’lovchilariga eng 73 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni “Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarda rivojlanish strategiyasi”. 74 Navoiy shahar “Turizm” boshqarmasi milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan. 35 yaxshi narxlarda, eng yuqori saviyadagi xizmatlar taklif etadi. “Inchxon” aeroporti hududida hattoki muzey ham tashkil etilgan bo’lib, aeroportning ish boshlaganiga hali ko’p bo’lganiga yo’q. 2001 yildan beri faoliyat olib borayotgan ushbu aeroport poytaxztdan uncha uzoq bo’lmagan hududda joylashgan zamonaviy ko’rinishdagi yirik aeroportlardan hisoblanadi. “Myunxen” aeroportining yillik yo’lovchilar soni 38,7 millionni tashkil etadi. Ushbu ro’yxatdan ko’rinib turibdiki, sayohatdagi, ish bilan biror joyga otlangan sayyoh va yo’lovchilar nafaqat eng yaxshi mehmonxona, restoran, asosiy madaniy-ma’naviy sayohat maskanlarini balki aeroportlarni ham hisobga olishlari kerak ekan. Mustaqillik yillarida aviakompaniya zamonaviy havo kemalari bilan ta’minlandi. Jumladan, O’zbekiston hukumati yordamidaaviokompaniya “Boing- 757”, “A-310”, “RJ-85” kabi eng zamonaviy samolyotlar bilan to’ldirildi. “O’zbekiston havo yo’llari” aviakompaniyasi yiliga qariyb 75 ming tranzit yo’nalishning havo harakatini boshqarmoqda.1“O’zbekiston havo yo’llari” aviakompaniyasi tarkibida 11 (Toshkent, Nukus, Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, Qarshi, Namangan, Andijon, Farg’ona, Navoiy) zamonaviy aeroportlar jahon andozalari darajasida modernizatsiya qilindi. Toshkent aeroporti Markaziy Osiyodagi eng yirik xalqaro aeroport hisoblanadi. Buxoro, Samarqand va Urganch aeroportlari xalqaro aeroport maqomiga ega. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti “Islom Karimov nomidagi “Toshkent” xalqaro aeroportida yo’lovchilarga ko’rsatiluvchi bojxona1 Navoiy viloyati ”Turizm” milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan xizmatlari sifati va samaradorligini yanada oshirish bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi qarorni imzoladi. Hujjat xalqaro turizmni yanada rivojlantirish, yo’lovchilarga zamonaviy talablar hamda xalqaro standartlarga muvofiq ko’rsatiluvchi xizmatlar sifatini tubdan yaxshilash, yo’lovchilarga 2018 yilning 1-yanvaridan O’zbekiston Respublikasi xalqaro aeroportlarida ikki yo’lakli tizim joriy etildi. Turizm sohasida davlat siyosatida tub burilish O’zbekiston RespublikasiPrezidentining 2019 yil 5 yanvardagiPF-5611-son-li Farmoniga asosan 36 «2019 2025 yillarda O’zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish Konsepsiyasi»ning qabul qilinishida va uni izchil amalga oshirish bo’yicha kechayotgan iqtisodiy jarayonlarda, amaliy ishlarda namoyon bo’ldi deb, baholash mumkin. Ushbu Konsepsiyada «o’rta muddatli istiqbolda turizm sohasida faoliyatning asosiy yo’nalishlari» ko’rsatilgan. Konsepsiyaning asosiy qoidalariga muvofiq, turizm infratuzilmasini davlat tomonidan qo’llab- quvvatlash, birinchi navbatda, «maqsa dli dasturla rda turizm manbala rini bir tekis taqsimla sh, turizm infratuzilmasini kompleks rivojlantirishning turli darajalari, inson resurslari va yangi turistik markazlarni shakllantirish imkoniyatlarini hisobga olgan holda mamlakat hududlarining kompleks rivojlanishini ta’minlaydigan maqsadli dasturlar doirasida amalga oshirilishi kerak».Konsepsiyada mamlakatimizda turizm sohasida kelajak uchun xizmat qiladigan, yettita asosiy yo’nalishlar bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish orqali qisqa muddatli istiqbolga va ustuvorlikka erishish masalalari olg’a surilgan. O’zbekistonda 2019-2025 yillarda turizmni jadal rivojlantirish bo’yicha yuqorida qayd etilgan asosiy yo’nalishlar 75 va ularni hayotga tatbiq etish uchun nazarda tutilgan chora tadbirlar tarkibini sinchkovlik bilan tahlil qilar ekanmiz, kelajakda mamlakatda turizm istiqbollari ko’p jihatdan tarmoq iqtisodiyotida davlatning faol ishtiroki, turizm sohasidagi tashkilotchilik va rahnamolik faoliyati bilan bog’liq ekanligiga amin bo’lamiz. O’zbekistonda hozirgi vaziyat va ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda turizm sohasida ijobiy o’zgarishlarga erishish uchun davlat hokimiyati organlari oldida turgan turizm sohasidagi asosiy ustuvor vazifalarni belgilashga harakat qildik. Demak, Konsepsiyada davlatning turizm sohasidagi, xususan, turizm sohasi sub’ektlariga nisbatan umumiy siyosati belgilab berilgan bo’lib, unga ko’ra, «Turizm to’g’risida»gi qonunga sayyohlarning huquqlarini himoya qilish va tashkilotlar faoliyatini cheklashga qaratilgan o’zgartirishlar kiritishda o’z ifodasini topgan. 75 Navoiy shahar “Turizm” boshqarmasi milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan. 37 Buning natijasida, tashqi va ichki turizm sohasidagi turoperatorlarning moliyaviy yuki ancha og’irlashgan. Bunga sabab favqulodda yuz bergan va barcha mamlakatlarda, butun jahon xo’jaligida iqtisodiy krizis boshlanib ketishiga sabab bo’lgan koronavirus pandemiyasi turizmning taraqqiyotiga kuchli salbiy ta’sir ko’rsatdi. Shu sababli, koronavirus pandemiyasining bevosita ta’siri ostida mamlakatda boshlanib ketgan iqtisodiy inqirozning turizm sohasiga ko’rsatayotgan salbiy oqibatlari bilan kurashish, uni batamom bartaraf etish davlatning birini darajali ustuvor vazifalaridan biri sifatida qaraldi. Binobarin, Turizm sohasi, ayniqsa, tashqi turizm o’z faoliyatining xususiyatlariga ko’ra, to’satdan boshlanib ketgan iqtisodiy krizisdan juda katta talofat ko’rdi. Ana shunday og’ir holat va uning salbiy oqibatlarini bartaraf etishda davlatning tarmoqni va uning tarkibida faoliyat yuritayotgan xo’jalik sub’ektlarini tartibga solish va qo’llab-quvvatlash chora-tadbirlari o’ta muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, koronavirus pandemiyasining bevosita ta’siri ostida mamlakatda boshlanib ketgan iqtisodiy inqirozning turizm sohasiga ko’rsatayotgan salbiy oqibatlari bilan kurashish, uni batamom bartaraf etish davlatning birini darajali ustuvor vazifalaridan biri sifatida qaralishi kerak. Kechayotgan vaziyatni tahlil qilishdan chiqargan xulosalarimiz shundan iboratki, O’zbekistonda davlat ushbu masalalarga kuchli e’tibor qaratmoqda va o’z zimmasidagi muhim vazifalarni mas’uliyat bilan bajarishning yuksak namunalarini namoyon etdi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti 2020 yil 28 maydagi «Koronavirus pandemiyasining salbiy ta’sirini kamaytirish uchun turizm sohasini qo’llabquvvatlashga doir kechiktirib bo’lmaydigan chora-tadbirlar to’g’risida»gi Farmonida ko’rsatilgan turizm bozori ishtirokchilarini qo’llab-quvvatlash va rag’batlantirish mexanizmlari soha tadbirkorlariga katta madad berishni nazarda tutadi. Unga muvofiq turizm bozori vakillarini qo’llab-quvvatlash, shuningdek O’zbekistonda aholi bandligini ta’minlashga qaratilgan qo’shimcha maqsadli 38 mexanizmlar joriy etilganini turizm iqtisodiyotida davlat ishtirokining diqqatga sazovor ijobiy samarasi sifatida qarash lozim. Sayyohlar xavfsizligini ta’minlashning yangi mexanizmlari va tizimlari joriy etilishi sohada davlat ishtirokining asosiy yo’nalishlaridan biri bo’ldi. 76 Farmonga muvofiq O’zbekistonda sayyohlar sanitariya-epidemiologik xavfsizligini ta’minlashga oid yangi tizimning, ya’ni Uzbekistan. Safe travel Guaranteed («O’zbekiston. Xavfsiz sayohat kafolatlangan») joriy etilishi pandemiya sharoitida turizmni qo’llabquvvatlashning, unga amaliy yordam ko’rsatish-ning yorqin namunasi, desak to’g’ri bo’ladi. Farmonga asosan Turoperatorlar va joylashtirish vositalarini qo’llab-quvvatlash uchun maqsadli foizsiz ssudalar ajratilishi ko’zda tutilgan. Ushbu ssudalar turoperatorlar va joylashtirish vositalari o’z xodimlarini ish haqini to’lash orqali saqlab turishlari uchun 12 oy muddatga bir marta maqsadli ajratiladi. Shunisi diqqatga sazovorki, ana shu va boshqa ko’plab maqsadli qo’llabquvvatlash choralari natijasida, 2020 yilning oxiriga qadar 450 million dollarlik turistik xizmatlarni eksport qilish imkoniyati yaratildi. Ayni paytda Prezidentning 2020 yil 19 iyundagi «Sanitariya-epidemiologik xavfsizlikning kuchaytirilgan rejimi talablariga qat’iy rioya qilgan holda, turizm sohasini rivojlantirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida»gi PQ-4755- son Qarori2 e’lon qilindi. Vazirlar Mahkamasining «O’zbekiston Respublikasida turizm sohasini tiklash va rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish chora- «Koronavirus pandemiy asining salbiy ta’sirini kamaytiri sh uchun turizm sohasini qo’llabquvvatlashga doir kechiktirib bo’lmaydigan chora-tadbirlar to’g’risida»gi PF–6002-sonli O’zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish Davlat qo’mitasi tomonidan ham turizmni qo’llab- quvvatlashga yo’naltirilgan tezkor choralar amalga oshirildi, jumladan, Qo’mita huzuridagi byudjetdan tashqari Turizm sohasini qo’llabquvvatlash jamg’armasidan foizsiz ssudalar ajratildi O’zbekistonda turizmni iqtisodiy inqiroz sharoitida davlat tomonidan qo’llabquvvatlash maqsadida amalga 76 Navoiy shahar “Turizm” boshqarmasi milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan. 39 oshirilayotgan tadbirlarning amaliy samarasi vamuhim ahamiyati xorijlik mutaxassislar tomonidan ham e’tirof etilmoqda. Masalan, BTT Bosh kotibi Zurab Pololikashvili yurtimizda koronavirus tarqalishining oldini olish bo’yicha ko’rilayotgan chora- tadbirlar, shuningdek, turizm biznesini qo’llab-quvvatlash va turizm sohasini tiklash mexanizmlarini yuqori baholab, O’zbekistonni bu borada namunaviy davlat sifatida e’tirof etdi. BTT rahbariyati va bir qator xorijlik mutaxassislar mamlakatda, birinchi navbatda, ichki turizmni qayta tiklash, shuningdek, turizm ob’ektlari va infratuzilmasining yangi sanitariya-gigiyena talablariga muvofiqligini, turistik guruhlarning sayohat yo’nalishi bo’ylab xavfsizligi va ijtimoiy masofani saqlashi kabi muhim jihatlarinie’tirof etmoqdalar Turizmning davlatga foyda keltirish xususiyati uning faoliyatini tartiblashga doir me’yoriy-huquqiy hujjatlarda, albatta, o’z aksini topdi . Turbooperatorlarning maqsadi turistlarning hamda ularga xizmat ko’rsatuvchilarning manfaatlarini himoyalashga yo’naltirilgan. Uni amalga oshirishning bir nechta usullari majud.Bular: majburlash, taqiqlash va ruxsat berish. Shuningdek, bir qator chegaralash va rag’batlantirish tadbirlari ham qo’llaniladi. Bugunda turizm sohasi faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishdagi ahamiyatli shart- sharoitlar yaratimoqda. 77 77 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va kelajagi faravon bo`ladi.3-tom, Toshkent. “O`zbekiston”.2019. 400 bet. 40 X ulosa O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasining shakllanishi va rivojlanishi mustaqillik yillarida mutlaqo yangi bosqichga ko‘tarildi. Tarixan bu hudud Buyuk Ipak yo‘lining markazida joylashganligi, boy madaniy meros, tabiiy boyliklar, turli iqlim zonalari va milliy an’analarga boy xalq hayoti tufayli turizm uchun tabiiy zamin yaratgan. Biroq sovet davrida turizm markazlashgan va cheklangan xarakterga ega bo‘lib, ko‘proq ichki turizm bilan cheklanib qolgan edi. Mustaqillikdan so‘ng, mamlakat rahbariyati turizmni iqtisodiyotning strategik tarmog‘i sifatida e’tirof etdi. Turizm sohasini rivojlantirish bo‘yicha qabul qilingan davlat dasturlari, Prezident farmonlari, qonunlar va hukumat qarorlari orqali bu sohada tub islohotlar amalga oshirildi. 78 Turistik infratuzilma zamonaviy talablarga mos shakllantirildi, vizaviy siyosat liberallashtirildi, mehmonxona va transport xizmatlari kengaytirildi. Eng muhimi, xususiy sektor va tadbirkorlik subyektlari turizmga faol jalb etildi. Yangi turizm yo‘nalishlarining – ziyorat, ekoturizm, gastronomik, agroturizm, madaniy va sog‘lomlashtirish turlarining rivojlanishi O‘zbekistonning turistik brendini xalqaro maydonga olib chiqdi. Ayniqsa, islom olamiga mansub mamlakatlar uchun muqaddas ziyorat joylarining mavjudligi, shuningdek, YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgan tarixiy yodgorliklarning ko‘pligi mamlakatni jahon turizm xaritasidagi muhim nuqtaga aylantirdi. 79 Bugungi kunga kelib, turizm O‘zbekiston iqtisodiyotida nafaqat daromad manbai, balki yangi ish o‘rinlarini yaratish, hududiy rivojlanishni ta’minlash, madaniy merosni asrash va dunyoga tanitish, xalqaro aloqalarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynamoqda. 80 Hozirgi islohotlar, jumladan, “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida ham turizm eng ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangani bejiz emas. 81 Kelgusida turizm sohasining barqaror rivoji uchun ekologik muvozanatni saqlagan holda, 78 Mirziyoyev Sh.M. O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning 2022-2026 yillarga mo’ljallangan taraqqiyot Harakatlar strategiyasi dasturi. T. 2022 yil, 28 yanvar, PF-60-sonli Farmoni. 79 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi PQ–2666-son qarori “2017–2021-yillarda turizmni rivojlantirish davlat dasturi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2016. 80 . Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022. 81 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2022. 41 texnologiyalarni keng qo‘llab, raqamlashtirish asosida xizmat ko‘rsatish tizimini rivojlantirish, chekka hududlarda turizm infratuzilmasini rivojlantirish, xalqaro reklama va PR kampaniyalarini kuchaytirish zarur. 82 Bu orqali O‘zbekiston nafaqat mintaqaviy, balki global turizm markazlaridan biriga aylanishi mumkin.2021 yilning aprel oyida O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6199-sonli «Turizm, sport va tarixiy meros sohalarida davlat boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi farmonida ko’rsatib o’tilganvazifalarni ijrosini ta’minlash asos vazifasini o`tamoqda. E’tibor qaratadigan bo’lsak, yangi vazirlik zimmasiga «turizm ob’ektlarini davlat –xususiy sheriklik asosida boshqarish hamda soha rivoji uchun zamonaviy axborot texnologiyalarni joriy etish» vazifasining qo’yilganligi diqqatga sazovor. Ayni paytda dunyo turizmi bozorida o’zini namoyon qilayotgan Yangi O’zbekiston uchun reklama va targ’ibot, shu bilan birga infratuzilmani rivojlantirish haqidagi amaliy ishlarning yo`lga qo`yilishi soha rivojlanishiga ko`maklashmoqda. Bugunda Navoiy viloyatida turizm sohasi bo’yicha olib borilayotgan chora –tadbirlar asosida davlat tomonidan olib borilayotgan siyosatning naqadar muhimligi va ma’lum darajada amaliy natija berayotganligini baholash juda muhimdir. 83 Masalan, 2016-2019 yillar mobaynida mamlakatga tashrif buyurgan xorijlik turistlar soni 3,3 barobar oshhagan. Navoiy viloyati bo`yicha bu ko`rsatgich 2021 yil davomida 9,0 ming nafar xorijiy sayyohlar tashrifi kuzatilgan. 84 Shu bilan bir qatorda, mahalliy sayyohlar soni 2019 yilning 12 oyi mobaynida 2404,0 ming.dan ko’pni tashkil etib, 2018 yilga nisbatan (1895,0 ming) ya’ni 27%ko’paygan. 2021 yil davomida 522 ming nafar mahalliy sayyohlar tashrifi kuzatildi. 85 Bunday yuqori ko`rsatgichga erishganlik sabablaridan biri – mamlakatga turistik maqsadlarda tashrif buyuruvchi xorijlik sayyohlar sonining tez sur’atlar bilan ko’payishiga davlatning puxta ishlab chiqilgan va ustalik bilan amalga oshirgan viza siyosatining 82 Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug` xalqning ishi ham ulug`, hayoti yorug` va kelajagi faravon bo`ladi.3-tom, Toshkent. “O`zbekiston”.2019. 400 bet. 83 O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan “2020–2025-yillarda ziyorat turizmini rivojlantirish strategiyasi”. – T.: Davlat qo‘mitasi nashriyoti, 2020. 84 O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 23-iyundagi 350-sonli qarori “Sayyohlik faoliyatini yanada soddalashtirish va zamonaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 202 85 O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. Qabul qilingan sana: 2019-yil 18-iyun. – T.: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2019. 42 liberallashuvi ham katta ijobiy ta’sir ko’rsatdi, deb o’ylaymiz. 86 Islohotlar boshlangunga qadar O’zbekiston hududiga fuqarolari vizasiz kirishi mumkin bo’lgan mamlakatlar soni juda kam bo’lib, ular o’ntadan oshmas edi. Hozir ularning soni keskin ko’payib, 96 taga yetdi. 87 Tranzit yo’lovchilarga besh kungacha mamlakat hududida mehmon bo’lishga ruxsat beruvchi vizasiz rejim joriy etildi. Xorijlik sayohatchilarni hisobga va ro’yxatga olish tartibi sezilarli darajada soddalashtirildi, elektron vizalarni rasmiylashtirish tartibi joriy etildi. 88 Shuningdek, quyidagi turizm sohasiga O’zbekistonda tug’ilgan kishilar va ularning oila a’zolari uchun «Vatandosh» – 5 yillik viza; «Piligrim visa» – 2 oygacha beriladigan ziyorat vizasi; mamlakatga davolanish uchun keluvchilarga mo’ljallangan «Medical visa» – 3 oygacha bo’lgan muddatda; ilmiy xodimlar va o’qituvchilar uchun 3 oydan 2 yilgacha bo’lgan «Academic visa»; chet ellik talabalar uchun bir muddati bir yillik «Student visa» va boshqa normative huquqiy hujjatlar kiritildi. 89 Bugunda yosh va novqiron Navoiy viloyatida turistik salohiyatni rivojlantiri shda barcha imkoniyat lari mavjud. Keyingi yillarda turistik yo`nalishlarning kengayishi, bu sohaga ziyorat va ekoturizm yo`lalishlarining vujudga kelishi, tashrifchi ixlosmandlarining tarixiy merosimizga qiziqishi oshmoqda. Bu esa sohada yangi turoperatorlar safining ko`payishiga olib kelmoqda. Amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida qo’yidagi umumiy xulosa va takliflar ishlab chiqildi. Ziyorat va ekoturizm fuqarolarning turistik xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish niyatida yaratiladigan imkoniyatlar hisoblanadi, shu bilan birga yangi ish o’rinlari sonini ko’paytirish, byudjet tizimiga soliq tushumlari, xorijiy valyutalarning kirib kelishi va saqlanishi uchun zarur zamonaviy imkoniyatlar yaratadi. 86 Suyunova K.M. Тurizm sohasini davlat tomonidan tartibga solish va qo`llab quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish. Iqtisod fanlari bo`yicha falsafa doktori. (PhD). Avtoreferat. Samarqand.2022. 8-bet 87 “Ziyorat turizmi” xalqaro forumi materiallari. – Buxoro, 2022 88 Navoiy shahar “Turizm” boshqarmasi milliy kompaniyasidan olingan ma`lumotlar asosida ko`rsatilgan 89 Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022 43 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I.Rahbariy adabiy it lar; 1. Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022. 2. Xodjaev N.X., Davletov R.X. Turizm geografiyasi. – T.: “Fan va texnologiya”, 2021. 3. *O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. – T.: Adliya vazirligi, 2019. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-yanvardagi PF– 5611-son Farmoni “2019–2025-yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60- son Farmoni “Yangi O‘zbekiston – 2022–2026 yillarda rivojlanish strategiyasi”. 6. “Ziyorat turizmi” xalqaro forumi materiallari. – Buxoro, 2022. 7. Turizm va madaniy meros vazirligi ma’lumotlari va statistik ko‘rsatkichlari. II.Ilmiy adabiy ot lar; 1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 2. Karimov I.A. O‘zbekiston kelajagi buyuk davlat. – T.: O‘zbekiston, 1999. 3. Raximov Z.A., Islomov Z.Z. Turizm asoslari. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2022. 4. Xodjaev N.X., Davletov R.X. Turizm geografiyasi. – T.: “Fan va texnologiya”, 2021. 5. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo‘lishi kerak. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. 6. Mirziyoyev Sh.M. Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi faravon bo‘ladi. – 3-tom, Toshkent: “O‘zbekiston”, 2019. 7. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. – T.: “Sharq”, 1998. III.N ormat iv -huquqiy hujjat lar ro‘y xat i; 1. O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. Qabul qilingan sana: 2019-yil 18-iyun. – T.: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2019. 44 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 5-yanvardagi PF– 5611-son Farmoni “O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasini jadal rivojlantirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2018. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 16-yanvardagi PF– 5618-son Farmoni “2018–2019-yillarda O‘zbekiston Respublikasining turistik salohiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2018. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-son Farmoni “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2022. 5. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 3-iyundagi 347-sonli qarori “Ichki turizmni rivojlantirish bo‘yicha qo‘shimcha chora- tadbirlar to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 2020. 6. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 23-iyundagi 350-sonli qarori “Sayyohlik faoliyatini yanada soddalashtirish va zamonaviylashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: VM qarorlari to‘plami, 2022. 7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 2-dekabrdagi PQ– 2666-son qarori “2017–2021-yillarda turizmni rivojlantirish davlat dasturi to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2016. 8. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi tomonidan ishlab chiqilgan “2020–2025-yillarda ziyorat turizmini rivojlantirish strategiyasi”. – T.: Davlat qo‘mitasi nashriyoti, 2020. 9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 27-apreldagi PF–67- sonli Farmoni “Hududlarda turizm infratuzilmasini rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – T.: Prezident qarorlari to‘plami, 2023. 10. O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligining 2021-yildagi “Ichki turizmni qo‘llab-quvvatlash dasturi” haqidagi nizomi. – T.: Vazirlik hujjatlari to‘plami, 2021. 45 IV. Gazet a v a J urnallar; 1.Jурнал. GLOBAL SCIENCE AND INNOVATIONS 2020: CENTRAL ASIA №3(3). Февраль-март, 2018 г. – Б. 57-58. 2.«Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар» илмий электрон журнали, №5, сентябрь-октябрь, 2016. 3. Журнал «Агро илм», 2020. – №7. V. Int ernet manbalari; 1. https://uzbektourism.u z 2. https://stat.uz 3. 5. 6. invest.gov.uz›investor›tourism. 7. 8. https://www.lex.uz 46

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. O‘ZBEKISTONDA TURIZIMNING SHAKILLANISHI VA UNING BOSQICHLAR

1.1. Mustaqillikgacha bo‘lgan davirda turizimning shakillanishi

1.2. Mustaqillikdan keying 1991-2000-yillarda turizimning rivojlanishi

II.BOB. MUSTAQILLIK YILLARI O‘ZBEKISTONDA TURIZIM SOHASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISLOHATLAR

2.1. Turizmni rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlarini qabul qilinishi

2.2. Ichki va xalqaro turizim yo‘nalishlarining shakillanishi va rivojlanish imkonyatlarining yaratilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить