Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 92.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda XX asrning ikkinchi yarmida ekologik vaziyatning og‘irlashuvi va Orol fojiasi

Купить
O`ZBEKISTONDA XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA EKOLOGIK VAZIYATNING OG`IRLASHUVI VA OROL FOJIASI MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshkent – 2025 1 MAVZU: O`ZBEKISTONDA XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA EKOLOGIK VAZIYATNING OG`IRLASHUVI VA OROL FOJIASI MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………… 3 I.BOB. XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA EKOLOGIK VAZIYATNING OG`IRLASHUVIGA OLIB KELGAN OMILLAR 1.1 Sanoat va qishloq xo`jaligi faoliyatining ekologiyaga ta’siri……………….. 8 1.2 Ekologik vaziyatning og`irlashuvi sababli kelib chiqqan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar…………………………………………………………………………. 13 II.BOB. OROL FOJIASINING SABABLARI VA OQIBATLARI VA AHOLI HAMDA IQTISODIYOTGA TA’SIRI 2.1 Ekosistemada yuzaga kelgan o` zgarishlar va Orol dengizining qurib borishi…………………………………………………………………………… 19 2.2. Orol fojiasining hududdagi aholi ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga ta’siri……… 25 III. XULOSA …………………………………………………………………… 30 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….. 32 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi va ilmiy asoslanishi : Mustaqillik yillari O‘zbеkiston uchun milliy davlatchilikni tiklash, jamiyatni dеmokratiya asosida qayta qurish va hokimiyat funksiyalarini taqsimlash tamoyillarini ishlab chiqish, shaxsning huquq va erkinliklarini ta’minlash, erkin bozor munosabatlarini rivojlantirish uchun asos bo‘luvchi poydеvorni qurish bo‘yicha mashaqqatli mеhnat qilish davri bo‘ldi. Har qanday jamiyat hayotida bunday tub, olamshumul o‘zgarishlar bosqichma-bosqich, ba’zan bir nеcha o‘n yilliklar va hatto, asrlar davomida amalga oshadi. Shu bois tarixiy o‘tmish saboqlarini hisobga olmasdan, mintaqamizdagi xalqlarning tarixiy tajribasidagi ijobiy va salbiy jihatlarni chuqur ilmiy tahlil qilmasdan, bugungi kunda buyuk dеb ta’riflash mumkin bo‘lgan hozirgi islohotlarning mohiyati va ahamiyatini to‘liq tushunish va baholash mumkin emas. Yaqin tariximizdan bizga ma’lumki, Sovet hukumatining XX-asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonda paxta yakkahokimligi siyosatining kuchaytirishi natijasida respublika qishloq xo‘jaligida turli zaharli kimyoviy o‘g‘itlardan foydalanish avj oldi. Mazkur davrda qishloq xo‘jaligida qo‘llanilgan 70 xilga yaqin zaharli kimyoviy moddalarning atigi 1foizi zararkunandalarga ta’sir qilgan bo‘lib, qolgan 99 foizi tuproq, suv, havo, o‘simlik va oziq-ovqat mahsulotlarini zaharlagan. Ahvol shu darajada fojiali tus olgan ediki, g‘o‘zalarni defoliatsiya qilish jarayonida ming-minglab tonna zaharli kimyoviy moddalar odamlar boshi uzra sepildi. XX asrning ikkinchi yarmida, global miqyosda ekologik vaziyatning og'irlashuvi tabiiy resurslarning noto'g'ri boshqarilishi, sanoatning rivojlanishi, tejamkorlik va tabiiy resurslardan haddan tashqari foydalanish natijasida sezilarli darajada kuchaydi. Bu jarayonlar nafaqat ekologik muammolarni keltirib chiqarmagan, balki insonlarning hayoti va turmush tarziga ham salbiy ta'sir ko'rsatdi. O'zbekistonda ham XX asrning ikkinchi yarmida ekologik vaziyat keskin o'zgargan, ayniqsa, Orol dengizining qurishi eng og'ir ekologik ofatlardan biriga aylandi. 3 Orol fojiasi O‘zbekistonning eng katta ekologik muammosi bo'lib, bu nafaqat suv tanqisligi, balki aholi salomatligi, qishloq xo'jaligi va iqtisodiyotga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Shu bois, ushbu kurs ishida O'zbekistondagi XX asrning ikkinchi yarmida ekologik vaziyatning og'irlashuvi va Orol fojiasining ta'siri chuqur o'rganiladi. Orol dengizining qurishi XXI asrning eng katta ekologik ofatiga aylangan bo'lib, bu jarayon nafaqat O'zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo mintaqasining ekologik va ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Orol dengizining qurishi bilan bog'liq ekologik va iqtisodiy muammolarni chuqur tahlil qilish, ularga qarshi chora-tadbirlarni ishlab chiqish bugungi kunda juda dolzarb masaladir. Shuningdek, bu muammoni hal qilish uchun zamonaviy ilmiy yondoshuvlar va texnologiyalarni qo'llash zarur. Mavzu ilmiy va amaliy jihatdan dolzarb bo'lib, ekologik xavf-xatarlarni kamaytirish, tabiiy resurslardan foydalanishni optimallashtirish va aholi salomatligini saqlash borasidagi tadqiqotlarni rivojlantirishga yordam beradi. Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishining obyekti O'zbekistonda XX asrning ikkinchi yarmidagi ekologik vaziyat va uning Orol dengizining qurishi bilan bog'liq holatlarni har tomonlama mustahkamlash va chuqur tahlil etish orqali asoslash kabilar tashkil etadi. Ushbu kurs ishining predmeti esa Orol fojiasining ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari, hamda bu muammolarning yechimi bo'yicha ilmiy yondoshuvlar va boshqa umumiy jihatlarini aks ettiruvchi manbalar, adabiyotlar, avtoreferat va dissertatsiyalar, ilmiy jurnal materiallari, ijtimoiy tarmoq saytlarida berilgan ma’lumotlar orqali o`rganish tashkil etadi. Mavzuning maqsadi va vazifalari: O'zbekistonda XX asrning ikkinchi yarmidagi ekologik vaziyatning og'irlashuvi va Orol fojiasining sabablarini, oqibatlarini va yechimlarini o'rganish, Orol fojiasi sabalari va oqibatlarini, aholi ijtimoiy –iqtisodiy hayotiga ta’siri haqidagi ma’lumotlarni tarixiylik asosida haqqoniylik, xolislik tamoyillariga rioya qilgan holda o`rganuvchiga yetkazish 4 mazkur kurs ishining maqsadini tashkil etadi. Yuqoridagi vazifalardan kelib chiqib, ushbu kurs ishi quyidagi vazifalarni o`z ichiga oladi. Jumladan,  Orol dengizining qurish jarayonining asosiy sabablari va tarixiy tahlilini o'tkazish haqida ma’lumot berish;  Orol fojiasining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy ta'sirini o'rganish;  O'zbekistonda ekologik barqarorlikni ta'minlash uchun amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni tahlil qilish;  Orol dengizining tiklanishiga qaratilgan ilmiy yondoshuvlar va tajribalarni asoslash orqali tadqiq qilish;  Sanoat va qishloq xo`jaligi faoliyatining ekologiyaga ta’sirini ochib berish;  Ekologik vaziyatning og`irlashuvi sababli kelib chiqqan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini yoritish Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarishni o`zining oldiga maqsad qilib qo`yishi uning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. Mavzuning amaliy va nazariy ahamiyati: Ushbu kurs ishi O'zbekistonda ekologik muammolarni hal etishda ilmiy asoslangan yondoshuvlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi. Amaliy jihatdan, olingan natijalar ekologik siyosatni takomillashtirish, resurslarni boshqarish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda qo'llanilishi mumkin. Nazariy jihatdan, bu ish ekologik vaziyatni o'rganish, yangi ilmiy konseptlarni ishlab chiqish va ekologik siyosatni yaratishda yordam beradi. Shuningdek, Orol fojiasining kelgusidagi oqibatlariga qarshi kurashishda ilmiy asoslangan yondoshuvlar va tavsiyalarni taqdim etadi. Kurs ishi bo`yicha adabiyotlar sharhi va tahlili: XX asrning ikkinchi yarmida O`zbekistonda ekologik vaziyatning og`irlashuvi va Orol fojiasi haqida juda ko`plab olimlar ilmiy izlanishlar olib borgan. Jumladan, A. Akramov, A. Bergman, B. Buzunov, A. Davronov, F. Iskandarov, S. Jo`rayev va boshqa bir qancha olimlarning 1 ilmiy ishlarida mazkur mavzuni tarixiylik jihatdan asoslab, 1 Akramov A. Orol havzasida tabiiy resurslar va ularni boshqarish. - T.: O'zbek tili, 2015. 50-bet. Bergman A. Orol dengizining qurib ketish jarayoni. - Moskva: Nauka, 1997. 104-bet. Buzunov B. Ekologiya va ijtimoiy taraqqiyot. - T.: O'zbekiston, 2002. 65-bet. Davronov A. Orol fojiasining uzluksiz monitoringi. - T.: O'zbekiston, 2010. 88- bet. Iskandarov F. Orol havzasida iqlim o'zgarishlari va ekologik muammolar. - T.: UzFan, 2012. 30-bet. Juraev S. Ekologik inqiroz va unga qarshi kurash. - T.: Yangi O'zbekiston, 2006. 56-bet. 5 tahlil qilganligi bilan muhim sanaladi. Ayniqsa, A. Bergmanning “Orol dengizining qurib ketish jarayoni” – kitobida asosan Orol dengizining qurib ketishi va uning atrofida yuzaga kelgan ekologik falokatlar haqida so'z yuritiladi. O'zbekistonda Orol dengizining qurib ketishi bilan bog'liq ekologik vaziyatning og'irlashishi asosan quyidagilarni o'z ichiga oladi:  Orol dengizining qurib ketishi bilan birga, hududdagi suv resurslari kamayib, bu sug'orish va ichimlik suvi manbalariga ta'sir ko'rsatdi. Suvning sifatining yomonlashuvi va miqdorining kamayishi esa qishloq xo'jaligiga zarar etkazdi.  Qurib ketgan dengiz tubidan chiqayotgan tuz va boshqa zararli moddalar havoga tarqalib, ayniqsa, bahor va yozda shamollar bilan birga keng tarqaldi. Bu nafaqat sog'liq uchun xavf tug'dirdi, balki o'simliklar va hayvonlar dunyosiga ham zarar etkazdi.  Orol dengizining qurib ketishi bilan mintaqaning mikroiqlimi o'zgardi. Bu o'zgarishlar natijasida qishlar sovuq, yozlar esa quruq va issiq bo'lib qoldi, bu esa aholi turmush tarzini, qishloq xo'jaligini va ekosistemalarni salbiy ta'sir qildi.  Dengiz qurib ketishi bilan uning atrofidagi o'simlik va hayvonot dunyosi ham yomonlashdi. Suv resurslarining kamayishi va yomonlashuvi ekotizimlar uchun xavf tug'dirdi, bu esa ko'plab o'simlik va hayvon turlarining yo'qolishiga olib keldi. Bergman kitobida, shuningdek, ekologik falokatlarni yengish uchun amalga oshirilgan ba'zi chora-tadbirlar, jumladan, sug'orish tizimlarining yaxshilanishi va boshqa ekologik muammolarga qarshi kurashishda xalqaro hamkorlik zarurligi haqida ham ma'lumotlar keltirilgan. F. Abdullaevning “ Orol fojiasining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari” – nomli ilmiy ishi tadqiq etilayotgan mavzu bo`yicha eng muhim ma’lumotlarni xronologik asoslar, analiz , sintez qilganligi bilan alohida o`ringa ega. 6 Shuningdek, tadqiq etilayotgan mavzu bo`yicha yozilgan adabiyotlarda, avtoreferat va dissertatsiyalarda 2 , ilmiy jurnal materiallarida 3 , ijtimoiy tarmoq saytlarida va boshqa bir qancha tadqiqot ishlari o`rganilib, analiz va sintez qilinganligi bilan qimmatli sanaladi. Ularda ushbu mavzuning ekologik vaziyatning kelib chiqishiga doir qarashlar, keltirib chiqargan omillar, sababalri va oqibatlari, ekosistemadagi o`zgarishlar va ularning aholi ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga ta’siri kabilarni har tomonlama mustahkam qilib yoritganligi bilan qimmatli sanaladi. Mavzuning umumiy tavsifi: XX asrning ikkinchi yarmida ekologik vaziyatning og'irlashuvi dunyo miqyosida tabiiy resurslarning yomon boshqarilishi va odamlarning resurslarga bo'lgan ehtiyoji ortishi natijasida kuchaygan. O'zbekistonda ayniqsa, Orol dengizining qurishi bilan bog'liq ekologik ofat eng katta ekologik inqirozga aylandi. Orol dengizining qurishi va uning atrofidagi hududdagi yerlarning sho'rlanishi, suv ta'minoti, qishloq xo'jaligi va aholi salomatligiga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Bu ishda ekologik muammolarni chuqur tahlil qilish, Orol dengizining qurishining sabablarini aniqlash va uning oqibatlarini o'rganish bilan birga, bu muammoning hal etilishi uchun ilmiy yondoshuvlar va amaliy chora-tadbirlar ko'rib chiqiladi. Mazkur kurs ishining umumiy hajmi 35 betni tashkil etadi 2 Abdullaev F. Orol fojiasining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari. - T., 2010. 25-bet. Barotbekov D. Orol dengizi qurib ketishi va oqibatlari. - T., 2009. 40-bet. Berkovskaya I. Ekologik o'zgarishlar va ijtimoiy-siyosiy ta’siri. - T., 2013. 16-bet. Jalilov S. Orol dengizining ekologik zararlari va ularni bartaraf etish. - T., 2006. 24-bet Jasurbekov M. Orol havzasidagi ekologik ta’sirlarni kamaytirish. - T., 2012. 22-bet. Mavlyanov F. Orol fojiasi va uning atrof- muhitga ta’siri. - T., 2007. 35-bet. Mirov A. Orol dengizining ekologik tahlili va tiklash choralari. - T., 2013. 36-bet. 3 Akhmedov R. Orol fojiasi va ekologik xatarlari. Ekologiya ilmiy jurnali. - T., 2010. 10-bet. Akramov D. Orol dengizining ijtimoiy ta’siri. Ekologiya va jamiyat jurnali. - T., 2015. 30-bet. Berkovska S. Ekologik zararlar va ularni minimallashtirish. Ekologik masalalar va yechimlar. - T., 2013. 27-bet. Iskandarov F. Ekologik inqiroz va mintaqaviy iqtisodiyot. Ekologiya va iqtisodiy taraqqiyot jurnali. - T., 2012. 18-bet. Jasurbekov M. Orol dengizining ekologik holati va oqibatlari. O’zbekiston ekologiya jurnali. - T., 2014. 35-bet. Juraev R. Orol dengizining iqlim o'zgarishlari bilan bog'liq masalalar. Geografiya va ekologiya jurnali. - T., 2013. 15-bet. 7 I.BOB. XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA EKOLOGIK VAZIYATNING OG`IRLASHUVIGA OLIB KELGAN OMILLAR 1.1 Sanoat va qishloq xo`jaligi faoliyatining ekologiyaga ta’siri XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonning ekologik vaziyatining og‘irlaşuvi turli omillar bilan bog‘liq bo‘ldi. Bu davrda ekologik muammolar tobora chuqurlashib, ularga qarshi kurashish uchun aniq va samarali choralar yetarli bo‘lmagan. O‘zbekiston hududida ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib kelgan asosiy omillar bir necha muhim faktorlar bilan ifodalandi. Birinchi navbatda, yirik sanoat tarmoqlarining rivojlanishi va ularga doir amalga oshirilgan faoliyatlar ekologik muammolarni kuchaytirdi. XX asrning o‘rtalaridan boshlab, O‘zbekistonning sanoati tez rivojlanishga kirishdi, ayniqsa, paxta ishlab chiqarish va tekstil sanoati katta o‘rin egalladi. Bu esa katta miqdordagi kimyoviy moddalar va pestitsidlarning yerga va suvga tashlanishiga olib keldi. Paxtachilikda ishlatilgan kimyoviy moddalar, o‘z navbatida, nafaqat yerlarni ifloslantirib, balki tuproqning unumdorligini ham kamaytirdi 4 . Bu holatning ekologik zararli ta'sirlarini o‘rgangan olimlar, asosan, O‘zbekistonning asosiy qishloq xo‘jaligi tarmoqlari bo‘lgan paxtachilik va g‘allachilikda tuproq unumdorligini yo‘qotishining bosh sababi sifatida tan olishdi. Bundan tashqari, O‘zbekistonning ekologik muammolariga Orol dengizining qurib qolishi eng jiddiy omil bo‘ldi. 1960-yillardan boshlab, Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori keskin kamaydi. Bunga asosan paxtachilikda foydalaniladigan suvlarning katta miqdorda sug‘orish uchun sarflanishi sabab bo‘ldi. Natijada, Orol dengizi o‘zining avvalgi hajmini sezilarli darajada yo‘qotdi va uning qurishi keng miqyosda ekologik falokatga olib keldi 5 . Orol dengizining qurish jarayoni tuproq tuzilishini buzdi, havo va yerda tuzlanish darajasi ortdi, bu esa o‘z navbatida o‘simliklar va hayvonot dunyosining yomonlashishiga sabab bo‘ldi. Orol dengizining qurishi bilan bog‘liq ekologik falokatlar hududda turli xil kasalliklarning keng tarqalishiga olib keldi. 4 Maxmudov M. Orol fojiasi va uning ekologik oqibatlari. - T.: Akademnashr, 2005. 45-bet. 5 Rahimov S. Orol dengizining ekologik inqirozi va uning oqibatlari. Avtoreferat. - T., 2011. 15-bet. 8 Paxtachilikning intensiv rivojlanishi, shu bilan birga, yer resurslarini noto‘g‘ri boshqarish ham ekologik vaziyatning og‘irlashuviga olib keldi. Paxtachilik uchun mo‘ljallangan yerlarning miqdori ortib borishi bilan, tabiiy o‘simliklar va hayvonot dunyosining biodiversiteti ham kamaydi. Yer yuzasining keng maydonlari, ayniqsa, Qoraqalpog‘iston va Surxondaryo kabi mintaqalarda intensiv paxtachilik ishlari natijasida erning degradatsiyasi kuzatildi. Bu esa tuproqning sho‘rlanishi va eroziyasi jarayonlarini kuchaytirdi. Kichik va o‘rta tadbirkorlikning rivojlanishi ham ekologik muammolarni kuchaytirish omillaridan biri bo‘ldi. O‘zbekistonning ba'zi hududlarida tabiiy resurslardan noto‘g‘ri foydalanish va salbiy ta'sirlar kichik ishlab chiqarish tarmoqlari orqali ham namoyon bo‘ldi 6 . Bir qancha yil davomida aholi sichqonlar va boshqa zararli hasharotlarga qarshi kurashishda kimyoviy vositalar qo‘llanilmoqda, bu esa suv resurslari va tuproq sifatiga ta'sir o‘tkazgan. O'zbekistonda sanoatning rivojlanishi ko'plab salbiy ekologik oqibatlarga olib keldi. 1960-yillarda mamlakatda sanoatning kengayishi, xususan, og'ir sanoat tarmoqlarining o'sishi bilan birga atrof-muhitning ifloslanishi boshlandi. Toshkent, Samarqand, Andijon kabi yirik shaharlarda sanoat korxonalari qurildi. Metallurgiya, kimyo, neft va gaz sanoati, sement va qurilish materiallari ishlab chiqarish kabi tarmoqlar aholining va tabiatning o'zgarishiga sabab bo'ldi. Kimyo sanoatining kengayishi havoga chiqarilgan zararli gazlar va kimyoviy moddalar bilan bog'liq bo'ldi. Bunda, yuqori haroratda ishlaydigan ko'plab kimyo korxonalari va zavodlar ishlab chiqarish jarayonlarida xavfli gazlar, og'ir metallar va boshqa toksik moddalarni havoga chiqarishdi 7 . Bular esa nafaqat havo ifloslanishiga, balki yer va suv manbalarining ham ifloslanishiga olib keldi. Misol uchun, Farg'ona vodiysida kimyo sanoatining rivojlanishi natijasida havoning ifloslanishi va tuproqning zararli moddalar bilan ifloslanishi muhim ekologik muammolarni keltirib chiqardi. Shuningdek, O'zbekistonda sanoat tarmoqlari ko'plab tabiiy resurslarni iste'mol qilishga olib keldi. Masalan, metallurgiya sanoatining rivojlanishi uchun 6 Maxmudov D. Orol dengizining ekologik inqirozi. O'zbekiston ekologiya jurnali. - T., 2009. 23-bet. 7 Nurmatov D. Ekologik inqiroz va uning ijtimoiy ta'siri. - T.: O'zbekiston, 2008. 60-bet. 9 ko'plab metall ruda konlari ochildi va ularni qazib olish natijasida yerning yuqori qatlamlari buzildi. Bu esa tuproq eroziyasi, yerni quritish va tuproqning zararli moddalar bilan ifloslanishiga olib keldi. Sanoat korxonalari chiqindilarni qayta ishlashda va ekologik tozalashda samarali tizimlarni o'rnatmasdan ishlashdi, bu esa atrof-muhitga jiddiy ta'sir ko'rsatdi. XX asrning ikkinchi yarmida yirik infratuzilma loyihalari, shu jumladan, yangi suv omborlari va kanallar qurilishi ham ekologik holatga ta'sir ko‘rsatdi. Suv resurslarini boshqarishdagi xatoliklar, shuningdek, bu loyiha doirasida amalga oshirilgan ishlar ko‘p hollarda ekologik izlarni qoldirdi 8 . Masalan, 1970-yillarda Amudaryo va Sirdaryo daryolarining suvi Orol dengiziga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu daryolarni to‘ldirishda tabiiy oqimning buzilishiga olib keldi. Shuningdek, O‘zbekistonning iqlim o‘zgarishlariga ta'siri ham ekologik vaziyatni og‘irlashtirdi. Iqlimning o‘zgarishi va qurg‘oqchilik davrlarining ko‘payishi yerning unumdorligini pasaytirib, qishloq xo‘jaligi ekinlarining yetishtirishda qiyinchiliklar yaratdi. 1980-yillarda va 1990-yillarda yuzaga kelgan qurg‘oqchilik davrlarida sug‘orishning yomon natijalariga sabab bo‘ldi, bu esa tuproqning sho‘rlanishiga olib keldi. O'zbekistonda sanoat va qishloq xo'jaligi faoliyatining ekologiyaga ta'siri, ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmida, jiddiy ahamiyat kasb etgan. Bu davrda mamlakatda iqtisodiy o'sish va rivojlanishning asosiy manbalari sifatida sanoat va qishloq xo'jaligi sohalari alohida o'rin tutgan 9 . Biroq, bu sohalarning rivojlanishi bilan birga, ekologik muammolar ham ortib bordi, chunki sanoat va qishloq xo'jaligi faoliyati tabiiy resurslarni haddan tashqari iste'mol qilishga, atrof-muhitga zarar yetkazishga olib keldi. XX asrning ikkinchi yarmida O'zbekistonda sanoatning tez rivojlanishi, ko'plab sanoat korxonalarining tashkil etilishi atrof-muhitga katta ta'sir ko'rsatdi. Sanoat tarmoqlari, xususan, neft va gaz sanoati, metallurgiya, kimyo sanoati, va oziq-ovqat sanoati, tabiiy resurslardan foydalanishni oshirib, ekologik muammolarni kuchaytirdi. Bu sohalarda ishlab chiqarish jarayonlari natijasida 8 Berkovskaya I. Ekologik o'zgarishlar va ijtimoiy-siyosiy ta’siri. - T., 2013. 16-bet. 9 Akhmedov R. Orol fojiasi va ekologik xatarlari. Ekologiya ilmiy jurnali. - T., 2010. 10-bet. 10 havoga, suvga va yerga zararli moddalar chiqarilishi, tuproq va havo ifloslanishi kabi salbiy oqibatlarga olib keldi. Masalan, Samarqand viloyatidagi Toshkent va Samarqand viloyatlarida joylashgan kimyo sanoati korxonalari, yirik sanoat korxonalari bo‘lgan Tashkentning Shaysan tumanidagi zavodlar, namuna sifatida, atrof-muhitga zararlı moddalar chiqarishni oshirgan. Kimyoviy ishlab chiqarish jarayonlarida ozon qatlamiga zararli gazlar, og‘ir metallar, va boshqa toksik moddalar havoga chiqarilgan. Bu esa havo sifati va inson salomatligiga zarar yetkazishga olib keldi. Qishloq xo'jaligi, ayniqsa, paxtachilik va suv resurslaridan foydalanish, O'zbekistonda ekologik vaziyatni yanada yomonlashtirdi 10 . Paxtachilik sohasining rivojlanishi uchun ko'plab yerlar dehqonchilikka moslashtirildi, shuningdek, bu faoliyat suvni juda ko'p sarflashga olib keldi. O'zbekistonda paxtachilik sanoati uzoq yillardan beri davlat siyosati sifatida qo'llab-quvvatlangan. Paxtachilikning intensiv rivojlanishi natijasida, yerlar tez-tez suv bilan sug'orilib, tuproqning sho'rlanishi va eskirishiga olib keldi. Bundan tashqari, Farg'ona vodiysi kabi mintaqalarda, paxtachilikka ko'proq yer ajratish maqsadida, tabiiy ekosistemalar buzildi, o'rmonzorlar kesildi, va tabiiy hayotga zarar yetdi. Yerdagi mo'l-ko'l suv resurslarini samarali boshqarishning yo'qligi natijasida, hududda suv tanqisligi kuchaydi. Qishloq xo'jaligi sohasining ekologik ta'siri yanada chuqurroq edi, chunki bu soha O'zbekiston iqtisodiyotining asosi sifatida uzun vaqt davomida rivojlandi 11 . Paxtachilik sohasida intensiv usullarni qo'llash va ko'plab yerlarni sug'orish paxta ishlab chiqarishning jadal rivojlanishiga olib keldi. Biroq, bu jarayonning ekosistema va tabiiy resurslarga ta'siri kutilganidan ko'proq bo'ldi. Paxtachilikda suvning haddan tashqari ishlatilishi, ayniqsa, Amudaryo va Syrdaryo daryolarining sug'orish uchun ishlatilishi hududda suv tanqisligiga sabab bo'ldi. Daryolardan haddan tashqari foydalanish, yerning sho'rlanishiga olib keldi, bu esa o'z navbatida qishloq xo'jaligi uchun zarur bo'lgan tuproq unumdorligini kamaytirdi. Paxta ekinlarini sug'orish jarayonida ko'plab pestitsidlar va mineral 10 Bergman A. Orol dengizining qurib ketish jarayoni. - Moskva: Nauka, 1997. 104-bet. 11 Saidov J. Orol dengizi va iqlim o'zgarishlari. - T., 2005. 20-bet. 11 o'g'itlar ishlatilgan, bu esa yerning kimyoviy ifloslanishiga va suv manbalarining sifatiga zarar yetkazdi. Paxtachilik bilan bir qatorda, boshqa qishloq xo'jaligi tarmoqlarida ham ekologik muammolar yuzaga keldi. Qishloq xo'jaligi ekinlarining ko'payishi natijasida, tabiiy landshaftlar va o'rmonzorlar kesildi, bu esa biologik xilma- xillikning yo'qolishiga olib keldi 12 . Farg'ona vodiysi kabi mintaqalarda, yerning foydalanish imkoniyatlari cheklangani va ekosistemalarning buzilishi tufayli, tabiiy hayvonlar va o'simliklar turlarining kamayishi kuzatildi. Sanoat va qishloq xo'jaligining ekologik ta’siri faqat tabiiy resurslardan foydalanish bilan cheklanmaydi. Aholining tez o'sishi va sanoatning rivojlanishi bilan birga, ayrim hududlarda intensiv qurilishlar va infratuzilma kengayishi ko'plab tabiiy hududlarning yo'qolishiga olib keldi 13 . Bu o'zgarishlar o'simliklar va hayvonot dunyosining noaniqligiga olib kelgan. Ko'plab xavf ostida bo'lgan turli ekosistemalar zararlandi, shu jumladan, O'zbekistonning eng noyob landshaftlari va biologik xilma-xilligi. Biroq, XX asrning ikkinchi yarmida va XXI asr boshida, O'zbekistonda atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik xavfsizlikni ta'minlashga qaratilgan choralar ko'rila boshlandi. 1992-yilda O'zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti bilan hamkorlikda ekologik muammolarni hal etish bo'yicha xalqaro hujjatlarni imzoladi. Keyinchalik, 2000-yillarda ekologik xavfsizlikni ta'minlash va tabiiy resurslardan samarali foydalanishni ko'zda tutgan turli davlat dasturlari ishlab chiqildi. Bu dasturlar ishlab chiqarish jarayonlarida ekologik xavfsizlikni ta'minlash, chiqindilarni kamaytirish, atrof-muhitni tozalashni o'z ichiga olgan. Shu bilan birga, 2015-yildan boshlab, mamlakatda yirik ekologik loyihalar amalga oshirilmoqda, jumladan, “Ekologik xavfsizlik to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi, qishloq xo‘jaligi va sanoatning ekologik barqarorligini ta’minlash maqsadida bir qator chora-tadbirlar ko‘rildi. 12 Toshev E. Orol dengizining ekologik holati va ijtimoiy oqibatlari. Ekologiya va ijtimoiy rivojlanish. - T., 2011. 12-bet. 13 Davronov A. Orol fojiasining uzluksiz monitoringi. - T.: O'zbekiston, 2010. 88-bet. 12 XX asrning ikkinchi yarmida O'zbekistonda sanoat va qishloq xo'jaligi faoliyati ekologik muammolarni kuchaytirishga olib keldi. Sanoat ishlab chiqarishi, shu jumladan, kimyo va metallurgiya sanoatlari, havo, suv va tuproq ifloslanishiga sabab bo'ldi. Qishloq xo'jaligida esa, paxtachilikning intensiv rivojlanishi tabiiy resurslarni haddan tashqari sarflashga, suv tanqisligi va yerning degradatsiyasiga olib keldi 14 . Shunga qaramay, so'nggi yillarda ekologik barqarorlikni ta'minlashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirildi va atrof- muhitni himoya qilish bo'yicha global tashabbuslarga qo'shildi. Bu jarayonlar mamlakat ekologiyasini tiklash va yaxshilash yo'lidagi birinchi qadamlarni tashkil etdi . 1.2 Ekologik vaziyatning og`irlashuvi sababli kelib chiqqan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar O'zbekistonda ekologik vaziyatning og'irlashuvi, asosan, so'nggi o'n yilliklarda ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda sezilarli o'zgarishlarga olib keldi. Ekologik muammolar nafaqat tabiiy resurslar, balki inson salomatligi, aholi turmush tarzi, iqtisodiy barqarorlik va jahon bozoridagi o'z o'rnini ham ta'sir qildi. Birinchi navbatda, O'zbekistonning ekologik vaziyatini tahlil qilishda suvlarga bo‘lgan talab va ularning kamayishi masalasi muhim o‘rin tutadi. Xususan, Amudaryo va Sirdaryo kabi asosiy daryolarda suv miqdori kamayib, bu, o‘z navbatida, qishloq xo‘jaligida, ayniqsa, paxta ekinlarida salbiy ta'sir ko'rsatdi 15 . Qishloq xo‘jaligi - O'zbekistonning eng asosiy sohalaridan biri bo'lib, aholi jon boshiga ishlab chiqarishning katta qismi shu sohada amalga oshiriladi. Ammo, suvning kamayishi va tuproqning salbiy holati tufayli bu soha juda katta muammolarga duch keldi. Paxta ekinlarining qishloq xo'jaligida mustahkam o‘rniga qaramay, bu ekinlar suvni juda ko‘p talab qiladi va shu bilan birga tuproqning sho‘rlanishi va eroziyasi masalasini keltirib chiqarmoqda. Natijada, 14 Zaynullaev A. Ekologik muammolar va iqtisodiyotga ta'siri. - T., 2008. 18-bet. 15 Juraev R. Orol dengizining iqlim o'zgarishlari bilan bog'liq masalalar. Geografiya va ekologiya jurnali. - T., 2013. 15-bet. 13 paxta ekinlari uchun zarur bo‘lgan suv miqdorining kamayishi bilan birga, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining samaradorligi ham pasaymoqda. Agar o‘rta muddatli iqtisodiy oqibatlarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ekologik muammolar nafaqat tabiiy resurslarni kamroq foydalanish bilan bog‘liq, balki ko‘plab tarmoqlarda yangi texnologiyalar va innovatsiyalarga o‘tish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Shu bilan birga, ekologik muammolar, xususan, havoning ifloslanishi, suv resurslarining ifloslanishi va tabiiy resurslarning kamayishi tufayli qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti kamaydi 16 . Bu, o‘z navbatida, iqtisodiyotning turli sohalarida ish o‘rinlari sonining kamayishiga olib keldi. Agar biz 2000-yillarning boshlariga qaytsak, O‘zbekiston eksportining katta qismini paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari tashkil etardi. Ammo ekologik omillar tufayli ushbu mahsulotlarning eksporti kamaydi, va bu ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni kuchaytirdi. Aholining salomatligi ham ekologik muammolarning ta'siriga tushgan. Havoning ifloslanishi, suv manbalarining ifloslanishi, shuningdek, yirik sanoat korxonalarining chiqindilari aholi salomatligi uchun tahdid solmoqda. 2000- yillarning oxirlariga kelib, poytaxt Toshkent va boshqa yirik shaharlarda havoning ifloslanishi ko‘paydi 17 . Sanoat ishlab chiqarishining o‘sishi bilan birga, avtomobil va sanoat chiqindilari ko‘paydi, bu esa nafaqat havoning ifloslanishiga, balki aholi orasida turli kasalliklarning tarqalishiga ham olib keldi. Shu sababli, ekologik xavf tufayli yurak-qon tomir kasalliklari, o‘pka kasalliklari va allergik kasalliklar o‘sib bormoqda. Ekologik muammolar iqtisodiy taraqqiyotga ham ta'sir ko‘rsatdi. Agar bizning iqtisodiyotimiz bir vaqtning o‘zida ekologik jihatdan barqaror bo‘lmagan va yuqori intensiv texnologiyalarga asoslangan bo‘lsa, bu uzoq muddatda resurslarning kamayishiga va tabiiy muhitning buzilishiga olib keladi. Shu bilan birga, iqtisodiy o‘sishni saqlab qolish uchun yangi ekologik yo‘nalishlarga o‘tish zarurati tug‘ildi. Bu esa ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda innovatsiyalarni joriy 16 Iskandarov F. Orol havzasida iqlim o'zgarishlari va ekologik muammolar. - T.: UzFan, 2012. 30-bet. 17 Jasurbekov M. Orol havzasidagi ekologik ta’sirlarni kamaytirish. - T., 2012. 22-bet. 14 qilishni, resurslarni tejashni, energetika samaradorligini oshirishni va ekologik toza texnologiyalarni qo‘llashni talab qilmoqda. O'zbekistonda ekologik vaziyatning og'irlashuvi ijtimoiy-iqtisodiy tizimda jiddiy o'zgarishlarga olib keldi. Ekologik muammolar, tabiat resurslarining kamayishi, aholi salomatligi va iqtisodiy o'sishning sustlashishi kabi turli sohalarda o‘zgarishlarni ta'minladi. Shuningdek, bu muammolarni hal qilish uchun uzoq muddatli va kompleks yondashuvlar zarur bo‘lib, yangi texnologiyalar va boshqaruv tizimlarini joriy etish lozim 18 . O'zbekistonda ekologik vaziyatning og'irlashishi so'nggi yillarda, ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy tizimga juda katta ta'sir ko'rsatdi. Ushbu jarayonlar nafaqat tabiiy resurslar, balki inson salomatligi, iqtisodiy barqarorlik, hamda ijtimoiy farovonlikka ham jiddiy tahdid solmoqda. Ekologik muammolarning o'sishi va ularning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari kengroq o'rganilsa, quyidagi muhim omillarni ajratish mumkin. O'zbekiston suv resurslari bo'yicha bir qancha muammolarni boshdan kechirmoqda. O‘zbekistonning markaziy qismlarida joylashgan mintaqalar, xususan, Farg‘ona vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryo kabi hududlarda suvning ortiqcha ishlatilishi va notekis taqsimlanishi ekologik muammolarni kuchaytirdi 19 . Amudaryo va Sirdaryo kabi asosiy daryolar, ayniqsa, O‘zbekistonga suv manbalarini ta'minlovchi muhim resurslardan hisoblanadi. Ammo bu daryolarning suv oqimi sezilarli darajada kamaydi, bu esa qishloq xo‘jaligiga va, albatta, aholi turmushiga salbiy ta'sir ko‘rsatdi. Suv resurslarining kamayishi, ayniqsa, paxta ekinlariga qaratilgan talabning oshishi bilan bog‘liq. Paxta - O‘zbekistonda eng ko‘p ekinlardan biri bo‘lib, u suvni ko‘p talab qiluvchi o‘simlikdir. Paxta ekinlarini sug‘orishda qat'iy resurslar talab etiladi, bu esa suvning tezda tugashiga olib keladi. Shu sababli, paxta plantatsiyalarini saqlash va rivojlantirish uchun ko‘proq suv kerak bo‘ldi, bu esa yirik ekologik muammolarni keltirib chiqardi. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligida 18 Iskandarov F. Ekologik inqiroz va mintaqaviy iqtisodiyot. Ekologiya va iqtisodiy taraqqiyot jurnali. - T., 2012. 18-bet. 19 Raxmatov R. Orol dengizi va uning atrof-muhitga ta'siri. - T.: Ma’naviyat, 2004. 15-bet. 15 suvning ifloslanishi va sho‘rlanishi kabi omillar ham tabiiy resurslarning kamayishiga sabab bo‘ldi. Tuproq eroziyasi va sho‘rlanishi O‘zbekistondagi ekologik muammolarning muhim qismi bo‘lib qolmoqda. 1990-yillarda paxta ekinlari uchun intensiv dehqonchilik usullarining qo‘llanilishi natijasida tuproq eroziyasi, ya'ni tuproqning o‘ziga xos xususiyatlarini yo‘qotishi ko‘paydi 20 . Paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda daryo suvlari asosiy manba bo‘lib xizmat qildi, ammo bu sug‘orish usulida tuproqni sho‘rlanishi va eroziyasi ehtimoli kuchaydi. Natijada, bu tuproqning hosildorligini pasayishiga olib keldi va dehqonchilikning samaradorligi sezilarli darajada kamaydi. Sho‘rlanish jarayoni esa uzoq muddatda tuproqni to‘liq ishlatish mumkin bo‘lmagan holatga keltirishi mumkin. Toshkent va boshqa yirik shaharlarda havoning ifloslanishi jiddiy muammolarni keltirib chiqardi. O‘zbekistonning sanoat sektoridagi o‘sish va avtomobil transportining ko‘payishi havoni ifloslantiruvchi asosiy omillardan biri bo‘ldi. Toshkentda, ayniqsa, sanoat zavodlari, maishiy chiqindilar va avtomobillarining chiqindilari havoni ifloslantiradi. So‘nggi yillarda avtomobil parki kengaygan sari, ularning chiqindilari, ayniqsa, PM2.5 va PM10 kabi zarrachalar havoda ko‘paymoqda. Ushbu zarrachalar, o‘z navbatida, odamlar salomatligiga jiddiy zarar yetkazadi, yurak-qon tomir kasalliklari, o‘pka kasalliklari va allergik reaktsiyalarni keltirib chiqaradi 21 .Bundan tashqari, yirik sanoat korxonalarining chiqindilari ham atrof-muhitga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Misol uchun, Qashqadaryo va Andijon kabi hududlarda metallurgiya va kimyo sanoati rivojlanishining ortishi tufayli havoga chiqayotgan zaharli moddalar va gazlar, odamlar va tabiiy hayot uchun jiddiy xavf tug'diradi. Bu ekologik muammolar bilan birga, shahar aholisining salomatligiga ham salbiy ta'sir qilmoqda. Ekologik muammolar faqat havoning ifloslanishi va suv taqchilligi bilan cheklanmaydi. O‘zbekistonda tabiiy hayot, xususan, o‘simlik va hayvonot 20 Shamsutdinov M. Orol dengizining ekologik inqirozi va ekologik tiklash jarayonlari. - T., 2014. 30-bet. 21 Suleymanov K. Orol dengizining ekologik inqirozi va uning iqtisodiy ta’siri. Fan va ekologiya jurnali. - T., 2008. 25-bet. 16 dunyosining xilma-xilligi ham jiddiy tahdidlarga duch kelmoqda. Ekologik buzilishlar, yirik qurilish loyihalari, tabiiy resurslarning noqonuniy ekspluatatsiyasi va migratsiya jarayonlari natijasida hayvonlar va o‘simliklar ko‘plab turlari yo‘qolmoqda 22 . Shu bilan birga, iqlim o‘zgarishi ham bularning ustiga qo‘shimcha tahdid solmoqda. O‘rmonlar va tuproq salohiyatining yo‘qolishi ekosistemalarning buzilishiga olib kelmoqda, bu esa iqtisodiy va ekologik jihatdan salbiy oqibatlarga olib keladi. O‘zbekistonning ekologik vaziyatidagi yirik o‘zgarishlar ijtimoiy va iqtisodiy sohalarda ham sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Suv taqchilligi va tuproq salohiyatining pasayishi, qishloq xo‘jaligida ishlab chiqarishni kamaytirib, ko‘plab qishloq aholisi, ayniqsa dehqonlar va ishchilar, daromadlarini yo‘qotdi. Paxta ishlab chiqarishining kamayishi va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportining kamayishi iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda muammolarni keltirib chiqardi. Bu esa qishloq joylaridagi ijtimoiy farovonlikka jiddiy ta'sir qildi. Yirik shaharlarda, ayniqsa, Toshkentda, ekologik ifloslanish aholi salomatligi uchun xavf tug'dirdi 23 . Natijada, sog'liqni saqlash xarajatlari ortdi va shahar aholisi orasida turli kasalliklar, xususan, yurak-qon tomir kasalliklari va o‘pka kasalliklari ko‘paydi. Bu iqtisodiy o‘sishni sustlashuviga olib keldi va davlat budjetiga qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqardi. O‘zbekiston hukumati ekologik vaziyatni yaxshilash uchun bir qator chora- tadbirlarni amalga oshirmoqda. Yangi ekologik qonunlar, suv resurslaridan samarali foydalanish, qishloq xo‘jaligida intensiv dehqonchilik usullarini takomillashtirish kabi tashabbuslar ko‘rilmoqda. Shu bilan birga, yashil texnologiyalarni rivojlantirish, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va ekologik ta'limni kuchaytirish kerakligi ta'kidlanmoqda. Suvni tejash va resurslarni barqaror boshqarish masalalari davlat siyosatining asosiy yo‘nalishiga aylanishi lozim. Shu bilan birga, xalqaro hamkorlik va ekologik loyiha va tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash ham zarur. Ekologik masalalarni hal qilish uchun nafaqat ichki, 22 Raxmatov R. Orol dengizi va uning atrof-muhitga ta'siri. - T.: Ma’naviyat, 2004. 15-bet. 23 Abdullaev F. Orol fojiasining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari. - T., 2010. 25-bet. 17 balki global darajada ham korporativ va jamoat sektori bilan birgalikda ishlash muhimdir 24 . Iqlim o‘zgarishi, suv resurslarining kamayishi va havoning ifloslanishi kabi masalalar xalqaro miqyosda ham dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, O'zbekistonning ekologik vaziyatining og'irlashishi mamlakatning iqtisodiy, ijtimoiy va tabiiy tizimlariga katta ta'sir ko'rsatmoqda. Ekologik inqirozga qarshi kompleks yondashuvlar va innovatsion chora-tadbirlar orqali ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni engillashtirish mumkin. 24 Raxmatov A. Orol havzasidagi ekologik o'zgarishlar. Ekologiya va iqlim jurnali. - T., 2007. 20-bet. 18 II.BOB. OROL FOJIASINING SABABLARI VA OQIBATLARI VA AHOLI HAMDA IQTISODIYOTGA TA’SIRI 2.1 Ekosistemada yuzaga kelgan o` zgarishlar va Orol dengizining qurib borishi Orol dengizining fojiasi, ayniqsa O` zbekistonda, yillar davomida ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda katta o'zgarishlarga sabab bo` ldi. Bu fojianing sabablari asosan inson faoliyati, xususan, qishloq xo'jaligi va suv resurslarini noto'g'ri boshqarish bilan bog'liq. Orol dengizining qurib ketishi – nafaqat tabiiy bir hodisa, balki insoniyatning tabiatga nisbatan beparvo va ehtiyotsiz munosabati natijasidir. Bu fojianing oqibatlari esa juda chuqur va uzoq muddatli bo'lib, mamlakatning ekologik muvozanatiga katta ta'sir ko'rsatdi. Orol dengizining qurib ketishining asosiy sababi – Sovet Ittifoqi davrida, 1960-yillardan boshlab, Orol dengizining ikkita katta daryosi, Amudaryo va Sirdaryoning suvlarini qishloq xo'jaligida foydalanish uchun kiritilgan yirik miqdordagi sug'orish tizimlari orqali noqonuniy ravishda olib chiqilishi edi 25 . Bu davrda, ayniqsa, paxta ekinini ko'paytirish uchun cheksiz miqdorda suv sarflandi. Shu bilan birga, daryolarning quritilishi va suvni noto'g'ri taqsimlash tizimi dengizning suv sathining pasayishiga olib keldi. Suvning kamayishi, asosan, Orol dengizining ikki katta qismini – Shimoliy Orol va Janubiy Orolni ajratdi. Bu jarayon 1960-yillardan boshlab davom etdi va 1980-yillarga kelib, Orol dengizining sathi sezilarli darajada pasayib, hududlar qurib qoldi 26 . Bundan tashqari, 1970-1980-yillarda qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining o'sishi va paxta ekinlarining hajmining ortishi ham bu muammoga o'z ta'sirini ko'rsatdi. Paxtachilikda foydalanilgan sug'orish usullari va noaniq resurslar Orol dengizining tabiiy muvozanatiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekiston va butun Markaziy Osiyo mintaqasida ekologik holatning keskin yomonlashuvi ayniqsa Orol dengizining qurib borishi bilan bog‘liq. Bu jarayonning sabablari murakkab bo‘lib, ularni tabiiy omillar bilan birga inson faoliyatining noxush ta'sirlari ham kuchaytirgan. Orol 25 Toshmatov U. Ekologik vaziyat va uni tiklashning mumkin bo'lgan yo'llari. - T.: O‘zbekiston, 2009. 77-bet. 26 Usmonov D. Orol dengizi atrofida ekologik ta’sirlarning o'rganilishi. - T., 2007. 28-bet. 19 dengizining qurib borishi nafaqat mintaqaning tabiiy muhitini, balki iqtisodiy va ijtimoiy strukturasini ham izdan chiqarishga olib keldi. Sovet Ittifoqining qishloq xo‘jaligi siyosati, ayniqsa, 1960-yillarda O‘zbekistonda intensiv sug‘orishning yo‘lga qo‘yilishi, bu jarayonning asosiy omillaridan biri bo‘ldi. Orol dengiziga yetib boradigan ikkita asosiy daryo — Amudaryo va Sirdaryoning suv resurslari, asosan, paxta va boshqa ekinlarni sug‘orishga sarflanadigan bo‘ldi 27 . O‘sha davrdagi rahbarlar sug‘orishni ko‘paytirish orqali paxta ekinining hosildorligini oshirishni maqsad qilganlar, ammo bu qaror Orol dengizining tabiiy ekologik tizimiga og‘ir zarar yetkazdi. Amudaryo va Sirdaryodan olinadigan suv miqdori ortib, Orol dengiziga boradigan suv miqdori keskin kamaydi. Shu bilan birga, bu davrda amalga oshirilgan sug‘orish tarmoqlarining noaniqligi va texnologik kamchiliklar, sug‘oriladigan yerlarning samaradorligini pasaytirgan. Suvdan foydalanishning samaradorligi kamayganligi sababli, mintaqadagi ekologik muammolar yanada chuqurlashdi. Orol dengizining sathi 1960-yillardan boshlab yil sayin pasayib bordi va 1980-yillarga kelib uning suvi 20 metrga pasaydi, bu esa dengizning yarmidan ortig‘ini qurib ketishiga olib keldi 28 . Orolning qurish jarayoni 1990-yillarga kelib yanada kuchayib, u deyarli ikkiga bo‘linib ketdi. Bu o‘zgarishlar faqat tabiiy dunyoga zarar yetkazish bilan cheklanmay, balki ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni ham keltirib chiqardi. Orol dengizining qurib borishi va uning atrofidagi ekologik falokatlarning to‘liq natijalari chuqur va keng qamrovli bo‘ldi. Quruqlikda qolgan suvsiz bo‘lgan hududlar, pestitsidlar va kimyoviy moddalar bilan zaharlangan tuproqlar va havoni ifloslantirish manbalariga aylandi. Ular havoga uchib, atrofdagi aholi yashash joylariga yoyildi. Orol dengizining qurib borishi O‘zbekistonning aholisining salomatligiga ham ta'sir etdi. Ayniqsa, bolalar orasida nafas olish tizimi kasalliklari, allergik reaksiyalar va respirator kasalliklar ko‘paydi. Orol dengizining qurib borishining 27 Mamatov S. Orol dengizining ekologik holati. Tabiat va ekologiya jurnali. - T., 2014. 28-bet. 28 Shukurov A. Orol fojiasi: Sabablari va oqibatlari. - T.: O'zekspress, 2011. 112-bet. 20 salbiy oqibatlari nafaqat O‘zbekistonga, balki Qozog‘iston va Turkmanistonga ham ta’sir ko‘rsatdi, bu esa keng miqyosdagi ekologik falokatni yaratdi. Bundan tashqari, Orol dengizining qurib borishi, baliqchilik sanoatini deyarli yo‘q qildi. O‘rta asrlarda va 20-asrning boshlarida, Orol dengizining baliqchilik sanoati juda rivojlangan edi. Yirik baliq zavodlari va eksport qilish tizimi butun mintaqaga foyda keltirgan. Ammo Orolning sathi pasayishi bilan baliqchilik sanoati deyarli butunlay yo‘qoldi. Bu nafaqat iqtisodiy zarar keltirdi, balki mintaqada o‘qitilgan mutaxassislar va ishchilarning ish joylarini ham yo‘qotishga olib keldi 29 . Shu bilan birga, baliqchilik sanoatining yo‘qolishi, uning o‘rniga tashkil etilgan sanoat va infratuzilmaning yetersizligi, Orol bo‘yi aholisi uchun yangi iqtisodiy muammolarni yaratdi. Orol dengizining qurish jarayoniga olib kelgan boshqa bir sababi bu tabiatning jiddiy o‘zgarishlariga olib keluvchi salbiy iqlim omillari bo‘ldi. Dengizning qurib borishi mintaqada iqlimning o‘zgarishiga ham ta'sir ko‘rsatdi. Orolning qurigan qismi bo‘yida yuzaga kelgan qumli sahrolar va pestitsidlar bilan ifloslangan yerlar, havoni yanada ifloslantiruvchi omillarga aylanishga boshladi. Bu esa aholi o‘rtasida o‘pka kasalliklari, allergiya va boshqa kasalliklarning tarqalishiga sabab bo‘ldi 30 . Orol atrofida yashovchi odamlar, shuningdek, qum va chang bo‘ronlari bilan yuzma-yuz kelishdi, bu esa ularning kundalik hayotini murakkablashtirdi. XX asrning oxiridan boshlab, ekologik falokatni bartaraf etish uchun bir qator sa’y-harakatlar boshlandi. 2000-yillarda Orol dengizining qurib borishiga qarshi xalqaro hamkorliklar va maxsus loyihalar amalga oshirila boshlandi. 2005 yilda Qozog‘iston hukumati tomonidan amalga oshirilgan Orol dengizining shimoliy qismida suv sathini tiklash bo‘yicha loyiha natijasida shimoliy qismidagi suv sathi biroz ko‘tarildi. Bu loyiha doirasida shimoliy Orolning qayta tiklanishiga olib keladigan yirik suv ombori qurildi, va shu bilan birga baliqchilik sanoatining qayta tiklanishiga yordam berildi. Bu sa’y-harakatlar, ayniqsa, Orolning shimoliy qismida ijobiy ta'sir ko‘rsatdi. 29 Jalilov S. Orol dengizining ekologik zararlari va ularni bartaraf etish. - T., 2006. 24-bet. 30 Turaev M. Orol fojiasi va uning ta’siri. Ekologik tadqiqotlar jurnali. - T., 2011. 22-bet. 21 Shu bilan birga, mintaqada sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish, suv resurslaridan foydalanishni optimallashtirish va tabiiy resurslarni muhofaza qilish bo‘yicha sa’y-harakatlar kuchaytirildi. Bugungi kunda O‘zbekiston va uning qo‘shni davlatlari mintaqada ekologik holatni yaxshilash, energiya samaradorligini oshirish va suvni tejashga qaratilgan tashabbuslarni ilgari surmoqda 31 . Biroq, Orol dengizining butunlay tiklanishi va uning atrofidagi ekologik muammolarning hal etilishi uchun haligacha ko‘plab resurslar va vaqt talab etiladi. Agar bu jarayonlarni to‘g‘ri boshqarish va ekologik ongni oshirishga katta e’tibor qaratilsa, kelajakda Orol dengizining qayta tiklanishi va uning atrofidagi hududlarda yashovchi aholi uchun yaxshilangan yashash sharoitlari yaratish mumkin bo‘ladi. Bu esa nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo mintaqasining barqaror rivojlanishi uchun muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.Orol dengizining qurib ketishi nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va iqtisodiy sohalarga ham katta zarar yetkazdi. Dengiz qurib, uning bo'yidagi hududlar qum va tuzli changga to'ldi 32 . Bu yerdan ko'tarilgan changlar, o'z navbatida, nafaqat O'zbekiston, balki Qozog'iston va boshqa qo'shni davlatlarga ham tarqaldi. Bu jarayon, ayniqsa, salbiy ekologik sharoitlarni yaratdi va aholi salomatligiga jiddiy ta'sir ko'rsatdi. Birinchidan, Orol dengizining qurib ketishi ekologik muvozanatni buzdi. Dastlab dengiz suvi bilan o'zaro aloqada bo'lgan ko'plab o'simlik va hayvonot dunyosi, xususan, baliqchilik sohasi, deyarli yo'q bo'lib ketdi. 1960-yillarda Orol dengizida baliqchilik o'sishining yuqori ko'rsatkichlari kuzatilgan bo'lsa, 1980- yillardan boshlab baliqchilarning soni va baliq yetishtirish hajmi keskin pasayib, hozirgi kunga kelib, bu soha deyarli yo'qolgan. Ikkinchidan, sog'liqni saqlash tizimiga jiddiy ta'sir etdi. Orol dengizining qurishi bilan hosil bo'lgan tuzli changlar nafaqat yer ustida, balki havoda ham tarqalib, nafas olish tizimini buzadigan, qizamiq, bronxial astma va boshqa respirator kasalliklarning kengayishiga olib keldi. Buning natijasida, Orol atrofidagi mintaqalarda sog'liqni saqlash muammolari keskin oshdi. 31 Muminov A. Orol dengizi va uning ekologik muammolariga bag'ishlangan maqolalar. - T.: Fan, 2013. 40-bet. 32 Tursunov E. Ekologik muammolar va ularni hal etishning ilmiy asoslari. - T., 2011. 32-bet. 22 O'zbekistonda, Orol dengizining qurishining ta'siri ayniqsa Samarqand, Buxoro, Xorazm va boshqa viloyatlarda aniq sezilgan. 1960-yillardan 1980- yillargacha Orol dengizining suv sathi qariyb 13 metrga pasaygan. Natijada, dengizning bo'yidagi aholi, avvalo, iqtisodiy noqulayliklarga duch keldi 33 . Paxtachilikda foydalanilgan suv miqdori kamaygan, shuningdek, Orol dengizining qurib ketishi natijasida hududda oziq-ovqat va ichimlik suvi ta'minoti ham jiddiy ravishda kamaydi. Bundan tashqari, iqtisodiy jihatdan ham katta yo'qotishlar ro'y berdi. Orol dengizi atrofidagi mintaqalarda baliqchilik va turizm sohalarining past darajaga tushishi natijasida, ko'plab odamlar o'z ishini yo'qotdi. Qishloq xo'jaligida suv ta'minoti kamayishi, qishloq xo'jaligining umumiy ishlab chiqarishiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonda ekologik o‘zgarishlar va Orol dengizining qurib borishi muammosi jiddiy ahamiyat kasb etdi. Ushbu jarayonlar nafaqat mamlakat ichidagi tabiiy tizimlarni, balki mintaqaviy va global miqyosda ham katta oqibatlarga olib keldi. Orol dengizi qurg‘oqchilikka va inson faoliyatining salbiy ta'siriga uchragan hududlardan biri bo‘ldi. 1960-yillarga kelib, Orol dengizining sathidagi o‘zgarishlar boshlanib, uning suv sathi jiddiy pasayishga yuz tutdi. Orol dengizi Asrning boshlarida deyarli butun o‘lka uchun muhim suv manbai bo‘lib, aholini sug‘orish, baliqchilik va boshqa iqtisodiy faoliyatlar uchun hayotiy ahamiyatga ega edi. Ammo keyinchalik, ayniqsa 1960-yillardan boshlab, ushbu dengizning suvi keskin kamayishni boshladi 34 . Aslida, Orol dengizining qurib borishining asosiy sabablaridan biri Sovet Ittifoqining O‘zbekistonda va qo‘shni Markaziy Osiyo davlatlarida amalga oshirgan qishloq xo‘jaligi siyosati bo‘ldi. 1960-yillarda, ayniqsa, Amudaryo va Sirdaryo daryolarining suvlari intensiv sug‘orish tizimlariga yo‘naltirildi. Ushbu daryolardan olinadigan suv miqdori ortgan sayin, Orol dengiziga yetib boradigan suv miqdori sezilarli darajada kamaydi. Shuningdek, sug‘orish jarayonlarida ishlatiladigan kimyoviy o‘g‘itlar va 33 Mirkamilov M. Orol dengizining qurib ketishi va uning ekologik oqibatlari. Ekologik holat va tahlil. - T., 2012. 17-bet. 34 Juraev S. Ekologik inqiroz va unga qarshi kurash. - T.: Yangi O'zbekiston, 2006. 56-bet. 23 pestitsidlar tuproqning sifatini yomonlashtirdi va ular daryo orqali Orol dengiziga o‘tib, ekologik falokatga olib keldi. Orol dengizining qurib borishi faqat suvning kamayishi bilan cheklanmagan. Suv sathining pasayishi, dengizning bo‘ylab qumli va loyli yerlarning ochilishi, pestitsidlar va boshqa zaharli moddalar tuproqdan havoga tarqalishi kabi salbiy oqibatlarga olib keldi 35 . Bu jarayonlar natijasida ekotizimda katta o‘zgarishlar yuz berdi: Orol dengizidagi baliq resurslari deyarli yo‘qoldi, mintaqada havoning salbiy o‘zgarishi tufayli aholi salomatligiga zarar yetdi. Orolning qurib borishi, shuningdek, yuzlab turli xil hayvonlar va o‘simlik turlarining yo‘qolishiga olib keldi. Ekologik muammo bilan birga, Orol dengizining qurib borishi iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga ham sabab bo‘ldi. Baliqchilik sanoati deyarli butunlay yo‘qolgan, mamlakatning qishloq xo‘jaligi esa suvsiz qolgani uchun katta zarar ko‘rdi. Aholining o‘rtacha salomatlik darajasi ham pasayib ketdi, nafas olish kasalliklari, allergik reaktsiyalar, xususan, respirator kasalliklar tarqaldi. Ayniqsa, mintaqada yashovchi bolalar o‘rtasida yuqori miqdordagi nafas olish va o‘pkaga oid kasalliklar kuzatildi 36 . Bu muammolar faqat O‘zbekistonni emas, balki boshqa Markaziy Osiyo davlatlarini ham o‘z ichiga oldi. 1980-yillardan keyin, ekologik muammoni hal qilish uchun bir qator sa'y- harakatlar boshlangan bo‘lsa-da, Orol dengizining qurib borishi jarayoni to‘xtatilib bo‘lmagan. 2000-yillarda Orol dengizining ikkiga bo‘linganligi (Shimoliy Orol va Janubiy Orol) va uning sathi yanada pasaygani haqida jiddiy ogohlantirishlar paydo bo‘ldi. Shuningdek, xalqaro hamjamiyat va bir qator ekologik tashkilotlar Orol dengizini saqlash uchun qo‘shimcha mablag‘ va texnologiyalarni jalb qilishga harakat qilishdi, ammo bugungi kunda ham Orol dengizining ekologik holati jiddiy xavf ostida qolmoqda. O‘zbekiston hukumati va xalqaro hamkorlar tomonidan amalga oshirilgan sa'y-harakatlar muammolarga yechim topishga harakat qilmoqda. Bunga misol sifatida, Shimoliy Orolning qayta tiklanishi uchun 2005 yilda Qozog‘iston bilan 35 Barotbekov D. Orol dengizi qurib ketishi va oqibatlari. - T., 2009. 40-bet. 36 Shukurov A. Orol havzasida ekologik o'zgarishlar. Ekologiya masalalari. - T., 2009. 14-bet 24 hamkorlikda Qayta tiklanish loyihasi amalga oshirilganligi ko‘rsatilishi mumkin. Bu loyiha doirasida Orol dengizining shimoliy qismidagi suv sathi biroz tiklandi va bu sohada baliqchilik faoliyatining qayta tiklanishi amalga oshirildi 37 . Shuningdek, sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish, suvni tejash va ekologik jihatdan toza texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha bir qator ishlar olib borilmoqda. Biroq, Orol dengizining butunlay tiklanishi yoki ekologik holatining yaxshilanishi uchun ko‘plab yillar davomida davom etadigan sa'y-harakatlar va resurslar talab etiladi. Shuningdek, ekologik muammo faqat tabiiy resurslarni tejash bilan cheklanmasdan, jamiyatning ekologik ongini oshirish va barqaror rivojlanish tamoyillarini joriy etish orqali hal etilishi mumkin. 2.2. Orol fojiasining hududdagi aholi ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga ta’siri Orol fojiasi, ya'ni Orol dengizining qurishi va uning atrofidagi hududda yuzaga kelgan ekologik, iqtisodiy, va ijtimoiy inqirozlar, O‘zbekistonning janubiy hududlarida, xususan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatida katta ijtimoiy-iqtisodiy ta'sir ko'rsatgan. Orol dengizining qurishi nafaqat tabiiy muhitga, balki bu hududlardagi aholi hayoti, ularning iqtisodiy faoliyatiga, sog‘liqni saqlash tizimiga va umumiy farovonlikka salbiy ta'sir ko‘rsatdi. Orol dengizining qurish jarayoni 1960-yillarning boshlariga borib taqaladi. Shu davrda, Sovet Ittifoqining sug‘orish siyosati natijasida Amudaryo va Sirdaryo daryolarining suvlaridan oshirilgan foydalanish boshlanib, bu suvlar dengizga yetib borishning oldini oldi 38 . Natijada, Orol dengizi ko‘lini tashkil etgan suv sathining darajasi keskin pasayib, uning hududi qisqardi. Bu o‘zgarishlar Orol dengizining qurishi va atrofidagi tabiiy muhitning keskin yomonlashuviga olib keldi. Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan ekologik inqiroz, birinchi navbatda, sug‘orish qishloq xo‘jaligi tizimini jiddiy zararga uchratdi. Orol dengizi bo‘yida joylashgan hududlarda qishloq xo‘jaligi, ayniqsa paxtachilik, dehqonchilik va baliqchilikni rivojlantirish asosiy iqtisodiy faoliyat turlaridan biri edi. Orol dengizining qurishi bilan birga, 37 Kamilov M. Orol fojiasining mintaqaviy iqtisodiy ta’siri. - T.: Davlat, 2007. 34-bet. 38 Mirov A. Orol dengizining ekologik tahlili va tiklash choralari. - T., 2013. 36-bet. 25 dengizning mintaqadagi baliqchilik sanoatiga ta'siri sezilarli darajada kamaydi 39 . Dastlabki yillarda baliqchilikda hosil bo‘lgan inqiroz, uning iqtisodiy samarasizligini keltirib chiqardi va yuzlab odamlar ish o‘rinlaridan ayrildi. Orol fojiasining iqtisodiy oqibatlari faqat baliqchilik bilan cheklanib qolmadi. Orol atrofidagi mintaqalarda, ayniqsa Qoraqalpog‘iston va Xorazm viloyatlarida sug‘orish tizimining buzilishi va yerlarning sho‘r bo‘lishi natijasida qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ishlab chiqarilishi kamaydi. Paxtachilik, g‘alla va sabzavot yetishtirishda yuzaga kelgan qiyinchiliklar, mintaqaning iqtisodiy rivojlanishiga katta to‘siq bo‘ldi. Sug‘orish tizimining yomonlashuvi, turlarning o‘zgarishi va tuproqning sho‘r bo‘lishi natijasida mintaqaning iqtisodiy asoslari kuchli zararga uchradi. Orol fojiasi O‘zbekistonning janubiy hududlarida, xususan Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatida nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘ldi. Orol dengizining qurishi, bu hududlarning iqtisodiy tizimi va aholisi uchun bir qator salbiy oqibatlar keltirib chiqardi 40 . Ijtimoiy va iqtisodiy ta’sirlar keng ko‘lamli va uzoq muddatli bo‘lib, hududdagi yashash sharoitlari, odamlarning turmush tarzi, bandlik, sog‘liqni saqlash tizimi, ta'lim va boshqa sohalarda jiddiy o‘zgarishlarga olib keldi. Aholi migratsiyasi va yangi ijtimoiy muammolar - Orol dengizining qurishi va uning oqibatlari hududdagi aholining migratsiyasiga olib keldi. Paxtachilik va baliqchilik kabi asosiy iqtisodiy tarmoqlarning deyarli butunlay barbod bo‘lishi, ko‘plab odamlarni o‘z uylaridan ko‘chishga majbur etdi. Boshqa hududlarga ko‘chib ketgan aholi, asosan, shaharlarga yoki boshqa qishloq hududlariga joylashdi 41 . Bu migratsiya natijasida:  Yangi joylarda resurslar taqsimotidagi qiyinchiliklar paydo bo‘ldi.  Muvaffaqiyatli ko‘chib kelganlar uchun ham yangi ijtimoiy ziddiyatlar va inqirozlar yuzaga keldi. 39 Umarov A. Ekologik holat va iqtisodiy inqiroz. Ekologiya tahlili jurnali. - T., 2008. 19-bet. 40 Turaev T. Ekologik masalalar va jamiyat. - T.: O'zbekiston, 2014. 48-bet. 41 Rahmatullaev R. Orol dengizining ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri. - T., 2015. 33-bet. 26  Migrantlarning yangi joylarda ta'lim olish, sog‘liqni saqlash xizmatlariga erishish va bandlik muammolariga duch kelishlari kutilgan natijalarni bermadi. Sog‘liqni saqlashdagi o‘zgarishlar - Orol fojiasining ijtimoiy ta’sirlaridan biri, hududdagi aholi orasida sog‘liqni saqlash tizimining yomonlashishidir. Orol dengizining qurishi natijasida havoda qum va tuz zarrachalarining ko‘payishi va ularning nafas olish tizimiga ta’siri sezilarli darajada oshdi. Shuningdek, og‘ir ekologik holat:  Qishloq aholisida nafas yo‘llari kasalliklari, allergik reaktsiyalar va saraton kasalliklari tez-tez uchray boshladi.  Havo ifloslanishi va tuproqning sho‘r bo‘lishi natijasida, mintaqada tibbiy xizmatlar yetersiz bo‘lib, kasalliklar va o‘lim holatlari ko‘paydi.  Bolalar o‘rtasida sog‘liqni saqlash va ovqatlanish masalalari ham o‘z o‘rnini topdi. Orol dengizining qurishi, ayniqsa, bolalar orasida xastaliklar va umr ko‘rish davomiyligini qisqartirdi. Aholi farovonligi va kambag‘allik - Orol fojiasi mintaqadagi aholining farovonligiga ham jiddiy ta'sir ko‘rsatdi. 1990-yillarda va keyingi yillarda Orol atrofidagi hududlarda kambag‘allik darajasi keskin oshdi. Iqtisodiy faoliyatning asosan sug‘orish va baliqchilikka asoslanganligi sababli 42 , bu sohalarda yuzaga kelgan inqiroz, aholining iqtisodiy farovonligini ta'minlaydigan asosiy manbalarni yo‘qotishlariga olib keldi. Aholining: - Ishsizlik darajasi yuqorilashdi, ayniqsa, yirik qishloq xo‘jaligi va baliqchilik fermerliklari faoliyatining to‘xtashidan keyin. - Orol atrofidagi hududlarda, ayniqsa, Orol fojiasi yuzaga kelgan yillar davomida, aholining iqtisodiy imkoniyatlari sezilarli darajada cheklandi, shu bilan birga ko‘plab oilalar kambag‘allikda qolishdi. Ijtimoiy muammolar va psixologik ta'sirlar - Orol fojiasi odamlar psixologiyasiga ham kuchli ta'sir ko‘rsatdi. Hududdagi insonlar nafaqat ekologik yomonlashuvni, balki iqtisodiy zaiflashishni ham boshdan kechirishdi 43 . Ijtimoiy 42 Akramov D. Orol dengizining ijtimoiy ta’siri. Ekologiya va jamiyat jurnali. - T., 2015. 30-bet. 43 Akramov A. Orol havzasida tabiiy resurslar va ularni boshqarish. - T.: O'zbek tili, 2015. 50-bet. 27 inqirozlar, turli tashvishlar va depressiya holatlari ko‘paydi. Jamiyatda: - Stress va psixologik kasalliklar, xususan, migratsiya va ish o‘rinlarining kamayishi tufayli, tobora ko‘paydi. - Aholining psixologik farovonligi va umumiy ruhiy holati sezilarli darajada yomonlashdi. Baliqchilik sanoatining barbod bo‘lishi - Orol dengizining qurishi bilan bog‘liq eng katta iqtisodiy zararlardan biri, mintaqadagi baliqchilik sanoatining deyarli yo‘qolishidir. Orol dengizining sathining pasayishi, baliqlar uchun muhitni jiddiy ravishda o‘zgartirib, baliqchi qishloqlarni ishsiz qoldirdi. 1960-yillarda Orol dengizida baliqchilik sanoati rivojlangan bo‘lsa, 1980-yillarga kelib bu tarmoqning yarmidan ko‘pi barbod bo‘ldi. Shu sababdan: - Minglab odamlar baliqchilikdan yaroqsiz bo‘lgan yerda ishlash imkoniyatini yo‘qotdi. - Mahalliy iqtisodiyotda baliqchilikning roli qisqarib, o‘rniga boshqa tarmoqlar rivojlanishiga zarurat tug‘ildi. Qishloq xo‘jaligi: sug‘orish muammolari va sho‘rlanish - Orol fojiasining yana bir muhim iqtisodiy oqibati, sug‘orish tizimining yomonlashuvidir. Suv manbalarining kamayishi va tuproqning sho‘r bo‘lishi qishloq xo‘jaligi uchun jiddiy to‘siq yaratdi 44 . Paxtachilik, g‘alla va sabzavot yetishtirishda yuzaga kelgan qiyinchiliklar, mintaqaning iqtisodiy asoslarini yemirgan holda, qishloq xo‘jaligining samaradorligini pasaytirdi. Xususan:  Qishloq xo‘jaligi yerlarining sho‘rlanishi va suv manbalarining kamayishi, mahsulotlar hosilining kamayishiga olib keldi.  Qishloq xo‘jaligi tarmoqlari, ayniqsa paxtachilik, kutilgan darajada o‘sish va rivojlanishni ko‘rsata olmadi. Ishsizlik va bandlik - Orol fojiasi natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy inqiroz, ishsizlik darajasining ortishiga olib keldi. Ishsizlikning o‘sishi, odamlarning o‘z oilalarini boqish va barqaror daromad olish imkoniyatlarini kamaytirdi. Ishsizlikning o‘sishi, shuningdek, jismoniy va aqliy kasalliklarning ko‘payishiga 44 Zarifov T. Ekologik muammolar va xalqaro hamkorlik. - T., 2010. 20-bet. 28 sabab bo‘ldi 45 . Ko‘plab odamlar yangi ish o‘rinlarini topishda qiynalib, eski iqtisodiy tizimga asoslangan ishlarga kirish imkoniyatini yo‘qotishdi. Orol fojiasining O‘zbekistonning janubiy hududlariga ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri uzoq davom etgan va haligacha davom etayotgan bir jarayon bo‘lib qolmoqda. Orol dengizining qurishi nafaqat tabiiy muhitni, balki ijtimoiy tuzilmani, iqtisodiy faollikni va insonlar hayotini chuqur o‘zgartirib yubordi. Iqtisodiy qiyinchiliklar, ijtimoiy nohaqliklar va sog‘liqni saqlash tizimida yuzaga kelgan muammolar bugungi kunda ham mintaqadagi aholi uchun katta tahdid solmoqda 46 . O‘zbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilgan choralar, haligacha to‘liq samarali natija bermagan bo‘lsa-da, Orol fojiasining oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan yangi imkoniyatlarni yaratishda davom etmoqda. 45 Salimov A. Ekologik xavflar va ijtimoiy oqibatlar. Ekologiya va jamiyat. - T., 2010. 21-bet. 46 Otajonov A. Orol fojiasining ekologik yutuqlari va inqirozga qarshi kurash. - T., 2014. 29-bet. 29 XULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, “O` zbekistonda XX asrning ikkinchi yarmida ekologik vaziyatning og` irlashuvi va Orol fojiasi” – mavzusidagi kurs ishi uchun quyidagi xulosalar belgilab olindi. XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekiston hududida ekologik vaziyatning og‘irlashuvi va Orol fojiasi keng tarqalgan ekologik muammolarga aylangan. Bu davrda O‘zbekistonni tashqi va ichki omillar tufayli yirik ekologik inqirozlar o‘rab oldi. Xususan, Orol dengizining qurib ketishi, yerni haddan tashqari sug‘orish va kimyoviy o‘g‘itlar, pestitsidlar kabi zararlovchi moddalarning intensiv ishlatilishi natijasida yuzaga kelgan ekologik inqirozlar O‘zbekiston va uning aholisi uchun og‘ir oqibatlarga olib keldi. Birinchidan - Orol dengizining qurib ketishi, O‘zbekistonning eng katta ekologik fojiasiga aylangan. Sovet Ittifoqi davrida Orol dengizi suvi deyarli butunlay sug‘orish maqsadida yostig‘idan olish uchun ishlatilgan, bu esa dengizning darajasining keskin pasayishiga olib keldi. Bu jarayon natijasida dengizning yuzasi katta qismini yo‘qotdi va Orol dengizining mintaqaviy iqlimi va biologik xilma-xilligi jiddiy zarar ko‘rdi. Dengizning qurib ketishi, undan chiqayotgan tuzli va iflos havoning yomonlashuvi, yerlarning degladatsiyasi va suv resurslarining kamayishi kabi masalalarni keltirib chiqardi. Ikkinchidan - Dengizning qurishiga sabab bo‘lgan sug‘orish tizimlari O‘zbekistonning dehqonchilik va qishloq xo‘jaligi uchun juda muhim bo‘lsa-da, bu tizimlarning noto‘g‘ri boshqarilishi yerni sug‘orishdagi samaradorlikni pasaytirishga va tuproqning tuzlanishiga olib keldi. Bundan tashqari, sug‘orish jarayonlarida ishlatilgan kimyoviy moddalar va pestitsidlar tuproqning sifatini yomonlashtirib, qishloq xo‘jalik mahsulotlarining sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu omillar, o‘z navbatida, inson salomatligi va biota uchun xavf tug‘dirdi. Uchinchidan - XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekistonning ekologik vaziyatidagi o‘zgarishlar faqat Orol dengizining qurib ketishi bilan cheklanmaydi. Yerlardagi eroziya, havoning ifloslanishi, suv ta’minoti va resurslarining kamayishi kabi muammolar ham keng tarqalgan. Shu bilan birga, tabiiy resurslarni 30 ortiqcha iste’mol qilish va ekologik muvozanatning buzilishi hududning ijtimoiy- iqtisodiy holatiga ham jiddiy zarar etkazdi. Aholining salomatligi yomonlashdi, ayniqsa, Orol dengizining qurigan qirg‘oq hududida yashovchi odamlar orasida respirator kasalliklar va boshqa kasalliklarning tarqalishi kuchaydi. To`rtinchidan - Shuningdek, ekosistemadagi o‘zgarishlar hayvonot va o‘simlik dunyosiga ham ta’sir qildi. Orol dengizi o‘zining biologik xilma-xilligi bilan mashhur bo‘lsa-da, uning qurib ketishi ko‘plab baliq va boshqa suv organizmlarining yo‘qolishiga olib keldi. Bu holat nafaqat ekologik muvozanatni buzdi, balki iqtisodiyotda ham salbiy ta’sir ko‘rsatdi, chunki baliqchilik sanoati va mahalliy aholi turmushiga asoslangan boshqa sohalar katta zarar ko‘rdi. Beshinchidan - Orol fojiasining oqibatlari uzoq muddatli ekologik va ijtimoiy salbiy ta’sirlarni keltirib chiqardi. Bu fojia O‘zbekistonning ekologik siyosatini va dunyoqarashini tubdan o‘zgartirishga sabab bo‘ldi. Ayniqsa, xalqaro jamoatchilik va ekologik tashkilotlar tomonidan bu muammoning yechilishi bo‘yicha amalga oshirilgan tashabbuslar ko‘plab tadqiqotlar va loyihalar orqali chuqur o‘rganildi. Bugungi kunda, Orol fojiasi va O‘zbekistonning ekologik holati jahon miqyosida katta e’tibor bilan kuzatilmoqda va O‘zbekiston bu muammolarni hal qilish uchun yangi strategiyalar ishlab chiqmoqda. Umuman olganda, XX asrning ikkinchi yarmida O‘zbekiston hududidagi ekologik vaziyatning og‘irlashuvi, asosan, inson faoliyati, noto‘g‘ri boshqaruv va tabiiy resurslardan beparvo foydalanishning oqibati bo‘ldi. Orol dengizining qurishi, yerlarning degradatsiyasi, havoning ifloslanishi va boshqa muammolar xalq salomatligi, iqtisodiy rivojlanish va ekologik muvozanatga katta zarar yetkazdi. Bu holat, shu bilan birga, ekologik tiklanish va barqaror rivojlanish uchun yangi yondashuvlar va global hamkorlikni talab qilmoqda. 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI I.ADABIYOTLAR 1. Akramov A. Orol havzasida tabiiy resurslar va ularni boshqarish. - T.: O'zbek tili, 2015. 50-bet. 2. Bergman A. Orol dengizining qurib ketish jarayoni. - Moskva: Nauka, 1997. 104-bet. 3. Buzunov B. Ekologiya va ijtimoiy taraqqiyot. - T.: O'zbekiston, 2002. 65- bet. 4. Davronov A. Orol fojiasining uzluksiz monitoringi. - T.: O'zbekiston, 2010. 88-bet. 5. Iskandarov F. Orol havzasida iqlim o'zgarishlari va ekologik muammolar. - T.: UzFan, 2012. 30-bet. 6. Juraev S. Ekologik inqiroz va unga qarshi kurash. - T.: Yangi O'zbekiston, 2006. 56-bet. 7. Kamilov M. Orol fojiasining mintaqaviy iqtisodiy ta’siri. - T.: Davlat, 2007. 34-bet. 8. Muminov A. Orol dengizi va uning ekologik muammolariga bag'ishlangan maqolalar. - T.: Fan, 2013. 40-bet. 9. Maxmudov M. Orol fojiasi va uning ekologik oqibatlari. - T.: Akademnashr, 2005. 45-bet. 10. Nurmatov D. Ekologik inqiroz va uning ijtimoiy ta'siri. - T.: O'zbekiston, 2008. 60-bet. 11. O'rozov M. Orol dengizi va uning ekologik xavflari. - T.: O'zbekiston nashriyoti, 2011. 90-bet. 12. Raxmatov R. Orol dengizi va uning atrof-muhitga ta'siri. - T.: Ma’naviyat, 2004. 15-bet. 13. Shukurov A. Orol fojiasi: Sabablari va oqibatlari. - T.: O'zekspress, 2011. 112-bet. 14. Toshmatov U. Ekologik vaziyat va uni tiklashning mumkin bo'lgan yo'llari. - T.: O‘zbekiston, 2009. 77-bet. 32 15. Turaev T. Ekologik masalalar va jamiyat. - T.: O'zbekiston, 2014. 48-bet. II. AVTOREFERATLAR VA DISSERTATSIYALAR 1. Abdullaev F. Orol fojiasining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari. - T., 2010. 25-bet. 2. Barotbekov D. Orol dengizi qurib ketishi va oqibatlari. - T., 2009. 40-bet. 3. Berkovskaya I. Ekologik o'zgarishlar va ijtimoiy-siyosiy ta’siri. - T., 2013. 16-bet. 4. Jalilov S. Orol dengizining ekologik zararlari va ularni bartaraf etish. - T., 2006. 24-bet. 5. Jasurbekov M. Orol havzasidagi ekologik ta’sirlarni kamaytirish. - T., 2012. 22-bet. 6. Mavlyanov F. Orol fojiasi va uning atrof-muhitga ta’siri. - T., 2007. 35-bet. 7. Mirov A. Orol dengizining ekologik tahlili va tiklash choralari. - T., 2013. 36-bet. 8. Otajonov A. Orol fojiasining ekologik yutuqlari va inqirozga qarshi kurash. - T., 2014. 29-bet. 9. Rahmatullaev R. Orol dengizining ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri. - T., 2015. 33- bet. 10. Rahimov S. Orol dengizining ekologik inqirozi va uning oqibatlari. Avtoreferat. - T., 2011. 15-bet. 11. Saidov J. Orol dengizi va iqlim o'zgarishlari. - T., 2005. 20-bet. 12. Shamsutdinov M. Orol dengizining ekologik inqirozi va ekologik tiklash jarayonlari. - T., 2014. 30-bet. 13. Tursunov E. Ekologik muammolar va ularni hal etishning ilmiy asoslari. - T., 2011. 32-bet. 14. Usmonov D. Orol dengizi atrofida ekologik ta’sirlarning o'rganilishi. - T., 2007. 28-bet. 15. Zarifov T. Ekologik muammolar va xalqaro hamkorlik. - T., 2010. 20-bet. 16. Zaynullaev A. Ekologik muammolar va iqtisodiyotga ta'siri. - T., 2008. 18- bet. 33 III. ILMIY JURNAL MATERIALLARI 1. Akhmedov R. Orol fojiasi va ekologik xatarlari. Ekologiya ilmiy jurnali. - T., 2010. 10-bet. 2. Akramov D. Orol dengizining ijtimoiy ta’siri. Ekologiya va jamiyat jurnali. - T., 2015. 30-bet. 3. Berkovska S. Ekologik zararlar va ularni minimallashtirish. Ekologik masalalar va yechimlar. - T., 2013. 27-bet. 4. Iskandarov F. Ekologik inqiroz va mintaqaviy iqtisodiyot. Ekologiya va iqtisodiy taraqqiyot jurnali. - T., 2012. 18-bet. 5. Jasurbekov M. Orol dengizining ekologik holati va oqibatlari. O’zbekiston ekologiya jurnali. - T., 2014. 35-bet. 6. Juraev R. Orol dengizining iqlim o'zgarishlari bilan bog'liq masalalar. Geografiya va ekologiya jurnali. - T., 2013. 15-bet. 7. Mamatov S. Orol dengizining ekologik holati. Tabiat va ekologiya jurnali. - T., 2014. 28-bet. 8. Maxmudov D. Orol dengizining ekologik inqirozi. O'zbekiston ekologiya jurnali. - T., 2009. 23-bet. 9. Mirkamilov M. Orol dengizining qurib ketishi va uning ekologik oqibatlari. Ekologik holat va tahlil. - T., 2012. 17-bet. 10. Raxmatov A. Orol havzasidagi ekologik o'zgarishlar. Ekologiya va iqlim jurnali. - T., 2007. 20-bet. 11. Salimov A. Ekologik xavflar va ijtimoiy oqibatlar. Ekologiya va jamiyat. - T., 2010. 21-bet. 12. Shukurov A. Orol havzasida ekologik o'zgarishlar. Ekologiya masalalari. - T., 2009. 14-bet. 13. Suleymanov K. Orol dengizining ekologik inqirozi va uning iqtisodiy ta’siri. Fan va ekologiya jurnali. - T., 2008. 25-bet. 14. Toshev E. Orol dengizining ekologik holati va ijtimoiy oqibatlari. Ekologiya va ijtimoiy rivojlanish. - T., 2011. 12-bet. 34 15. Turaev M. Orol fojiasi va uning ta’siri. Ekologik tadqiqotlar jurnali. - T., 2011. 22-bet. 16. Umarov A. Ekologik holat va iqtisodiy inqiroz. Ekologiya tahlili jurnali. - T., 2008. 19-bet. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA EKOLOGIK VAZIYATNING OG`IRLASHUVIGA OLIB KELGAN OMILLAR

1.1 Sanoat va qishloq xo`jaligi faoliyatining ekologiyaga ta’siri

1.2 Ekologik vaziyatning og`irlashuvi sababli kelib chiqqan ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar

II.BOB. OROL FOJIASINING SABABLARI VA OQIBATLARI VA AHOLI HAMDA IQTISODIYOTGA TA’SIRI

2.1 Ekosistemada yuzaga kelgan o`zgarishlar va Orol dengizining qurib borishi

2.2. Orol fojiasining hududdagi aholi ijtimoiy-iqtisodiy tizimiga ta’siri

III. XULOSA

IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить