Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 120.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbekistonda zo‘rlik bilan o‘tkazilgan jamoalashtirish va uning oqibatlari

Купить
O‘ZBEKISTONDA ZO‘RLIK BILAN O‘TKAZILGAN JAMOALASHTIRISH VA UNING OQIBATLARI MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent – 2024 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………..3 I BOB. O‘ZBEKISTONDA ZO‘RLIK BILAN O‘TKAZILGAN JAMOALASHTIRISH VA UNING OQIBATLARI 1.1 XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o`tkazilgan jamoalashtirish siyosati va uning sabablari ……………………………………………………………….9 1.2. XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o`tkazilgan jamoalashtirish siyosati oqibati va uning bosqichlari .....................................................................................15 II. BOB. XX ASR 30-YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA JAMOALASHTIRISH NATIJASIDA PAXTACHILIK SOHASINING USTUN MAVQEYGA QO‘YILISHI 2.1. Sotsialistik qayta qurish va jamoalashtirish masalalarining tarixiy hujjatlardagi tavsifi……………………………………………………………………………….23 2.2. Sovetlarning O‘zbekistonda yuritgan umumiy jamoalashtirish siyosati va uning uning dehqonchilik va chorvachilikka ta’siri ………….…………..………….……. 28 XULOSA………………………………………………….………...……….……. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………….………………..37 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi . J amiyatimizda yuz berayotgan tub iqtisodiy, siyosiy, madaniy o‘zgarishlar o‘tmishga va bugungi tariximizga yangicha qarashlarni vujudga keltirish tabiiy xoldir. O‘zbekiston o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘lini belgilayotgan davrda tarixga, ayniqsa, 20-yillardagi tarixiy voqyealikka, davr xodisalarga qiziqish qonuniy ravishda kuchaydi. Zero, hozirgi vaqtda tarixiy haqiqatni to‘g‘ri baholash zarurati kun tartibidagi muhim masalalardan biri bo‘lib qoldi. Binobarin, tarix voqealariga real baho berish ma'naviyatimizning tiklanayotganligidan nishonadir. O‘zbekiston Prezidenti Islom Karimov aytib o‘tganidek: “Halqning ma'naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish O‘zbekistonda davlat va jamiyatning eng muhim vazifasidir. Ma'naviyat o‘z xalqining tarixini, uning madaniyati va vazifalarini chuqur bilish va tushunib yetishga suyangandagina qudratli kuchga aylanadi. Tarixga murojaat qilar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak. Xotirasiz barkamol kishi bo‘lmaganidek, o‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi ham bo‘lmaydi” Shu nuqtai nazardan qaraganda bugungi kundagi ko‘pgina fojialarimiz va qiyinchiliklarimiz keyingi o‘n yillarda umuminsoniy qadriyatlardan chekinganimizning oqibatida yuz berayotganligi shubha tug‘dirmaydi. O‘tmishga, bo‘lib o‘tgan tarixiy burilish natijalariga murojaat qilargan millionlab odamlar ba'zan g‘ayriihtiyoriy ravishda, hozirgi zamonda ham inqilobiy to‘ntarishlarni amalga oshirish mumkinligiga ishonch xosil qiladilar. Tarixiy voqyealarning tajriba va saboqlaridan hozirgi sharoitda foydalanishga harakat qiladilar. Tarixiy fanlarning eng muhim masalalarini chuqur o‘rganishga qiziqish kuchaygan hozirgi vaqtda ziddiyatli 20-30 yillardagi O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy 3 hayotini atroflicha, har tomonlama o‘rganish maqsadga muvofiqdir. Tadqiqotning ishining obekti: O‘zbekistonda 1929-1938-yillarda o‘tkazilgan jamoalashtirish siyosatini o‘rganish jarayoni. Tadqiqotning ishining predmeti : O‘zbekistonda 1929-1938-yillardagi zo‘rlik bilan o‘tkazilgan jamaolashtirish jarayonini o‘rganish usullari, metodlari va vositalari. Tadqiqotning ishining maqsadi: Sovet mustamlakachilik tizimining mazmun-mohiyatini ochib berish. Mazkur davrda O‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotning markazga qaramlik holatida bo‘lganligini, uning salbiy oqibatlarini ochib berish. Sovet hokimiyat tizimining o‘ziga xos xususiyatlari, hokimiyatni zo‘rlik bilan boshqarilish tartib - qoidalari haqqoniy tarzda yoritib berish.Majburan jamoalashtirish siyosati va uning salbiy oqibatlarini yoritib berish. O’rta osiyo va O’zbekistondagi dehqonchilik va chorvachilikning ahvoli va olib borilgan o’zgartishlarni yoritib berish. Tadqiqotning ishining vazifalari: Sovet mustamlakachilik tizimida O‘zbekistondagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy hayotning markazga qaramlik holatida bo‘lganligini, uning salbiy oqibatlarini ochib berishda turli ilmiy tadqiqot metodlari asosida o‘rganish maqsadida quyidagi vazifalar belgilab olindi: - O‘rta Osiyo respublikalarida sovetlarning 25-41 yillarda yuritgan mustamlakachilik siyosati va uning oqibatlarini yoritish; - Sovetlarning O‘zbekistonda yuritgan iqtisodiy siyosati, uning mustamlakachilik mohiyatini yoritib berish; - O‘zbekistonda sanoatlashtirish va jamolalashtirish siyosati haqidagi ma’lumotlarni jamlash va uni tahlil qilish; - O`zbekistonda mustamlakachilikka asoslangan iqtisodiy siyosatning oqibatlarini yoritishdan iborat. Mavzuning o‘rganilish darajasi. O‘zbekistonda sovet davridagi jamoalashtirish tarixiga doir ilmiy adabiyotlar va maqolalarni arxivshunoslik jihatidan tahlil qilish holatlari ushbu mavzuga bag‘ishlangan ayrim ilmiy asarlarning 4 kirish qismida uchraydi. Bu kabi asarlar jumlasiga R.H.Aminova, A.YU.Ibragimova, B.A.Tulepbaev, V.YA.Nepomnin, S.S.Saidaliev asarlarini kiritish mumkin. Sovetlar hokimiyati yillarida “quloqlarni sinf sifatida tugatish” masalasiga alohida mavzu sifatida bag‘ishlangan bir qator ilmiy tadqiqot asarlari ham yaratilgan bo‘lib, ularda ham o‘rganilgan muammo butun butun ittifoq miqyosida tahlil qilingan. Ushbu asarlarni tahlil qiluvchi va uning ayrim jihatlarini arxivshunoslik nuqtai-nazaridan umumlashtiruvchi alohida maqolalar ham mavjud. Jamoalashtish va jamoalarning keyingi fojiali taqdiri masalasini tadqiq etish so‘nggi vaqtlarda qizg‘in davom etmoqda. Bu o‘rinda R.T.SHamsutdinov, N.Karimov, M.Abdullaevlarning bir qator maqola va ilmiy tadqiqotlarini ko‘rsatib o‘tish joizdir. Bu maqolalarda o‘zbek arxivshunosligida birinchi bor “kollektivlashtirish”larning taqdiri xususida so‘z yuritilgan. Tadqiqotlarda asosan, O‘zbekistondan Ukrainaning Xerson viloyatiga surgun qilingan «quloq» xo‘jaliklari va ularning fojeali taqdiri keng ko‘lamdagi arxiv xujjatlari asosida atroflicha tahlil qilingan. Mustaqillik yillarida respublikamizda yoppasiga jamoalashtirish va “quloq” qilish siyosatini haqqoniy o‘rganish sari qadam tashlangach, ushbu mavzuni manbashunoslik va arxivshunoslik nuqtai-nazaridan o‘rganish borasida ham ma‘lum izlanishlar amalga oshirilmoqda. Ta‘kidlab o‘tmoq lozimki, hozirgi kunda O‘zbekistonda yoppasiga jamoalashtirish va “quloq” qilish siyosati va amaliyoti tarixiga bag‘ishlangan asarlarni arxivshunoslik bo‘yicha tadqiq etish biron bir dissertatsion ishda alohida mavzu sifatida izlanish ob‘ekti bo‘lmagan. Shu sababli ham kurs ishida ushbu masalani arxivshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish va nazariy xulosalar chiqarishga harakat qilindi. Tadqiqotning usullari: tarixiylik, tizimlashtirish, qiyosiy, muammoviy xronologik hamda fanlararo yondashuv kabi ilmiy tadqiqot usullari hamda xolislik tamoyillaridan foydalanildi. 5 Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Mavzu doirasida olib borilgan tadqiqotlar va olingan natijalar o‘zbek davlatchiligi tarixida, xususan, sovetlar davridagi davlat boshqaruvi va uning tuzilishi, tadrijiy rivoji hamda davlat faoliyati kabi masalalarni yoritishda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). Bu davrga oid tadqiqotlar tarixiga yuzlanadigan bo‘lsak, 2 bosqichda sovet davri tarixshunosligi va mustaqillik davri tarixshunosligi. O‘zbekistonda kolxoz qurilishi tarixini o‘rganish kollektivlashtirish siyosati bilan bir vaqtda boshlandi. 30-yillarning birinchi yarmida respublikada E.Zelkina, I.Benediktov, S.Arxangelskiy, A.Anishev, A.Itkin, A.Ikromov, F.Xodjayevlar tomonidan bu masalaga bag ishlangan risolalar nashrʻ etilgan. Kolxoz harakatining dolzarb tarixiy va iqtisodiy masalalarini muhokama qildilar. Bu risolalarning aksariyati (masalan, A. Ikromov, F. Xuzayev, E. Zelkina, I. Benediktov) bevosita nazariyotchilar, to g rirog i O zbekistonda kollektivlashtirish ʻ ʻ ʻ ʻ siyosatining amaliyotchilari bo lgan hukumat va partiya rahbarlari tomonidan ʻ yozilgan. Binobarin, bu asarlar tarixiy tadqiqot ishlari emas, balki O‘zbekistonda “agrar inqilob” va “sotsialistik qurilish” tajribasini umumlashtiruvchi va bu borada dasturiy hujjatlar vazifasini bajaruvchi nutq va maqolalardir. Bu risolalar kollektivlashtirish masalasida yuzaga kelgan ziddiyatlarda siyosiy mafkura vazifasini bajargan. O‘zbek qishlog‘ining sotsialistik taraqqiyot yo‘li ulug‘vor voqea sifatida talqin qilinsa-da, bu tadbirlar davomida yuzaga kelgan kelishmovchiliklar, xalqning muammolari, noroziliklari haqida birorta ham fikr bildirilmadi. Shuningdek, bu risolalardagi asosiy g‘oya o‘zbek qishlog‘ining ijtimoiy qatlamlarini birlashtirish, sinfiy kurashni kuchaytirishga qaratilgan. Shunday qilib, ular o zbek qishloqlarida ʻ kollektivlashtirish siyosati boshlangan davrda boy, feodal qatlamlar hukmronligi hukmron bo lganligi, shu bois kolxoz harakati keskin sinfiy kurash bilan kechgan ʻ degan fikr ilgari surilganligini ta kidladilar . Ammo bu risolalarda 1925-1929 ʼ yillarda respublikada amalga oshirilgan yer-suv islohoti davrida yirik yer egalari va boy xo‘jaliklarning ko‘pchiligi, ya’ni “boy”, “ekspluatator-feodallar tabaqasi” deb atalganligi qayd etilmagan. vayron qilingan.Kollektivlashtirish siyosatining 6 zo‘ravonlik va majburlash yo‘li bilan amalga oshirilishi O‘zbekistonda keng dehqonlar ommasining keskin noroziligiga sabab bo‘ldi. Respublikaning ko pginaʻ viloyatlarida kollektivlashtirish va qo zg olonga qarshi ommaviy norozilik ʻ ʻ namoyishlari avj oldi, hatto ba zi joylarda bu harakatlar sovet tuzumiga qarshi ʼ siyosiy kurashga aylanib ketdi. Kollektivlashtirish siyosati natijasida qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi keskin pasaydi, hosildorlik va samaradorlik to xtadi. ʻ ʻ Chorvachilik ayniqsa kollektivlashtirish davrida tanazzulga yuz tutdi. Asosiysi, kollektivlashtirish natijasida dehqonlarning mehnatga bo‘lgan qiziqishi, xo‘jalik yuritish istagi so‘ndi. Qishloq xo‘jaligidagi bunday inqiroz 1933-1935 yillarda O‘zbekistonda ham qashshoqlik, ba'zi joylarda ocharchilik yuzaga kelishiga olib keldi. Shuning uchun ham 30-yillarning ikkinchi yarmida ham kollektivlashtirish tarixini alohida yo‘nalish sifatida tahlil qiluvchi tadqiqot ishlari olib borilmadi. Bu masala umumiy tarixshunoslikka oid to plam va risolalarda qisman yoritilgan ʻ O zbekiston qishloq xo jaligini kollektivlashtirish tarixshunosligida ʻ ʻ O.B.Jamolovning tadqiqotlari muhim o rin tutadi. Uning “O‘zbekiston qishloq ʻ xo‘jaligini kollektivlashtirishning ijtimoiy-iqtisodiy shartlari” risolasi bu boradagi eng keng qamrovli va mufassal asarlardan biridir. Asarda O‘rta Osiyoning kollektivlashtirishgacha bo‘lgan ijtimoiy-iqtisodiy holati ham tahlil qilingan. Unda kollektivlashtirishning borishi, uning xususiyatlari, jamoalashtirishdan oldingi davrga nisbatan ijtimoiy-iqtisodiy hayot darajasi yoritilgan. Lekin bu ishda ham biz bu siyosatning salbiy oqibatlari haqida fikr yuritmaymiz. O.B.Jamolovning keyingi tadqiqotlarida kollektivlashtirish tarixi kengroq miqyosda va individual xususiyatlarga urg‘u berilgan holda o‘rganildi. Jumladan, muallif O rta Osiyo qishloq xo jaligining ayrim jihatlarini Rossiyadagi vaziyat bilan ʻ ʻ solishtirib, ayniqsa, sug orma dehqonchilik ancha murakkab ekanligini, ayniqsa, ʻ bunday sharoitda paxtachilik katta mehnat sarfini talab qilishini ta kidlaydi[Qishloq ʼ xo‘jaligi tarixchisi S.S.Saidaliev kitobida bayon etilgan respublikadagi kollektivlashtirish harakati tarixida o‘sha davrning shakl va qonuniyatlari ham 7 atroflicha tahlil qilingan. Ushbu kitobda respublikadagi butun jamoalashtirish jarayoni ko‘rib chiqiladigan keng ko‘lamli faktik materiallar keltirilgan. Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 8 I BOB. O‘ZBEKISTONDA ZO RLIK BILAN O TKAZILGANʼ ʼ JAMOALASHTIRISH VA UNING OQIBATLARI 1.1 XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o`tkazilgan jamoalashtirish siyosati va sabablari Yurtimiz tarixini o‘rganar ekanmiz, o‘z ko‘lami va iztirobi bilan tarixda chuqur iz qoldirgan qishloq xo‘jaligi ommaviy jamoalashtirish davri, hozirgi kun nuqtai nazaridan qayta tahlil qilinishi lozim ekanligini his qilamiz. Ayniqsa, sho‘ro inqilobidan keyin qishloq xo‘jaligini sotsialistik asosda qayta qurishning dastlabki bosqichi hotimasi hisoblangan “harbiy kommunizm” davrida amalga oshirgan agrar o‘zgartirishlarni tahlil qiladigan bo‘lsak, bu davr uzoq o‘zbek qishlog‘ida ko‘zga ko‘rinarli ijtimoiy-iqtisodiy natijalariga olib kelgan emas. Yer-suv islohoti arafasida qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarish 1914-yilgi darajada nisbatan 1921- yilda 48,8 foizga qisqardi. 1 Shuningdek, yirik xo‘jaliklar soni ulardagi yollanma ishchilar soni ham kamayib bordi. Misollarga murojaat qiladigan bo‘lsak, birgina Toshkent uyezdida qishloq xo‘jaligidagi yollanma ishchilar soni 11876 dan 1029 gacha, Mirzacho‘lda 457 dan 135 gacha ozaygan va hakozo. Yerni ijaraga oladigan va beradigan xo‘jaliklar soni ham qisqardi. Sababi-harbiy kom м unizm siyosati oqibatidan qishloq xo‘jaligi ayniqsa, agrar sohaning halokatli darajaga kelib qolganligidir. Shuningdek, respublikamiz qishloq xo‘jaligiga 20-yillar oxiri Sho‘ro inqilobidan so‘ngi vaqtda ham yerlarning taqsimlanishi bir xilda amalga oshirilmadi. Aholining ko‘p qismini tashkil etuvchi o‘rta hol dehqonlarning xo‘jalik tomorqasi 15-20 desyatinadan oshgan emas. Rahbariyatda esa yo‘llanma ishchilar sonining qisqarishi mustaqil xo‘jaliklarning ko‘payishi tufayli sodir bo‘lmoqda, degan fikr mavjud bo‘lsada, amalda buning teskarisi edi. 2 Kambag‘allar soni ko‘paydi. Qishloq 1 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб.ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида.-Т.:ШаH, 2000.-180-бет 2 Аминова Р.Х. Аграрная политика Советской власти в Узбекистане (1917-1920 гг.) – Т.: АН УзССР, 1963. – 247-ст. 9 kambag‘lasha bordi. Sababi qishloqdagi o‘ziga to‘q toifa iqtisodiy qudratining siquvga olishining sinfiy qarama-qarshilik siyosiy natijasida umumqashshoqlik yuz berishidir. Ushbu salbiy holatlarni tugatish uchun agrar va ijtimoiy siyosatda o‘zbek qishlog‘ining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishdagi o‘ziga xos xususiyatlarni inobatga olish zarur edi. Uning ijtimoiy tuzilmasidagi asosiy elementlarning mutanosibligini saqlab turish maqsadida qishloq xo‘jaligi sohasida ma’lum ishlar rejalashtirildi. Masalan, yeri yo‘qlar soni Samarqand viloyati o‘troq tumanlari bo‘yicha 1917- yilda 0,5% bo‘lsa, 1920-yilda 3,3% ga yetdi. Sirdaryo viloyati bo‘yicha 4,4% dan 6,9 foizgacha o‘sdi. 3 Qishloq xo‘jaligini sotsialistik asosda uzgartirish istiqbollariga yondashish jarayonida kommunistik mafkurachilar yirik agrar jamoa korxonasi yakka dexkon xujaligidan yaxshirok, degan fikrga katiy asoslanib ish kurdilar. Chunki yerdan foy- dalanishning jamoa tizimi markazlashgan rejalashtirishni va kupmillionli kishlok me\natkashlarini boshkarishni osonlashtirar, kishlokdagi keng kamrovli ijtimoiy- siyosiy ishlarini butun mamlakat mikyosida tezrok amalga oshirish imkonini berardi. Eng asosiysi, jamoa xujaliklari markscha tasavvurga kura, sotsializm ideallariga yot bulgan «mayda burjua psixologiyasi» bilan «zaxarlangan» dexkonni sotsialistik yulga solishni tezlashtirar edi. Ommaviy jamoalashtirish go‘yasi, umuman olganda, «lenin- cha kooperativ reja»da uz ifodasini topgan bulib, unda dehqonlarni boskichma- boskich kooperatsiyalash yuli taklif kilingan edi, u dexkonlarning eng oddiy shakllar orkali yukori va murakkab shakl bulgan jamoa xujaliklariga birlashuvini nazarda tutardi. 1929 yilning kuzidan e tiboran sovet davlati kooperativlashtirishning xilma-ʼ xil shakllarini tugatish, mavjud bulgan bir kancha kooperativ tizimlarini (matbuot, ishlab chikarish va xokazo) davlatlashtirish yuliga utdi. Kooperatsiyani barcha turlari va soxalari buyicha rivojlantirish siyosatini yoppasiga jamoalashtirish yuli 3 Статичесский ежегодник 1917-1932 гг.Т.2.-Т.,1934. 50,54,56,58-ст. 10 bilan almashtirdi. Bu yul esa ixtiyoriylik prinsiplari asosida emas, balki «yukoridan belgi lash» yo‘li bilan amalga oshirilardi. Stalinning 1929 yil 7 noyabrda bosilib chikkan «Buyuk buril i sh yili» degan makolasi jadal jamoalashtirishni «nazariy» jixatdan asoslab berdi. Unda, keng kishlok ommasi kolxozlarga kirish uchun yetildi, deb aytilgan edi1. VKP(b) MKding 1929 yilgi noyabr plenumi «doxiy» fikrini partiya direktivasiga aylantirdi. Plenum jamoalashtirish sur atlarini xapdan tashkari kuchaytirish, unga ommaviyʼ tuye berish- dan iborat anik vazifani kuydi. 1929 yil 27 dekabrda agrar markschilar konferensiyasida suzga chikkan Stalin «yoppasiga jamoalashtirish asosida kulokdarni sinf sifatida tugatish» shiorini e lon kildi. Xokimiyat organlari ʼ «doxiy»ning kursatmasini bajarish uchun jadal jamoalashtirishning bosh id a turib asosan zura vonlik usullariga e tiborni kuchaytirdilar. K,ishlokda an anaviy iktisodiy ʼ ʼ munosabatlarni yoppasiga buzish avj oldirildi. Davlat kishlok mexnatkashlariga kancha va nima ekishni, yetishtirilgan maxsulotni kanday narx bilan topshirishni aytib turadigan buldi. Kdshlok axolisining badavlat katlamlariga karshi mislsiz kuvginlar uyushtirildi, kishlok axdini zurlik bilan kolxozlarga kiritish boshlandi 4 O‘tqazilgan er-suv tuzatilgan ishdan maqsadli sabablardan tashqari bir xavfsizlik siësiy maqsadlar ham ko‘zlangan edi. Ulardan biriga milliy-xududiy chegaralasini yaratish va shakllanish vaqtidadayoq zamin yaratilgan edi. Sinfiy muammolarini faollashu va mulkdorlarning ta'ziyiqi, jamiyatning xavfsizlik choralari ng kuchayishidan tashvishga tushib qolgan bo‘lsheviklar partiyasi milliy- dudiy chegaralanishn to‘g‘ridan-to‘g‘ri harakat qilish zaruratini asoslab beradi, O‘rta Osiyoda milliy belgilarga qarata chegaralashni o‘zgartirishga yordam beradi. o‘zbek bo‘yi bilan, turkman kambagali turkman, qirg‘izniki qirg‘iz bilan kurashsa, u vaqtda bizda sinfi kurash olovini milliy mulohazalardan kelib chiqib, o‘tkazib bo‘lmaydi" deb hisoblaydilar. Boshlanishi SSSR MIKI va XKSning 1925 yil 2 dekabrdagi "Er va suvni milliy faoliyati to‘g‘risida"gi sahifada "Er-suv tiklanishi to‘g‘risida"gi 4 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб.ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида.-Т.:ШаH, 2000.-348-бет 11 dekretlari[ bilan e'lon qilingan xabarlar, yangilanish erga cheksiz yangilikka asos solgan qishloq xo‘jalik jamoasini, sinfiy kurashni namoyish etadi. ham qilishda er- suv islohotiga qaratilgan edi. Bunda mulkchilik ko‘rishni turdi. Mohiyati va tamoillariga qarab bu tartibda yakka tartibdagi ishlab chiqarish, faol ishlab chiqarish ishlab chiqarish, chora-tadbirlarni amalga oshirishga yordam berish. Er va suv har qanday oldi-sotdini ta'minlash, mehnatni tashkil qilish, erni taksimlashni chekladi, xo‘jalik tadbirlarini: ishchi chorvani sotib olish, qo‘shimchalardan pul summalari va inventarlarni karzga olish va h.z. ularni amalga harakat qilishda harakatkorlarni harakatdan harakat qildi. Er-suvotni tuzatishni amalga oshirishdan kelib chiqib ketgan vaziyatning ko‘p qirraliligi eng yangi tarixshunoslikda ham qayd qiladi. Jumla, Sh.F.G‘oyibnazarov shunday deb yozadi: Yaqin-yaqin tashuvchilarcha ijtimoiy fanda bunday tadbirlarning eng qashshoq va kam ta’minlangan qatlamlarini ustivor manfaat amaliyotiga amal qilish deb bir yoqlama qarab kelingan. Birok bunda ochikdan-ochiq qarshi bozor joylashgan: rasmiy jamoatiyatning farqlanishiga qaratildi. 5 Bundan tashqari, dehqonlarni majburiy mehnatga jalb etish bilan irrigatsiyalishini yaxshilab bo‘lmasligi ma’lum bo‘lgach, davlat budjetidan 1924 - yilga kelib 6 260 ming so‘m hisobida mablag‘ ajratildi. Shu bilan birga dehqonlarning bepul mehnatidan foydalanish yo‘lidan ham orqaga qaytish bo‘lmadi. Birgina 1923-yili umumiy bepul xizmat haqqi 3,8 mln. so‘mdan ortdi. Yer–suv islohati o‘tkazish arafasida agrar o‘zgarishlarining muhim yo‘nalishi – muvofiqlashtirilgan yer siyosatining o‘tkazilishi bo‘ldi. Mazkur yondashuv 1921 – 1922 yillar amalga oshirilgan yer – suv islohatida yaqqol ifodalandi. Agar islohatning yangi bosqichining umumiy vazifalari TKP V sezdida va Turkiston Sovetlarining IX qurultoyi ( 1920 y sentabr ) qarorlarida belgilab olindi. Umuman Turkistonda qishloq xo‘jaligini tiklash uchun irrigatsiya inshoatlarini tartibga solish maqsadida biroz oldinroq ham davlat budjeti tomonidan Turkistonga 1922-yilda 4 ming so‘m, 5 Инатов Мурот Ниятович XX ACP 20-ЙИЛЛАРИ ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИГА ЧИЗГИЛАР . 12 1923-yilda - 5567 so‘m, 1925 yilda - 2971 so‘m ajratilgan edi. 6 Bundan tashqari yer – suv islohati o‘tkazish davrida ham paxtachilikni rivojlantirish uchun katta tashkiliy yordam berilib, bu tadbir 1921 yil bahorida kengroq amalga oshirila boshlandi. Tarixiy tajriba nuqtai nazaridan 1921 – 1922- yillar islohatini baholaydigan bo‘lsak, shuni ta`kidlab o‘tish joizki, o‘sha voqealarning asl mohiyati harbiy kommunizm rejimiga borib taqaladi. Bu islohat yerdan foydalanish bo‘yicha mehnatni taqsimlash tamoyiliga asoslangan edi. Yana shuni aytib o‘tish kerakki, islohot o‘tkazish davrida o‘lkanining o‘ziga xos xususiyatlari hisobga olinmadi va shoshilinch ravishda ish olib borildi. Kuch ishlatish usullaridan butunlay voz kechish kerakligi inobatga olinmadi. 7 Ayniqsa Stalinning 1929-yil 7-noyabrda bosilib chiqqan “Buyuk burilish yili” degan maqolasi jadal jamoalashtirishni “nazariy“ jihatdan asoslab berdi. Unda keng qishloq ommasi kolxozlarga kirish uchun yetildi, deb aytilgan edi.Shunga muvofiq O‘zbekistonda kolxoz qurilishi to‘g‘risidagi ilk qaror O‘zKP (b) MKning 1929-yil 4- dekabr kuni bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida 1929-30-yillarda O‘zbekistonda kolxoz qurilishi rejasi tasdiqlanishidan boshlandi. Yig‘ilishda 1929-yilning dekabr oyidan boshlab kollektivlashtirishda Ittifoqdagi asosiy g‘allakor rayonlarni quvib yetish, xatto o‘zib ketish masalasi kun tartibiga qo‘yildi. Vaholanki, kollektiv xo‘jaliklar O‘zbekiston bo‘yicha bu davrda 1,2 foizni tashkil qilardi xolos. Shuningdek Toshkolxozseksiyasining raisi Otaxonovning ko‘rsatmasiga ko‘ra Toshkent okrugi bo‘yicha beshta rayonda yoppasiga kollektivlashtirishni ( Toshkent, Yangiyo‘l, Mirzacho`l, Piskent va Bekobod ) 1930- yilning 15-fevraligacha tugatish zarurligi qayd qilindi va yoppasiga kollektivlashtirishni amalga oshirish uchun birinchi navbatda amalga oshirilishi kerak bo‘lgan vazifalar quyidagicha belgilab chiqiladi: 1.Kolxozlarni yot unsurlardan tozalash; 6 Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб.ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида.-Т.:ШаH, 2000.-182-183- бет 7 Бюллетень VII съезда КПТ.№ 9.1923.18 марта 13 2. Yangi kolxozlarni tuzish harakatini tezlashtirish va ularning iqtisodiy qudratini yaxshilash; 3. Tuzilgan kolxozlarni o‘z vaqtida ustav va bitimlar bilan ta minlash.‟ Okrugdagi boshqa rayonlarni kollektivlashtirishni 1930-yil oxirida tugatish belgilandi. Ushbu hujjatda kolxozga kirmoqchi bo‘lganlar o‘z mehnat qurollari va chorva mollarini topshirmasa, kolxozga a’zo qilib olinmasligi aytiladi. Kolxozga kirayotgan dehqonlarning ko‘pchiligi o‘z shaxsiy chorvasiga ega emasligi rahbariyatga ma’lum bo‘lsa-da, bu borada noto‘g‘ri olib borilganini ta’kidlash lozim. Bundan tashqari, kollektivlashtirish bo‘yicha okrug shtabining a’zosi o‘rtoq Sidorovning ta’kidlashicha, kolxozga a’zo bo‘lib kirmoqchi bo‘lgan xar bir odam 16 yoshdan oshgan bo‘lishi, hamda a’zolik badalini to‘lashi kerak. A’zolik badali oilada 16 yoshdan har bir kishidan olinishi qayd qilib o‘tiladi. 8 1.2 XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o`tkazilgan jamoalashtirish siyosati va qishloq xo‘jaligining moddiy texnikaviy ahvoli . 20-30 - yillar davomida iqtisodiyotda xususiy sektor deyarli butunlay tugatildi. Sanoat, transport, qishloq xo`jaligi va boshqa tarmoqlardagi ko`plab ishlab chiqarish vositalari davlat yoki kolxoz-kooperativ mulkiga aylantirildi. Natijada davlat xalq xo`jaligini istalgancha boshqarish imkoniyatiga ega bo`ldi. Ma`muriyatchilik, buyruqbozlik iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy usuliga aylandi. Bolshevoylar dohiysi Sho`ro Rossiyasini sanoati rivoj topgan ilg`or mamlakatlar qatoriga olib chiqish vazifasini qo`ydi. Ammo O`zbekiston singari mustamlaka mamlakatlarga nisbatan bu siyosat mutlaqo boshqacha maqsadlarda - Markaz manfaati asosida amalga oshirildi. 1925 yil dekabrda VKP (b) XIV s`yezdi «sosialistik industrlashtirish» yo`lini avj oldirishni e`lon qildi. Stalin rahnamoligidagi o`ta sanoatlashtirish tarafdorlari uning sur`atini keskin tezlashtirish maqsadida mablag`larni qishloq xo`jaligi hisobidan sanoatga olish rejasini ilgari surdilar. Ularning muholiflari sanoatlashtirish siyosatini yoqlagan holda, uni aholining moddiy ahvolini, turmush sharoitlarini yaxshilash va qishloq xo`jaligida 8 Jo ’ rayev N . Karimov Sh . O’ZBEKISTON TARIXI O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida Ikkinchi kitob TOSHKENT.: SHARQ 2011 14 kooperasiyani asta-sekin ixtiyoriy ravishda amalga oshirish bilan birgalikda olib borishni taklif qildilar. Biroq, bu yo`l keskin rad etildi. Oqibatda sanoatlashtirishning sub`yektivlashtirishga asoslangan stalincha usuli butun mamlakatda, jumladan, O`zbekistonda ham bosh yo`nalish bo`lib qoldi. Shu bilan birga Respublikamizda uning salbiy ko`rinishlari ulkaning o`ziga xos iqtisodiy ahvoli tufayli yanadi ortdi. Eng asosiysi - SSSR ning xalq xo`jalik majmuida O`zbekistonnnig roli va o`rni ittifoq hukumati tomonidan majburan belgilab berildi. Lekin O`zbekiston uchun sanoati qurilishining keng sur`atda jadallashtirish nihoyatda zarur edi. Chunki, Respublika iqtisodiyoti 20-30 yillar chegarasida ham agrar xususiyatga egaligicha qolayotgan edi. 1927 yilda O`zbekiston xalq xo`jaligida qishloq xo`jaligining salmog`i 61,6 % , sanoatning salmog`i 38,4 % tashqil etar, shu bilan sanoat ishlab chiqarishning 90 % qishloq xo`jaligi xom ashyosini qayta ishlashga asoslangan edi. Garchi hayot muammolar bilan to`lib-toshib ketgan bo`lsada, besh yillik rejalarda xalq yelkasiga asossiz va amaliy jihatdan bajarib bo`lmaydigan vazifalar yuklangan bo`lsa-da, O`zbekiston xalqi o`z kuch-qudratini, idroki va mahoratini to`liq namoyon qildi. Birinchi besh yillik (1928-1932) davrida O`zbekistonda 289 ta sanoat korxonasi qurildi va ishga tushirildi, 79 ta korxona qayta tashqil etildi, sanoatning ishlab chiqarish fondlari uch barobar, neft qazib chiqarish 2,5 barobar, metal ishlab chiqarish sanoati mahsulotlari 6 barobar, sement ishlab chiqarish uch yarim barobar ortdi. Ikkinchi besh yillik (1933-1937) davrida 189 ta turli sanoat korxonalari va elektr stansiyalari barpo etildi. Urushdan oldingi uchinchi besh yillikda sanoat rivojlanishida yangi qadam qo`yildi. Urushning boshlanishiga kelib 134 ta sanoat korxonasi ishga tushirildi. Urushdan oldingi besh yilliklar davrida sanoatning xalq xo`jaligida egallagan salmog`i 1928 yildagi 43 % dan 1940 yilda 70% ga yetdi. Urush arafasiga kelib sanoat potensiali 1445 ta yirik va o`rtacha sanoat korxonalarini o`z ichiga olar edi. 1925 -1940 yillarda qurilib ishga tushirilgan bunday korxonalar 15 jumlasiga Bo`zsuv GESi, Samarqand, Buxoro, Qo`qon, Termiz, Asaka shaharlarida issiqlik elektrostansiyalari, Toshkent, Samarqand, Buxorodagi to`qimachilik fabrikalari, Toshkent qishloq xo`jaligi mashinasozlik zavodi, Farg`ona konserva, Quvasoy sement va oxaq zavodlari, Toshkent «O`rtoq« tamaki fabrikasi, ko`plab paxta tozalash, sut-yog` tayyorlash, sovun pishirish kabi zavodlarni kiritish mumkin. Sanoatlashtirish natijasida respublikamizda ishchilar sinfining soni keskin oshdi. «1937 yilga kelib sanoat ishchilarining umumiy miqdori 181 ming kishidan iborat bo`ldi». Xullas, 20-30 yillarda O`zbekistonda amalga oshirilgan sanoatlashtirish siyosatini bosh maqsadi respublikani istiqbolda mustaqil taraqqiyot yo`lidan borishini ta`minlaydigan iqtisodiy poydevordan mahrum qilish va uni sho`rolar xo`jalik mexanizmining bir buyrug`iga aylantirishdan iborat edi. Sho`rolar tomonidan 20-yillarning oxiri 30 yillarida amalga oshirilgan va o`zining mash`um oqibatlarini qoldirgan tadbirlardan yana biri qishloq xo`jaligini jamoalashtirish siyosati edi. Bu masala «Lenincha sosializm qurish rejasi» ning tarkibiy qismi hisoblanadi. 1921-1922 yillardagi agrar islohot, 1925-29 yillardagi yer-suv islohotlari sho`rolar hukumatini qoniqtirmadi. 1929 yil kuzidan boshlab yoppasiga kollektivlashtirish siyosati amalga oshirila boshladi. Ya`ni, kooperativlashtirishning xilma-xil shakllarini tugatish, mavjud bo`lgan bir qancha kooperativ tizimlarini davlatlashtirish yo`liga o`tdi. Kooperasiyalarni barcha turlari va sohalari buyicha rivojlantirish siyosatini yoppasiga jamoalashtirish yo`li bilan almashtirdi. Bu yo`l esa ixtiyoriylik prinsiplari asosida emas, balki «yuqoridan belgilash» yo`li bilan amalga oshirilardi. O`zbekiston kompartiyasi MQ 1930 yil 17 fevralda «kollektivlashtirish va quloq xo`jaliklarini tugatish to`g`risida» qaror qabul qildi. 1925-29 yillarda yer- suv islohoti davridayoq katta yer egalarining aksariyat qismlari tugatilgan edi. 1930 yil fevraldan boshlab avj olgan quloq xo`jaliklarni tugatish kompaniyasi davrida qonunlar qo`pol ravishda buzilib, inson huquqlari toptaldi. Natijada, Farg`ona, Bog`dod, Chust kabi tumanlarda jamoalashtirishga qarshi dehqonlar isyon ko`tardilar, bu harakatlar zo`rlik bilan bostirildi. Quloq xo`jaliklari ro`yxatini 16 tuzishda yakka qishloq xo`jaligi solig`i to`laydigan, o`ziga to`q dehqon xo`jaliklari asos qilib olindi. Bu ro`yxat asosan moliya organlari tomonidan tuzilardi. Quloqlar ro`yxatini muttasil kengaytirib borish hisobiga nafaqat o`rta hol balki, kambag`allar ham yoppasiga kollektivlashtirish davri qatag`onlik siyosatining girdobiga tortildilar. Faqat 1930 yilning o`zida respublikada «boy» yoki «quloq« xo`jaliklar toifasiga kiritilgan 2648 ta o`rtacha xo`jalik tugatildi. 1931 yilning avgustiga kelib yana 3828 ta «quloq xo`jaliklari» tugatildi, respublikadan tashqariga - Ukrainaga Sibir va Shimoliy Kavkazga 3871 «quloq oilasi» surgun qilindi. 1933 yilda surgun qilingan «quloq« xo`jaliklari soni 5500 taga yetdi. 1932 yil oxirlariga kelib barcha dehqon xo`jaliklarini 81,7 %, 1937 yilda 95 % , 1939 yilda 99,2 % i jamoalashtirilgan edi. «Jamoalashtirish» ning ajralmas bo`g`ini bo`lgan davlat xo`jaliklarini MTS va sovxoz shaklidagi agrokorxonalarni tashqil qilishga ham jiddiy e`tibor berildi. Yoppasiga jamoalashtirish Respublikamiz qishloq xo`jaligida paxta yakka hokimligining kuchayishiga sharoit yaratib berdi. 1929-1932 yillarda g`o`za ekiladigan yer maydonlari 550 ming gektardan 928 ming gektarga kengaytirildi, yalpi paxta hosili esa 652 ming tonnadan 750 ming tonnaga yetkazildi.1932 yili Respublika Sobiq Ittifoq bo`yicha paxta hosilining 60% ini berdi. Mana shu paytdan boshlab xorijdan paxta olib kelish to`xtatildi. Yuqorida ta`kidlanganidek yoppasiga jamoalashtirish va quloq xo`jaliklarini tugatish siyosati o`zining xunuk oqibatlarini qoldirdi: 1.Ma`lumki, chorizm hukmronligi davrida butun O`rta Osiyo xom ashyo bazasiga aylangan edi. Jamoalashtirish natijasida Respublikamiz qaytadan, balkim kuchaytirilgan formada xom ashyo omborxonasiga aylantirildi. 2.Odamlarda ishonchsizlik kayfiyatini uyg`otdi, ko`plab odamlar boshqa joylarga qochishga majbur bo`ldilar, chorvalarni ko`p miqdorda suyib yubordilar, bu esa chorva tuyog`ini keskin kamayishiga olib keldi. 3.Ma`naviy va ahloqiy qadriyatlar toptaldi. 4.Minglab kishilar qatag`on qilindi, yohud Ukraina va Sibirga surgun qilindi. 17 5.Jamoalashtirish asrlar davomida shakllanib kelgan odamlardagi yerga bo`lgan egalik hissini yo`qotib, begonalik xislatlarini vujudga kelishiga olib keldi. Ommaviy kollektivlashtirish davrida qishloq xo‘jaligining moddiy-texnika bazasini yaratish yo‘lida ayrim ishlar qilingani ma’lum. Ayniqsa, iqtisodiy jihatdan kam rivojlangan mintaqa hisoblangan respublikamiz qishloq xo‘jaligida paxtachilikni va respublikamizda tashkil topgan xo‘jaliklarni texnika bilan ta’minlash yo‘lidagi dastlabki qadam (1929-yil Asaka tumanida MTSlarning tashkil qilish bilan) tashlandi. 1929-yilning oxiriga kelib respublikamizda jami 1093ta kollektiv xo‘jalik texnika bilan ta’minlangan. 9 Ammo MTSlarning ish faoliyati asosan kolxozlarga faqat bahorgi ekin ishlarida (paxtachilikda – O.N.) yordam berish bilan cheklanib qoldi. 1930-yilning o‘zida 26427 gektari yangi yer qishloq xo‘jaligi oborotiga qo‘shilgan bo‘lib, shundan 20113 gektari paxta ekiladigan maydonlarni tashkil etgan. Demak, asosiy e’tibor paxtachilikni rivojlantirishga qaratilgan edi. Paxtachilikni rivojlantirish markazning asosiy e tiborida bo‘lganini tasdiqlovchi qarorlarga‟ murojaat etaylik. BKP (b) Mkning 1930-yil 10-sentyabrdagi “Mashina–traktor stansiyalarning qurilishi va boshqaradigan traktorlar hamkorligida barcha ishlar davlat ixtiyoriga o‘tkazilgan va MTSlarni siyosiy qarorlarni so‘zsiz bajaruvchi tashkilotga aylantirish shu tariqa boshlandi. 10 Shu bois, respublikamizda markazning xohish-irodasiga mos bo‘lgan yangi qishloq xo‘jaligini moddiy texnika bazasini yaxshilash maqsadida 1930-yilning 30-sentyabrida O‘rta Osiyo Iqtisodiy Kengashi ( СредАзЭКОСО Среднеазиатский Экономической Совет ) prezidiumining 1930- 31-yillarida MTSlar qurilishi va traktor ishi vazifalari to‘g‘risidagi qaroriga ko‘ra respublikamizda 1930-31-yillarda 48 rayonda 39 ta yangi MTSlar tashkil qilish va tashkil etilgan MTSlar faqat paxtachilikni rivojlantirishga xizmat qilishi lozimligi hujjatda alohida qayd qilingan. 9 Ўзбекистоннинг янги тарихи .2- китоб . Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида .- Тошкент ; Шарк ,2000.- 357-бет. 10 ЎзР МДА Ф-212,рўйхат 1,53 йиғма жилд,4-варақ. 18 Bundan tashqari kolxozlarning moddiy-texnika bazasini yaxshilash va MTSlarning ish unumdorligini oshirish ko‘p hollarda irrigatsiya ishlarida yaxshilashga ham bog‘liqligi hisobga olinib, bu ishlarga 234,9 ming mablag‘ ajratilgan va paxta ekin maydonlarning hajmi shu yillar oralig‘ida 246,ming gektarga oshgan. Umuman, 1933-yilga kelib paxta respublikamizda tayyorlab beriladigan qishloq xo‘jalik mahsulotlari umumiy hajmining 81,5% ini tashkil etgan. Oqibatda respublikamizda don mahsulotlarining yetishmasligi, ocharchiligining vujudga kelishiga shu tariqa zamin tayyorlanganligi xususida voqealarni tahlil qilish orqali ma’lum xulosalar chiqarishga harakat qilmoqchimiz. 11 Yoppasiga kollektivlashtirish davridagi asosiy salbiy oqibatlar kolxoz qurilishi dushmanlarining (o‘rta hol dehqon xo‘jaliklari nazarda tutilmoqda –O.N) aybi bilan yuzaga kelgan, degan umumiy xulosa chiqarish bilan kifoyalanish fanda uzoq vaqt tantana qilib kelgani ma’lum. Lekin bu xulosa umumiy ahvolni oydinlashtirishga ojizlik qiladi. Buning uchun qishloq xo‘jaligining moddiy-texnika bazasini yaxshilash manbalari va faktlarini tahlil qilish lozim. 12 Arxiv hujjatlaridagi raqamlarga murojaat etsak, bu borada ayrim chalkashliklar mavjudligini aytib o‘tish joizdir. Masalan, MTSlar uchun to‘rt turdagi (fordzon, Interatsional, Forion, Putilovets ) traktorlardan 6000 tasi keltirildi, degan ma’lumot mavjud.Yana bir ma’lumotda esa 1930-yili 5176 ta traktor keltirilgan, degan ma’lumot ham haqiqatga yaqin emas. Vaholanki 1930-yili respublikamizda bor-yog‘i 180 ta traktor keltirilgan haqiqatga yaqinroq. Bu hujjatlarni tahlil qilishda aniqlandi. Shuningdek, “ Узбекистанская правда ” (1932-yil 7-noyabr) gazetasida ham notog‘ri raqam berilgan bo‘lib, respublikamizda 827 tadan ortiq MTSlar tashkil etilgan, degan ma’lumotga haqli e’tiroz bildirib aytamizki, respublikamizda 1937-yilda MTSlar soni 163ta bo‘lganligi ma’lum. Yuqoridagidek noto‘g‘ri ma’lumotlar berilishining bosh sabablaridan biri mafkuraviy siyosatga xizmat qiluvchi soxta qarorlardir. Masalan, paxta 11 Джамолов О.Б. Социально-экономические предпосылки сплошной коллективизации сельского хозяйства в Узбекистане, Ташкент, Узгиз, 1950. 12 Shamsutdinov R.T. dehqon fojiasi: kollektivlashtirish, tinglash, haydab chiqarish.(Ilk Osiyo respublikalari misolida. (T., «Shark», 2003). 19 mustaqilligiga erishish yo‘lida VKN (b) Mknng 1929-yil 18-iyuldagi qaroriga ko‘ra, birinchi besh yillikda respublikamizga 15 mingga yaqin traktor keltirishi vazifasi qo‘yilgan. 13 Markaz qarorini bajarish borasida 1924-yilning 10-dekabrida Toshkentda O‘rta Osiyoda yagona “Transmarkazi” ochildi, 1930-yilning kuzida 246ta , keying yili 3918 ta traktorlar keltirilib, ularning umumiy sonini 5176 taga yetkazishga qaror qilindi. Ammo tahlil shuni isbotlaydiki, respublikamizda keltirilgan Traktorlarning umumiy miqdori masalasida noaniqliklar mavjud. Har holda 1930-yilda keltirilgan traktorlarning umumiy soni 298 –180 oralig‘ida bo‘lgan, deyish mumkin. Berilgan boshqa raqamlarning to‘liq tasdig‘ini topmadik. Kezi kelganda aytib o‘tish lozimki, tarixchi olimlar Aminova R.H.Ibragimova A.Yu., Jamolov O.B. va boshqalar ning yuqorida berilgan faktlar ijobiy hol, degan xulosalar bilan cheklanib qolganliklari haqiqatga yaqin emasligi ayondir. Shuningdek, MTSlar faoliyatining muhim jihatlaridan biri ularning moddiytexnika bazasini yaxshilash borasidagi ishlar ham yuqoridagi olimlarning asarlarida aytilganidek unumli bo‘lmagani ma’lum. Masalan, birgina 1930-yili MTSlar uchun zarur 400 vagon yog‘och materiallari o‘rniga bor-yog‘i 90 vagon yoki 23 vagon sement o‘rniga 9 vagon keltirilishi fikrimiz dalilidir. Yoqilg‘i mahsulotlari bilan yomon ta minlash ham MTS faoliyatiga o‘z‟ salbiy ta’sirini o‘tkazgan. Masalan, Farg‘ona okrugida har bir xo‘jalikdagi 2 traktordan biri yoqilg‘i bo‘lmaganligi tufayli ishlamay turganligi to‘g‘risida ma’lumot mavjudligi aniqlandi. Natijada, to‘planib qolgan muammolarni hal etishda bir yoqlama tomonlama harakat qilish, kamchiliklarga e’tibor bermaslik, har bir mintaqaning tabiiy sharoiti, joylardagi ichki muhit, odamlar psixologiyasi bilan ishlash deyarli ma’muriy 13 Абдураҳимова Н ., Эргашев Ф . Туркистонда чор мустамлака тизими . – Тошкент : Академия , 2002. 20 buyruqbozlik bilan almashtirilishi tufayli qishloq xo‘jaligining moddiy-texnika bazasini bunyod etishda ko‘plab xato-kamchiliklar yuz berdiki, biz ularni alohida alohida qarab chiqib, masalaning yaxlit manzarasini topishga harakat qildik va yo‘l qo‘yilgan xato-kamchiliklarning respublikamiz miqyosidagi ko‘lamini tahlil etib chiqishni maqsad qildik. Chunki qishloq xo‘jaligining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash miqyosidagi ko‘lamini tahlil etib chiqishni maqsad qildik. Chunki qishloq xo‘jaligining moddiy-texnika bazasini mustahkamlash davrida ma’muriy buyruqbozlik va noteng shartnomalar, MTS bilan kolxozlar o‘rtasidagi aloqalarning tashkil etish davridagi xato-kamchiliklarning hammasi kolxoz tuzumi davrida salbiy iz qoldirdi. Bundan tashqari, kollektivlashtirish, ayniqsa yoppasiga kurash davrida o‘zaro chalkashliklar oqibatida kolxozlarning moddiy-texnika bazasi mustahkamlanishi uchun zarur shart-sharoitlar bo‘lgan emas, bu davrda chiqarilgan qarorlar va yo‘llanmalar joylarda to‘g‘ri qabul qilinmagan. Eng asosiysi, kolxozlarning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash vazifasi ko‘zlagan maqsadiga erisha olmadi. Bugina emas, mazkur siyosat kolxozlarning iqtisodiy taraqqiyotiga ayrim hollarda zarar yetkazish darajasiga borganligini ko‘rishimiz mumkin. MTSlar faoliyati ko‘proq ichki imkoniyatlar evaziga emas, balki chaqiruv asosida kelgan xodimlar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lganligi, xalqning diniy urf-odatlar hamda MTS xodimlari bilan oddiy kolxozchilar o‘rtasida o‘zaro muloqot qilish sust borganligi, mahalliy xalqning fikr-mulohazalari inobatga olinmasligi tufayli MTSlar ko‘zlangan maqsadga erisha olgan emas. 14 Ammo MTS ish-faoliyatida kamchilik va nuqsonlar mavjud bo‘lib, ekish ishlari arafasida 40 traktor ta'mirga muhtoj holda hamda 22 ta traktor ta'mirlanayotgan bo‘lib, ishga yaroqli 18 ta traktor borligi aktda qayd etilgan. Shahrixon MTSga yuborilgan 10 ta traktorning birontasi ham ishlatilgan emas. Ushbu faktlar 1931-yil 6- aprelidagi aktda qayd qilingan. Shahrixon tumanning umumiy yer maydoni 28927 14 ЎзР МДА Ф -212, рўйхат 1, 56 йиғма жилд ,189- варақ . 21 gektar bo‘lib, shundan 14135 gektari sug‘oriladigan yerlar hisoblanardi. Texnikaning nosozligi tufayli yerlarni haydash asosan qo‘sh - omoch hisobiga bajarildi. Jumladan, jami ishchi hayvon turlari 4957 bosh bo‘lib, shulardan 2985 tasi ot, 1972 tasi hokiz edi. Asosiy ekin ishlari ana shu chorvalar yordamida bajarildi. Shu rayondagi Kalinin nomidagi kolxozda 1930-yil ekish kompaniyasi arafasida kolxozda bironta ham ot qolmaganligi to‘g‘risida qishloq xo‘jaligi boshqarmasinimg instruktori Kostetskiy tomonidan hujjatda qayd qilingan. Umuman, 1930-yil respublikada MTS lar yordamida 192375 gektar paxta maydonining 73425 gektarini haydash ko‘zda tutilgandi. Qolgan 6750 gektarini esa ishchi hayvonlar yordamida haydash mo‘ljallangandi. Ammo bu rejani bajarishning iloji bo‘lmagan. Sababi- texnikani boshqaruvchi kadrlar tayyorlash, xodimlarga shart-sharoit yaratib berish va nihoyat ehtiyot qismlar yetishmasligi. Bu faktning to‘g‘riligini O‘zKP (b) MK kotibi Lepponing O‘zSSR XKS raisi F.Xo‘jayevga yo‘llagan maktubi ham tasdiqlaydi. Unda aytilishicha, Mirzacho‘l tumanda sug‘oriladigan va lalmikor yerlarni qo‘shib hisoblaganda 22767 gektar yer mavjudligi, ammo 1931-yil 15-fevralgacha yer haydash topshirig‘i 5 foizga va lalmikor joylarda 35 foizga bajarilganligi, bu esa rayon bo‘yicha 10 foizni tashkil etishi qayd qilingan. 15 Aytish kerakki, “25-mingchilar” qatorida O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini jadal rivojlantirish uchun kelgan ishchilar o‘z vazifasini mas'uliyat bilan bajarmagan. Vaziyatni o‘z vaqtida anglab yetmaganlar. Masalan, Andijon tumandagi MTS direktori Baronin hamda direktor o‘rinbosari Simson xalqning g‘azabini keltirdilar. Ular dala ishlari qiyinchiliklari, deb masjidni yopib qo‘ydilar. Ikkinchidan, o‘zlari ichkilikbozlikga berilib ketdilar va mansablarini suiste'mol qila boshladilar. Natijada, xalq kolxozni tugatishni talab qildi. Xatto ahvol qurolli to‘qnashuvgacha borib yetdi. Ushbu noxush voqea 1931-yili 13-iyunda yana avj oldi va butun Qo‘qon qishloq aholisi MTSga qarab yurdi. Natijada, MTS binosini to‘liq vayron qilish xavfi paydo bo‘ldi. Rahbar xodimlar aralashuvi bilan masala ijobiy hal etildi. 15 ЎзР МДА Ф -837, рўйхат 9, 443 йиғма жилд ,18- варақ 22 II. BOB. XX ASR 30-YILLARIDA O‘ZBEKISTONDA JAMOALASHTIRISH NATIJASIDA PAXTACHILIK SOHASINING USTUN MAVQEYGA QO‘YILISHI 2.1. Sotsialistik qayta qurish va jamoalashtirish masalalarining tarixiy hujjatlardagi tavsifi Sovet davri arxivshunosligida qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish-qishloq xo‘jaligini «sotsialistik qayta qurish yo‘lidagi hal qiluvchi bosqich» sifatida talqin qilinadi. SHu boisdan ham kolxozlashtirish harakati va uning jarayonlari tarixi sovet arxivshunoslik fanida alohida bir katta masala sifatida chuqur o‘rganilgan. Ma‘lumki, bu masala sovetlar davri arxivshunosligida faqat bir yoqlama, markscha- lenincha yagona ilmiy metodologiya asosida qarab baho berildi. Muammoning sotsialistik mafkura mezonlari asosida talqin qilinganligi bois, bu adabiyotlarning barchasida jamoalashtirish siyosati faqat ijobiy jarayon sifatida, lenincha kooperativ planining olamshumul g‘alabasi sifatida talqin qilingan. Biroq, bu erda maqsad sovet davri adabiyotlarini mafkura jihatdan tanqid qilish emas, balki o‘zbek qishlog‘i tarixi tarixiy aspekt sifatida qay tariqa o‘rganila boshlandi, uning qanday o‘ziga xos jihatlari mavjud, degan savollarga javob berishdir. 1930-1950 yillar tarix 23 ilmi O‘zbekiston arxivshunosligida muhim bir davr xisoblanadi. Aynan shu davrdan e‘tiboran O‘zbekistonda agrar masala tarix, dehqonlar va qishloq tarixini tadqiq etish harakatlari boshlandi va arxivshunoslikning alohida yo‘nalishi sifatida shakllana bordi. O‘zbekistonda kolxoz qurilishi tarixi masalasini o‘rganish yoppasiga jamoalashtirish siyosati bilan bir paytda boshlandi. 30-yillarning birinchi yarmida respublikada bu masalaga bag‘ishlangan E.Zelkina, I.Benediktov, S.Arxangelskiy, A.Anishev, A.Itkin, A.Ikromov, F.Xo‘jaevlarning risolalari e‘lon qilindi. Ularda kolxozlashtirish harakatining dolzarb tarixiy-iqtisodiy masalalari muhokama qilingan. Bu risolalarning aksariyati (masalan, A.Ikromov, F.Xo‘jaev, E.Zelkina, I.Benedintov) davlat va partiya arboblari tomonidan yozilgan bo‘lib, ular bevosita O‘zbekistondagi jamoalashtirish siyosatining nazariyotchilari, aniqrog‘i, amaliyotchilari bo‘lgan edilar. SHu boisdan ham bu asarlar tarixiy tadqiqot ishlari bo‘lmay, balki, O‘zbekistondagi «agrar inqilob» va «sotsialistik qurilish» tajribalarini umumlashtiruvchi va bu borada dasturiy xujjat vazifasini bajaruvchi nutq va maqolalardan iboratdir 16 . Bu risolalar jamoalashtirish masalasida yuzaga kelgan nizolarda siyosiy mafkura vazifasini bajargandir. Ularda o‘zbek qishlog‘ining sotsialistik yo‘lidan rivojlanib borishi olamshumul voqea sifatida talqin qilinsada, bu tadbirlar davomida yuzaga kelgan kelishmovchiliklar, muammolar va xalqning noroziliklari haqida umuman fikr bildirilmagan. SHuningdek, bu risolalardagi asosiy g‘oya o‘zbek qishlog‘idagi ijtimoiy qatlamlarni bir-biriga qayrash, sinfiy kurashni kuchaytirish maqsadiga qaratilgan. Masalan, ularda bayon qilinishicha, yoppasiga jamoalashtirish siyosati boshlangan davrda O‘zbekiston qishloqlarida boylar, feodal tabaqalar hukmronligi ustunlik qilar edi, shu boisdan ham kolxozlashtirish harakati keskin sinfiy kurashlar bilan birga boshlandi, degan fikr ilgarisuriladi. 2 Xolbuki, 1925-1929 yillar mobaynida respublikada amalga oshirilgan er-suv islohoti davrida o‘sha «boy», «ekspluatatorchi-feodal sinf» deb atalgan yirik zamindorlar va boy 16 Rasulov A. Turkiston va Volgabo’yi, Uraloldi xalqlari o’rtasidagi munosabatlar.(1917-1924 yillar).-Toshkent: Universitet, 2005.-B.95-96. 24 xo‘jaliklarning aksariyat qismi yo‘q qilib yuborilganligi bu risolalarda eslatilmaydi. I. Benedintov risolasining birgina muhim tomoni shundaki, unda 1929 yilgacha O‘zbekistonda qishloq xo‘jalik kooperatsiyasining turli formalarining rivojlanib borishi ularning miqdori haqida statistik ma‘lumotlar berilgandir. SHuningdek, S.Arxangelskiy va A.Anishev risolalarida ham statistik ma‘lumotlarga keng o‘rin berilgan. Ular jamoalashtirish harakatining boshlang‘ich pallasidagi o‘zbek qishlog‘i ijtimoiy strukturasi haqida ma‘lum tasavvur xosil qilishga yordam beradi. A. Itkin kitobida 1930-1932 yillarda sotsialistik ishlab chiqarish sistemasining o‘zbek qishloqiga kirib kelishi va uni hayotga tatbiq etish jarayoni birmuncha kengroq yoritilgan. SHuningdek, muallif respublikadagi kolxozlashtirish harakatiga batafsil to‘xtalib o‘tgan. Lekin bunda asosiy e‘tibor kolxozlashtirish natijasida paxta etishtirishning ortib borishi masalasiga qaratilgan. Risolada O‘zbekistondagi mavjud kolxozlarning tashkiliy-xo‘jalik xolati ham tahlil qilingan. Bu ma‘lumotlar tahlili shundan iboratki, O‘rta Osiyo respublikalarida kolxoz harakatining birinchi bosqichida qishloq xo‘jalik artellari jamoa xo‘jaligining asosiy formasi bo‘lgan. Risolada yozilishicha, O‘zbekistondagi kolxozlar tarkibi Xorazm okrugida 1929- 1930 yillarda qishloq xo‘jalik artellari-62 foizni, hamkorlikda erga ishlov berish uyushmalari (TOZlar) –36,4 foizni, kommunalar 1,6 foizni tashkil qilgan. 30- yillarning birinchi yarmida O‘zbekistonda yoppasiga jamoalashtirish masalalari davriy matbuotda ham keng yoritib borildi. Bu masalaga doir faktik materiallar o‘sha davrdagi «Za rekonstruksiyu selskogo xozyaystva» (Samarqand), «Narodnoe xozyaystvo Sredney Azii», «Xlopkovoe delo», «Revolyusiya i natsionalnosti», «Byulleten xlopkovodcheskoy kooperatsii» va boshqa bir qancha jurnallarda nashr qilindi. Bu jurnallarda e‘lon qilingan maqolalarda kolxozlashtirish harakatining borishi va uning ilgaridagi tarkibiy tuzilmalari masalasidagi turli qarashlar va fikrlar ilgari surilgan. Masalan, agrar-mutaxassis A.Davidov o‘z maqolasida O‘zbekistondagi 900 ming mayda xo‘jaliklar o‘rnida 75-100 ta yirik kolxozlar tuzish rejasini bayon qiladi. 30-yillar davriy matbuotida bir qator maqolalar e‘lon 25 qilindiki, ularda kolxozlashtirish harakatiga qarshi fikrlar ham bildirilgan edi. Bunday fikrlar asosan YU.I.Poslovskiy va N.YAroshevich maqolalarida ilgari surildi.2 Professor YU.I.Poslovskiy agrar masalani xal qilishda 20-yillardagi xolatni saqlashni, ya‘ni qishloq xo‘jaligida yakka dehqon xo‘jaliklarining mustaqil faoliyat olib borishini ma‘qulladi. SHuningdek, u yirik boy va «quloq» xo‘jaliklarining faoliyatiga ham ijobiy baho beradi. YA‘ni, u ersiz va kam erli dehqonlar yirik er egalaridan ijaraga er olib, er egasining ko‘magida ko‘p mahsulot ishlab chiqarish imkoniyati mavjudligini ta‘kidlaydi. Yu.I.Poslovskiy va N.Yarashevichlar O‘rta Osiyoda paxtachilikni rivojlantirishga qarshi chiqqanlar. Jumladan, O‘rta Osiyoda paxtachilikni rivojlantirish keyinchalik bu erdagi meliorativ xolatni yomon ahvolga solib qo‘yishi, shuning uchun bu hududda lalmikor dehqonchilik, bog‘dorchilik va chevarchilikni rivojlantirish maqsadga muvofiqligini qayd qilganlar. Biroq, afsuski ularning buhaqqoniy firklari payta mustaqilligiga qarshi chiqish, lenincha kooperativ planiga dushmanlik sifatida keskin tanqidga uchradi va ularga «burjuaziya tarafdori» degan tamg‘a osildi. Ularning g‘oyalari o‘z davrida E.Zelkina, S.Babaxan, O.SHteynberg, A.Anishevlar tomonidan keskin tanqid ostiga olindi.1 XX asrning 30-yillarining ikkinchi yarmida O‘zbekistonda quloqlashtirish tarixini o‘rganish birmuncha oqsab qoldi. Bu narsa shu bilan izohlandiki, o‘zbek qishlog‘ini sotsialistik asosda qayta qurish amaliyoti respublikada bir qator noxush oqibatlarga olib kelgan edi. O‘zbekistonda sovet va partiya rahbariyati bu davrda kutilmagan voqea-xodisalarga duch kelib qoldi. Jamoalashtirish siyosatining zo‘ravonlik va majburlash yo‘li bilan o‘tkazilishi O‘zbekistonda keng dehqonlar ommasining keskin noroziligini keltirib chiqardi. Respublikaning ko‘plab rayonlarida jamoalashtirishga qarshi ommaviy norozilik harakatlari, isyonlari bosh ko‘tardi, hatto bu harakatlar ayrim joylarda sovet tuzumiga qarshi siyosiy kurashlarga aylanib ketdi. 17 Jamoalashtirish siyosati oqibatida qishloq xo‘jalik maxsulotlari etishtirish keskin kamayib ketdi, maxsuldorlik, samaradorlik to‘xtab qoldi. Ayniqsa 17 Shamsutdinov R.T. O zbekistonda sovetlarning quloqlashtirish siʼ е ? sati va uning fojiali oqibatlari toshkent «Sharq» 2001 B. 12 26 jamoalashtirish davomida chorvachilik og‘ir tanazzulga uchradi. Eng muhimi jamoalashtirish oqibatida dehqonlarda mehnatdan manfaatdorlik, xo‘jalik yuritishga bo‘lgan ishtiyoq so‘ndi. Qishloq xo‘jaligining bunday inqirozga yuz tutishi 1933- 1935 yillarda O‘zbekistonda ham qahatchilik, xatto ayrim joylarda ocharchilikning vujudga kelishiga olib keldi. Shu sababli ham 30-yillar ikkinchi yarmida quloqlashtirish tarixini alohida bir yo‘nalish sifatida tahlil qilgan tadqiqot ishlari amalga oshirilmadi. Bu masala faqatgina umumiy arxivshunoslikka doir to‘plamlarda va risolalarda qisman yoritib o‘tildi, xolos. 3 Tabiiy ravishda bu asarlarda O‘zbekistonda sovetlar amalga oshirgan «lenincha jamoalashtirish», «inqilobiy o‘zgarish»lar maqtab yozilgan, yuqorida sanab o‘tilgan salbiy holatlar haqida lom-mim deyilmagan. 50-yillarning o‘rtalariga kelib, O‘zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat birmuncha stabillashib bordi. Kolxoz qurilishi va rivojlanishida ham ma‘lum bir yutuqlarga erishildi va bu yangi ishlab chiqarish usuli dasitlabki samaralar berdi. SHu davrdan e‘tiboran qishloq xo‘jaligini arxivshunoslik jihatidan o‘rganish masalasi ham yangi bosqichga ko‘tarila boshladi. Bu davrda O‘zbekistondagi jamoalashtirish va unga aloqador masalalarni maxsus tadqiq etgan ko‘p miqdordagi monografiyalar, kitob va broshyuralar, maqolalar va boshqa ilmiytadqiqot ishlari yaratildi. Bu tadqiqot ishlari asosini ko‘plab faktik materiallar tashkil etadi. Qishloq xo‘jaligi tarixi ayni shu davrdan e‘tiboran ilmiy ahamiyat kasb etdi. Yaratilgan adabiyotlar metodik jihatdan ham, ilmiylik jihatdan ham ancha yuqori saviyaga ko‘tarildi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish arxivshunosligida O.B. Jamolovning tadqiqotlari muhim o‘rin egallaydi. Uning «O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini yoppasiga jamoalashtirishning ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlari» nomli risolasi1 bu mavzuda keng va batafsil ma‘lumot beruvchi asarlardan birinchisi xisoblanadi. Asarda jamoalashtirishdan avvalgi O‘rta Osiyodagi ijtimoiy-iqtisodiy xolat ham tahlil qilingan. Unda jamoalashtirish harakatining borishi, uning alohida o‘ziga xos jihatlari yoritilgan, ijtimoiy-iqtisodiy turmush 3 darajasi jamoalashtirishdan avvalgi davr bilan taqqoslangan. Lekin bu asarda ham bu siyosatning salbiy oqibatlarihaqidagi fikrlarni 27 uchratmaymiz. O.B.Jamolovning keyingi tadqiqotlarida quloqlashtirish tarixi ham kengroq masshtabda va alohida xususiyatlarga to‘xtalgan xolda o‘rganildi. Jumladan, muallif O‘rta Osiyo dehqonchiligining birmuncha farqli tomonlarini Rossiyadagi holat bilan taqqoslab, sug‘orma dehqonchilik ancha murakkabligini, ayniqsa bu sharoitda paxta etishtirish ko‘p mehnat talab qilinishi alohida ta‘kidlab o‘tadi 18 . O‘zbekistondagi quloqlashtirish tarixini tahlil qilish G.R.Rizaev monografiyasida ham ma‘lum darajada o‘rganilgan.3 Muallif o‘z asarida qishloq xo‘jalik masalalarini kompleks tarzda yoritishga harakat qilgan. Bunda asosiy e‘tibor o‘zbek qishlog‘ining «sotsialistik» asosda rivojlanishi, xususan paxta mustaqilligining qo‘lga kiritilishiga qaratilgan. G.Rizaev «O‘zbekiston qishloq xo‘jaligiga 40 yil» nomli risolasida O‘zbekistondagi jamoalashtirish harakatining muhim voqealarini qayd etar ekan, bu davrdagi o‘zbek qishlog‘iga xos bo‘lgan quyidagi xususiyatlarga alohida urg‘u berib o‘tadi: 1) jamoalashtirish arafasida qishloqda feodalizm qoldiqlarining saqlanib qolganligi va ishlab chiqarish mahsuldorligining g‘oyatda pastligi; 2) dehqonchilik madaniyatining past darajadaligi; 3) dehqon xo‘jaliklarining g‘oyatda tarqoqligi va nochorligi. G.Rizaev O‘zbekistonda jamoalashtirish siyosatini muvaffaqiyatli amalga oshirishda g‘oyat katta ahamiyatga ega bo‘lgan tadbirlar sifatida sovet hokimiyatining kambag‘al dehqonlargakredit va ssudalar berganini, urug‘lik va o‘g‘itlar, traktor va boshqaqishloq xo‘jalik jihozlari bilan ta‘minlanganligini ko‘rsatib o‘tadi. Lekin bu risolada ham, boshqalaridagi kabi jamoalashtirish jarayonidagi qonunbuzarliklar va zo‘ravonliklar haqida yoki jamoalashtirish oqibatida yuzaga kelgan ko‘ngilsiz hodisalar haqida umuman so‘z yuritilmagan. Shu bilan bir qitorda bu risolada jamoalashtirish butun ittifoq uchun yagona bo‘lgan bir qolipda o‘tganligi ta‘kidlanadi. Xolbuki, bu siyosatni amalga oshirishda ayrim respublikalarda, shu jumladan,O‘zbekistonda ham o‘ziga xos xususiyatlar bo‘lgan. Shuningdek jamoalashtirishni yakunlash muddatida ham ma‘lum farqlar bo‘lgan. 18 А minova Raxima Kollektivlashtirish-qashshoqlashtirish demak-«Sharq yulduzi», 1992 yil 12-son B.183 28 2.2. Sovetlarning O‘zbekistonda yuritgan umumiy jamoalashtirish siyosati va uning uning dehqonchilik va chorvachilikka ta’siri Chorvachilik sohasidagi ishning dolzarbligi shuni ko‘rsatadiki, mintaqamizning geografik tabiiy sharoiti ushbu sohaning rivojlanishi uchun hamda aholining turmush tarzini manbayi hisoblanadi. Lekin mustaqillikgacha yoritilgan ilmiy ishlarda chorvachilikni keskin inqirozga yuz tutishi va mahsulot turining keskin kamayishi sabablarini faqatgina yana o‘sha “quloq” ga qarshi kurash doirasida tahlil qilish bilan cheklanib qolingan. Vaholanki, bu sohaning ijtimoiy-iqtisodiy inqirozga yuz tutish sabablarini aniqlashda birinchi navbatda dehqonchilik sohasidagi ko‘rilgan tadbirlardan izlab ko‘rish foydadan holi emas. Sababi, dehqonchilikda tutilgan yo‘lning bir tomonlama bo‘lishi ham bu sohani, qolaversa dehqonlarning turmush tarzini og‘irlashtirishga xizmat qilgan muhim omillardan biri bo‘lganligini hisobga olgan holda, hamda paxtachilik e'tiborni kuchayishi tufayli respublikamiz iqtisodiyotida muhim tarmoq hisoblangan bu tarmoqlarni uzoq vaqtgacha asl holiga keltirish imkoni bo‘lmagan muhim holatlarni tahlil qilish lozim. Masalan, tarixchi olima Aminova R. X ning “Osushestvleniye kollektivizasi v Uzbekistane” (1929- 1932 y) kitobining 108 betida 1937 yili respublikamizda o‘tish davri tugallanib, sotsializm asosan qurilganligi ham chorvachilik 1916 yilga nisbatan yirik shoxli va qo‘ylar soni 98,1 va 97,32 foizga yetganligi to‘g‘risida ma'lumot berilgan. Vaholanki, arxiv ma'lumotlariga e'tibor beradigan bo‘lsak, chorvachilikning o‘sishi buning aksi bo‘lgan. Masalan, 1935 yilda shaxsiy chorvalar bilan qo‘shib hisoblaganda, 21%, 1936 yilda 17% va 1937 yilda 10,8% chorvalar soni kamayishi kuzatiladi. 19 Yoki birgina Toshkent okrugidagi Bayman tumanida 1935- yilda hammasi bo‘lib 5828 ta xo‘jalik bo‘lsa, shundan 2555 tasining sigiri yo‘q edi 20 Shu tariqa O‘zbekistonda kollektivlashtirish davrida qishloq xo‘jaligining bir tekisda va har tomonlama rivojlanish jatumanning buzilishiga zamin tayyorlangan bo‘lsa, yana bir jihatdan esa Turksib temir yo‘li qurilishi paxtakor rayonlarni ko‘p miqdorda don mahsulotlari bilan ta'minlashning imkonini berdi, degan umidda ish 19 ЎзРМДА . Ф -90, рўйхат – 8, 823 – йиғма жилд , 44- бет 20 ЎзРМДА . Ф -90, рўйхат – 8, 1716 – йиғма жилд , 40- бет 29 tutildi. Paxta mustaqilligi g‘alabasi uchun don mahsulotlari maydonini qisqartirish mumkin degan xulosa bilan ish ko‘rilgan. Masalan, 1928-yili paxta maydoni 38, 1929-yili 40, 1930-yili 51, 1931 yili 69,9 foizga yetkazildi. Boshoqli don maydonlari esa 1928 yili 44, 1929 yili 40, 1930-yili 15 foizga qisqartirildi. 1931-yilga kelib paxta maydoni 30900 gektarga ko‘paytirish mo‘ljallandi. Oqibatda, 1930-yildan boshlab O‘zbekistonda don mahsulotlari yetishtirish keskin kamaya boshladi. Masalan, Toshkent okrugi kolxozlari 1930-yilda don yetishtirish rejasini bajara olmadi. Buning asosiy sababi, shartnoma bo‘yicha ekilishi kerak bo‘lgan g‘alla maydonlari haqiqatda oz bo‘lib, yer maydonini qisqarishi tufayli edi. Shuningdek, rahbarlar kamchiliklarning asl mohiyatini tushunmagan holda ish ko‘rdilar hamda 1930-yil 10-sentyabr kuni birgina “Toshokrpaxtasoyuz” da maxsus komissiya tashkil qilinib, bu komissiyaga okrugdagi kolxozlarning ekin maydonlari umumiy holatini tekshirib chiqish haqida ma'lumot berish yuklatilgan edi. Tekshiruv natijasida “Toshokrkolxozseksiya” xodimi Zapolekiyning bergan ma'lumotlariga asoslanib, Yangiyo‘l tumanda 1930-yildan bahorgi ekin ishlari boshlanish arafasida 60 foizga yaqin yerlarning holati talab darajasida emasligi aniqlandi. 21 Shuningdek, rayonda ko‘p kolxozlarning ekin maydonlari hajmi va kolxozlar hududi aniq emasligi, ayniqsa bunday holat ko‘proq Mirzacho‘l va Yangiyo‘l rayonlarida kuzatildi. Chunki ushbu rayonlarda faqat 3 tadan kolxozning yerdan foydalanish va hududi aniq edi. Qolganlarida esa bu narsa aniq emasligi aniqlandi. Bu esa okrugda kolxozlarni tashkiliy jihatdan tuzish ham yuzaki olib borilganidan dalolat beradi. Chunki siyosiy qarorlar ko‘rsatma va taklif emas, balki bajarilishi shart bo‘lgan “ishlar” bo‘lganligi oqibatida yuqoridagi xatoliklar yuz berdi. Agarda bir manbalarga ko‘ra oladigan bo‘lsak, paxta mustaqilligiga erishish maqsadida 1930-yili okrugda hammasi bo‘lib 60485 ta xo‘jalik ro‘yxatga qayd qilingan. Ularning jami ekin maydoni 144745 gektarni tashkil 21 Тошкент ВДА . Ф -182, рўйхат – 1, 798 – йиғма жилд , 61- бет 30 etib, shundan 112039 gektarini paxta maydonlari tashkil etardi 22 . Okrugda faqat sug‘oriladigan yerlarda emas, balki lalmikor yerlarda ham paxta ekishga majbur etilgan. Masalan, jami okrug bo‘yicha lalmi paxta maydonlari 51 kolxozda mavjud bo‘lib, ularning yer maydoni 592 gektarni tashkil qildi. 1930-yil 12-iyundagi ma'lumotga ko‘ra, lalmikor paxta maydoni 850 gektar qilib belgilangan. Haqiqatda esa 753 gektar yerga paxta ekilgan. Bu rejaning 88,6 foizidir. Shuningdek, Angren tumanda 200 gektar lalmi paxta maydoni o‘rniga 93 gektarga ekilgan. Bu rejaning 47 foizini bildiradi va buyruq va korsatmalarni bajarish majburiy tusga kirishi tufayli yuqoridagi holatlar paydo bo‘lgan. Ko‘rinib turibdiki, mamlakatimiz iqtisodiyotiga va ma'naviyatiga katta zarar keltirayotgan qo‘shib yozish illatining ildizi o‘sha davrga borib taqalishini ko‘rishimiz mumkin. Chunki, yuqorining ko‘rsatmasi qog‘ozda bo‘lsa ham bajarilishi shart edi. Bir tomondan soxta kollektivlashtirish, ikkinchi tomondan paxta mustaqilligi uchun kurash oqibatida 1929-1930-yillarda sug‘oriladigan paxta maydoniga lalmi paxta maydonlari qo‘shilib, xajmi yildan yilga oshib bordi. Natijada, okrugda oziq-ovqat maxsulotlari ekiladigan maydonlar keskin kamayib qoldi. Jumladan, 1930-yilga kelib okrugda paxta maydoni reja bo‘yicha 132751 gektar qilib belgilandi. 1929-yili bu ko‘rsatkich 101200 gektarni tashkil qilardi, xolos. Demak, 1930 yili paxta maydoni 28992 gektar ko‘paytirilgan bo‘lib, 28,59% ko‘paygan. Hammasi bo‘lib okrugda 1930 yili 394 ta paxtachilik kolxozi bo‘lib, 35253 ta xo‘jalikni birlashtirgan. Bu 49 foizni tashkil qilgan.Ko‘rinib turibdiki, yuqoridagi raqamlardan soxta ixtisoslashtirish bo‘yicha tadbir shu tariqa amalga oshirila boshlangan va kollektivlashtirish tufayli paxta ekishning ko‘payishi boshoqli don ekinlari maydoni qisqarishiga asos bo‘lgan. Oqibatda hamma okruglarda bo‘lgani kabi Toshkent tumanda ham aholini don bilan ta'minlash yomon ahvolga tushgan chunki, 1929-yil 10-noyabr kungi qarorda kolxozlarda kishi boshiga norma bo‘yicha paxtakor rayonlarda 5 puddan galla qoldirish chorasi ko‘rilgani ma'lum bo‘ldi. 22 Тошкент ВДА . Ф -182, рўйхат – 1, 49 – йиғма жилд , 243- бет 31 Paxtakor rayonlarni g‘alla bilan ta'minlashning bosh sababi - paxta maydonining ortib borish zaruriyatidir. Chunki respublika bo‘yicha paxta maydoni 1929 yilga nisbatan 1930-1931-yillarda 810,3 ming gektarga ko‘paydi. Ammo don ekinlari maydoni, jumladan g‘alla maydoni 1929-yilga nisbatan 1930-1931-yillarda 60 ming gektar kamaygan. 23 Bu yerda yana sovxozlarning 94,1 ming gektar paxta maydonini qoshib hisoblaganda, Toshkent okrugi bo‘yicha jami paxta maydoni 1930-31-yillarda 132751 ming gektarni tashkil qildi. Eng asosiysi shuki, O‘zbekistonda lalmikor yerlar hisobiga paxta ekish oshib bordi. Masalan, 1931-yili jami paxta maydoni 28495 gektarga yetkazildi (sovxozlardagi lalmikor paxta maydoni xisobga olinmagan). Toshkent okrugidagi kolxoz va sovxozlarda ekilgan lalmi paxtani qo‘shib hisoblaganda, 1930-yili 1150 ming gektar tashkil etgan. Natijada 1930-yildan boshlab dehqonlarning yeyishi uchun qoldiriladigan don miqdori ham kamayib borishi tufayli, Toshkent okrugi kolxozlari 1930-yilda don topshirish rejasini bajara olmadilar. Rejada ko‘rsatilgan 100000 pud topshirish “kolxozseksiya” tomonidan belgilab chiqilgan edi. Ammo ushbu reja bajarilmagan. Buning boisi shundaki, belgilangan g‘alla maydonlari amalda juda kam edi. Ikkinchidan, kolxozlardagi sug‘oriladigan yerlarning ko‘p qismiga paxta ekildi hamda 1930 yilning qisman qirg‘oqchil kelishi munosabati bilan rejani bajarish imkoniyati bo‘lmagan. Masalan, Qoronko‘l kolxozi bo‘yicha 20 gektar yerga don ekilgan va qurg‘oqchilik tufayli bor yo‘gi 24 pud g‘alla olingan. “Yangi qadam” kolxozida esa 54 gektardan atigi 8 pud g‘alla hosili olingan. Masalan, Yangiyo‘l tuman bo‘yicha olingan xosil gektariga 10-15 puddan oshmagan bo‘lsa ham, markazga gektariga 26,5 puddan hosil olindi deb xabar berildi. Shu tariqa siyosiy qarorlarni so‘zsiz bajarish afsonaviy raqamlarni berishni taqozo etar edi. Bu esa okrug bo‘yicha g‘alla masalasidagi qiyinchilik, ishonchsizlik va kolxozlarni tarqatib yuborishlar keyinchalik asossiz davom etishiga sabab bo‘lgan. Vaholanki, arxiv hujjatlarida oldingi 1929-yilgi qurg‘oqchilik kelishi tufayli ham g‘alla hosili yaxshi bo‘lmaganligi ko‘p marta qayd qilingan. Lekin siyosiy rahbarlar uchun bu 23 Тошкент ВДА . ФР -90, рўйхат – 8, 2 – йиғма жилд , 18- бет 32 muhim xato yoki bahona emas edi. Chunki okrugda boshoqli don ekinlari emas, xatto zo‘ravonlik tufayli paxtachilikdagi ishlar aytarli yaxshi yo‘lga qo‘yilgan emas. “Toshokrugkolxozsoyuz” ning ma'lumotiga ko‘ra, 1929-yili Toshkent okrugidagi kolxozlar paxta tayyorlash rejasini 40 foizga bajarilgan. Jumladan, Angren tuman - 33, Toshkent tuman - 45, Pskent tuman - 55, Yangiyo‘l tuman 36, Mirzachol tuman - 64 foizga bajarilgan. Baxona rejani bajarmagan kolxozlarga qo‘shilgan quloqlar, zararkunanda kishilar kirib qolgani tufayli shunday hol yuz berdi deb izoh berildi va xulosa chiqarilgan. 24 To‘g‘ri, paxta rejasini bajarmaslikka ozmi- ko‘pmi o‘z mulkidan, yeridan ajralgan dehqonlar tomonidan qilingan norozilikka ta'sir qilgan bo‘lishi mumkin. Chunki o‘z yeridan, meros mulkidan asossiz ravishda ajragan kishilar ham kam emas edi. Aytmoqchimizki, kolxozlarga begona (mahalliy - O.N.) kishilar kirib qolganligi tufayli kolxozlar paxta rejasini bajara olmay qoldi deyish o‘rinli bo‘lmaydi albatta. Bundan tashqari, okrugda sun'iy ravishda kolxozlar tuzish oqibatida ko‘plab dehqonlar, xatto norozi batraklarning ham kolxozdan chiqish hollariga olib keldi. Sababi, siyosiy qaror tufayli sharoit juda murakkab bo‘ldi deb ham hisoblaylik, lekin okrugning tabiiy sharoiti yaxshi o‘rganilmadi hamda ko‘p qiyinchilik va zo‘ravonliklar bo‘lib o‘tganligi ma'lum bo‘ldi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlarining keskin kamayishi, ayniqsa don maxsulotlariga bo‘lgan talabning ortib borishiga qaramasdan, paxta mustaqilligini tezlashtirish maqsadida O‘zSSR KP (b) MKning 1930-yil 30- noyabrda 159-son qarori qabul qilindi. Unda aytilishicha, faqat “Paxtakorlarni noyabr oyida oziq-ovqat va sanoat mollari bilan ta'minlash to‘g‘risida degan qarorida oktabr oyida paxta rejasini bajargan har bir xo‘jalik avans tariqasida quyidagi miqdorda don olishi lozim” degan ko‘rsatma berildi. - kolxozchilar - 3 puddan, yakka tartibdagi xo‘jaliklar - 2 puddan. Noyabr oyida paxta topshirish rejasini 95 foiz bajargan har bir xo‘jalikka: -kolxozlarga - 6 puddan, -yakka tartibdagi xo‘jaliklarga - 5 puddan belgilandi. 24 Тошкент ВДА . Ф -182, рўйхат – 1, 49 – йиғма жилд , 197- бет 33 Belgilangan don mahsulotlarini dehqon xo‘jaliklari o‘z vaqtida olmaganlar, chunki kolxozlar fondida donning hammasi olib qo‘yilgan, hamda uni keltirish uchun ko‘p vaqt talab qilingan. Ikkinchi tomonda, bu davrda har xil noaniq ko‘rsatmalar sabab bo‘lgan. Masalan, “Kolxozpaxta” ko‘rsatmasi bilan 1931 yil mart oyidan boshlab paxta rejasini 75 foizda ortiq bajargan kolxoz xo‘jaliklari 7 puddan, shuningdek 50-70 foizgacha bo‘lsa - 5 puddan, hamda paxta rejasi 50 foizdan kam bo‘lsa - 3 puddan g‘alla berilishi ta'kidlangan edi. 99 Shunday holatlar Fargona okrugi bo‘yicha ham qishloq xo‘jaligi ekinlari, jumladan don mahsulotlarining maydoni keskin kamayishi yana takrorlangan. Garchi aholining zichligi va xo‘jaliklarining keskin ko‘payib borishi to‘g‘risida ma'lumotlar mavjud bo‘lsa ham. Jami okrug bo‘yicha 1930-yil 20-apreliga kelib 386 kolxoz mavjud edi. Rayonlar bo‘yicha: Qoqonda 84, Quvada 30, Popda 35, Rishtonda 19, Bag‘dodda 17, Qudashda 22, Buvaydada 26, Beshariqda 49, Marg‘ilonda 50, Oltiariqda 16, Farg‘onada 36 kolxoz mavjud edi. Bundan tashqari, xo‘jaliklarning ko‘pligi, aholi zichligi jihatidan olsak, bu okrugga ko‘plab don va boshqa qishloq xo‘jalik mahsulotlari zarur edi. Ammo oziq-ovqat manbalarini yetishtirish zarur bo‘lgan ekin maydonlari yildan-yilga kamayib bordi. Farg‘ona vodiysi bo‘yicha 1931 - yilda 356176 gektar yer bo‘lsa, 1932- yili paxta maydoni 394077 gektarga yetkazildi. Don maydoni esa 1931-yilda 20859 gektarni tashkil qilgan bo‘lsa, 1932-yili 9340 gektarga tushib qoldi. Sholi maydoni ham 1931 yili 25773 gektarga ekilgan bo‘lsa, 1932 yili 16699 gektargacha tushirildi. Ko‘rinib turibdiki, oziq-ovqat mahsulotlari, ayniqsa don ekin maydonlari keskin kamaygan. 25 25 Nazarov O. O‘zbekistonda ommaviy jamoalashtirishning o‘tkazilishi va uning oqibatlari (jarayon va ziddiyat) Guliston:.2022 34 XULOSA 1991 yilda, ya‘ni sobiq mustabid sovet davlati tarkibidan ajralib chiqqan O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi qo‘lga kiritilib, mustamlakachilik mafkuraviy qullik, iqtisodiy, siyosiy, ma‘naviy qaramlikka barham berilgach, vatanimizda qonuniy asosda qaror topgan hurfikrlilik va oshkoralik sharoitida rivojlana boshlagan tarix fanida tub o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. O‘zining avvalgi majburiy yuki,g‘arazli siyosatga, kommunistik mafkuraga, hukmron mustabid davlat manfaatiga xizmat qilish vazifasidan soqit bo‘lgan tarix fani zimmasiga haqqoniy, xolisona tarixni yaratish, jamiyat, xalq, millatning ma‘naviy yuksalishiga xizmat qilish ma‘suliyati yuklandi. Respublika Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 iyulda qabul qilgan «O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida»gi qarori bilan bu ma‘suliyatli vazifalarni amalga oshirish uchun barcha imkoniyat, zarur shartsharoitlar yaratildi, aniqharakat dasturi belgilab berildi. Bunga qadar ham respublikamizda mustaqillikdan keyingi yillardanoq agrar tarixnihaqqoniy va 52 xolisona talqin etish borasida olib borilgan ilmiy izlanishlar yanada jonlanib, izchil va maqsadli yo‘nalishga solindi. Mustaqillik yilldarida barcha tarixiy manbalardan erkin foydalanish imkoni yaratilishi bilan tariximizning soxtalashtirilgan, buzib ko‘rsatilgan yoki atayin unutilgan sahiffalarini qaytadan, haqqoniy asosda tiklash maqsadida boshlab yuborilgan izlanishlar o‘z 35 samarasini bermoqda. Bu holat qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish tarixiga ham bevosita aloqadordir. 90-yillar davomida O‘zbekistonda sovetlar zo‘rlik bilan amalga oshirgan jamoalashtirish va u asosdagi quloqlashtirish siyosati va amaliyoti jarayonlarining turli qirralari, alohida masalalari o‘zininghaqqoniy va xolisona talqinini oldi. Eng muhimi, ilmiy jamoatchilikning alohida diqqat-e‘tiborida bo‘lib kelayotgan tariximizning ushbu sahifalarining asl mohiyati, sabablari va maqsadi, oqibatlari o‘zining haqqoniy bahosini oldi. Yuqorida kelingan xulosalardan biz quyidagicha tavsiyalarni ishlab chiqdik: 1. ― Quloqlashtirish mavzusi bo‘yicha alohida dars ishlanmasi yaratilib, o‘quv jarayoniga kiritilishi kerak. 2. ― Quloqlar taqdiri bo‘yicha arxiv materiallarining alohida bibliografiyasi yaratilsa, maqsadga muvofiq bo‘lardi. 3. Quloqlashtirish masalasini alohida Buxoro viloyati misolida tadqiqot olib borilishi imkoniyati mavjud. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Karimov I. A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir.-T.; O`zbekiston, 1996 2. USMONOV, Q., & Sodiqov, M. (2008). O 'ZBEKISTON TARIXI. Iqtisod- moliya. Toshkent-2006 y.(Q. Usmonov, M. Sodiqov, S. Burhonov."History of Uzbekistan". Economics and Finance. Tashkent-2006). 3. Usmanov Q. va b о shq.-O`zbekiston qaramlik va mustaqillik yillarida.- Toshkent: O`qituvchi, 1996 y. 4. Abdullaev M. O‘zbekistonda sovetlarning «quloq» qilish siyosati va uning fojeali oqibatlari (19239-1945 yillar). Tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasi uchun dissertatsiya avtoreferati. Toshkent, 2002 5. Rasulov A. Turkiston va Volgabo‘yi, Uraloldi xalqlari o‘rtasidagi munosabatlar.(1917-1924 yillar).-Toshkent: Universitet, 2005.-B.95-96. 6. Usmonov. Q. va boshqalar. O`zbekiston qaramlik va mustaqillik yillarida.-T.; O`qituvchi, 1996 y. 7. O`zbekiston sovet mustamlakasi davrida. II -kitob.-T.: Sharq, 2000 y. 8. Mustabid tuzumning O`zbekiston milliy boyliklarini talash siyosati: tarix shohidligi va saboqlari.-T.: 2000 y. 37 9. Alimova D.A., Golovanov A.A. O‘zbekiston mustabid sovet tuzumi davrida : siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari. T., «O‘zbekiston», 2000. 10. Аминова Р.Х. Аграрная политика Советской власти в Узбекистане (1917- 1920 гг.) – Т.: АН УзССР, 1963. – 247-ст. 11. Статичесский ежегодник 1917-1932 гг.Т.2.-Т.,1934. 50,54,56,58-ст. 12. Инатов Мурот Ниятович XX ACP 20-ЙИЛЛАРИ ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИГА ЧИЗГИЛАР 13. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб.ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида.-Т.:ШаH, 2000 14. Бюллетень VII съезда КПТ.№ 9.1923.18 марта 15. Jo‘rayev N. Karimov Sh. O‘ZBEKISTON TARIXI O‘zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida 16. Ikkinchi kitob TOSHKENT.: SHARQ 2011 17. Джамолов О.Б. Социально-экономические предпосылки сплошной коллективизации сельского хозяйства в Узбекистане, Ташкент, Узгиз, 1950. 18. Абдураҳимова Н., Эргашев Ф. Туркистонда чор мустамлака тизими. – Тошкент: Академия, 2002. Arxiv materiallari 19. ЎзР МДА Ф-212,рўйхат 1, 56 йиғма жилд, 20. ЎзР МДА Ф-212,рўйхат 1,53 йиғма жилд, 21. Тошкент ВДА. Ф-182, рўйхат – 1, 49 – йиғма жилд, 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O‘zbekistonda zo‘rlik bilan o‘tkazilgan jamoalashtirish va uning oqibatlari

1.1. XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o‘tkazilgan jamoalashtirish siyosati va uning sabablari

1.2. XX asrning 20-30-yillarida O‘zbekistonda o‘tkazilgan jamoalashtirish siyosati oqibati va uning bosqichlari

II bob. XX asr 30-yillarida O‘zbekistonda jamoalashtirish natijasida paxtachilik sohasining ustun mavqega qo‘yilishi

2.1. Sotsialistik qayta qurish va jamoalashtirish masalalarining tarixiy hujjatlardagi tavsifi

2.2. Sovetlarning O‘zbekistonda yuritgan umumiy jamoalashtirish siyosati va uning dehqonchilik va chorvachilikka ta’siri

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить