O’zbekistonning qadimgi davr tarixshunosligi (arxeologik tadqiqotlar tahlili)

Mavzu : O’zbekistonning qadimgi davr tarixshunosligi (arxeologik
tadqiqotlar tahlili)
Reja
Kirish
I.Bob.O‘zbekistonning qadimgi davri tarixi bo‘yicha Chor Rossiyasi va
SSSRda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar 
I.1.   Turkiston   arxeologiya   jamiyati   faoliyati   davrida   O‘zbekistonning
qadimgi tarixining o‘rganilishi
I.2.   Sovet   davridagi   arxeologiya   ekspeditsiyalar   tadqiqotlarida
O‘zbekistonning qadimgi tarixining aks ettirilishi
II.Bob.Mustaqillik   yillarida   O‘zbekistonning   qadimgi   davri   tarixini
yoritilishi
II.1.   Mustaqillik   davrida   O‘zbekistonning   qadimgi   davri   bo‘yicha   olib
borilgan yangi tadqiqotlar.
II.2. Xorij tadqiqotchilarining asarlarida O‘zbekistonning qadimgi tarixining
yoritilishi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar I.BOB.O‘ZBEKISTONNING QADIMGI DAVRI TARIXI BO‘YICHA CHOR
ROSSIYASI VA SSSRDA OLIB BORILGAN ARXEOLOGIK
TADQIQOTLAR
I.1. Turkiston arxeologiya jamiyati faoliyati davrida O‘zbekistonning qadimgi
tarixining o‘rganilishi
Mashhur   arxeolog,   manbashunos,   tarixchi   olim   –   Vasiliy   Lavrentevich
Vyatkinning   hayoti   va   serqirra   ilmiy   faoliyati   bevosita   O‘zbekiston   tarixi   va
arxeologiyasini o‘rganish bilan chambarchas bog‘liqdir. XX asrning turli yillariga
oid   ilmiy   nashrlardagi   maqolalar 1
  unga   bag‘ishlangan   bo‘lib,   sharqshunoslik   va
arxeologiya  tarixiga  oid  ishlarda   uning  nomi  tez-tez  tilga  olinar   edi.  Shuningdek,
olimning   ilmiy   faoliyatiga   bag‘ishlangan   nomzodlik   dissertatsiyasi   himoya
qilingan 2
.  Ammo   hanuzgacha   V.L.   Vyatkinning   serqirra   ilmiy   va   hayotiy   yo‘lini
ochib beruvchi maxsus monografik tadqiqot mavjud emas. O‘z navbatida mazkur
ish avval mavjud bo‘lgan tadqiqotlarni to‘ldirishga ham xizmat qiladi. V.L. Vyatkin
1869-yilning   18-avgustida   Yettisuv   (Semirechye)   viloyatining   Verniy   shahriga
ko‘chib   kelgan   kazak   oilasida   tug‘ildi.   1894-yilda   Toshkentdagi   o‘qituvchilar
seminariysini   tamomlagach,   bir   muddat   O‘sh   shahrida   o‘qituvchilik  qildi   va  ayni
vaqtda   Osiyo   xalqlari   tarixini   o‘rganishga   jadal   kirishdi.   Biroz   fursat   o‘tgach,
Samarqandga   kelib,   umrining   oxirigacha   bu   shaharga   mehr   qo‘ydi.   Keyinchalik
V.L.Vyatkinning nomi Samarqand va uning atrofi bilan bo g‘liq tarixni o‘rganish,
tarixiy   obidalarni   muhofaza   qilish   va   tavsiflash,   qadimiy   asori-atiqalar   va
qo‘lyozmalarni   kolleksiya   qilish   bo‘yicha   bajarilgan   ishlarning   ajralmas   qismiga
aylanib qoldi. O‘lkashunoslikka qiziqqan Vasiliy Vyatkin 1877-yilda asos solingan
Samarqand viloyati statistika komitetining a’zosi bo‘ldi. Uning faol ishtiroki bilan
1896-yilning   21-iyulida   Samarqandda   “Muzeu   Samarkandskogo   statisticheskogo
komiteta”   (“Samarqand   statistika   komitetining   muzeyi”)   ochildi.  V.L.Vyatkinning
dunyoqarashi,   asosan,   Turkistondagi   rus   ziyolilari   ta’sirida,   shuningdek   O‘rta
1
 Бетгер Е.К. Список трудов Василия Лаврентьевича Вяткина // Труды ТашГУ. Ташкент, 1960. Вып. 172. С. 
124–127; 
2
 Лунин Б.В. Из истории русского востоковедения и археологии в Туркестане. – Ташкент: Фан, 1958. – С. 88-
91. Osiyoning   buyuk   mutaffakirlari   ishlarini   o‘rganish   orqali   shakllana   bordi 3
.
Turkiston   o‘lkasiga,   uning   boy   tarixi   va   xalqiga   chin   yurakdan   mehr   qo‘ygan
V.L.Vyatkin   bu   yerda   tarixiy   fanlar   va   maorifning   ravnaq   qilishi   uchun   o‘zining
kuch-g‘ayratini ayamadi. Ta’lim rivojida bosh omil sanalgan – hamma foydalanishi
uchun qulay bo‘lgan kutubxona yaratishga katta e’tibor qaratdi. Uning 1902-yilda
“Russkiy   Turkestan”   gazetasi   mushtariylarining   Samarqand   shahrida   ommaviy
kutubxonaning   yo‘qligi   xususidagi   arziga   javob   tariqasida   yozgan   maqolasida:
“...Samarqandda muzey qurilishiga zarurat bordek ko‘rinadi. ... Viloyatning Harbiy
gubernatori   xalq   o‘qishlari   to‘garagining   ishiga   va   allaqachonlar   pishib   yetgan
ommabop kutubxonaga bo‘lgan talabga xayrixohlik bildirib, o‘tgan yilning (1901-
yil   –   F.Sh.)   boshidayoq,   general-gubernator   oldiga   shahar   mablag‘i   hisobidan
muzey   binosini   qurish   uchun   iltimosnoma   bilan   chiqqandi,   ayni   vaqtda   ...
qiroatxonasi   bo‘lgan   va   xalq   kitobxonlari   uchun   zalga   ega   kutubxona   qurilishiga
ruxsat   berish   masalasi   ham   kiritilgan   edi.   Hozirgi   paytda   loyiha   va   smeta
tasdiqlanish   arafasida   turibdi.   Biz   umid   qilamizki,   navbatdagi   mavsumda   inshoot
qurilishi   ochiladi” 4
  ,   –   deb   qayd   etilgan.   V.L.Vyatkin   o‘z   tadqiqotlarini
Samarqanddagi   ko‘p   sonli   vaqf   hujjatlarini   o‘rganishdan   boshlab,   asta-sekin
boshqa   yozma   yodgorliklarni   tadqiq   etishga   kirishdi.   Shu   o‘rinda   V.A.
Shishkinning   quyidagi   mulohazasini   keltirib   o‘tish   joiz:   “Maxsus   tarixchi-
sharqshunos   ma’lumotini   olmagan   yosh   Vyatkin,   biror-bir   ilmiy   rahbarsiz,
Samarqandga   kelganiga   ikki   yil   o‘tmay,   o‘zining   chuqur   va   serqirra   bilimidan
guvohlik   beruvchi   bir   qator   ilmiy   ishlar   turkumini   nashr   eta   boshladi” 5
.   Shunday
qilib,   tadqiqotchining   o‘lkashunoslikka   oid   «K   istoricheskoy   geografii
Tashkentskogo   rayona» 6
  (“Toshkent   rayonining   tarixiy   geografiyasiga   oid”)   va
«Materiali   k   istoricheskoy   geografii   Samarkandskogo   vilayata» 7
  (“Samarqand
viloyati   tarixiy   geografiyasiga   oid   materiallar”)   kabi   ishlari   ilmiy   jamoatchilik
3
 Аббасов А. В.Л. Вяткин – историк-источниковед, историк-археолог Узбекистана: … – С. 
4
 4В.В. [Вяткин В.Л.] Из Самарканда (Кор. «Русск. Турк.») // Русский Туркестан. 1902. 13 февраля. – № 36.
5
 Шишкин В.А. Василий Лаврентьевич Вяткин (к тридцатилетию со дня смерти) // ИМКУ. – Ташкент: Фан, 
1963. – Вып. 4. – С. 144-151
6
 .Вяткин В.Л. К исторической географии Ташкентского района // Туркестанские ведомости. 1900. – № 101.
7
. Вяткин В.Л. Материалы к исторической географии Самаркандского вилаета // Справочная книжка 
Самаркандской области. – Самарканд, 1900 diqqatini tortdi. Bu ishlar  ilk bor ilmiy muomalaga kiritilgan katta hajmdagi  vaqf
hujjatlaridan   foydalanilgan   holda   yozilgan   edi.   Jumladan,   V.V.Bartold   V.L.
Vyatkinning   Samarqand   tarixiy   geografiyasiga   oid   yozilgan   maqolasi   xususida:
“Nisbatan   kichik   hajmli   bo‘lsa-da,   V.L.   Vyatkinning   maqolasi   yangi   boy
materiallar   jalb   qilinishi   jihatidan   mukammal   asar   nomiga   sazovordir” 8
,   –   deb
yozgan edi. V.L.Vyatkin yozma manbalardan xabardor bo‘lish va ular bilan ishlay
olish eng muhim vazifalardan biri hisoblanishini va bu O‘rta Osiyoni o‘rganishda
“rus   tadqiqotchilari   uchun   tayanch   nuqtasi”   bo‘lib   qolishini   bir   necha   bor
ta’kidlagan   edi.   U   mahalliy   aholidan   noyob   qo‘lyozmalarni   sotib   olinishi   va
ommaviy   tarzda   xorijga   olib   chiqib   ketilayotganligini   nihoyatda   salbiy   baholab:
“Turkistondagi   qo‘lyozmalar   soni   asta-sekin   kamayib   bormoqda;   qo‘lyozmalar
xorij   kutubxonalari   va   havaskor   kolleksionerlar   uchun   jadallik   bilan   sotib
olinmoqda;   ularning   narxlari   juda   tez   ko‘tarilmoqda,   chunki   xorijliklar   narx
masalasida   deyarli   xasislik   qilmaydi...   Nafaqat   azaldan   savodxonligi   yuqori
bo‘lgan   islom   mamlakatlarida,   balki   hamma   yerda   xalqning   ham   tashqi,
shuningdek   ichki   turmush   tarzini   aks   ettiruvchi   yozma   yodgorliklar   o‘tmish
haqidagi fanning serqirra jihatlari sanalib, – ba’zida xalq tarixiy hayotining u yoki
bu   sohasidagi   yagona   manba   hisoblanadi.   O‘lkada   haligacha   saqlanib   qolgan
mavjud yozma xazinani chet elliklar tomonidan talon-taroj qilinishidan saqlash va
ularni Toshkent ommaviy kutubxonasi uchun xarid qilish zarur” 9
[10], – yozgan edi
V.L.Vyatkinning   o‘zi   ham   butun   umri   davomida   katta   hajmdagi   sharq
qo‘lyozmalarini   to‘plagan   edi.   Uning   vafotidan   so‘ng   ular   Davlat   ommaviy
kutubxonasi   jamg‘armalaridan   o‘rin   olib,   bu   qo‘lyozmalar   273   jilddan   iborat
bo‘ldi 10
  .   V.L.Vyatkinning   Samarqanddagi   qadimiy   me’moriy   yodgorliklar   bilan
qiziqishi   tufayli   yana   bir   tarixiy   fan   yo‘nalishi   –   tarixiy   topografiyani   chuqur
o‘rgandi.   1903-yilning   18-aprelida   V.L.Vyatkin:   “Musulmon   manbalari   asosida
O‘rta   Osiyo   tarixini,   yo‘lyo‘lakay   me’morchilik   san’ati   tarixi   yodgorliklari
masalasini   o‘rgangan,   eng   asosiysi   mahalliy   xalqlarning   og‘zaki   va   yozma   tilini
8
 Записки Восточного отделения Российского археологического общества (ЗВОРАО). 1903. – Т. XV. – С. 51-
52.
9
 В.В. [Вяткин В.Л.] Точка опоры // Туркестанские ведомост
10
 Чабров Г.Н. В.Л. Вяткин – книговед // ОНУ. 1969. – № 11. – С. 72-73. biluvchi shaxs sifatida” 11
 Samarqanddagi barcha yodgorliklarning nazoratchisi etib
tayinlandi.   Bu   vazifaga   inshootlar   holatini   nazorat   qilish   va   ta’mirlash   ishlarini
tashkil   etish   ham   kirar   edi.   U   xizmat   faoliyatini   dastlab   Samarqanddagi   tarixiy
yodgorliklarning   holati   xususida   Samarqand   viloyati   Harbiy   gubernatori   nomiga
yozilgan   axboroti 12
  bilan   boshlab   yuborgan   va   mazkur   hududda   keng   ko‘lamli
arxeologik tadqiqotlar olib borgan.
I.2. Sovet davridagi arxeologiya ekspeditsiyalar tadqiqotlarida
O‘zbekistonning qadimgi tarixining aks ettirilishi
XX   asrning   30-yillariga   kelib   Sovet   ittifoqi   hududida   keng   ko   ‘lamli
arxeologik ekspeditsiyalari tashkil etila boshlandi. 
1938-yilda SSSR Fanlar akademiyasi Moddiy madaniyat tarixi institutining
ilmiy   xodimi   A.   P.   Okladnikov   (Leningrad)   rejali   izlanishlar   natijasida   Hisor
tizmasidagi  Teshiktosh g‘orida (Janubiy O‘zbekiston) taxminan 8-9 yoshli  bolaga
tegishli   qazilma   odam   skeletini   kashf   etdi.   Bu   topilma   katta   ahamiyatga   ega
bo‘lgan ilmiy voqea hisoblanadi.
A.   P.   Okladnikov   tomonidan   o‘tkazilgan   qazishmalar   skeletning   g‘or
qatlamlarida   dastlabki   holatda   joylashganiga   shubha   qoldirmaydi.   Geografik,
stratigrafik va paleontologik ma’lumotlar yuqori ehtimollik bilan skeletning kechki
o‘rta pleystotsen yoki erta kechki pleystotsen davriga tegishli ekanligini ko‘rsatadi.
G‘ordan   topilgan   tosh   qurollar   Yevropaning   o‘rta   paleolit   davriga   mos   keladi.
Arxeolog-haykaltarosh   M.   M.   Gerasimov   tomonidan   mohirona   tiklangan   bosh
suyagi va skelet suyaklarini o‘rganish Teshiktosh tipidagi qazilma gominidlarning
qadimiyligini ko‘rsatuvchi bir qator xususiyatlarni aniqlashga imkon berdi.
Barcha ushbu holatlar Teshiktosh skeletini eng ishonchli topilmalar qatoriga
kiritishga   asos   bo‘ladi.   Mazkur   topilma   Sovet   ittifoqidagi   eng   olamshumul
taopilma bo ‘ldi. Teshiktosh g ‘ori ekspeditsiyasi bo ‘yicha dastlabki tadqiqot ishi
1949-yilda Germiyatsiky va Nesturx ning muallifligida chiqarilgan “ Тешик - Таш .
11
 Письмо Туркестанского генерал-губернатора Археологической комиссии от 29/31 марта 1903 г. № 3756. 
Архив Археологической комиссии, д. № 693 – 1895 г. (В Институте археологии АН СССР) // Шишкин В.А. 
Василий Лаврентьевич Вяткин (К тридцатилетию со дня смерти) / ИМКУ. – Вып 4. – Ташкент, 1963. – С. 145
12
 O‘zR MDA,  Р -1591-fond, 2-ro‘yxat, 58-ish, 9-varaq Палеолитический   человек ”  (“  Teshitkosh.   Paleolit   odami”)   tadqiqot   ishi   bo   ‘lib
unda   Oklandikov   boshchiligidagi   arxeologik   ekspeditsiya   va   uning   natijalari
haqida   ma’lumotlar   keltirib   o‘tilgan.   Mazkur   asarda   shuningdek,   ekspeditsiya
hududidining topografiyasi va koordianatari, topografik xaritasi va topilmalarning
ko‘risnishari va restovratsiya natijalari ham ilova etilgan 13
.
Shuningdek,   SSSR   fanlar   akademiyasi   Arxeologiya   instisuti   tomonidan
1984-yildan   boshlab   nashr   etilib   boshlangan   “ Археология   СССР ”   (“SSSR
arxeologiyasi”)   to‘plamining   birinchi   jildi   ham   aynan   paleolit   davriga   oid
arxeologik ekspditsiyalar  joy olganligi  bilan ham  qimmatlidir. Unda O ‘rta Osiyo
hududida   olib   borilgan   arxeologik   ekspaditsiyalar   va   ulardan   olingan   xulosalar
haqida   ma’lumotlar   keltirilgan.   Bunda   Teshiktosh,   Obirahmat,   Ko   ‘lbuloq
yodgorliklaridagi   arxeologik   ekspeditsiyalar   natijalari,   shuningdek,   arxeolog
olimlar   Okladnikov,   M.M.Gerasimov,   A.E.Dodonov,   V.A.Ranov,
R.Sulaymonovlarning olib brogan  ekspeditsiyalari  keltirib  o‘tilgan 14
. Shuningdek,
mazkur   to‘plamda   turli   yillarda   qismlari   nashr   etilgan.   Jumladan,   “ Мезолит
СССР ”   (1989)   ,   “ Енеолит   СССР ”   (1982)   to‘plamlari   ham   O‘rta   Osiyo   va
O‘zbekiston hududidagi tosh davri arxeolgiyasi haqida umumiy ma’lumotlar berib
o‘tilgan. 
Shuningdek,   O‘rta   Osiyo   va   O‘zbekistonning   qadimgi   davr   arxeologiyasi
bo‘yicha   ma’lumot   beruvchi   asarlardan   biri   bu   J.Kabirov   va   A.Sagdullayev
hammualifligida   yaratilgan   “O‘rta   Osiyo   arxeologiyasi   asari”   sanaladi.   Mazkur
asarda O ‘rta Osiyo va O ‘zbekistonning qadimgi davri tarixi ilk paleolitdan temir
davriga   oid   ma’lumotlar   berib   o‘tilgan.   Asarda   O   ‘rta   Osiyoda   kishilik
jamiyatining   moddiy   asoslari   yaratilish   davrida   to   ilk   davlatchilik   asoslarining
paydo bo ‘lish davri tarixi yoritib berilgan. Asarda ilmiy ommbopligi bilan ajralib
turadi   va   asosan,   oliy   o‘quv   yurtlari   uchun   belgilangan.   Shunday   bo‘lishiga
qaramasdan,   qo‘llanma   davrning   yoritilb   berilganlik   darajasi   bo   ‘yicha
ahamiyatlidir 15
  
13
 Гремяцкий М.А., Нестурх М.Ф. Тешик-Таш.:Палеолитический человек М.: МГУ, 1949. - 185 с.
14
 Палелит СССР\ под.р. академик Б.А.Рыбаков. М.: Наукаб 1984. 394 с
15
 Кабиров.Ж. Сагдуллаев.А. Ўрта Осиё археологияси. Т.: Ўқитувчи, 1990, 160 б Ma'lumki,   O'zbekistonning   va   butun   o'rta   Osiyo   mintaqasini   arxeologik
o'rganish xronologik davrlarga-bosqichlarga bo'linadi:
Birinchi davr Turkiston arxeologiya ixlosmandlari to'garagi tashkil etilgunga
qadar XIX asrning ikkinchi yarmi 1895 yil. Ushbu davr tasodifiy topilmalar bilan
ajralib turadi, artefaktlarni qayd etish va ro'yxatdan o'tkazmasdan. Ushbu davr N.
S. lykoshinning inshosida tasvirlangan .
Ikkinchi davr-TKLA faoliyati (1895-1917 yillar). Birinchi havaskor, qidiruv
arxeologik tadqiqotlar, aniq sanalarsiz, chunki TKLA a'zolari orasida hech qanday
mutaxassis-arxeolog   bo'lmagan.   Shuning   uchun   bu   davrni   tadqiq   qilishda
Turkiston hududining eng qadimgi davri haqida ham gap ketmagan.
Uchinchi   davr-1917-1941   (1945   yilgacha)   sovet   davlatida   arxeologik
tadqiqotlar   institutsional   shakllarga   ega   bo'lgan   yillar.   Bu   birinchi   tizimli
arxeologik   tadqiqotlar   davri,   birinchi   kompleks   ekspeditsiyalarni   tashkil   etish   va
birinchi ilmiy natijalarni olish. Aynan shu davrda (1930-yillar) O'zbekistondagi eng
qadimgi turar joylarni qidirish, aniqlash va birinchi tadqiqotlar to'g'ri keladi.
To'rtinchi   davr–   1945   –   1960-O'zbekiston   arxeologiya   maktabi   ikki
arxeologiya   maktabida:   o'rta   Osiyo   Arxeologiya   kafedrasida   (hozirgi   Nuz)   va
O'zbekiston   fanlar   akademiyasi   tarix   va   arxeologiya   institutining   ikki   bo'limida
rivojlanishda   davom   etgan   yillar.   Ikkinchi   Jahon   urushi   boshlanishi   munosabati
bilan   to'xtatilgan   ekspeditsiyalar   davom   ettirildi   (HAEE),   shuningdek   yangilari
(YUTAKE, Afrasiab va boshqalar) tashkil etildi 16
.
Beshinchi   davr–   1970   –   1980-Samarqandda   tashkil   etilgan   O'zbekiston
fanlar   akademiyasi   arxeologiya   instituti   arxeologik   tadqiqotlar   markazi   bo'lgan
yillar.
Oltinchi davr-1990 yil-bugungi kungacha. Biroq, bu davrni shartli  ravishda
ikki   davrga   bo'lish   mumkin:   1)   arxeologik   tadqiqotlar   dala   tadqiqotlarini
moliyalashtirish   to'xtatilganligi   sababli   deyarli   to'xtagan   1990-yillar;   2)   2000-
16
 Лыкошин Н.С. Очерк археологических изысканий в Туркестанском крае до учреждения Туркестанского 
Кружка любителей археологии // Протоколы ТКЛА. Первый год (11 декабря 1895 – 11 декабря 1896 г.). – 
Ташкент: Типолитография Торгового дома «Ф. и Г. Бр. Каменские», 1896. – С. 1-58; Туркестанский сборник. 
Т. 522. – С. 1-33, Т. 523. – С. 1-26. yillardan   boshlab   qo'shma   xalqaro   ekspeditsiyalarni   tashkil   etish   tufayli   vaziyat
asta-sekin yaxshilana boshladi.
Shuni   ta'kidlash   kerakki,   XX   asrning   60-80   –   yillari   Sovet   davridan   beri
O'zbekiston   hududida   arxeologik   ekspeditsiyalarning   eng   yuqori   cho'qqisi
hisoblanadi.biroq,   o'rta   Osiyo   hududida,   shu   jumladan   O'zbekistonda   arxeologik
tadqiqotlar   rivojlanishining   barcha   bosqichlarida   1930-yillarning   ikkinchi
yarmidan   boshlab   mintaqaning   eng   qadimgi   davrini   o'rganish   o'sib   borayotgan
yo'nalish bo'yicha rivojlandi 17
.
Tizimli   marshrut   va   statsionar   ekspeditsiyalar   1930-yillarning   ikkinchi
yarmidan markazdan topshiriq tufayli boshlandi, chunki butun Ittifoq tarixchilariga
SSSR   tarixini   qadimgi   davrlardan   hozirgi   davrgacha   yozish   vazifasi   qo'yildi.   Bu
esa,   o'z   navbatida,   intensiv   yo'nalish   ekspeditsiyalariga   yordam   berdi,   natijada
mintaqada ko'plab yangi arxeologik yodgorliklar, shu jumladan qadimgi davrlarga
oid yodgorliklar topildi va ro'yxatga olindi.
Tosh   davri.   1930-yillarning   ikkinchi   yarmidan   1990-yillariga   qadar
O'zbekiston hududida tosh asriga oid bir qator yodgorliklar ochildi. Bular Machay
(1931),   teshik-tosh   (1938),   Janbas-4   (1939),   Zarautsay   (1939),   Aman-Kutan
(1947), Selengur (1955), Obi-rahmat (1962) kabi to'xtash joylari.
Birinchi batafsil o'rganilgan to'xtash joyi, albatta, 1936 yilda G. V. Parfenov
tomonidan   kashf   etilgan   va   M.   E.   Masson 18
  rahbarligida   A.   P.   Okladnikov
boshchiligidagi   maxsus   otryad   tomonidan   take   doirasida   o'rganilgan   teshik-tosh
g'oridir . Men ushbu mavzuda to'xtamayman, chunki ushbu bobda ushbu mavzuga
bag'ishlangan   maxsus   paragraf   mavjud   edi.   Biroq,   yana   bir   bor   eslatib
o'tmoqchimanki,   nafaqat   teshik   g'orida   va   Amir   Temurda   qadimgi   davr
yodgorliklari, balki Ayrtam hududida ham 1933 yilda Y. G'ulomov tomonidan tosh
asboblar   topilgan   .   Ayrtam   va   teshik-tash   tadqiqotlari   natijalariga   bag'ishlangan
nashrlarda   bu   topilmalar   batafsil   to'xtalmagan.   Biroq,   Surxondaryo   viloyatidagi
17
 Массон М.Е. Работы Термезской археологической комплексной экспедиции (ТАКЭ) 1937 и 1938 гг. // 
Труды Академии Наук УзССР. Термезская археологическая экспедиция. Т.  II . Ташкент: Изд-во АН УзССР, 
1945. С. 3-9.
18
 Там же С 10 birinchi kashfiyotlar muallifi, Termiz muzeyi direktori G. V. Parfenov 19
 faqat 1960-
yillarning boshida Ayrtamdagi tosh qurollarga bag'ishlangan maxsus maqola chop
etdi,   unda   u   erda   turli   vaqtlarda   to'plangan   tosh   qurollarga   tavsif   va   tasnif   berdi.
Natijada,   u   yodgorlikda   topilgan   toshbo'ron   buyumlari   kech   paleolit   \   u200b   \
u200bdavrining   oxiridan   boshlab   eng   qadimgi   davrning   barcha   bosqichlarida
Amudaryo   qirg'oqlarining   nisbatan   zich   joylashganligidan   dalolat   beradi   degan
xulosaga keldi .
Ochilgan   va   birinchi   marta   o'rganilgan   navbatdagi   yodgorlik-Machay
g'oridir.   Ushbu   yodgorlik   1931   yilda   G.  V.   Parfenov   tomonidan   ham   ochilgan   va
1934   yilgacha   u   erda   tadqiqotlar   olib   borgan,   ammo   tadqiqot   natijalariga   ko'ra
uning nashrlari yo'q.
Umuman   olganda,   G.   V.   Parfenov 20
  Surxondaryo   mintaqasini   arxeologik
o'rganishning   kashshofi   hisoblanadi.   Aynan   u   1930-yillarda   Shirabaddariyaning
quyi   oqimi   bo'ylab,   1931-1934   yillarda   Baysun   tumani   Turgandaryoning   yuqori
oqimi   bo'ylab   marshrutlar   bo'ylab   sayohat   qilgan,   qadimgi   davrning   bir   qator
yodgorliklarini kashf etgan va qayd etgan, ba'zilarida qidiruv ishlarini olib borgan,
ammo   natijalar   e'lon   qilinmagan.   Mintaqaning   turli   qismlarida   boshqa
tadqiqotchilar tomonidan keyinchalik obyektlarni sanalash bo'yicha qazish paytida
(TAKE, eski Termiz shaharchasidan boshlab, V. A. Shishkin, V. D. Jukov) 21
 alohida
tosh asboblar bo'lib, ular tasodifiy topilmalar emasligini ko'rsatadi. Natijada, 1930-
yillarning   oxirida   O'zbekistonning   Janubiy   viloyatlarida   teshik-tosh   g'oridan
boshlangan   qadimiy   yodgorliklarni   tizimli   va   tizimli   tadqiq   etish   boshlandi.   Bu
vaqtga   kelib   Kattaqo'rg'on   (Machay),   Amir-Temur,   Zaranchak-gut,   dukan-Xon,
katta-Sule-Qamar, qo'rg'on-dara, Iskandar-Xon, temir-Ulde, but-xon, kosak-Guzar,
Xo'ja   kabi   obyektlarda   qidiruv   tadqiqotlari   qayd   etilgan   va   o'tkazilgan.Gur-Gur,
Xo'ja-Kagah,   Zay,   Qizil-Su   .   Ushbu   yodgorliklarning   barchasi  A.   P.   maqolasida
qayd   etilgan.   Okladnikov   tomonidan.   Tadqiqotlar   natijasida   boy   qimmatbaho
19
 Парфенов Г.В. Следы древних культур на городище Айртам // ИМКУ. Вып. 2. Ташкент, 1961. С. 61-71.
20
 Парфенов Г.В. Следы древних культур на городище Айртам // ИМКУ. Вып. 2. Ташкент, 1961. С. 71.
21
 Архив Термезского краеведческого музея. Личный архив Г.В. Парфенова. Журнал Музея. л. 119. arxeologik   materiallar   olingan   bo'lib,   bu   hududda   tosh   asridagi   qadimgi   odam
yashaganligini ko'rsatadi.
Katta   xato   shundaki,   teshik-tosh   g'orida  A.   P.   Okladnikov 22
  boshchiligidagi
1-son otryad tozalandi va bir dala mavsumida g'ordan hamma narsani olib chiqdi.
Garchi eng qadimgi yodgorliklarni qazish talablari va usullari madaniy qatlamlarni
sinchkovlik bilan va sekin ochishni talab qilsa ham. Natijada, bugungi kunda eng
zamonaviy   texnologiyalar   va   arxeologik   usullardan   foydalangan   holda
tadqiqotlarni yanada chuqurroq o'tkazish uchun hech qanday ma'lumot qolmadi.
Teshik-tosh   va  Amir   Temur   turar   joylarini   ochishning   ahamiyati   shundaki,
bizning   mintaqamiz   antropogenez   jarayonlari   sodir   bo'lgan   tarixiy   va   madaniy
mintaqalar   qatorida   o'z   o'rnini   egalladi.  Aytish   mumkinki,   o'rta   paleolit   \   u200b   \
u200bdavridagi   yodgorlik   –   teshik-tosh   g'orining   kashf   etilishi   va   o'rganilishi
nafaqat  O'zbekiston,  balki  butun Markaziy Osiyodagi  eng qadimiy yodgorliklarni
tizimli va tizimli ravishda o'rganishga asos solgan. Biroq, fan bir joyda turmaydi,
shuning   uchun   hali   ham   ba'zi   masalalar   munozarali   bo'lib   qolmoqda.   2018   yilda
teshik-tosh ochilganining 80 yilligi nishonlandi. Shu munosabat bilan O'zbekiston
Respublikasi   fanlar   akademiyasi   arxeologiya   instituti   (Samarqand)   O'zbekiston
arxeologiyasi jurnalining ikkinchi sonini alohida songa bag'ishladi .
G.   V.   Parfenov,   shuningdek,   1939   yilda   ovchi   I.   F.   Lamayev 23
  tomonidan
xabar   qilingan   Surxondaryoning   Sherobod   tumanida   joylashgan   Zarautsay   qoya
rasmlarini  tadqiq  qilgan  birinchi   tadqiqotchi   hisoblanadi.   I.  F.   Lomayev   va  uning
rafiqasi   G.   S.   Lomayeva 24
  Surxondaryo   okrug   o'zboshimchalik   muzeyi   (hozirgi
Termiz o'zboshimchalik muzeyi) xodimlari bo'lgan, tizimati – Cheski Surxondaryo
atrofida yangi arxeologik yodgorliklarni qidirish uchun razvedka ekspeditsiyalarini
o'tkazgan   va   muzeyni   eksponatlar   bilan   boyitish   uchun   ko'tarish   materiallarini
yig'ishda faol ishtirok etgan. G. V. fondida saqlanadigan muzey jurnalidan Termiz
o'lkashunoslik muzeyi Parfenov arxivi 1939 yil 16 iyuldan 26 avgustgacha er-xotin
22
 Окладников А.П. Следы каменного века в районе Термеза // Труды Академии наук УзССР. Серия 1. 
История, археология. Термезская археологическая экспедиция. Том  II . – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1945. – 
С. 10-22.
23
 Там же С 10
24
 Там же С 20 I.   F.   va   G.   S.   Lomayevlar   Sirxondaryoning   Sheraba   tumanida   razvedka-
ekspeditsiya   ishlarini   olib   borganliklarini   bilib   olishingiz   mumkin.   Ularning
vazifasi   tabiiy   obyektlarni   rekognosciro-vochnoye   o'rganish   va   arxeologik
yodgorliklarni aniqlash edi . G. V. Parfenov er-xotin I. F. va G. S. Lomayevlarning
ishlari natijalariga ko'ra muzey jurnalida quyidagi yozuvlarni yozgan: "I. F. va G.
S. arxeologik razvedka. Lomaevlarga qiziqarli materiallar berildi va Zarout-sayda
chiroyli   tosh   tasvirlarining   kashf   etilishi   nafaqat   O'zbekiston,   O'rta   Osiyo,   balki
Sovet Ittifoqining ham ibtidoiy kommunal tizimini o'rganishga katta hissa qo'shdi.
Natijada 7 ta g'or, 4 ta qadimiy kon, 1 ta qal'a xarobalari va chiroyli qoya tasvirlari
aniqlandi . Keyinchalik jurnalda barcha ochiq g'orlar va konlar ro'yxati keltirilgan.
Jurnaldagi   qoya   rasmlari   haqida   quyidagi   tavsif   berilgan:   Zaraut   shahri
yaqinida,   2,5   km   uzoqlikda,   Zaraut-saydagi   yu-yu-Vda,   kirish   joyida,   Shirabad
shahri   tomonidan,   ibtidoiy   odamning   ov   qilish   sahnalarini   aks   ettiruvchi   qoya
tasvirlari topilgan.). Bu tasvirlar ustiga Arabcha yozuvlar yozilgan."
Ehtimol,   bu   haqda   er-xotin   G.   V.   Parvenovga   xabar   berishgan,   u   darhol
topilmalar   joyiga   kelgan   va   o'zi   Zarautsayning   rasmlarini   dastlabki   tekshiruvdan
o'tkazgan,   chunki   jurnaldagi   quyidagi   xulosalar   unga   tegishli.   "Nami   (G.   V.
Parfenov)   ning   bu   go'zal   qoyatosh   tasvirlari   miloddan   avvalgi   10-15   ming
yillardagi  yuqori  paleolit davriga (Madlen) to'g'ri  keladi. Yozuvlar eng qadimgi  x
asrga   tegishli.   n   e.   (Arabcha   yozuvlarni   anglatadi-F.   Sh.).   Bu   g'or   tasvirlari
topilmasi   tarix   fanining   eng   yangi   yutuqlarida   butun   davrni   yaratadi   va   bu,
shubhasiz, ilmiy va ekspozitsiya munosabatlarida muzeyning katta yutug'idir." G'or
rasmlari mezolit davriga tegishli edi. 
Keyinchalik   (ehtimol   1940-yillar)   G.   V.   Parfenov   rasmlarni   to'liq   ko'rib
chiqdi   va   tavsifladi,   ammo   ular   nashr   etilmadi.   Hisobot   O'zR   fanlar
akademiyasining   san'atshunoslik   institutida   saqlanadi,   faqat   uning   ayrim
maqolalari bundan mustasno . Biroq, G. V. Parfenov jamg'armasida Zarautsayning
tavsifi bo'yicha ba'zi yozuvlar qolgan. G. V. Parfenov bilan birgalikda Zarautsayda
A. Y. Roginskaya ishlagan , u 1950 yilda bolalar uchun "Zaraut-say" kitobini nashr
etgan, unda Zaraut-sayning deyarli barcha rasmlari takrorlangan. Bugungi kunda Zarautsayning qoya rasmlarini o'rganishga bag'ishlangan bir
qator   ilmiy   ishlar   mavjud,   xususan,   bu   haqda  A.  A.   Formozov   yozgan   ,   u   1964
yilda Zarautsayning qoya rasmlarini ziyorat qilgan va o'zi o'rgangan. 
A. A. Formozov Zarautsayning g'or rasmlarini mezolit davriga to'g'ri keladi,
aksariyat   tadqiqotchilar   esa   neolit   davriga   amal   qilishgan.   Biroq,   O'rta   Osiyo
bo'ylab topilgan o'rganilgan materiallar asosida u quyidagi xulosaga keladi: "O'rta
Osiyoning   shu   paytgacha   nashr   etilgan   tosh   tasvirlari   keyinchalik   Zarout-saya.
Ushbu   yodgorliklarning   keskin   farqi   shundaki,   ularning   barchasi   g'orlardan
tashqarida   ochiq   qoyalarda   va   odatda   juda   katta   guruhlarda   joylashgan:   Saymal-
tosh   100   000   ga   yaqin   rasmlar,   Suratay-say   1000   dan   ortiq,   Tamgallar   1000   ga
yaqin va boshqalar. Ko'rinib turibdiki, ushbu petrogliflar guruhlarining har birining
hududi vaqti-vaqti bilan qoyalarga yangi va yangi chizmalar tushirilgan muqaddas
joydir.  Zarout-kamar  Grotto va  juda oz  sonli   tasvirlar  bilan  minalar   tubdan yangi
hodisani anglatadi." 25
Eng   qadimgi   turar   joylarning   kashfiyotlari   orasida   Xorazm
ekspeditsiyasining   faoliyati   alohida   ahamiyatga   ega.   Ikkinchi   va   uchinchi   dala
mavsumlarida   (1938,   1939)   ekspeditsiya   ishtirokchilari   mintaqaning   qadimgi
aholisining   yodgorlik   –   turar   joylarini   ochdilar.   Ushbu   bobda   alohida   paragraf
ushbu masalaga bag'ishlangan.
Keyingi   tizimli   arxeologik   tadqiqotlarga   yordam   bergan   yana   bir   qisqa
muddatli, ammo muhim  ekspeditsiya 1939 yilda M. E. Masson rahbarligida BFC
qurilishidagi   arxeologik   nazoratdir.   Farg'ona   kanali   qurilishi   paytida   olingan
artefaktlar bronza davridan to o'rta asrlarning oxirigacha bo'lgan 26
.
Umuman   olganda,   1941   yilgacha   olib   borilgan   arxeologik   tadqiqotlar
nafaqat   O'zbekiston,   balki   butun   Markaziy   Osiyo   mintaqasidagi   eng   qadimgi
odamning   hayotini   tasdiqlovchi   eng   qimmatli   materiallarni   taqdim   etdi.   Ilmiy
natijalar   ikkinchi   jahon   urushidan   keyin   davom   etgan   keyingi   tadqiqotlar   uchun
kuchli turtki bo'ldi.
25
 Ibragimov.R. Arxeologiya.T.: Fan, 2022. B 120
26
 O‘sha asar B 125 Ikkinchi   jahon   urushi   tugaganidan   so'ng   to'xtatilgan   arxeologik
ekspeditsiyalar   davom   ettirildi.   Urushdan   keyingi   davrning   birinchi   muhim
kashfiyoti   1947   yilda   Samarqand   viloyatining   Urgut   tumanida   joylashgan   O'rta
paleolit davridagi  Aman-Kutan (mustye, miloddan avvalgi 100 40 ming yil)  turar
joyi   bo'lgan   .   Ushbu   noyob   yodgorlikni   tadqiq   qilish   bilan   Samarqand
universitetining  arxeologik otryadi   (o'sha  paytda u  O'zbekiston  davlat   universiteti
deb nomlangan) shug'ullandi, uning rahbari D. N. Lev edi.  U o'rta Osiyoning tosh
davri bo'yicha yirik mutaxassis edi. U Aman-Kutan yodgorligini 1947 yilda Ittifoq
fanlar   akademiyasi   geologik   ekspeditsiyasining   Gissar   otryadi   geologlarining
ma'lumotlari asosida topgan. O'n yil davomida (1947 1957) D. N. Lev hamkasblari
va talabalari bilan birgalikda ushbu yodgorlikda arxeologik tadqiqotlar olib borgan,
ularning natijalari turli nashrlarda chop etilgan  27
.
27
 Doniyorov.A. Markaziy Osiyo xalqlari tarixshunosligi. T.: NIF, 2020. B 112-113 II.BOB.MUSTAQILLIK YILLARIDA O‘ZBEKISTONNING QADIMGI
DAVRI TARIXINI YORITILISHI
II.1. Mustaqillik davrida O‘zbekistonning qadimgi davri bo‘yicha olib
borilgan yangi tadqiqotlar.
So'ngi bronza davri taxminan miloddan avvalgi II mingyillikning II yarmida
jahon   tamaddunida   xususan   Qadimgi   Sharqda   bir   necha   sivilizatsiyalar   qaror
topish   jarayonida   O'rta   Osiyo   zaminida   ham   bronza   davri   yodgorliklari
hisoblanmish   Sopolli   madaniyati   deb   atalgan   madaniyat   qaror   topdi.   Ushbu
madaniyat   sohibkorlarining   o'q   ildizlari   bevosita   va   bilvosita   o'zaro   xalqlarning
ko'chishi  u yoki bu ta'sirlar ostida siljishi, albatta bu yerda tabiiy iqlimning ta'siri
juda   kattadir.  Aynan   bir   ildizini   qadimgi   Shumer,   Elam   va   Xarappa   dehqonchilik
madaniyatlari   qatorida   holbuki   bu   madaniyatlar   ta'sirida   shakllandi   va   rivojlandi
desak   mubolag'a   bo'lmaydi.  Akademik  Yahyo   G'ulomov   nomidagi   “O'zbek   xalqi
va   uning   davlatchiligi   tarixi   “respublika   ilmiy   seminarining   78-umummilliy
yig'inining   “O'zbek   davlatchiligi   tarixida   Surxon   vohasi   “   mavzusidagi   ilmiy-
amaliy   anjumanda   ustoz   A.A.   Asqarov   Sopolli   madaniyatining   shox   yodgorligi
Jarqo'ton   majmuasini   qadimgi   Sharqning   har   qanday   shahar-davlati   bilan
raqobatlasha oladi deb yana bir baralla ayta oldi. Hattoki ushbu majmua shimoliy
Baqtriyaning   poytaxti   bo'lishi   mumkinligi   haqida   nazariyaga   ham   tamaltoshi
qo'yildi.  28
 
Dastavval ushbu madaniyat sohibkorlari Janubiy Turkmanistonning Murg'ob
vohasi   hududlarida   shakllanib,   so'ngra   ma'lum   bir   tarixiy   omillar   sharoitida
Amudaryo   daryosining   qadimgi   Sherobod   daryo   o'zanlarini   o'zlashtirib   o'z
manzilgohlariga asos soladilar. 
Miloddan   avvalgi   II   mingyillikning   II   yarmida   Janubiy   Turkmanistonning
Murg'ob   vohasi   hududida  Auchindepe,   Kellidepe,   Gonurdepe   ya'ni     “  Avesto”da
nomlari zikr etilgan viloyatlar “ Mauri” qad ko'targan. Aynan shu paytda Murg'ob
vohasining   shimoliy-sharqiy   tomonida,   shimoliy   Afg'onistonning   Axcha
28
 Akademik Yahyo G ' ulomov nomidagi “ O ' zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi “ Resbublika ilmiy seminarining
78-umummilliy yig ' ini nutqidan. daryosining   quyi   havzalarida   Dashtli   dehqonchilik   madaniyati,   Janubiy
O'zbekistonning Ulonbuloqsoy va Bo'stonsoy havzalarida Sopolli madaniyati nomi
ostida bir necha dehqonchilik manzilgohlari shakllandi va qaror topdi.  29
 
O'zbekistonda ilk davlatchilikning paydo bo'lishi jarayonini Qadimgi Sharq
dunyosi davlatchiligi bilan qiyoslash ustoz Sh.B. Shaydullayev tadqiqotlarida keng
o'rin olgan bo'lib quyidagi tartibda davrlashtiriladi. “Ilk davlatlarning qaror topishi
Miloddan   avvalgi   IV   mingyillikda   Mesopatamiyada,   Miloddan   avvalgi   III
mingyillikda   Sharqda   Eron   va   Hindiston   vohalarida   va   miloddan   avvalgi   III
mingyillikning so'ngida esa Janubiy Turkmanistonning Tajan, Murg'ob vohalarida,
miloddan avvalgi II mingyillikning boshlarida Sopolli madaniyati va unga turdosh
Dashtli madaniyati yodgorliklari qad ko'tardi. 30
Sopolli madaniyatini davrlashtirish uning xronologiyasiga doir qator asarlar
bitildi.   Ilk   marotaba   A.   Asqarov   va   A.   Abdullayev   tomonidan   1983-yilda
Toshkentda rus tilida sovetlarning mustabid hukmronligi  ostida “Jarqo'ton” nomli
risola   dunyo   yuzini   ko'rdi. 31
  Jarqo'ton   yodgorligi   misolida   ustoz   mualliflar
tomonidan   o'zbek   davlatchiligi   va   uning   shakllanish   tarixini   yanada
qadimiylashtirish   imkoni   yaratildi.   Bu   o'zbek   davlatchiligi   uchun   keskin   tub
burilish   davrini   boshdan   kechirdi   desak   aslo   mubolag'a   bo'lmaydi.   Ushbu
majmuani   o'rganilish   jarayonida   mahalliy   va   xorij   mualliflar   tomonidan   turlicha
fikr va munozaralarga sabab bo'ldi va u hali hanuz davom etmoqda. A. Asqarov va
V.M.  Ionesov  tomonidan  qabrlarning  o'rganilish  misolida  ilk sinfiy  munosabatlar,
1994-2003-yillarda   O'zbekiston-Germaniya   arxeologik   ekspeditsiyasi,  T.   Shirinov
muallifligida   Jarqo'ton   majmuasini   O'zbekiston   hududidagi   eng   qadimiy   shahar
sifatida,   Sh.B.   Shaydullayev   rahbarligida   esa   “Jarqo'ton   bu-   yangi   nom   tipidagi
shahar-davlatdir   “.   Unda   ilk   davlatning   arxeologik   belgila   to'la-to'kis   kuzatiladi,
deya izoh qoldirganlar. 
Demak   biz   ushbu   risolada   Jarqo'ton   majmuasini   ustoz   A.A.   Asqarov
tadqiqotlarida   o'rganilish   tarixshunosligiga   asosiy   e'tiborni   qaratmoqchimiz.
29
 Asqarov.A.A. O'zbek xalqining kelib chiqish tarixi. Toshkent. O'zbekiston. 2019. 146-bet.
30
  Шайдуллаев   Ш.Б.   Ўзбекистон   ҳудудида   давлатчиликнинг   пайдо   бўлиши   ва   ривожланиш   босқичлари.
Тарих фанлари д-ри. .... афтореф. Самарқанд. 2009.
31
. Аскаров А.А. Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. Ташкент. Фан. Узбекской ССР. 1983. С 124 Jarqo'ton qabristoni jami umumiy yer maydoni 20 gektar bo'lib, shundan 1 gektari
o'rganilgandir.   Jami   731   ta   qabr   ochib   o'rganilgan.   Ushbu   madaniyat   o'rganilishi
jarayonida   A.Asqarov   tomonidan   Sopolli   madaniyati   quyidagi   tartibda
davrlashtiriladi: Sopollitepa, Jarqo'ton, Ko'zali va Mo'lali.
XXI   asrning   boshlarida   amalga   oshirilgan   ilmiy   tadqiqotlar   orasida,  A.Sh.
Shaydullayev   izlanishlari   ham   tahsinga   sazovordir.   U   o'z   tadqiqotalri   davomida
Sopolli   madaniyatiga   oid   100   ga   yaqin   muhr   va   tumorlarning   aniq   madaniy
qatlamlardan   gliptika   va   sfragistikasini   topib   o'rgandi.   Sopolli   madaniyatining
gliptikasining   davrlashtirar   ekan   muallif   bu   davrlarni   jahondagi   qadimiy
yodgorliklar   bilan   taqqoslab   ularni   asoslab   beradi.   Xususan,   Baqtriya-Marg'iyona
gliptikasi   davrini   (Mesopatamiya   Akkad   Urning   3-sulolasi),   G'arbiy   Erondagi
Elam   madaniyati,   Shimoliy-sharqiy   Eronning   Xisor   III,   Turkmanistonning
Namozgoh VI, shuningdek qadimgi Hindistonning Xarappa vodiysida shakllangan
madaniyatlar  bilan  bir   davr   xronologiyasini  tuzadi 32
. Sopolli  madaniyatiga  oid  98
ta   muhr   (tumor)   yodgorliklardan   stragrafik   aniqlikda   topilgan   bo'lib   jumladan
Sopollitepadan   22   ta   muhr,   29   ta   mix   shaklidagi   to'g'nog'ich   va   39   ta   tumordan
iboratdir.   Sopolli   madaniyatining   ikkinchi   shox   yodgorligi   Jarqo'ton   hududidan
jami   32   ta   muhr   (tumor)   topilgan   bo'lib,   10   tasi   ark   hududidan   va   6   tasi
tepaliklardan topilgan. Tillabuloq yodgorligi so'ngi Sopolli va Jarqo'ton davrlariga
oid   bo'lib,   5   ta   muhr,   3   ta   bulla   topilgan   bo'lib,   2   tasi   bronza,   2   tasi   tosh,   2   tasi
yog'ochdan   yasalgan.   A.   Sh.   Shaydullayev   o'zining   ushbu   arxeologik   ilmiy
tadqiqotida   Sopolli   madaniyati   gliptikasi   va   sfragistikasi   bo'yicha   quyidagicha
xulosalarga   keladi.   “Qadimgi   Sharq   gliptikasida   bo'lgani   singari   Marg'iyona   va
Baqtriyada ham eng avval geometrik shakllar tasvirlangan; Mesopatamiya, Suriya,
qadimgi   Hindiston   va   Elamda   gliptikaning   rivojlangan   davriga   kelib,   geometrik
tasvirlar unutilib, insonlarni tasvirlash keng tarqalgan bo'lsa, Sopolli madaniyatida
bu   holat   aksincha   geometrik   tasvirlar   takomillashib   murakkablashgan;   Sopolli
madaniyati   aholisi   orasida   sakkiz   raqami   ilohiylashtirilgan   bo'lib,   bular
tumorlarning 8 qirraliligi, Sopollitepaning sakkiz labirintdan iboratligi, Jarqo'tonni
32
 Shaydullayev. A.Sh. Sopolli madaniyatining gliptikasi va sfragistinkasi. PhD Dissertatsiyasi Avtoreferati. 13-bet. 8 tepalikdan iboratligi va Jarqo'ton ibodatxonasida sakkiz koridor mavjudligidadir
nomoyon   bo'ladi;   Tabiatni   o'simliklar   dunyosini   tasvirlash   qadimgi
baqtriyaliklarning  e'tiborida   bo'lib,  xususan   efedra,  nasha,   ko'knor   o'simligi   echki
tasviri   bilan   jami   11   ta   tumorda   ifodalangan;   qadimgi   Sharq   gliptikasi   va
sfragistikasidan   farqli   o'laroq   Sopolli   madaniyatida   inson   tasvirini   ifodalash   bosh
mavzu   bo'lmagan;   Tasvirlar   orasida   ilonlar   obrazi   keng   tarqalgan   bo'lib,   itlar
burgutlar ham asosiy o'rin egallaydi; Oliy xudo quyosh xudosidir va aholi orasida
ularning   ijtimoiy   xarakterida   ongi   va   shuurida   xudo   tushunchasi   shakllangan” 33
.
Muallif   o'zining   ushbu   arxeologik  ilmiy  izlanishlari   bilan   Sopolli   madaniyatining
yodgorliklari   qatlamlaridan   topilgan   muhr   (tumor)   larni   jamlab   uning   haqiqiy   asl
gliptikasi va sfragistikasi aniqladi. Bundan tashqari Sopolli madaniyati aholisining
diniy qarashlari aholining ongidagi xudo tushunchasi shuningdek, bu qarashlarning
aksini   aholi   o'zi   kundalik   turmushda   foydalanib   kelayotgan   taqinchoq   munchoq
muhr   va   tumorlarda   aks   ettirganligini   batafsil   yetarlicha   moddiy   manbalar   bilan
isbotlab ochib bera oldi desak mubolag'a bo'lmaydi.
Bizga ma'lumki, Sopolli madaniyatini yaratgan aholining diniy qarashlarida
shuningdek   xo'jalik   hayotida   qolaversa   kundalik   ma'ishiy   xo'jaligida   ham   olov
bilan bog'liq tasavvurlar saqlanib qolgan. Ular olovni muqaddas deb bilib, hattoki
o'lgan   insonlarni   ham   Sopolli   madaniyatining   ilk   bosqichlarida   kuydirmaganlar.
Ammo   keyingi   davrlarda   aynan   Ko'zali   va   Mo'lali   bosqichlarida   shimoldan
ko'chmanchi-chorvador   Andronova   madaniyati   ta'siri   yanni   ikki   madaniyatning
qorishuvi   natijasida   dissimilatsiya   yuz   berib,   arxeologlar   tomonidan   krematoriy
qabrlarni ochishga muvaffaq bo'lishgan. 
XXI   asr   boshlarida   ham   Sopolli   madaniyati   bilan   bog'liq   ilmiy   ishlar,
nashrlar va asarlar yozilib kitobxonlar ommasiga nainki talabalar etiboriga havola
etib   kelinmoqda.   Shulardan   biri   2011-yilda   Samarqand   shahrida   Rahimov   Komil
Akramovichning   tarix   fanlari   nomzodi   ilmiy   darajasini   olish   uchun   yozilgan
dissertyatsiyasi   “Sopolli   madaniyati   yodgorliklarida   olov   bilan   bog'liq   qurilmalar
33
 Shaydullayev. A.Sh. Sopolli madaniyatining gliptikasi va sfragistinkasi. PhD Dissertatsiyasi Avtoreferati. 14-bet. va oshxona idishlari tipologiyasi” deb nomlanib tadqiqotchi o'zining ilmiy ishining
asosiy   markazida   asosan   Sopolli   madaniyati   yodgorliklarida   olov   bilan   bog'liq
qurilmalar   va   ashyolarning   arxeologik   o'rganilishi,   olov   bilan   bog'liq   qurilmalar,
ularga   tegishli   ashyolar   tipologiyasi   va   xronologiyasi   va   olov   bilan   bog'liq
qurilmalar   va   idishlarning   Sopolli   madaniyati   aholisining   ijtimoiy-iqtisodiy
hayotida   tutgan   o'rni   kabi   dolzarb   masalalar   va   muammolarga   bag'ishlab,   ularni
atroflicha yoritib bergan. Xususan, ushbu dissertatsiyada ilk bor Shimoliy Baqtriya
hududidagi   bronza   davriga   oid   yodgorliklardan   topilgan   olov   bilan   bog'liq
qurilmalar va oshxona idishlari misolida o'sha davrda yashagan aholining xo'jalik
va   ijtimoiy   hayotida   olovning   o'rnini   aniqlash   va   unga   baho   berish   birinchi
marotaba   mustaqil   ilmiy   ish   sifatida   tadqiq   etildi.   Shuningdek,   olov   bilan   bog'liq
qurilmalar   va   idishlarning   tiplari,   shakllari   va   rivojlanish   bosqichlari   ko'rsatib
berildi. 34
Muallif   tomonidan   Sopolli   madaniyati   aholisi   tomonidan   yaratilgan   bir   va
ikki   yarusli   xumdonlar   va   ularning   joylashun   o'rni   va   shakli   aniqlanib,   asosan
bunday   xo'jalik   yumushlari   bilan   ma'lum   doiradagi   ixtisoslashgan   hunarmandlar
shug'ullangan   va   ushbu   madaniyatda   hunarmandchilikning   bir   hududda
markazlashuvi   jarayonini   batafsil   sharhlab   beriladi.   Bundan   tashqari   Sopolli
madaniyati   majmualarida   uchraydigan   oshxona   o'choqlari   xozirgi   zamonaviy
o'choqlardan   unchalik   farqlanmaydi.   Tadqiqotchi   tomonidan   Sopolli   tandirlari   va
ularning   turlari   nainki   ularning   joylashuv   o'rni   haqida   batafsil   to'xtalib,   xususan
dastlab har bir hovli va Jarqo'ton va Mo'lali bosqichlarida kelib esa uylarning hovli
qismida   qurilgan   bo'lib,   aylana   shakldagi   o'zimizning   bugungi   tandirlarimizning
ibtidosi deya ta'riflasak mubolag'a bo'lmaydi. 
Shu   bilan   birga   Sopolli   madaniyatidagi   olovning   muqaddasligini   oddiy
xo'jalik uchun ishlatilgan qurilmalar va oshxona idishlari misolida yaqqol kuzatish
mumkin. Ishlab chiqarish va oziq-ovqat bilan bog'liq sohalarning aksariyat hamma
sohalarida   olov   va   uning   qoldiqlariga   alohida   e'tibor   berilgan.   Bu   o'z   navbatida
34
  Rahimov. K. A. Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi. 
T.f.n. ilmiy daraja …. Avtoreferati. 25-bet. bronza   davri   Baqtriya   ahjolisi   olovni   mjuqaddas   deb   bilganligini   yana   bir   bor
tasdiqlaydi.   Natijada,   olov   ularning   turmush   tarsi,   urf   odatlari   va   diniy
e'tiqodlarining ajralmas qismiga aylangan. 35
XXI   asrning   silsilasida   Sopolli   madaniyati   yodgorliklari   ustida   ilmiy
izlanishlar va   tadqiqotlar yana davom etdi. Bu o'rinda K. A. Rahimov tomonidan
2014-yilda   O'zabekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Y. G'ulomov nomidagi
Arxeologiyasi   Instituti   O'zbekiston  Arxeologiyasi   jurnalining   2014-yilda   N   2(9)
sonida     yozilgan   maqolasi   ahamiyatga   molikdir.     Ushbu   maqola   “Sopolli
madaniyatig oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar” deb nomlanib, tadqiqotchi
ushbu   maqolada   Sopolli   madaniyatining   bosqichlarida   uchraydigan   sopol
buyumlar va oshxona buyumlarining ularning shakl-shamoyiliga qarab tasniflagan.
Xususan, Sopollitepada olib borilgan tadqiqotlar natijasida arxeologlar tomonidan
200   ga   yaqin   oshxona   idishlarining   bo'laklari   qayd   etilgan.   Nisbatan   tez-tez
uchraydigan   ushbu   davr   qozonlari   tashqi   tomondan   qora-qurum   bilan   qoplangan
bo'lib, ular odatda ko'p hollarda xona ichidagi o'choqlar yonida topilgan. Bu davr
qozonlari deyarli bir xil o'lchamda bo'lib ularning o'rtacha sig'imi 6-10 litrni tashkil
etadi.   Qozonlarning   ayrimlari   kulolchilik   charxida   yasalib,   ularni   1tip   va   2
variantga ajratish mumkin. 36
 
Jarqo'ton   bosqichiga   oid   qozonlar   bir   necha   o'nlab   arxeologik   qazishmalar
natijasida   topilgan   bo'lib,   ularni   shakli   va   tuzilishiga   qarab   ikkita   tipga   ajratish
mumkin. Birinchi tip – sharsimon shakldagi qozonlar bo'lib, 4 xil variantga ajratish
mumkin.   Ikkinchi   tipga   kiruvchi   yumaloq   shakldagi   qozonlar   Jarqo'ton
yodgorligida o'nlab topilgan, ularni ham 4 variantga ajratish mumkin. 
Ko'zali   bosqichiga   oid   qozonlarga   to'xtaladigan   bo'lsak,   Sopolli
madaniyatining   bu   bosqichiga   oid   oshxona   idishlari   1996-2003   yillar   davomida
Jarqo'ton yodgorligida olib borilgan qazuv jarayonida topilgan. Bu turdagi idishlar
nisbatan  kam   sonli   bo'lishiga   qaramasdan  muallif   chiqindi   o'ralari  va  yodgorlikni
35
 Rahimov. K. A. Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi. 
T.f.n. ilmiy daraja …. Avtoreferati. 27-bet.
36
 Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar. O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. 
N2 (9). 24-bet.  yuqori qatlamlarida topilgan sanoqli idish bo'laklari bilan ularni tip va variantlarga
ajratishga harakat qiladi. 37
  
Sopolli   madaniyatining   Mo'lali   bosqichiga   oid   qozonlar   asosan   uy-joy
xonalaridan,  chiqindi   o'ralaridan  va   qabrlardan  topilgan.  Bu  qozonlarni  o'z   shakli
va tuzilishiga qarab ikki tipga ajratish mumkin. Birinchi tip – sharsimon shaklda va
ularni   tuzilishiga   qarab     sakkizta   variantga   ajratilgan.   Ikkinchi   tip   –   uzunchoq
yumaloq   shakldagi   qozonlar,   ularni   ham   tuzilishiga   qarab   ikki   variantga   ajratish
mumkin. 
Bundan tashqari muallif o' tadqiqotlarida Sopolli madaniyatiga oid qozonlar
yasalish   ibtidosi   haqida   ham   o'z   fikrlarini   bildirib,   uning   yasalish   tarixini   neolit
davridan   boshlanganligini   ya'ni   oshxona   idishlarining   O'rta   Osiyoda   qo'llanilishi
nazarda   tutilgan   hamda   Sopolli   madaniyatiga   doir   ilk   qozonlarni   O'rta   Osiyo
mintaqasida   Janubiy   Turkmanistonning   Namozgoh-1   manzilgohidan   topilgan.
Muallif o'z maqolasining so'ngida shunday xulosa qiladi :
2011   yilda   zarautsayga   ekologik   ekspeditsiya   tarkibida   tashrif   buyurgan   va
ob'ektni   o'rgangan   F.   Maqsudov   rasmlarga   yangi   talqin   beradi.   Sanaga   kelsak,   u
miloddan   avvalgi   VII   –   V   ming   yilliklarni   "global   isish   Markaziy   Osiyoning
Janubiy   hududlariga   etib   borgan   davrda   ibtidoiy   dehqonchilikka   bosqichma-
bosqich   o'tish   bilan   oziq-ovqat   mahsulotlarini   intensivlashtirishning   boshlanishi"
deb taklif qiladi . Rasmlarni batafsil tahlil qilib, avvalgilarining barcha xulosalarini
tahlil   qilib,   u   ilgari   ibtidoiy   mehnat   asboblari   –   ketmondan   foydalangan   "erta
dehqonlar"   tasviri   sifatida   talqin   qilingan   syujetlardan   biriga   e'tibor   qaratadi.   F.
Maksudovning   birinchi   tezisi   shundan   iboratki,   raqamlar   kiyimda   tasvirlangan,
ya'ni.to'liq   kiyimlarning   paydo   bo'lishi   quyidagicha   asoslanadi:   "arxeologik
materiallar   Sharqiy   Evropada   yuqori   paleolit   \   u200b   \   u200bdavrida   ishlatilgan
tikilgan   plashlarning   erta   paydo   bo'lishini   tasdiqlaydi.   ...   Ko'rinishidan,   zarautsay
qishloq xo'jaligi yig'uvchilari bunday kar plashlarni kiyib yurishgan (old tomondan
kesilmagan), boshlari ustiga kiyishgan, buni rasmlardan ko'rish mumkin"
37
 Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar. O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. 
N2 (9). 25-bet.  Muallifning   ikkinchi   tezisi   shundaki,   bu   yerda   dehqonchilik   bilan
shug'ullanuvchi   erkaklar   emas,   balki   ayollar   tasvirlangan   va   shunday   deydi:
"ma'lumki, jinsiy mehnat taqsimoti qadimgi davrlarda, erkak qabilalar a'zolari ovga
ixtisoslashishni  boshlaganlarida, ayollar  esa  yig'ishda bo'lgan.  Ehtimol, Zarautsay
rasmlarida ushbu ikki turdagi fermer xo'jaliklarining o'ziga xos xususiyatlarini aks
ettirgan   holda,   qadimgi   rassom   birinchi   marta   o'z   jamiyatidagi   gender   rollarining
farqiga guvoh bo'lgan. Bu Zarautsayning tosh rasmlarini nafaqat O'zbekistonning,
balki   kengroq   geografiyaning   muhim   yodgorliklari   qatoriga   kiritadi   .   Ehtimol,
Markaziy Osiyoda tosh tasvirlari bo'yicha munozaralar davom etishi mumkin 38
.
Zarautsayning   tosh   rasmlari,   xuddi   Siypantashdagi   kabi,   O'rta   Osiyoda
topilgan eng qadimgi rasmdir. Siypantash ochilishidan oldin Zarautsay O'zbekiston
hududida tosh asridagi yagona tosh rasm yodgorligi bo'lib qolgan 39
.
II.2. Xorij tadqiqotchilarining asarlarida O‘zbekistonning qadimgi tarixining
yoritilishi
G'arb   tadqiqotchilarining   bronza   davrida   Turon   hududida   o'tirgan   va
ko'chmanchi   madaniyatlarning   o'zaro   ta'siri   va   o'zaro   ta'siri   darajasi   haqidagi
qarashlari buzilgan. Xususan, aytish mumkinki, ko'plab taniqli olimlar kabi F. Kol,
F.   Xibert   Eron   tog'larining   asosiy   ta'sir   manbai   va   madaniy   qarz   olish   standarti
sifatida valorizatsiyasi hukmron bo'lgan mintaqani o'rganmoqda.    
F.   Kol   "Central   Asia:   Paleolithic   beginnings   to   The   iron   age" 40
monografiyasida   ushbu  asarning  o'ziga  xosligi,  xususan,  haqiqatan   ham   rus   tilida
bunday   murakkab   ish   yo'qligi   va   o'rta   Osiyo   arxeologiyasi   mutaxassislari   uchun
zarur   bo'lishi   haqida   aytilgan.   G'arb   mutaxassislari   tomonidan   qadimgi   Markaziy
Osiyo   madaniyatlari   rivojlanishining   avtoxtonligi   haqidagi   bahsli   marksist
yondashuvi   uchun   tanqid   qilinadi   .   Xususan,   Markaziy   Osiyo   ketma-ketligi
"asosan   ichki   yoki   evolyutsion"   rivojlanishni   neolitdan   temir   asrigacha
38
  Xolmirzayev.A. . Zarautsoy tilsimlari , Toshkent 2002.  B 20
39
  Siypantosh qoyatosh rasmlari //  https://academy.uz/uz/news/siypantosh-qoyatosh-rasmlari  
40
 F. Kol Central Asia: Paleolithic beginnings to The iron age .US. Routledge, 1994 uzilishlarsiz   ifodalaydi.   Turandan   tashqarida   topilishi   mumkin   bo'lgan   misollar
bilan turli xil turar-joylar va aholi punktlarining tavsiflarini tanqid qilish. Frankfort
jiddiy   arxeologik   dalillar   yo'qligini   ta'kidlaydi.       Bu   asosan   Eron   va   yaqin   Sharq
Interrechiyasi.   BMAK   hududlari   Eron   va   yaqin   Sharq   madaniyatlarining   kuchli
ta'siri   ob'ekti   sifatida   qaraladi.   Murg'ab   uslubidagi   tosh   muhrlar,   tayp   depe
silindrsimon muhrlar va metall shtamplar Elam, Mesopotamiya va Xarappa badiiy
an'analari bilan bog'liqligini ko'rsatadi. 
Shu   bilan   birga,   uning   tanqidchisi   G.   Frankfort   1994   yilda   o'tkazilgan
tadqiqotda,   mintaqadan   tashqari   rivojlanish   xususiyatlari   va   ikonografik
materiallarga rioya qilgan holda, qarz olishning ahamiyatini to'liq inkor etmaydi. 
Bactria   va   Margianadagi   symbolic   tizimining   Markaziy   Osiyo   o'lchovi,
xudolarning   ramziy   tizimi   va   Eron   va   Mesopotamiyaning   bmakning   bronza
madaniyatiga   ta'siri   haqidagi   ushbu   maqolada   muallif   qadimiylarning   e'tiqodlari
haqida gapiradi.haykalchalar va sopol buyumlarda tasvirlangan. Ular mintaqaning
haqiqiy   xususiyatlarini   va   tashqi   qatlamlarni   aks   ettiradi.     Frankfort   bu   haqda
batafsil   ma'lumot   beradi   haykalchalar   unda   u   ijtimoiy   ierarxiyaning   mavjudligini
ko'rib chiqadi. Ierarxiya rasmdagi  kiyim, poza va imo-ishoralar bilan ifodalanadi.
Har bir sinf faoliyatga mos keladi: birinchisi aristokratik hukmronlikni ko'rsatadi,
ikkinchisi   jangovar   harakatni   ko'rsatadi:   ular   har   doim   turishadi,   qisqa   kiyim
kiyishadi va hayvonlarni o'zlashtirish bilan bog'liq harakatlarni amalga oshiradilar:
ikki g'ildirakli aravalarda yurish, haydash, itlar bilan ov qilish. Ko'rinib turibdiki,
insoniy  tasvirlar   Baqtriya  va  Margianada  saroylari  qazilgan   kichik   boshliqlarning
aristokratik hayoti sahnalarini ochib beradi. Uning tarkibiy qismi sifatida ilon hosil
qiluvchi ajdaho sher, dastlabki Mesopotamiya ajdaho ilonining nusxasi emas, balki
Oksus   tsivilizatsiyasining   asl   ijodi   kabi   ko'rinadi.   Biroq,   tasvir   shakllari   va
uslublarining aksariyati elamit dunyosiga, ba'zilari esa hind dunyosiga tegishli 41
 . 
Bronza   davri.   F.   Koelning   keyingi   asarlarida   biz   o'z   g'oyalarining
madaniyatlarni   birlashtirishga   qaratilgan   keyingi   rivojlanishini   ko'ramiz.   "The
Making   of   Bronze   Age   Eurasia"   monografiyasida   g'arbiy   Markaziy   Osiyoda
41
 F. Kol Central Asia: Paleolithic beginnings to The iron age .US. Routledge, 1994 bronza davri haqida cho'l va dehqonlar vakillarining o'zaro ta'siri sifatida o'z fikrini
bayon   qiladi.   Shu   bilan   birga,   muallif   "barbarlik   –   sivilizatsiya"   dixotomiyasidan
foydalanish   juda   shubhali   deb   hisoblaydi,   bu   erda   andron   madaniyatlarining
qishloq xo'jaligi aholisi bilan assimilyatsiya qilingan yangi vakillari barbarlar deb
hisoblanadi.   Xususan,   u   Tazabagyab   va   keltminardan   keyingi   madaniyat
vakillariga ishora qiladi: "Amudaryo va Sirdaryo daryolarining quyi oqimlarining
so'nggi  deltalari  bronza  davrida  sug'orish   maqsadlariga  ajratilgan,  ammo  odamlar
tomonidan,   masalan,   tazabagyab   madaniyati   tashuvchilari,   ularning   qoldiqlari,
ayniqsa   keramika,   shimolda   Ural   mintaqasidan   tashqaridagi   Andronov
materiallariga o'xshaydi, bu esa ba'zi narsalarni taklif qiladi. hududga ko'chib o'tish
va   mahalliy   post-Kelteminar   yoki   neolit   davridagi   aholi   bilan   assimilyatsiya
qilishning   uzoq   davom   etadigan   jarayoni".     L.   Kol   cho'l   odamlarini   Janubiy
dehqonlardan   farq   qiladigan   deb   ta'rifladi,   ammo   ular   Janubiy   vohalarning
iqtisodiy tuzilishini o'zgartirishga olib keldi  42
. 
Frederik   Xibert   "Production   evidence   for   The   origins   of   The   Oxus
Civilization"   maqolasida   BMAKNI   Markaziy   Osiyoning   katta   qismi   uchun
umumiy   bo'lgan   qadimiy   arxeologik   madaniyat   sifatida   tasvirlaydi.   Xususan,   u
Dashli,   sapali,   Togolok   21   va   Gonur   kabi   aholi   punktlarini   o'z   ichiga   oladi   .
Markaziy   Osiyoda   bronza   davrini   2   qismga   bo'lib,   muallif   mahalliy   va   begona
elementlarning farqlanishini aniqladi, ularning ulushi unchalik katta emas. Birinchi
davr   uchun   (namazga   5   va   anau   aholi   punktlari   misolida)   terakota,   suyak
mahsulotlari,   steatit   va   bronza   buyumlarida   lokallik   xosdir.   Ikkinchi   davr   egri
xanjarlar   (ko'chmanchi   ta'sir   belgisi   sifatida)   va   hind   dengiz   chig'anoqlari
qo'shilgan mahsulotlar nomenklaturasida yanada rivojlanadi. F. Xibert ular harbiy
bosqinlar   yoki   savdoning   natijasi   bo'lishi   mumkinligini   taxmin   qilmoqda 43
  .   Shu
bilan birga, muallifning ta'kidlashicha, Marigana buyrak shaklidagi idishlar, kichik
va   katta   idishlar   va   ilgari   Eron   va   Mesopotamiyada   keng   tarqalgan   kvadrat   va
dumaloq   poydevorga   ega   bo'lgan   kichik   shishalarning   tarqalishi   bilan   ajralib
42
 Koel.F. The Making of Bronze Age Eurasia. US. Routledge, 2000
43
 Hilbert.F. Production evidence for The origins of The Oxus Civilization // 
https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/production-evidence-for-the-origins-of-the-oxus-
civilization/61BF5C806613647806D8214E205C3E91   turardi,   tadqiqotchi   bu   davrni   série   recente   deb   ataydi.   Muallifning   fikriga   ko'ra,
série   recente   bilan   ikkinchi   davrni   taxminan   erta   va   kechga   bo'lish   mumkin,   u
shunday   yozadi:   "série   recente   ob'ektlarining   O'rta   Osiyo   va   Fors   ko'rfazida
taqsimlanishi   aloqalarni   (uyushmalar?)   2-ming   yillikda   Fors   ko'rfazi,   Eron   va
Markaziy Osiyo o'rtasida. 
F.   Xibertning   fikricha,   bmak   to'xtash   joylari   bronza   va   mis   mahsulotlarini
alohida quyish bilan ajralib turardi. U yozadi : Baqtriyada uchlari bezatilgan tekis
soch   qisqichlari   ko'pincha   bronza   va   mis   qotishmasidan   yasalgan   kichik   idishlar
bilan   birgalikda   topiladi   .   Margananing   o'ziga   xos   mahalliy   uslubi,   shuningdek,
Baqtriya va Margananing barcha joylarida topilgan mintaqaviy uslub mavjud edi.
MARGANA,  Janubiy  Baqtriya va  Shimoliy Baqtriya  vohalaridagi  artefaktlarning
bmac   uslubidagi   farqlari   shuni   ko'rsatadiki,   vohalar   o'rtasida   yuqori   darajadagi
axborot   oqimi   mavjud   bo'lsa-da,   artefaktlarning   haqiqiy   almashinuvi   ahamiyatsiz
edi   .   Margianadagi   turar-joy   majmualaridagi   dasht   ko'chmanchi   artefaktlari
sharqdan   andron   ko'chmanchilari   bilan   o'zaro   aloqada   ekanligidan   dalolat   beradi.
Ehtimol,   bu   ko'chmanchilar   hududga   yangi   uslubiy   an'analarni   olib   kelishgan.
Biroq,   margianada   dasht   materiallari   kamdan-kam   uchraydi   va   2-davrda   paydo
bo'lgan   yangi   motiflar   dasht   ko'chmanchilarining   an'analariga   emas,   balki   voha
muhitiga (ilonlar, chayonlar, yovvoyi cho'chqalar va boshqalar) tegishli . 
Shunday   qilib,   shuni   ta'kidlash   kerakki,   ko'p   jihatdan   xorijiy   mualliflar
mustaqillik   davridagi   sovet   va   mahalliy   mualliflarning   asarlariga   tayangan.   Ular
orasida arxeologiya ma'lumotlarini taqdim etishda uslubiy izlanishlar bilan ajralib
turadigan   mualliflarni   ta'kidlash   mumkin   (F.   Kol)   20-asrning   80-yillarida   va   90-
yillarda   yozilgan   asarlar,   ularning   ba'zilari   marksistik   qarashlardan   uzoqlashishda
yondashuvlarning   sezilarli   o'zgarishi   bilan   ajralib   turmaydi.   Shu   bilan   birga,
haqiqiylik   va   qarz   olish   muammosi   va   ularning   ta'sir   darajasi   ochiq   muammo
bo'lsa-da, endi uni oddiy hodisa deb hisoblash kerak.  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I.O‘zbek tilidagi adabiyotlar
1. Кабиров . Ж .   Сагдуллаев . А .   Ўрта   Осиё   археологияси .   Т.:   Ўқитувчи,   1990,
160 б
2. Ibragimov.R. Arxeologiya.T.: Fan, 2022. B 120
3. Doniyorov.A.   Markaziy   Osiyo   xalqlari   tarixshunosligi.  T.:   NIF,   2020.   B   112-
113
4. Akademik  Yahyo   G ' ulomov   nomidagi   “   O ' zbek   xalqi   va   uning   davlatchiligi
tarixi “ Resbublika ilmiy seminarining 78-umummilliy yig ' ini nutqidan.
5. Asqarov.A.A.   O'zbek   xalqining   kelib   chiqish   tarixi.   Toshkent.   O'zbekiston.
2019. 146-bet.
6. Шайдуллаев   Ш.Б.   Ўзбекистон   ҳудудида   давлатчиликнинг   пайдо   бўлиши
ва   ривожланиш   босқичлари.   Тарих   фанлари   д-ри.   ....   афтореф.   Самарқанд.
2009.
7. . Аскаров А.А. Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. Ташкент. Фан. Узбекской ССР.
1983. С 124
8. Shaydullayev.  A.Sh.   Sopolli   madaniyatining   gliptikasi   va   sfragistinkasi.   PhD
Dissertatsiyasi Avtoreferati. 14-bet.
9. Rahimov.   K.   A.   Sopolli   madaniyati   yodgorliklarida   olov   bilan   bog'liq
qurilmalar   va   oshxona   idishlari   tipologiyasi.   T.f.n.   ilmiy   daraja   ….  Avtoreferati.
27-bet.
10. Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar.
O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. N2 (9). 24-bet. 
11. Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar.
O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. N2 (9). 25-bet.
12. Xolmirzayev.A. . Zarautsoy tilsimlari , Toshkent 2002. B 20  
13. O‘zR MDA,  Р -1591-fond, 2-ro‘yxat, 58-ish, 9-varaq
II.Rus tilidagi adabiyotlar
1. Бетгер   Е.К.   Список   трудов   Василия   Лаврентьевича   Вяткина   //   Труды
ТашГУ. Ташкент, 1960. Вып. 172. С. 124–127;  2. Лунин   Б.В.   Из   истории   русского   востоковедения   и   археологии   в
Туркестане. – Ташкент: Фан, 1958. – С. 88-91.
3. Аббасов   А.   В.Л.   Вяткин   –   историк-источниковед,   историк-археолог
Узбекистана: … – С. 
4. 4В.В.   [Вяткин   В.Л.]   Из   Самарканда   (Кор.   «Русск.   Турк.»)   //   Русский
Туркестан. 1902. 13 февраля. – № 36.
5. Шишкин   В.А.   Василий   Лаврентьевич   Вяткин   (к   тридцатилетию   со   дня
смерти) // ИМКУ. – Ташкент: Фан, 1963. – Вып. 4. – С. 144-151
6. .Вяткин   В.Л.   К   исторической   географии   Ташкентского   района   //
Туркестанские ведомости. 1900. – № 101.
7. .   Вяткин   В.Л.   Материалы   к   исторической   географии   Самаркандского
вилаета // Справочная книжка Самаркандской области. – Самарканд, 1900
8. Записки   Восточного   отделения   Российского   археологического   общества
(ЗВОРАО). 1903. – Т. XV. – С. 51-52.
9. В.В. [Вяткин В.Л.] Точка опоры // Туркестанские ведомост
10. Чабров Г.Н. В.Л. Вяткин – книговед // ОНУ. 1969. – № 11. – С. 72-73.
11. Письмо   Туркестанского   генерал-губернатора   Археологической
комиссии от 29/31 марта 1903 г. № 3756. Архив Археологической комиссии,
д.   №   693   –   1895   г.   (В   Институте   археологии   АН   СССР)   //   Шишкин   В.А.
Василий  Лаврентьевич  Вяткин  (К  тридцатилетию   со дня  смерти)   /  ИМКУ.  –
Вып 4. – Ташкент, 1963. – С. 145
12. Гремяцкий М.А., Нестурх М.Ф. Тешик-Таш.:Палеолитический человек
М.: МГУ, 1949. - 185 с.
13. Палелит СССР\ под.р. академик Б.А.Рыбаков. М.: Наукаб 1984. 394 с
14. Лыкошин   Н.С.   Очерк   археологических   изысканий   в   Туркестанском
крае   до   учреждения   Туркестанского   Кружка   любителей   археологии   //
Протоколы   ТКЛА.   Первый   год   (11   декабря   1895   –   11   декабря   1896   г.).   –
Ташкент: Типолитография Торгового дома «Ф. и Г. Бр. Каменские», 1896. – С.
1-58; Туркестанский сборник. Т. 522. – С. 1-33, Т. 523. – С. 1-26. 15. Массон   М.Е.   Работы   Термезской   археологической   комплексной
экспедиции   (ТАКЭ)   1937   и   1938   гг.   //   Труды   Академии   Наук   УзССР.
Термезская   археологическая   экспедиция.   Т.   II .   Ташкент:   Изд-во   АН   УзССР,
1945. С. 3-9.
16. Парфенов   Г.В.   Следы   древних   культур   на   городище   Айртам   //   ИМКУ.
Вып. 2. Ташкент, 1961. С. 61-71
17. Парфенов   Г.В.   Следы   древних   культур   на   городище   Айртам   //   ИМКУ.
Вып. 2. Ташкент, 1961. С. 71.
18. Архив   Термезского   краеведческого   музея.   Личный   архив   Г.В.
Парфенова. Журнал Музея. л. 119.
19. Окладников   А.П.   Следы   каменного   века   в   районе   Термеза   //   Труды
Академии   наук   УзССР.   Серия   1.   История,   археология.   Термезская
археологическая экспедиция. Том  II . – Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1945. – С.
10-22.
III.Xorijiy tillardagi adabiyotlar
1. F. Kol Central Asia: Paleolithic beginnings to The iron age .US. Routledge,
1994
2. Koel.F. The Making of Bronze Age Eurasia. US. Routledge, 2000
IV.Internet resruslari
1. Siypantosh   qoyatosh   rasmlari   //   https://academy.uz/uz/news/siypantosh-
qoyatosh-rasmlari  
2. Hilbert.F.   Production   evidence   for  The   origins   of  The   Oxus   Civilization   //
https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/production-
evidence-for-the-origins-of-the-oxus-civilization/
61BF5C806613647806D8214E205C3E91

MUNDARIJA

Kirish

I.Bob.O‘zbekistonning qadimgi davri tarixi bo‘yicha Chor Rossiyasi va SSSRda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar

I.1. Turkiston arxeologiya jamiyati faoliyati davrida O‘zbekistonning qadimgi tarixining o‘rganilishi

I.2. Sovet davridagi arxeologiya ekspeditsiyalar tadqiqotlarida O‘zbekistonning qadimgi tarixining aks ettirilishi

II.Bob.Mustaqillik yillarida O‘zbekistonning qadimgi davri tarixini yoritilishi

II.1. Mustaqillik davrida O‘zbekistonning qadimgi davri bo‘yicha olib borilgan yangi tadqiqotlar

II.2. Xorij tadqiqotchilarining asarlarida O‘zbekistonning qadimgi tarixining yoritilishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar