Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 38.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

O‘zbekistonning sovet davri tarixining tarixshunosligidagi yangicha yondoshuvlar va talqinlar

Купить
O‘zbekistonning sovet davri tarixining tarixshunosligidagi yangicha yondoshuvlar va talqinlar Reja: 1. Turkistondagi istiqlolchilik harakati tarixiga oid tadqiqotlar 2. Sovet davri tarixining tarixshunosligi O‘zbekistan Respublikasi mustaqillikka erishgach, Turkiston mintaqasida sovet rejimiga qarshi qurolli harakat tarixini ilmiy jihatdan xolisona o‘rganish uchun ob’ektiv sharoit yuzaga keldi. Yigirma yildan ortiq muddat ichida mazkur muammoni tadqiq qilishda katta yutuqlarga erishildi. Turkiston mintaqasida 1918-1924 yillarda sovet tuzumiga qarshi olib borilgan istiqlolchilik harakati tarixini yaxlit ravishda tadqiq etish va o‘rganish uchun so‘nggi yillarda muhim izlanishlar amalga oshirildi. Ushbu tarixni qayta tiklash, to‘g‘rirog‘i, qanday bo‘lsa, shunday yoritish, tanqidiy tahlil, ilk bor ilmiy muomalaga kiritilgan keng ko‘lamdagi yangi manbalar hisobiga boyitilgan hujjatlar asosida ko‘rsatib berilgan ma’lumotlar majmuini tasniflash va umumlashtirish, O‘zbekiston va chet ellardagi tarixshunoslikka oid merosning istiqbolli yo‘nalishlarini nazarda tutishga imkon beradigan ilmiy-tarixiy fikrlarni o‘rganish va idrok etish, shuningdek, amalda ko‘rib chiqilmagan yoki hozirgi davr nuktai nazaridan qayta baholashni talab qilayotgan qator masalalarni ochib berishga asoslanadi. Mustaqillik yillarida Turkiston, Xorazm, Buxoro respublikalaridagi mintaqaviy qurolli harakatlar, ularning butun Turkiston hududidagi ozodlik harakati rivojiga qo‘shgan hissasi O‘zbekiston tarixi fanida birinchi marta har tomonlama keng va chuqur o‘rganildi. Xususan, bu harakatlarning kelib chiqish sabablari va rivojlanishi; harakatlantiruvchi kuchlarning etnik va ijtimoiy tarkibi; siyosiy, tashkiliy, harbiy shakli va tu zilishi; rahbarlari va mafkurachilari; qurolli harakatlarning mintaqadagi va umuman o‘lkadagi siyosiy jarayonlarga ta’siri; xorijiy mamlakatlar bilan aloqalari; mag‘lubiyatga uchrash sabablari kabilar bo‘yicha tadqiqotlar olib borildi. Mintaqaviy harakatlarning ushbu jihatlarini o‘rganish asosida mazkur maqolada ularning umumiy va o‘ziga xos ko‘rinishlari, butun Turkiston hududidagi ozodlik harakatidagi markazdan qochish va markazga intilish an’analarining o‘zaro aloqalari xususidagi yangi nazariy fikrlar va xulosalar ilgari surilgan. Mintaqaviy harakatlarning vujudga kelishi va avj olishining sabab-oqibatlari, mafkuraviy, siyosiy jihatlardan o‘xshashligi, bu — shubhasiz hol. Aynan sovet tuzumining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, mafkuraviy strategiya va taktikasining oqibatlari bu mintaqalarning har birida uzoq yillar davomida butun Turkiston mintaqasi siyosiy sahnasini harakatga keltiruvchi omillardan biri bo‘lgan qurolli qarshilikning kelib chiqishiga sabab bo‘lgan keskin vaziyatni yaratdi. O‘lka aholisining barcha ijtimoiy qatlam va toifalarini qamrab olgan mustamlakachilikka qarshi kayfiyati sovet tuzumiga qarshi qurolli kurashning umumxalq va ommaviy xarakgerga ega bo‘lishini ta’minladi va turkistonliklarning ozodlik hamda mustaqillik uchun olib borgan ko‘p asrlik milliy ozodlik harakatlaridagi o‘ziga xos o‘rnini belgilab berdi. Turkiston o‘lkasidagi mintaqaviy ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlar, tarixiy- madaniy rivojlanish, diniy omillar, avvalgi davrlarning g‘oyaviy merosi, milliy o‘z-o‘zini anglashning an’anaviy shakllari, diniy islohotchilik ta’limoti, jadidchilikning liberal-ma’rifatparvarlik g‘oyalari ta’sirida shakllangan yaxlit mafkura va turli konsepsiyalarining murakkab zanjiri barcha mintaqalar uchun umumiy bo‘lib, u o‘zining milliy mustaqillik, milliy davlatchilikni qayta tiklash haqidagi yetakchi g‘oyalari bilan birga, millatchilik mafkurasini tashkil etgan. Bu g‘oyalarni amalga oshirish maqsadida Farg‘ona muvaqqat muxtoriyat hukumati, Turkiston-turk mustaqil islom jumhuriyati, buxorolik qo‘zg‘olonchilarning Buxoroda monarxiyani qayta tiklashga intilganlari kabi tajribalar bo‘yicha tadqiqotlar olib borilgan. Ularning natijalariga ko‘ra, bu tajribalar monarxiyaga asoslangan boshqaruv shaklini tiklash, islom respublikasini o‘rnatishdan tortib, demokratik davlat qurishgacha bo‘lgan o‘zaro qarama-qarshi intilishlarni o‘zida ifodalagan bo‘lishiga qaramay, ularning barchasi mustaqillikni qo‘lga kiritish, o‘z milliy davlatchiligini qayta tiklashdan iborat yagona maqsadni ko‘zda tutar edi. Bu umumiylik mintaqaviy harakatlarda qo‘llaniladigan terminlarda ham namoyon bo‘ldi: harakat qatnashchilari va rahbarlarining o‘z-o‘zlariga bergan nomlari, qo‘zg‘olonchilar qo‘shinlari jangovar bo‘linmalarining nomlanishi va boshqaruv tizimining tashkiliy tuzilishi (qo‘rboshilar qurultoylari va boshqalar). Terminlarning bir xilligi madaniy-sivilizatsion merosning, xalq harbiy an’analarining mushtarakligi bilan belgilanadi. Umuman olganda, maqsadlar, ijtimoiy negizlar, mafkuralar, tashkiliy tuzilmalarning umumiyligi mintaqaviy harakatlarni yagona-butun Turkiston mintaqasi miqyosidagi ozodlik harakati atrofiga birlashtirish uchun ob’ektiv shart- sharoit mavjud bo‘lganligidan guvohlik beradi. Tadqiqot jarayonida ma’lum bo‘lishicha, barcha mintaqaviy harakatlar namoyandalari ishtirokida butun Turkiston qurultoyini chaqirish orqali ba’zi qo‘rboshilar va sarkardalar (Madaminbek, Anvar Posho) qo‘zg‘olonchilarning barcha jangovar bo‘linmalarini yagona qo‘mondonlik ostiga birlashtirishga uringanlar. Validiy tomonidan tashkil etilgan «Turkiston milliy birligi» maxfiy tashkiloti, jadidlarning «Milliy Ittihod» tashkiloti a’zolari, turkistonliklarning umumturkiston ittifoqi yo‘lidagi tabiiy intilishlarining ifodachilari sifatida ongli ravishda bu kurashga qo‘shilgan o‘lka ulamolarining faoliyatidagi bosh masala xalqning birlashuvi edi. Lekin ko‘ngillilar qo‘shinining ularning turar joyiga ko‘ra qarindosh-urug‘chilik munosabatlari prinsipi asosida shakllanishi, xalq lashkarining kichik guruhlarga bo‘linib ketganligi, tarqoq xarakterdaligidan kelib chiqqan mahallyi manfaatlarning ustuvorligi ba’zida nafaqat butun Turkiston hududi miqyosida, balki ayrim mintaqaviy darajada birlashish yo‘lida ham yengib bo‘lmas to‘siqlarga aylandi. Bunga yana turli martaba va darajadagi ba’zi rahbarlarning kaltabinligini ham qo‘shsak, masala butun mohiyati bilan oydinlashadi. Shunday qilib, harakatning alohida olingan bosqichlarida markazdan qochish va markazga intilish tamoyillarining o‘zaro hamkorligi ko‘zga tashlansada, yalpi olganda, ular ko‘pincha bir-birlariga qarshi kurashganlar. Bu barcha mintaqalardagi qo‘zg‘olonchilar saflarida ajralib chiqishga intilish tamoyilining ustunligida namoyon bo‘ladiki, xuddi shu noxush hodisa Turkiston o‘lkasidagi qurolli harakatning mag‘lubiyatiga olib kelgan sabablardan biri hisoblanadi. Turkiston mintaqasida 1918-1924 yillarda yuz bergan so vet rejimiga qarshi qurolli harakat tarixining ko‘p yillik tadqiqi quyidagi fikrlarga asos bo‘ldi: - Turkistondagi istiqlolchilik harakati o‘zining tarixiy ildizlari va sarchashmasiga ega mintaqa xalqlarining muazzam bir kurashi sifatida maydonga chiqdi; -sovet rejimiga qarshi qurolli harakatning g‘oyaviy-siyosiy ildizlariga islohotchilik va ozodlik g‘oyalari kiradiki, aynan bu g‘oyalar o‘z paytida jadidchilik harakatining vujudga kelishi va rivojlanishida ham o‘zining ijobiy ta’sirini o‘tkazgan edi; - qurolli harakatdagi mustaqil davlatchilik g‘oyalarida islom jumhuriyati barpo qilishdan to demokratik davlat qurishgacha bo‘lgan intilishlar mavjud edi va unda uch muhim holat alohida ajralib turadi: a) turkiy xalqlar birligi (birlashishi) - Turkiston mus- takilligi uchun kurash, yagona va bo‘linmas Turkiston tuzishga qaratilgan harakatlar; b) islomiy qarashlar - Turkiston musulmonlarining islom davlati — mustaqil islom jumhuriyatini tuzish (Katta Ergash, Shermuhammadbek, Ibrohimbek, Mulla Abdulqahhor va b.). v) demokratik qarashlar — Turkiston mintaqasida demokra tik dunyoviy davlat qurish; respublika tuzumini o‘rnatish (Ma daminbek va b.); qo‘rboshilar qurultoylari va qo‘shin boshqaruvi harbiy amaliyotlarni olib borish va dushmanga qarshi kurashda muhim rol o‘ynagan; Turkiston mintaqasidagi istiqlolchilik harakati o‘z jo‘g‘rofiy doirasiga ko‘ra uch hududga: Turkiston ASSR (asosan Farg‘ona vodiysi va Samarqand viloyati), BXSR va XXSR hududlariga bo‘lingan. U keyinchalik O‘zbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston SSR, Kirg‘iziston ASSR, Qozog‘iston ASSR da ham davom etdi; — qurolli muxolifat harakati o‘z rivojlanish jarayoniga, shuningdek, janglar strategiyasi va taktikasiga ko‘ra ikki yirik davrni bosib o‘tdi: a) 1 -davr: 1918-1924 yillar; b) 2-davr: 1925-1935 yillar; - har bir davr harakat qatnashchilarining miqdori, qo‘rboshi lar, kurash taktikasi va janglar amaliyotiga ko‘ra, shuningdek, alohida xususiyatlari bilan bir- biridan o‘zaro farqlanuvchn mustaqil bir nechta bosqichlarga ham bo‘linadi. XX asrning 80-yillari sobiq sovet davlatida ijtimoiy - iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy jihatdan yaqqol tanazzul holati yuzaga kelib qolgan davr edi. Sobiq partiyaning bu boradagi harakatlari qulab borayotgan imperiyani saqlab qolishga qodir emas edi. «Qayta qurish» siyosati barbod bo‘lishi, ma’muriy - buyruqbozlikka asoslangan, mulkchilikning turli shakllari raqobat asosida saqlanishni inkor etgan mavhum siyosiy, sinfiy, umumiy manfaatlarni milliy manfaatlardan ustun qo‘ygan, yagona partiyaning to‘la hukmronligiga tayangan mustabid tuzum butunlay istiqbolsiz ekanini amalda yana bir bor ko‘rsatgan edi. Bu vaqtda tarkibida 15 ta ittifoqdosh respublika bo‘lgan, jami 270 mln. aholi istiqomat qilgan butun sovetlar mamlakatdagi respublikalar, xususan, O‘zbekiston ijtimoiy - iqtisodiy hayoti juda og‘ir ahvolda, xususan, sanoatning biryoqlama rivojlanib, «paxta» sanoat kompleksiga moslashishi, ekologik ahvolning og‘irlashib, onalar va bolalar o‘limining oshib ketishi, suv, havo ifloslanishi holati o‘ta darajada og‘irlashib borishi, millatlararo munosabatlarda ziddiyatli holatlar yuzaga kelib, milliy mojarolar yanada kuchayib ketishi, milliy urf-odatlar, qadriyatlar ta’qib ostida qolishi kabilar respublikani tang ahvolga solib qo‘ygan edi. Ayni paytda O‘zbekiston respublikasi davlat siyosatining barcha jabhalarida O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan xalqlar va ularning manfaatlari bilan bog‘lik masalalar birinchi navbatda turar edi. Yuzaga kelgan bunday holatdan kelib chiqib, tinch hayotni ta’minlash uchun davlatni boshqara oladigan, bo‘lib o‘tgan va o‘tayotgan iqtisodiy, siyosiy jarayonlardan to‘g‘ri xulosa chiqarib, millat ravnaqi yo‘li asoslarini boshlab bera oladigan rahbar respu blika uchun juda zarur edi. 1989 yil O‘zbekistonning rahbari sifatida ish boshlagan I.A.Karimov «O‘zbekiston yetakchisi sifatida uzoq vaqtlar davomida yechilmasdan, gazak oldirilgan kamchilik va nuqsonlar, o‘tkir ijtimoiy muammolarning ildizini ochib tashladi, mavjud ayanchli ahvolni tuzatish bo‘yicha Markaz rahbariyati oldiga qatiy talablarni prinsipial tarzda qayta-qayta qo‘yishdan cho‘chimadi». I.A. Karimov o‘z faoliyatining dastlabki kunlaridan respublikadagi ahvolni yaxshilashga e’tiborini qaratadi. 1989 yil sentyabrda KPSS MQ ning navbatdagi plenumi bo‘lib o‘tadi, unda Islom Karimov O‘zbekistonning yangi rahbari sifatida Farg‘ona voqealari, «paxta ishi» oqibatlariga baho berar ekan, busiz ham respublikadagi ijtimoiy-iqtisodiy axvol tang vaziyatga tushib qolganligini alohida ta’kidlab o‘tadi. U o‘z ma’ruzasida O‘zbekistondagi vaziyatni beqaror qilayotgan ahvol qatoriga asosiy masalalar, jumladan, aholini ish bilan ta’minlash masalasini ko‘tarib, respublikada ishlab chiqarishda band bo‘lmagan bir millionga yaqin aholi borligi, aholining o‘sish sur’atlari yuqoriligi, shu bois IJTIMOIY mehnat unumdorligi pasayib, aholi daromadi kamligini alohida ta’kidlab o‘tadi. Shuningdek, xalq xo‘jaligining biryoqlama rivojlanayotgani, ishlab chiqarishni rivojlantirish va joylashtirishdagi nuqsonlar ahvolni chigallashtirayotgani, xalqning yashashi uchun zarur bo‘ladigan uy-joy, maorif, sog‘liqni saqlash, madaniyat, savdo, maishiy xizmat sohalarida kuchli oqsash mavjudligi, ekologik ahvolning og‘irligi, Orol fojeasi, go‘daklarning nobud bo‘lishi, aholining kasallanishi darajasining balandligi masalalari birma-bir ko‘rsatib o‘tiladi. Biroq markaz respublikalar milliy manfaatlarini o‘ylashdan yiroq edi. Respublikada sodir bo‘layotgan ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar markazning qanchalik e’tiboridan chetda qolgan bo‘lsa, endilikda uni mamlakatda iqtisodiy inqirozlar kuchayib turgan vaqtda bu hol markazni umuman qiziqtirmas edi. Mana shu vaqtda respublika rahbarining haqiqiy millat lideri sifatidagi o‘rni yaqqol namoyon bo‘lgan edi. 1989 yil 19 avgustda O‘zbekiston KP MQ ning plenumi bo‘lib o‘tadi. Unda ijtimoiy- iqtisodiy holatlar alohida ta’kidlanib, aholi turmush tarzini oshirish maqsadida O‘zbekistonda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan asosiy vazifalar kun tartibiga qo‘yiladi. Plenumda yakka tartibdagi yordamchi xo‘jaliklarda, uy-joy qurilishini ri vojlantirish, aholiga ajratilgan tomorqalarni kengaytirish bilan bog‘liq bo‘lgan qator yangi vazifalarni birinchi o‘rinda hal etilishi lozimligi asoslab berildi. Shu munosabat bilan qishloq xo‘jaligida: - oziq-ovqat dasturini bajarish uchun shaxsiy xo‘jaliklar sonini, ularga ajratiladigan yerlar miqdorini ko‘paytirish; - uy-joy tanqisligini hal etish, kishilarga uy-joy qurish uchun kerakli qurilish materiallarini yetkazib berishni tashkil etish; - ishsizlik muammosini hal etish uchun xo‘jaliklarda g‘isht pishiradigan, duradgorlik va boshqa mahsulotlarni tayyorlaydigan korxonalar qurish; - ayollarning ish bilan bandligini ta’minlash; - ijtimoiy-siyosiy barqarorlik masalalarini hal etish, yoshlarni ish bilan ta’minlashni tezlashtirish 1 kabi vazifalar belgilab olinadi. Garchi, O‘zbekiston sobiq Ittifoq tarkibida bo‘lib, respublikani milliy ravnaqi va o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lini tanlashi qiyin bo‘lsada, yangi rahbariyat O‘zbekiston kelajagini belgilaydigan asosiy omillar, xususan, iqtisodiyotni ko‘tarish, ij timoiy hayotni yangidan izga solish, madaniy-ma’naviy hayotni yuksaltirish, tarixiy haqiqat, ta’qib ostida bo‘lib kelgan urf-odat, an’analarni qayta tiklash kabilarga yetarli darajada e’tiborni qaratish bilan vaziyatni izga solish mumkinligini anglab yetgan edi. Bular quyidagilarda ko‘rinar edi: Birinchidan, 1980-yillar oxiriga kelib O‘zbekiston iqtisodining bir tomonlama, zaif rivojlanishi oqibatlari ijtimoiy-iqtisodiy ahvolda yaqqol namoyon bo‘lib, ularni izga solish uchun zarur chora-tadbirlarni belgilab, amalga oshirish yo‘llarini ishlab chiqish muhim edi. Bu masala O‘zbekistonning yangi rahbari I.Karimov tomonidan ko‘tarildi. Ushbu tadbirlar, avvalo, respublikada oziq-ovqat 1 dasturini bajarish uchun shaxsiy xo‘jaliklar sonini, ularga ajritiladigan yerlar miqdorini ko‘paytirish, uy-joy tanqisligini hal etish, kishilarga uy-joy qurish uchun kerakli materiallarni yetkazib berishni tashkil etish, ishsizlik muammosini hal etish uchun xo‘jaliklarda g‘isht pishiradigan, duradgorlik va boshqa mahsulotlarni tayyorlaydigan korxonalar qurish, ayollarning ish bilan bandli gini ta’minlash, ijtimoiy-siyosiy barqarorlik masalalarni hal etish, yoshlarni ish bilan ta’minlashni tezlashtirish kabi vazifalarni amalga oshirish ko‘rsatib o‘tilgan edi. Buning aso siy sabablaridan biri sifatida O‘zbekiston rahbari «ijtimo iy va iqtisodiy sohani kompleks, jadal rivojlantirishning, umumittifoq mehnat taqsimotida O‘zbekistonning mavqei va o‘rnini o‘zgartirishning muqobil yo‘llari e’tiborga olinmaganligini» aloxida kursatib utgan edi. Natijada O‘zbekistonning yangi rahbariyati respublikada yuzaga kelgan ijtimoiy-iqtisodiy tanazzuldan chiqish choralarini markazdan holi bo‘lgan holda amalga oshirishga kirishdi. 1989 yil 15 avgustda qishloq mehnatkashlari uchun uy va yer ajratib berish haqida qaror qabul qilindi. Mazkur qaror qabul qilinganidan so‘ng o‘tgan bir yil mobaynida 60 mingdan ziyod oilaga yer uchastkalari ajratib berildi. Respublikada mavjud bo‘lgan tomorqalar butun ekin maydonlarining 5 foizini tashkil etgan holda, jami 200 ming gektar yerni tashkil etdi. Ayni paytda bu yerlarning har gektaridan 12 ming so‘mdan ko‘proq daromad olindi. 1990 yil 1 noyabrga kelib qishloqda yashovchi 2.220.129 oiladan 1.327.149 oila yangi tomorqa uchastkala ri olish va mavjudlarni kengaytirishga muhtoj bo‘lgan holda ularning 394.098 nafar oilasi yangi yer uchastkalari olishdi. Ularga foydalanishlari uchun 55.036 gektar yer ajratib berildi. O‘z uchastkalarini kengaytirishga muhtoj bo‘lgan 933.164 oila dan hammasining talabi qondirildi. Ularga qo‘shimcha ravishda 101.117 gektar yer ajratildi. Natijada, qishloq mehnatkashlarining davlat tomonidan olgan yerlari 156.153 gektarga yetdi. Bundan tashqari, bu qaror bajarib bo‘lingandan so‘ng yangi oilalarga ham maydoni 11.009 gek tar bo‘lgan 87.515 ta tomorqa uchastkasi ajratib berildi. Maz kur tashkil topgan xo‘jaliklarda yetishtirilgan mahsulotlarni sotib olish maqsadida davlat 1990 yilda 765.862 ta shartnoma tuzdi. Yer uchastkalari yiriklashtirilgan holda dehqon shaxsiy yordamchi xo‘jalikda yetishtirilgan mahsulotining oilasidan ortgan qismini bozorga chiqarish imkoniga ham ega bo‘ldi. Natijada, mayda tovar ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yila boshlandi. Bunday yordamchi xo‘jaliklar bozor munosabatlarini rivojlantirish, oziq-ovqat mahsulotlarini yetishtirishga muayyan hissa qo‘sha boshladilar. Tabiiyki, bunday yo‘l xomashyo manbaiga aylanib qolgan respu blika uchun og‘ir bo‘lsa-da, O‘zbekiston shu yillari RSFSR ning ayrim hududlari, ittifoqdosh respublikalari bilan ham mustaqil iqtisodiy aloqalar o‘rnatdi. Ayni paytda Respublika Davlat reja qo‘mitasi, Moliya vazirligi, ilmiy - tadqiqot institutlari va Toshkent shahar ijroiya qo‘mitasi bilan hamkorlikda «O‘zbekistonning iqtisodiy mustaqilligini shakllantirish konsepsiyasini» tayyorlashga kirishildi. 1990 yilda «O‘zbekiston xalq xo‘jaligini barqarorlashtirishning asosiy yo‘nalishlari va bozor iqtisodiyotiga o‘tishning qoidalari» loyihasi e’lon qilindi va 17 oktyabrda umumxalq muhokamasiga qo‘yildi. Byudjetni shakllantirish maqsadida «O‘zbekiston SSR byudjetini shakllantirish prinsiplari» haqidagi deklaratsiya respublikaning hamma daromadlariga o‘zi egalik qilish huquqini berdi. Tadqiq etilayotgan yillarda O‘zbekistonda iqtisodiyotning samarali amal qilinishi va xalq farovonligini o‘sishiga imkoniyat yaratuvchi har qanday shakldagi mulkchilik bo‘lishiga ruxsat berildi. Nati jada mol - mulkni saqlash va ko‘paytirib borish uchun barcha zaruriy shart - sharoitlar yaratib berildi. Qisqa vaqt ichida QQASSR va ma’muriy - hududiy tuzilmalar mahalliy bo‘ysunuvidagi mulklardan tashqari bo‘lgan ishlab chiqarish sohalari respublikaga bo‘ysunadigan bo‘ldi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bu harakatlar xalq xo‘jaligini barqarorlashtirish va bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish orqali vujudga kelgan murakkab ahvoldan qutulishning amaliy yo‘li edi. Ikkinchidan, O‘zbekistonda sobiq sovet davlati hukmronlik qilgan yillari zo‘rlik bilan ko‘chirilgan, o‘sha vaqtlarda kam sonli hisoblangan xalqlar milliy manfaatlarini himoya qilib, ona vatanlariga ko‘chib ketish harakatlarini boshlagan edilar. Misol uchun, «Qayta qurish» e’lon qilinganidan beri o‘tgan vaqt mobaynida qrim-tatarlarining vatanlariga ko‘chib ketishi uchun markazga yozgan arznomalari 250 jildni tashkil etdi , mesxeti - turklari ham vatanlariga qaytish uchun chora - tadbirlarni ko‘ra boshlagan edilar. Shu o‘rinda ta’kidlash joiz, tili va dini, madaniyati tutash bo‘lgan o‘zbeklar bilan mesxeti turklari, yelkadosh bo‘lib dalalarda mehnat qildilar, bir-birlariga hamdard, qon – qarindosh, quda-anda bo‘lib, ahil bo‘lib yashadilar. Bag‘rikeng va mehmondo‘st o‘zbek xalqi boshqa xalqlar kabi ularni ham quvvatlab keldi. Yarim asrga yaqin vaqt davomida millatlararo munosabatlar borasida biror marta oddiy ixtiloflar chiqmadi. 1989 yil Farg‘ona vodiysida Farg‘ona fojealari avj olgan pallada ham aksariyat o‘zbek xonadonlari ko‘plab mesxeti turklari oilalarini o‘z uylarida, kasalxonalardagi xamshiralar esa qaerga qochib borishni bilmay turgan turklarni yerto‘la va boshqa joylarga yashirdilar. Qishloq aholisi to‘polonlar kuchaygan kunlari jabrlangan mesxeti turklarga tegishli bo‘lgan qoramollarni to‘plab, ular kimga tegishli ekanini aniqlab, vaqtincha boqish uchun kolxoz molxonalariga topshirdilar. 1989 yil 24 iyunda O‘zbekistonning Islom Karimov boshchiligidagi yangi rahbariyati saylandi. Shu vaqtdan boshlab Farg‘ona vodiysida mesxeti-turklari va o‘zbeklar o‘rtasida turli ig‘volar va bo‘htonlar natijasida boshlangan mojarolarga extiyotkorona va bosiqlik bilan qarash boshlandi. Islom Kari mov O‘zbekistonning yangi rahbari sifatidagi ish faoliyatining birinchi kunidan Farg‘ona vodiysida sodir bo‘lgan voqealarga bosiqlik bilan yondoshib, mojarolar ildizini bilib, uning kuchayib ketishining oldini olish choralarini belgilagan holda siyosat yuritdi. Mojarolar tufayli zarar ko‘rganlarga, xususan turklarga oziq - ovqat bilan ta’minlash uchun savdoga chiqariladigan zaxira hisobidan 15 tonna go‘sht, davlatga reja bo‘yicha topshiriladigan mahsulotlar hisobidan qo‘shimcha yana 26 tonna go‘sht ajratildi. Jabrlanganlarga yordam berish uchun har kishi boshiga 300 rubldan, jami 5 mln. rubl moddiy yordam puli ajratildi. Qo‘shimcha tarzda yana O‘zbekiston SSR Ministrlar Sovetining zahiradagi mablag‘idan katta yoshdagi har bir kishiga kuniga - 1 rub. 20 kop., bolalarga - 1 rub. 60 kop.dan pul ajratildi. Tibbiy xizmat ko‘rsatish yuzasidan Farg‘ona viloyati ijroiya qo‘mitasi zonaning o‘zida 240 o‘rinli statsionar, bir sutkada 150 kishini qabul qila oladigan poliklinika ochildi. Vayron bo‘lgan uylarni ta’mirlash uchun esa kerak bo‘ladigan qurilish materiallarini yetkazish, mesxeti turklariga yetkazilgan zararlar miqdorini belgilash va qoplash kabi vazifalari belgilanib, zarar ko‘rgan shaxslarning uy-joylari, mol- qo‘ylari sug‘urta qilinmagan bo‘lsa, yolg‘iz fuqarolarga 1200 rubl, ikki kishidan iborat oilalarga 2000 rubl, oilaning boshqa a’zolariga 500 rubldan pul to‘lash belgilandi. Ko‘chib ketganlarning uy-joylari mahalliy hokimiyatlar nazorati ostida qoldirildi. Viloyat ijroiya qo‘mitasining farmoni bilan ko‘chib ketayotgan mesxeti turklarning uy-joylarini ta’mirlab, avvalgi holatiga keltirib, uy egalari bergan ishonch qog‘ozlariga binoan sotish lozimligi ko‘rsatildi. Farg‘ona voqealari asoratlari tugatilishi bilan birga O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan turli millat vakillarining milliy manfaatlarini himoya qilish maqsadida milliy madaniy markazlar tuzila boshlandi. Bu markazlarning faoliyatini muvofiqlashtirib turish maqsadida O‘zbekiston SSR Madaniyat ishlari vazirligi huzurida respublika millatlararo madani yat markazi tashkil etildi va ularning soni 1989 yilda 12 taga yetdi. Ushbu markaz uchun milliy madaniy markazlar faoliyatiga rahbarlik qilish, turli millatlarning urf-odat, diniy qadriyatlarini tiklash va rivojlantirishda ko‘mak berish aso siy vazifa qilib belgilandi. O‘sha yillari butun mamlakatda bo‘lganidek, milliy madaniy markazlar faoliyatida ko‘p narsalar birinchi marotaba sodir bo‘ldi. Bunday markazlar, xususan, polyak milliy madaniy markazi «Svetlitsa Polska», koreys milliy-madaniy markazi «Voz rojdenie» (Tiklanish), ozarbayjon milliy madaniy marka zi «Gardashluk» (Do‘stlik), nemis milliy-madaniy markazi «Vidergeburt» (Tiklanish, Wiedergeburt), kabilar respubli ka ijtimoiy-iqtisodiy hayotida, xalqlar o‘rtasida do‘stlik, qardoshlikni mustahkamlashda sharafli xizmatni o‘tadi. Masalan, tadqiqotchi D. Inoyatovaning ta’kidlashicha, O‘zbekistonda «Wiedergeburt» nomli nemis milliy-madaniy markazi 1989 yildan boshlab O‘zbekistonda istiqomat qiladigan nemis xalqi milliy manfaatlarini himoya qilib, o‘sib kelayotgan ne mis yoshlariga nemis tili, xalq bayramlari, xalq qo‘shiq va raqslarini o‘rgatishdan boshlaydi. Birinchilardan bo‘lib Roj destvo - «Weihnachten» bayramini tiklaydi. 1990 yilda Toshkentda nemis Yevangelist - Lyuteran cherkovi tiklanadi. 1993 yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning farmoyishi bilan Yevangelist-Lyuteran cherkovi O‘zbekistonda istiqomat qilayotgan nemis xalqiga topshiriladi. 1992 yildan esa «Wiedergeburt» nomi bilan rasmiy ro‘yxatga olinib, butun respublika xususan, O‘zbekistonning Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlaridagi nemis milliy- madaniy markazlarini boshqara boshlaydi. 1989 yil O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1989—1990 o‘quv yilidan boshlab umumta’lim o‘rta maktablarida tojik, qozoq, turkman va kirg‘iz tilida o‘qitish darajasini kengaytirish, respublika oliy o‘quv yurtlarida qozoq, tojik, qirg‘iz tillarida o‘qitish bo‘limlari va ularni darslik hamda o‘quv ko‘rgazmalari bilan qurollantirish vazifasini ham belgiladi. Shu yillari O‘zbekistonda yashayotgan turli millat va elatlarning madaniy ehtiyojlarini qondirish maqsadida ma’lum chora - tadbirlar belgilandi. O‘zbekistonda 259 ta maktabda tojik tilida, 491 ta maktabda qozoq tilida, 52 ta maktabda turkman tilida, 40 ta maktabda qirg‘iz tilida, 12 ta maktabda grek tilida hamda 7 ta sinfda koreys tilida ta’lim berish yo‘lga qo‘yildi. Samarqand, Nukus Universitetlari, Toshkent va Samarqanddagi pedagogika oliy o‘quv yurtlarida o‘qitish jarayoni o‘zbek tili bilan birgalikda tojik, qozoq, qrim-tatar tillarida olib borildi. Samarqand, Buxoro, Farg‘ona, Sirdaryo, Surxondaryo viloyatlarida har haftada tojik tilida radioeshittirishlar uyushtirildi. O‘zbekiston SSR Yozuvchilar Soyuzida tojik, qrim tatar, Bu xoro yahudiylari, uyg‘ur va koreys adabiyotlari bo‘limlari tuzildi. 9 ta rayon gazetasi tojik tilida, 5 ta rayon gazetasi qozoq tilida nashr qilina boshlandi. 1989 yilda Fofur Fulom nomli nashriyotda rus tilida 27 ta nomda badiiy adabiyot chiqarilib, adadi salkam 2 mln. nusxani tashkil etdi. O‘zbekiston rahbariyati bozor iqtisodiyotiga o‘tilishi munosabati bi lan ijtimoiy himoya masalalariga asosiy e’tiborni qaratdi. SSSR da ko‘p bolali oilalarga to‘lanadigan nafaqa 1944 yilda qabul qilingan qaror asosida to‘lanar, bu bozor munosabatlariga o‘tish sharoitida, ayni paytda inqirozga uchragan tuzumdan qolgan qiyin iqtisodiy ahvolda mutlaqo talabga javob bermas edi. Shu maqsadda O‘zbekiston SSR Oliy Soveti va Ministrlar Soveti «Bozor iqtisodiyotiga o‘tish munosabati bilan ko‘p bo lali oilalarni ijtimoiy muhofaza qilish yuzasidan qo‘shimcha tadbirlar belgilash to‘g‘risi»da qaror qabul qildi. Unga ko‘ra, respublikada mablag‘i hisobidan to‘liq bo‘lmagan mehnat stajiga ega bo‘lmagan kishilarga, halok bo‘lgan jangchilarning oilalariga to‘lanadigan nafaqalar 2 baravarga oshirildi. Uchinchidan, sobiq sovet davlatining «qayta qurish» ni e’lon qilishi xalqlarning milliy mfaatlarini himoya qilish bilan bog‘liq ekan, O‘Zbek tiliga ham Davlat tili maqomini berish uchun harakatlar kuchayib borayotgan edi. Matbuotda esa bu haqida turli qarashlar va fikrlar bildirilar, aniq bir natija belgilashning imkoni bo‘lmas edi. 1989 yil o‘zbek tiliga Davlat tili maqomini berish uchun yangi komissiya tuzish ehtiyoji sezildi va yangi tuzilgan komissiya tarkibiga norasmiy tashkilotlarning vakillari ham kiritildi. Loyiha muhokama qilinayotgan to‘rt oy davomida komissiyaga jami to‘rt mingga yaqin maktub kelib tushdi, bu xatlarga jami 150 mingdan ortiq kishi imzo chekkan edi. Milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda bu takliflar o‘rganib chiqildi va tezda qonun loyihasining yangi uch varianti yuzaga keldi. Bular komissiya loyihasi, yozuvchilar uyushmasi tuzgan loyiha, norasmiy tashkilotlar vakillari tuzgan loyihalardan iborat edi. Barcha loyihalar ochiq, xolis muhokama etildi va ularni o‘rganish, umumlashtirish asosida yangi loyiha tayyorlanib, u 1989 yil 11 oktyabr kuni matbuotda e’lon qilindi. Loyiha umumxalq muhokamasidan so‘ng O‘zbekiston SSR Oliy Sovetining 1989 yil 21 oktyabrda bo‘lgan 11 sessiyasida «O‘zbekiston SSR ning Davlat tili haqida» Qonuni qabul qilindi. Ushbu qonunni amalga oshirish jarayonida O‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti qabul qilgan «O‘zbekiston SSR ning davlat tili haqida»gi qonunni amalga oshirishning davlat Dasturiga to‘liq amal qilinishi zarur edi. O‘zbek tiliga davlat maqomi berish bilan bog‘liq bo‘lgan tadbirlar amalga oshirilishi uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar ham hisoblab chiqildi. O‘sha vaqtda respublikadagi og‘ir iqtisodiy vaziyat e’tiborga olinib, bu mablag‘lar bosqichma - bosqich sarflanishi rejalashtirildi. Ayni vaqtda davlat tili haqidagi qonunga amal qilish, qonunni bajarilishini nazorat qilish masalalarini to‘liq hal etish lozim edi. O‘zbek tilini bilmaydigan fuqarolarga dav lat tilini bepul o‘rgatish bilan bog‘liq bo‘lgan vazifalar ham belgilab olindi. Umumiy yig‘inlarda davlat tilini bilmaydiganlarga ma’ruzalar matnini tarjima qilib berish masalalari ham kiritildi. Shundan so‘ng davlat tilini izchil takomillashtirish maqsadida keng harakatlar boshlandi. Qonunda belgilangandek, Respublikada qonun loyihasini amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan tadbirlar aniq belgilangan holda faqat rahbar xodimlargina emas, balki turli millat vakillari bi lan muntazam aloqada bo‘luvchi kishilar, huquqni himoya qiluvchi tashkilotlar, ijtimoiy ta’minot, xalq maorifi, madaniyat va sog‘liqni saqlash, savdo, maishiy xizmat ko‘rsatish, aloqa, trans port, kommunal xo‘jalik, ommaviy axborot vositalari xodimlari, o‘z vazifalarini bajarishi uchun yetarli darajada davlat tilini bilishlari kerakligi ta’kidlangandi. Ta’kidlash lozimki, O‘zbekiston rahbariyati o‘zbek tili ni davlat tili darajasiga ko‘tarishda respublikada istiqomat qiladigan boshqa xalqlarning milliy manfaatlarini ham hisobga oldi. Davlat tili haqidagi qonunda o‘zbek tilining davlat tili sifatida rivojlanishi boshqa milliy tillarning manfaatlariga zid kelmasligi lozim edi. Qonunga respublikada yashovchi barcha xalq va millat vakillari teng huquqli ekanini ko‘rsatuvchi modda ham kiritildi. Shuningdek, harbiy, diniy va boshqa sohalarda kerakli til belgilanishiga urg‘u berildi. Yangi qonunda davr sharoitlaridan kelib chiqib respublikada ittifoq tasarrufidagi yoki davlat tili yetakchilik qila olmaydigan mehnat jamoalari borligi ham inobatga olindi. Shuni e’tiborga olib qonunda bu jamoalarda ish yuritishni rus tili da ham, boshqa tillarda ham olib borish mumkinligi e’tirof etildi. Bu tadbir hali sovet davlati saqlanib turgan murakkab bir davrda respublikadagi ijtimoiy, siyosiy vaziyatni keskinlashtirib yubormaslik zaruriyati bilan izohlangan edi. Qonun loyihasini ishlab chiqish jarayonida barcha idoralarda Davlat tilida ish yuritishga o‘tish muddati ikki yil bo‘lishi kerak, degan taklif kiritilgan bo‘lsada, bu amalga oshirish mumkin bo‘lmagan muddat edi. Chunki, boshqa millat vakillari uchun ikki yil mobaynida o‘zbek tilini o‘rganib, unda ish yuri tishga o‘tishning imkoni yo‘q edi. Hatto, ikki yil ichida o‘zbek tilida ish yuritishga o‘tishga mahalliy millatga mansub bo‘lgan rahbarlarning anchagina qismi ham tayyor bo‘lmagan. O‘zbekiston KP MQ birinchi kotibi I. A. Karimovning vaziyatni chuqur o‘rganib, kiritgan taklifiga binoan ish yuritishida davlat tiliga to‘la o‘tish muddati sakkiz yil deb belgilandi. Bu murakkab muammoni o‘sha davrlarda oqilona hal etishning yagona va to‘g‘ri yo‘li edi. Qonunni bosqichma-bosqich amalga oshirish muddatlari ham rejalashtirilgan, jumladan, qonunning qabul qilinishi munosabati bilan O‘zbekiston SSR Oliy Soveta qaror qabul qildi. Qarorga ko‘ra qonunning 4,7,8-moddalari 8 yil davomida, 5 va 24-moddalari 3 yil davomida, 16-moddasi esa 1991-1992 o‘quv yilidan boshlab kuchga kiritilishi ko‘rsatib o‘tildi. 22-moddasi 1991 yildan kuchga kirishi belgilandi. Qolgan moddalari qonun qabul qilingan kundan boshlab kuchga kirdi. O‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy va ilmiy-texnikaviy atamalarini tartibga keltirish va takomillashtirish maqsadida O‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti huzurida maxsus Atamalar qo‘mitasi tashkil etildi. Bu qo‘mita oldiga tegishli vazifalar qo‘yildi. Qo‘mita dastlabki vaqtdan boshlab matbuotda berilgan, radio va teleko‘rsatuvlarda qo‘llangan atamalarni, 15 ta vazirlik, qo‘mita va idoralardan kelgan, shu idoralarga taalluqli atama va nomlanishlarni to‘plab, muhokama etdi. Masalan, tibbiyot seksiyasi sog‘liqni saqlashda qo‘llaniladigan eng dolzarb atamalarni to‘plab o‘z seksiyasida muhokama qildi. To‘plangan atamalar qo‘mita byurosida muhokama qilinib, yana muhokamaga 22 tashkilotga (O‘zbekiston SSR Yozuvchilar uyushmasi, gazeta va jurnallar tahririyatlari, ijtimoiy-siyosiy fanlar seksiyalariga, partiya tarixi instituti, O‘zTAG radioeshittirish va teleko‘rsatuv qo‘mitasiga — X.Yu.) yuborildi. 1990 yilga kelib, atamashunoslik qo‘mitasi bilan hamkorlikda O‘zSE nashriyoti «Yosh kimyogar ensiklopedik lug‘ati», «Yosh fizik ensiklopediyasi», «O‘zbek tilida ish yuritish», «Mehnat» nashriyoti chorvachilik va paxtachilik bo‘yicha, «O‘zbekiston» nashriyoti avtomobil transporti bo‘yicha lug‘atlarni chop etdi. Umuman, 1989 yilda qabul qilingan davlat tili haqidagi qonun ayrim kamchiliklardan holi bo‘lmasada, biroq bu qonunning murakkab ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda qabul qilinganini hisobga olsak, bunday kamchiliklarning sabablarini tushunib olish qiyin emas edi. Mazkur qonun xalq madaniy merosi, milliy qadriyatlarini o‘rganish, tarixiy xotirani tiklash, shu asosda milliy ong, ruhiyat mustahkamligi, ijtimoiy faollik kuchayishiga ham yo‘l ochib berdi. Shu ma’noda milliy tillarga davlat maqomi berilishi sotsialistik tuzumga qarshi olib borilayotgan mustaqillik yo‘lidagi harakatlarning kuchayishiga ham ijobiy ta’sir etdi. To‘rtinchidan, Ma’muriy-buyruqbozlik avj olgan mil liy his tuyg‘ularni poymol etish evaziga shovinistik ruh bilan shakllangan kommunistik tuzum XX asr 80 - yillarida butun O‘zbekiston xalqini ta’na-dashnom va tuhmatlar domiga tortgan edi. «Paxta ishi» yoki keyinchalik «o‘zbek ishi» nomini olgan uydirmalar sovet tuzumi qatag‘onining yangi bosqichi bo‘lgan edi. Paxta yakkahokimligi maydoniga aylantirilgan O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi yildan yilga mo‘l hosil berish «majburiyatini» olgan bo‘lsa ham o‘zbek dehqonining ahvoli og‘ir bo‘lib, u markaz hukmi doirasiga tortilgan edi. Yuzaga kelgan turli ijtimoiy va iqtisodiy xarakterdagi muammolar mavjud salbiy vaziyatni keskinlashtirib yuborgan edi. Biroq 1989 yilning ikkinchi yarmidan respublikadagi o‘zgarishlar «paxta ishi» qatag‘onlari bilan bog‘liq bo‘lgan T. Gdlyan guruhiga nisbatan munosabatni ham o‘zgartirib yuborgandi. 1989 yilga qadar respublika aholisi orasida qo‘rquv hissini uyg‘otib kelgan «paxta ishi» yoki «o‘zbeklar ishi» uydirmalariga ham 1989 yilning ikkinchi yarmidan boshlab barham berila bosh lagan edi. «Paxta ishi» bilan bog‘liq bo‘lgan qonunbuzarliklarni fosh etish, begunoh kishilarni oqlashda O‘zbekistonning I.A. Ka rimov boshchiligidagi yangi rahbariyati muhim ishlarni boshladi. O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi 1989 yil 12 sentyabrda «paxtachilikdagi qo‘shib yozishga yo‘l qo‘ygani uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan kishilarni avf etish maqsadida hujjatlar tayyorlaydigan» komissiya tashkil etdi. Ushbu komissiya tayyorlagan hujjatlarga tayanib, O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi jinoiy javobgarlikka tortilgan 43 kishini gunohidan o‘tishni O‘zbekiston SSR Oliy Sovetidan so‘radi. Unda ko‘plab shaxslarga belgilangan jazo muddatlarini yengillashtirish choralari so‘ralgan edi. Ma’lum bo‘lishicha, «paxta ishi»da sudlanganlar soni 4018 kishini tashkil etgan bo‘lsa, respublikada boshlangan ijobiy o‘zgarishlardan so‘ng reabilitatsiya qilinganlar soni 2940 kishini, qayta tergovga yuborilganlar 63 kishini, asossiz sudlanganlar 1016 kishini tashkil etdi. Umuman, 1990 yilga kelib sovet davlatining xukmronligi inkirozga uchrayotgan, itgifokdosh respublikalar uz milliy mustaqilligi uchun keng harakatlarni olib borayotgan davr bo‘ldi. O‘zbekistoning yangi rahbariyati ham mustabid tuzum uchun butkul yot bo‘lgan yangi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar bilan maydonga chiqdi. Aynan mana shu davr respublikaning mustaqillik sari yo‘l olishi bilan ifodalandi. Ushbu yo‘l tarixiy - ma’naviy tiklanish, markaz tomonidan olib borilgan qatag‘onlik siyosatiga chek qo‘yish, o‘zbek xalqi sha’nini himoya qilish, iqtisodiy tanazzul holatini cheklash, ichki bozorni himoyalash, butkul yangi ijtimoiy himoya siyosatini olib borish, markaz ta’sirini kamaytirish va boshqa keng kamrovli tadbirlardan iborat bo‘ldi. A dabiyotlar: 1. Ўзбекистон тарихи фанида инновa ц иялар.Т. -2012. 2. Ўзбекистон халқлари тарихи..1-қисм. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А. Асқаров-Т.1992. 3. Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1, 2,3-китоблар. - Т.: Шарқ, 2000. 4. Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йиллар) Биринчи ва иккинчи китоблар/ масъул муҳаррир Қ.Ражабов.Т.;-“Ўзбекистон”-2019 5. O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019. 6. Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А.С.Сагдуллаев- Т.1997. 7. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари / Масъул муҳаррир Д.Алимова-Т.,2001 8. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи . Т.,2000 9. Эшов Б.Ж. Ўзбекистон давлатчилиги тарихи. Ўқув қўлланма. – Т.: Маърифат, 2009. 10. Эшов Б. Ўзбекистон давлатчилиги ва бошқаруви тарихи- Т.:2012 11. Эшов Б., Одилов А. Ўзбекистон тарихи. 1-жилд. Энг қадимги даврдан XIX аср ўрталаригача. Дарслик. – Т., 2014. 12. Shamsutdinov R , Karimov Sh , Xoshimov S. . Vatan tarixi 1 ,2,3 -kitob. O’quv qo’llanma-T.”Sharq”-2016

O‘zbekistonning sovet davri tarixining tarixshunosligidagi yangicha yondoshuvlar va talqinlar

Купить