Og’zaki nutqni o’stirishni ingliz tili grammatikasida va metodikasida tutgan o’rni va vazifalari - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	82.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	26 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Og’zaki nutqni o’stirishni ingliz tili grammatikasida va metodikasida tutgan o’rni va vazifalari

Купить

Mundarija Kirish………………………………………….. I Bob. Og’zaki nutqni o’stirish…………………………. 1.1. Nutq malakasini o’rgatish………… ………………. 1.1. a) monologik nutq…………………………………… 1.1. b) tayyorlanmagan nutq……………………………. 1.1. v) dialogik nutq……………………………………….. 1.1. g) tayyorlangan nutq………………………………….. II Bob. Nutqni tinglab tushunishga o’rgatish ……………. 2.1. Nutq mashqlarini tanlash……………………………… 2.2. Nutq mashqlarini tanlash ……………………………. 2.3. Nutq mashqlarini tahlil qilish…………………………. Xulosa ………………………………………………………… Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati …………………………

Kirish O’z ona tilidan tashqari dunyo tillarini ham mukammal o’rganish insoniyatga faqat ulug’vor ishlarni bajarishda yaqin ko’makchi bo’lib kelgan. Jamiyatimizda turli xil sohalar mavjud. Ularning ba’zilari aniq fanlar bilan, ba’zilari ijtimoiy fanlar bilan, boshqalari esa tabiiy fanlar bilan bog’liq.har bir jamiyatning kelajagi va buguni uning ajralmas qismi bo’lgan ta’lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. 1997- yilda respublikamizda tarixiy hujjatlar “Ta’lim to’grisidagi Qonun” va “ Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qabul qilindi. Uning asosiy maqsadi mamalakatimizda uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilish, komil inson va yetuk malakali mutaxassislar tayyorlashdir. Biz XXI asrni axborot texnologiyalari asri deb aytamiz. Zamon shiddatli tarzda axborot texnologiyal

Hozirgi vaqtga mos mutaxassislar tayyorlash uchun zamonaviy ta’lim texnologiyalari muhim o’rinni egallaydi. Hozirda innovatsion texnologiyalar eng muhim strategik resurslardan biriga aylangan. Prezidentimiz Islom Karimov o’z so’zlarida ingliz tiliga alohida to’xtalib, ingliz tilini maktab, akademik litsey va kasb- hunar kollejlarda hamda oily o’quv yurtlarida o’qitishning eskicha metodlaridan foydalanmay, aksincha, yangi innovatsion texnologiyalardan, ya’ni kompyuterlashtirilgan metodlardan foydalanish ko’proq o’quvchi yoshlarga samarali bilim olishlari uchun foydali ekanligi ta’kidlab o’tiladi. Bugungi kunda davlatimizda internet global tarmog’i yashin tezligida borayotgan sari uning foydali xususiyatlari ham oshib, bilimga chanqoq yoshlarning bilim olishlari uchun katta ko’mak bermoqda.

guruhlarni guruhlarga bo‘lib ishlash o’quvchilarda mustaqil ta’limni zamonaviy ta’lim texnologiyalardan foydalangan holda tayyorlab kelish istagi paydo bo‘ladi. O’quvchilarning ingliz tili faniga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish maqsadida axborot texnologiyalari bilan bir qatorda pedagogik texnologiyalarning interfaol usullaridan aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, hamkorlikda o‘qish va tarjima qilish, bahs-munozara, davra suhbati, klaster va boshqa ko‘pgina usullardan foydalanilgan holda og‘zaki va yozma nutqqa o‘rgatiladi. Ta’limda ingliz tilini o‘rgatishda “Arra” o‘zaro o‘qish texnikasi, “Birgalikda o‘qiymiz”, “O‘ylang, juftlikda ishlang – fikr almashing” birgalikda o‘qish texnikasi, “Inster, Toifali, Konseptual, BBB, SWOT-tahlil” jadvallari, “Klaster, Kaskad, Nilufar guli, Piramida,

Pedagogik texnologiyada o’quvchi ning tanqidiy ta f akkur yuritishi asosiy maqsad hisoblanadi. Ilg‘or pedagogik texnologiyalarning juda ko‘p usullari mavjud. Bu usullaridan o’quvchilarning yoshi, psixologik xususiyati, bilim darajasiga qarab foydalanish mumkin. Ta’limni zamonaviy texnologiyalar asosida tashkil etishning negizida ta’lim texnologiyasi, tarbiya texnologiyasi hamda axborot texnologiyalari shakllanadi. Chet tillarni mukammal egallagan mutaxassislarga ehtiyoj ortmoqda. “Hozirgi paytda Xorijiy tillarni o‘rganish va o‘rgatishga yurtimizda katta ahamiyat berilmoqda. Bu ham albatta, bejiz emas, bugun jahon hamjamiyatidan o‘ziga munosib o‘rin egallashga intilayotgan mamlakatimiz uchun, chet ellik sheriklarimiz bilan hamjihatlikda, hamkorlikda o‘z buyuk kelajagini qurayotgan xalqimiz

Ushbu bitiruv ishimning maqsadi va vazifasi boshlang’ich sinflarda og’zaki nutqni o’stirish haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lgan holda og’zaki nutqni o’stirishni ingliz tili grammatikasida va metodikasida tutgan o’rni va vazifalari hamda uni tahlil qilib ularni o’quvchilarga chuqurroq o’rgatishdan iborat. Bundan tashqari bitiruv malakaviy ishimning obyekti hozirgi zamon ingliz tilida boshlang’ich sinflarda og’zaki nutqni o’stirish (gapirish, tinglab tushunish, o’qish, yozuv) ni o’rni va ularni o’quvchilar ongiga singdirish ularda ingliz tiliga bo’lgan qiziqishlarini oshirish hamda o’quvchilarni ingliz tiliga o’rgatishdan iborat. Bitiruv malakaviy ishimning yangiligi va amaliy ahamiyati shundan iboratki, og’zaki nutqni o’stirishni chuqurroq o’rgatishda o’quv qo’llanmalari tuzishda metodika

1. Ushbu darslik 5 – sinflar uchun juda murakkab bo’lib, ularning yoshiga umuman mos emas. 2. O’quvchilar ingliz tilini o’rganmasdanoq A B C ashulasi berilgan. 3. Mashqlar o’quvchilar uchun qiyin. Bu borada avvalgisi ancha avzalroqdir. 4. Mashqlar juda ko’p berilgan, dars davomida bajarishga vaqt yetmaydi. 5. Grammatik qoidalar berilgan. Masalan : let us go, if we don’t get any bad marks. Olib borilayotgan tadqiqotlardan mutaxassislar yuqorida aytilgan fikrlarni umumlashtirib, o’z fikrlarini sharhlab milliy maktabimizga xos bo’lgan darsliklar yaratsalar nur ustiga a’lo nur bo’lar edi. I.Bob. Og’zaki nutq haqida. Mazkur bitiruv ishi “Boshlang’ich sinflarda og’zaki nutqni o’stirishning usullari” ni o’rgatishni tashkil etish. Bu tadqiqotlarning ko’pi hozirgi kunda ham o’z qiymatini yo’qotmaga

Ba’zan tushunchani ifodalovchi so’zni o’sha tezlikda so’zlovchi topa olmay qoladi. Unga yaqin yoki o’ylangan tushunchani ifodalay olmaydigan so’zlarni ishlatib yuboradi. Natijada, aytilgan nutq (gap, gaplar) ko’zlangan maqsadni , fikrni to’liq ro’yobga chiqarmaydi. Bundan tinglovchi ham, so’zlovchi ham zarar ko’radi. 2. Og’zaki nutqda so’z birikmalari va gaplarning modellari aytilmoqchi bo’lgan fikrga monand holda tezkorlik bilan tanlanadi. Gap qurilishini, modellarini aql nazorat qilib boradi. Fikrni aytilganlarni xotirada ushlab turgan holda rivojlantirishga to’g’ri keladi. Agar xotira ozgina “dangasalik” qilsa gap tuzilishi, so’z birikmalari o’zaro mantiqan va grammatik bog’lanmay qoladi. Chunki yangi qism avvalgi qism unutilgani uchun u bilan moslashmay olmaydi. 3. Og’zaki nutq tahrir

imkoniyatlarni tanlashi, gap tuzilishini qulaylashtirishi mumkin. Shuning uchun ham yozma nutq og’zaki nutqdan ravondir. * T.Qudratov “Nutq madaniyati asoslari” , T. “O’qituvchi” nashriyoti.24-bet Og’zaki nutq faoliyati sifatida juda murakkab psixofiziologik jarayon bo’lib, uning asosini bosh miya qobig’i birinchi va ikkinchi signal sistemalarining o’zaro aloqasi tashkil etadi. O’qituvchi sinfda og’zaki nutqning turli shakllaridan foydalanadi. Quyi sinflarda ko’proq nutqning dialog va polilog shakli o’rinlidir. Chunki suhbat usuli shunga asoslanadi. Monologik nutqdan o’qituvchi hikoya, tasvir, ta’rif, tavsif xarakteridagi mavzularni bayon etishda foydalanadi. Monologik nutq tarix, adabiyot darslari uchun xos bo’lganidek, dialog nutqdan chet tili, ona tili, matematika darslarida qo’l keladi

1.1 Nutq malakasini o’rgatish. Og’zaki nutqni o’stirish o’rta maktabga chet tili o’rgatishning maqsadlaridan asosiy amaliy vazifalaridan biridir. O’rta maktabni bitiruvchilar chet tilidagi nutqni eshitib, tushunishlari kerak. Maktab tajribasida og’zaki nutq uzoq vaqt tegishli o’rnini egallamagan va ma’lum darajada o’rgatish vositasiga aylantirib qo’yilgan bo’lishiga qaramay og’zaki nutqni o’qitish bilan bog’liq bo’lgan talay muammolar bor. 1 Jumladan, maktab sharoitida chet tili og’zaki nutqni egallashda uchraydigan qiyinchiliklar aniqlangan, og’zaki nutqning lingvistik hamda psixologik tomonlari tahlil etilgan va o’rganilgan og’zaki nutq materiallari qisman tavsiflangan, chet tilini bilib olishning reseltiv va reproduktiv aloqalari ko’rib chiqilgan edi. Shuningdek, o’qitishning turli aloq

2 Temirov Y. “Ingliz tilida tarjimaning o’rni” Kompleks birliklar haqidagi masalani qo’yish imkoniyati tug’ildi. So’ngra shunday kompleks birliklarini bilib olishga qaratilgan tayyorlov mashqlari, bu mashqlarning turlari, ularning og’zaki nutqni o’qitish umumiy sistemasidagi salmog’i va o’rni kabi masalalari ko’ndalang bo’ladi. “O’rta maktabda chet tillarini o’qitishning hozirgi amaliyotida og’zaki nutq munosib o’rinni egallaydi. Ammo shu paytgacha tayyorlov mashqlariga ko’p e’tibor berilib kelinmoqda” 1 . O’qituvchilarning diqqat - e’tibori asosan, bu mashqlarning turini ko’paytirishga, ularning qiziqarli bo’lishiga, dars olib borishning munosib tezligini ta’minlashga, darsga o’quvchilarning juda ko’pchiligini jalb qilishga qaratilgan. Darsda o’yinlar, ashulalar, har xil turdagi musobaqal

2 Temirov Y. “Ingliz tilida tarjimaning o’rni”. Maktab amaliyotida mana shu xil kamchiliklarning mavjudligi kommunikativ mashqlarni ishlab chiqishi maktab ta’limiga xos nutq situatsiyasi xususiyatini aniqlash, darsda shunga o’xshash situatsiyalarni yaratadigan usullarini tanlash vazifasini ilgari suradi” 1 . O’qituvchilarga og’zaki nutq darslarining maqsadga muvofiqroq o’tadigan bo’lishini ta’minlash maqsadida yordam berish uchun maktabda o’qitiladigan nutq faoliyati turlarini tahlil qilish, ularning komponentlarini, ya’ni kompleks nutq malakalari tarkib topadigan malaka va ko’nikmalarni aniqlash zarur “ 2 . Monologik va dialogik nutqning xususiyatlarini to’la aniqlash va ularning o’qitish jarayonidagi o’zaro aloqasini belgilash ham juda muhimdir. Bu masalalarning barchasini hal qilish uch

Kishilar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarning ijtimoiy – psixologik xususiyatlarni bilish, o’qituvchi va tarbiyachi qo’lida psixologik – pedagogik ta’sir vositasi bo’lib xizmat qiladi. Bunday bilimlar o’sib kelayotgan avlodning ta’limi va tarbiyasiga zarur tuzatishlar kiritishni ta’minlabgina qolmasdan, balki ertangi kun istiqbolini ko’ra olishini ham ta’minlaydi. O’quvchilar doimo bir – birlari bilan muloqotda bo’ladilar, sistemasiga jalb etiladigan hamkorlikdagi faoliyatlarida bir – birlariga ta’sir etadilar. Pedagogik ijodkorlik haqida gap ketganda har qanday xayoliy tuzilgan loyihalarni haqiqiy ijodkorlikdan farq qila bilmoq zarur. Chunki bunday xayolparastlar ilmiy asoslarga ega bo’lmagan, haqiqatga to’g’ri kelmaydigan ijodiy deya tushunishlari mumkin. Bundaylar pedagogik ish uchun jud

chiqishlar uyushtirishda sanalardan foydalanish maktabda o’quvchilarning chet tili o’rganishlari sifatini tubdan yaxshilashga katta yordam beradi. Chet tillarida berilgan materiallarni sistemaga kiritish va sinfda hamda sinfdan tashqari bajarilgan barcha ishlarga yakun yasash uchun o’quv yilining har bir ma’lum sanaga bag’ishlab, badiiy kecha yoki konferensiya o’tkazish tavsiya qilinadi. Erkin nutqda tegishli leksikani tanlash, ba’zan esa so’zlarni alohida tartibga solish orqali so’zlovchining ruhiy kayfiyati aks ettiradigan emfatik intonatsiyaning turli variantlari ayniqsa ajratiladi. Umuman, og’zaki nutqning xususiyatlari bilan bir qatorda, dialogik va monologik nutqlarning o’ziga xos xususiyatlari haqida ham gapirish mumkin. Dialog ikki yoki bir necha shaxs (suhbatdagi) ning bevosita mu

tushunib oladilar degan o’yga bormaydi. Albatta mimika va boshqa ekstralingvistik vositalar ko’p hollarda bu o’rinda ham foydali bo’lishiga qaramay, ular talaffuzning to’la uslubiga ommabop til vositalariga murojaat qilishlari shart. Bu vositalardan foydalanish monologning tematikasi va mazmuniga bog’liqdir. Og’zaki monolog nutq materiali bayon etish xususiyatiga ko’ra ham yozma kitobiy nutqqa yaqindir. Bu nutq dialogik nutqqa qaraganda ko’proq izchil, mantiqiy, rejali bo’ladi. Dialogda bir savoldan ikkinchisiga bir ( tomonidan ) temaga birdan o’tib ketishi, biror narsani noaniq yoki noto’g’ri tushungan suhbatdoshning muayyan so’z yoki gapiga hozirgina bergan javobni yana takrorlash hollari ko’p uchraydi. Dialogik nutq, odatda maxsus belgilanmagan, plansiz, stixiyali ravishda sodir bo’ladi

ko’rsatishda ta’limni asosiy maqsadi sifatida og’zaki nutq uslubining neytral qolishi haqida talab maktab ta’limida birmuncha izchil amalga oshirilishi lozim. XX asr boshlarda chet el auditoriyalarda ingliz tili metodisti P. Polmer 1 o’zining boy tajribalarini chaqirib chiqdi. Har bir almashtirilgan tablitsa huddi ma’lum vazifani bajaradigan so’zni xuddi shunday vazifani bajaradigan so’zga almashtirib, ko’p miqdorda yangi gaplar tuza olgan. Ana shu ish jarayonida o’quvchi yangi so’zlarni eslab qolgan, tilning fonetik strukturasini amaliy o’rgangan, gapning strukturasini o’zlashtirgan. G.Polimerning sistemasi ingliz metodisti F.G.French tomonidan takomillashtiriladi, u nutq namunalarini tanlashni nutqda so’zlarning qo’llanilishi chastotasi prinsipi asosida amalga oshiradi, grammatik materia

2 A . C . Хо р и би . Структура а н ализы язык. Nutq namunalarini quyidagilarga ajratadi: 1. Kommunikativlikning umumlashtirgan maqsadi. a) muomalaning mustaqil birligi sifatida xizmat qila olishi. b) jumlaning kommunikativ bo’lishi. 2. Struktural semantik mezonlar: muayyan muhim variant xususiyatlarining mavjudligi; 3. Psixologik mezonlar: asosiy modellar sifatida nutq zanjirining eng qisqa bo’laklari olingan: I.L.Bim keltirgan mezonlar asosida 23 ta asosiy nutq namunasini ajratadi. Nutq birligining o’ziga xos xususiyatlaridan biri undan yasalgan turli miqdorlarning hosil bo’lishiga zamin bo’la oladigan asosiy namuna xizmatini o’tash qobiliyatidir. Shuning uchun namuna bo’la olishning nutq birligini aniqlashning asosiy mezoni deb hisoblash lozim. Har qanday nutq konkret tovush bilan aytil

So’z birikmasida grammatik nuqtai nazarda turuvchi akademik F.F.Fortunatov va A.A. Shaxmatovlar so’z birikmasini predikativlikdan holi qandaydir tugal bo’lmagan butunlik sifatiga qarab chiqqanlar. И.Л.Бим “ Бесед ы об уроке иностранного яз ы ка ”. 2 A . M .Пешковский O Взаимодействим Akademik V . V . Vinogradov so ’ z birikmalarida predmet hodisa , jarayon va shu kabilarni ifodalash uchun foydalaniladigan ikkitadan kam bo ’ lmagan to ’ la ma ’ noli so ’ zlarda Grammatik birlik borligini ko ’ rsatadi . 1 Akademik L . B . Sherba so ’ z birikmasini “ sintagma ” deb nomlagan taklifda sintagma nutq fikr jarayonida bir butun ma ’ noni anglatadigan fonetik birlikni aks ettiradi , degan nuqtai nazarda fonetik hamda semantik mezonlarga asoslanadi . Yana u sintogramma ayrim predmetlarni anglashish

Keyingi yillarda metodistlari va darsliklarining tuzilishini diqqat e ’ tiborlari , monologik nutq qilib , dialogik nutq qilib , dialogic nutq sohasida malakalarni oshirishda ko ’ proq jalb etilmoqda . Savollar va javoblar faqat og ’ zaki nutqni o ’ qitish vositasi sifatida emas , balki testni o ’ qiy olish malakasini o ’ stirishning asosiy sifatida ham tavsiya etiladi . 1 В.В.Виноградов семантических - лексика уровное с грамматическими в структуре языка. 2 Л.В. Щерба. 1989 г. Hozirgi ko ’ p metodistlar dialogik nutq og ’ zaki nutqning yagona maqsadi va yagona formasi bo ’ lishi kerak deb hisoblaydilar . Masalan , E . P . Shubin chet tili programmalari haqida to ’ xtalib , shunday yozadi *: “ Avvalo , monologik nutqni emas , balki diologik nutqni nazarda tutish lozimligini ta ’ kidlash ker

Shunday qilib, monologik va dialogik va psixologik nuqtai nazardan qaraganda bir xil huquqda ekanligini tan olish kerak. Monologik nutqda o’quvchilarning birinchi vazifasi o’rganilayotgan mavzu yuzasidan chet tilida aytib bera olishadigan ma’lumotlarni aniqlab va tushunib olishdan iboratdir. O’quvchilarning tilga doir bilimlarini tobora ko’proq egallab borish bilan birga, o’rganilayotgan mavzu bo’yicha shaxsiy fikrlarni ifoda etib berish imkoniyatlarini ham kengayishini aniqlashlari qiyin. 1 Э.П. Шубин 2 A . A . Рердт “ Б e седа o б ур o к e инностранного языка” O ’ qituvchi VI va VII sinflarda so ’ zlab berish uchun taxminan bir xil “ Yozgi kanikulingiz haqida gapiring ” degan mavzuda vazifa berish bilan birga ularda bu vazifaga VI sinfda qanday javob berishni kutmaydi , buni o ’ quvchila

usul bo’lib kelgan. Masalan: Uest og’zaki nutqni o’stirish sistemasini tekst o’qilganidan va mashq o’tkazilgandan keyin bu tekstni savol va javoblar orqali qayta gapirib berish asosida tuzadi. M. Uestning fikricha, o’quvchilar o’qilgan tekstni mazmuninigina eslab qolganlarida “erkin nutqqa erishadilar, chunki ular tekstdagi savollarni eslab qolishga harakat qilmaydilar, balki mazmunini o’z so’zlari bilan aytib beradilar”. I.A. Gruzinskaya monologik nutqni IX – X sinflarda o’quvchi 5 – 7 minut davom etadigan mavzuda “qisqa va sodda axborot berib” bo’lguncha egallab borish zarurligini ko’rsatib o’tadi. 1 1 И.А. Грузинская “Грамматика a нглийского языка” Lekin bu maqsadga ham tekstlarni gapirib berish orqali erishiladi. Yuqorida monologik og’zaki nutq boshlang’ich nutq namunalarini to’plash a

belgilash mumkin. Fikr ko’lami bir sodda gapdan oshib ketmaydi. Masalan: “Mening oilam” mavzusida o’quvchilar navbat bilan quyidagi gaplarni aytishadi. My family is not big. I have one brother. My father is a worker. Har bir o’quvchi bittadan jumla aytishi kerak. Har qanday gap, agar u mavzu bilan bog’liq va til jihatidan to’g’ri bo’lsa to’g’ri hisoblanadi. Bu bosqichning o’zida nutq namunalarini kengaytirish mashqlari ham o’rin oladi. O’qituvchi biror o’quvchi aytgan gaplardan birini tanlaydi, yoki o’zi gap beradi va o’quvchilarga bu gapning biror elementini to’ldirishni yoki kengaytirishni topshiradi. Masalan: O’qituvchi shunday gapni aytishi mumkin: Nick wants to play football. O’qituvchi bu gapni aytishi mumkin, ish – harakatning sodir bo’lishi sharoitini ko’rsatish bilan to’ldirishni

o’quvchilar bir nutq namunasidan ikkinchi bir nutq namunasiga o’tishni o’rganib olishlari kerak. Masalan: “Maktabimiz“ mavzusida o’quvchi: Our classroom is big. Desa, unda Our classroom is clean and bright - tarkibidagi gaplar hisobga o’tmaydi. Ikkinchi gap quyidagicha bo’lishi mumkin. We have three windows in the classroom yoki Many pupils come here every day. Shunday qilib, bu bosqichda o’quvchilardan albatta modellarni har xil qilish turli namunalardan foydalanish talab etiladi. Bayon etilganlar monologik og’zaki nutqni o’stirishning ikkinchi bosqichida turli mantiqiy plan asosida tuzilishini va ular nutq vaziyatini juda katta doirasini qamrab olish mumkinligini ko’rsatadi. Masalan: O’qituvchi shunday deydi: We decided to go to the forest on Sunday. So we got up early. O’quvchilarning h

kerak. Bu bosqichda bir vaqtning o’zida mulohazalar hajmining kengayishi ham sodir bo’lishi kerak. Bunday topshiriqqa quyidagilar misol bo’la oladi: I. Sinfingizdagi bolalarning yaxshi o’rtoq ekanliklarini ko’rsatadigan bir qancha misol keltiring: II. Quyidagi fikrning to’g’riligini isbotlang: Visitors to our city will find much that is interesting in it. III. Quyidagi fikrga qo’shilsangiz, buni isbotlaydigan dalillar keltiring, agar qo’shilmasangiz, buning sababini ayting: I think that winter is the best season for sports. Ma’lumki, o’quvchilar shunga o’xshash topshiriqlarni bajarib chet tilida fikr aytishlariga imkon beradi. Topshiriqlar o’quvchilarni ana shunga yo’naltirmog’i kerak. Yuqori sinflarda bunday ish usuli ilgari o’tilgan mavzularni takrorlash, lekin umumlashtirilgan mavzu bil

- Good morning, dear! - (Salom alik) - Your house looks so nice and my house is very bad. - (faktni baholash) - My dear friends, let me spend the night here. - (Iltimos) - Please, come in! - (Taklif) - Help yourself to the cake! - (Iltifot) - Thank you, I’ve had enough. - (Tashakkur va e’tiroz ifodasi) - I am going to leave next Sunday. - (Ma’lumot) - So soon. - (Ajablanish) - A cold morning, isn’t it? - (Ma’qullamoqchi bo’lgan fikrni baholash) - It certainly is - (Berilgan bahoga qo’shilishni ifodalash) - It’s been cold all week - (Umumlashtirish) - Yes, we’re having a very cold spring - (Kengroq tarzda umumlashtirish) - With whom did you meet the New Year? - (faktni aniqlash) - With my schoolfriends - (Fakt haqida ma’lumot)

- Did you have a good time? - (faktga nisbatan baho) - Oh, yes, I enjoyed it - (faktga berilgan bahosini ma’lum qilish) Keltirilgan misollar dialogik nutq uchun xos bo’lgan barcha kombinatsiyalarni qamrab olmaydi, ammo bular savol va javoblar dialogik muammosining xususiy bir hodisasi ekanini yetarli darajada ishonarli qilib ko’rsatadi. Dialogik birikma va ularni birlashtiruvchi birikmalarni ajratib ko’rsatish lozim. Ular axborotni so’rash va ma’lum qilish, taklif qilish va bu taklif uchun minnatdorchilik bildirish, biror voqea haqida va bu voqeaga o’z munosabatini bildirish, bir – biri bilan salomlashish, bir – birini tabriklash, bir – biriga yaxshi istak bildirish va hokazolardan iborat bo’lishi kerak. Binobarin, dialogik nutqqa o’rgatish javob va savollargagina emas, turli xususiyatdagi

- It is brown. O’qituvchi, o’quvchi stolni stul bilan almashtirib qo’yishi yoki jigar rangni yashil deb hisoblashi mumkin degan gumonga bormaydi, albatta. Ammo savollar stul haqida gapiruvchini emas, balki konstruksiyalarni o’zlashtirish uchun beriladi. 1.4 O’rta maktab o’quvchilarining chet tilidagi nutqida bo’lishi mumkin bo’lgan nutq aktlarining xususiyati zarur material tanlashni belgilaydi. Bu materialni ikki guruhga bo’lish mumkin: 1. Modelga muvofiq tuzilgan nutq namunalari. 2. Tayyor jumlalar 1 . Nutq namunalari masalasi metodik adabiyotda yetarli darajada ammo ko’proq monologik nutq bilan bog’liq ravishda yoritilgan. Dialogik nutqqa xos nutq namunalari monologik nutq namunalaridan mulohazaning vazifasi axborot berishdan iborat bo’lgandagina mos keladi. Bunda darak gapning barcha t

bo’lagidan elementli tayyor jumlalar, o’quvchilar ularni o’zgartira oladigan darajada o’zgartirilishi kerak. O’zgarmaydigan jumlalar bir so’z kabi yod olinadi. Tayyor jumlalarning juftligi ma’lum darajada turg’un bo’lgan bir holda nutq namunalari birikmasi dialogik birikmalarga ancha ko’p xilma – xillik bera oladi: Masalan: A) – I wish you a happy holiday (year) - The same to you B) – I was at the cinema yesterday. - Pity you didn’t invite me. - I was at the cinema yesterday too. - And I am going to the cinema today. Ko’rsatilgan xususiyatlardan ma’lum bo’ladiki, dialogik nutqda qo’llash uchun mo’ljallangan nutq namunalari alohida emas, balki birlikda hosil qiluvchi guruhlar bilan birga o’zlashtirilishi kerak. Nutq mashqlari bilan bog’liq ravishda paydo bo’ladigan asosiy muammo darsda dial

o’qitishning asosiy vazifalaridan birini hal qilishda bunday orqada qolishni nima bilan izohlash mumkin? Avvalo, shu bilan izohlash mumkinki, o’qituvchilar oldiga har bir o’quv yili uchun yetarli darajada aniq vazifa qo’yilmagan. O’qituvchilarni metodik jihatdan ishlagan tekst materiali bilan ta’minlaydigan biror qo’llanma yo’q. Bularni barchasi nutqni eshitib tushunish muammosi hali metodik adabiyotda hali yetarli darajada to’la yoritilmaganligidan dalolat beradi. Nutqni og’zaki tushunish muammosi bilan bog’liq ravishda quyidagi metodik vazifalarni ko’rsatib o’tish mumkin: Avval: a) tanish muhitda b) yangi muhitda uchragan leksikani o’z ichiga olgan nutq birliklarini tanish va o’rgatish. Yangi nutq leksikasi o’z ichiga olgan shahrimiz va mamlakatimizning barcha hayoti bilan bog’liq voqeal

How are you? I am fine. Now about me. I am 12. I have a father, a mother and a little brother. My brother’s name is Ted, he is 4. I like school. My school is in London. It is in West Street. There is a big library, a staff room, a gym, a canteen and a let of classrooms. The first lesson is at 9.15. At school we have English, French, maths, computers, history and music. I like music very much. And what about you? Please write to me. Love. Iris. Remember: There is a canteen in the school. There are maps on the wall. Lucy’s family This is Lucy and her family. They live in a village near Cambridge. Lucy is a tall girl. She has got long, curly, black hair. Her grandmother is short and thin. Her hair is white. Mr. Whitfield is tall and strong. His hair is short and curly. Mrs. Whitfield is a nic

B: What’s your mother? A: She’s a teacher. Shahlo’s family My name is Shaxlo. There are six people in my family. I have got a father, a mother, a sister and two brothers. My father is tall and thin. His hair is short and black. My mother is short. Her face is round. My sister’s name is Nilufar. She has got long dark hair. Her eyes are brown. My brothers’ names are Nodirbek and Mirumid. Nodirbek is very tall. He has got long arms and legs. His hair is black. Mirumid is not tall. He is strong and plump. He has got short, curly hair. They have lunch at school. English schoolchildren go to school on Monday, Tuesday,Wednesday, Thursday and Friday. They have four lessons in the morning and two in the afternoon. They have a long lunch break at school. School ends at a quarter past three. English

Five fifteen Eight eighteen Usually the crocodile sleeps. The crocodile is reading now. The crocodile is not sleeping now. The wolves are playing now. What is the boy’s name? What is jungle ? People live in cities and in villages. Look at the boy in the picture .His name is Mowgli. He lives in the jungle. He doesn’t live with his parents. Now his father is a wolf. His mother, Ruksha, is a wolf too. Little wolves are his brothers. He likes to play with them. Mowgli has got a lot of friends: the bear Balu, the black panther Bagira and the big snake Kaa. They take care of Mowgli.The tiger Sher Khan wants to eat him up. There are a lot of monkeys in the jungle. They think Mowgli is a monkey too. He looks like them. Mowgli is happy here.The jungle is his home. This is my family. This is my fami

Nutqda bayon etilgan g’oyani ko’rsata bilish, asosiyni ikkinchi darajadan farq qila bilish, ayrim tushinilmagan joylarga qaramay nutqning mazmunini tushuntirish. Eshitib idrok etiladigan mashqlar sistemasidan tegishli mashq turlari bilan ta’minlanadi. Tayyorlov mashqlaridan bir necha mashqlarni ko’rib chiqamiz: 1) Elementlari tez chalkashadigan jumlalarni eshitish.Nutq shu jumlalarni tarjima qilish bilan idrok etiladi. a) He works in the library. - You can find his works in the library. b) Give me a ball . - Give me a bell. Idrok bilan birga ish- harakat bajariladi. 2. Jumlalarni eshitish so’ngra quyidagi jumlani o’z ichiga olgan jumlani eshitish. Nutq mashqlarining ham xuddi shunday ikki tomonlamalik xususiyati bordir. Mana bir necha misol: 1. Bir tekstning ikki variant o’rtasidagi farqni

Five years ago my grandparents lived in the village of Jartepa in Kashkadarya.We visited them every summer. Every day we helped with their farm.They didn’t have a car, but they had a brown horse and a cart. They also had two cows and a very big bull. I wasn’t afraid of him because he was good.He was three years old and born on the farm. My grandparents had some hens and sheep too and a beautiful dog, Olapar but they didn’t have any cats. Near their house there was a river. My grandad swam but I didn’t because I was too small.We liked the farm. We were very happy there. Last year my grandparents sold their house and some of their animals and moved to a village near Karshi. I am glad they didn’t sell their dog. Last month we visited them. Their new house and village are beautiful. I want to

are ‘Chor – Devon’. His poems in Persian were collected and called “Devoni – Foni”. His most important work is the Quintuple, five poems from 1483 and 1485. Alisher Navoi lived his last years in Herat. He died on 3 January, 1501. William Shakespeare. William Shakespeare was born in April 1564 in Stratford – on – Avon. He was the third of eight children. His family had money and Shakespeare went to school. In 1582 when he was 18 he married Ann Hathaway. They lived happily together and had three children. In the late 1580s Shakespeare left his family and went to London. In London he started writing plays. In 1610 William Shakespeare left London for Stratford where he lived. He died of a fever on 23 April, 1616. Is there any fruit ? 1. Match, listen and repeat. 1.apricot 7.juice 2.peach 8.lem

Anvar: Is there any fruit? Mum: Yes, there are some bananas and apricots. But you know I don’t like them. Are there any peaches? Anvar: Apricots? Mum : Sorry, there aren’t any . Go and wash your hands. Lunch is ready. Jobs at school A lot of people work in your school. They do a lot of different jobs. For example, your teacher helps you to learn.The director helps teachers, pupils and parents. The secretary answers the telephone and works with letters and papers. The librarian knows about the books and helps children to find books the school doctor helps sick children.The cook in the canteen makes lunch every day.And the cleaner cleans the school in the canteen makes lunch every day.and the cleaner cleans the school. What is your job at school? Your job is to learn. You must study. Answer

bildiriladigan fikrlarning miqdoriy munosabatlarini, stimullar xarakterini aniqlash kerak.Nihoyat bu V sinflar uchun, ayniqsa zarur nutqqa undovchi stimular tarkibidagi lingvistik axborot miqdori qancha bo’lishi kerakligini aniqlash kerak. Ingliz tilida berilgan savolga reaksiya o’quvchilar uchun yanada murakkabroq vazifani hosil qilish mumkin.Masalan : -Does your friend go to a pioneer camp in summer ? -Yes, my friend goes to a pioneer camp. Barcha holatlarda ham o’quvchilarning javob reaksiyalari bir xil bo’lishi mumkin. Biroq qaytariladigan javobni tuzish qiyinchiligi stimuldagi lingvistik axborot miqdori kamaygan sari ortib boradi. 2.1 Yuqori sinf o’quvchilari oldida eng avvalo ilgari o’rganilgan og’zaki nutq ko’nikmalarini saqlab qolish va mustahkamlash vazifasi turadi. Ularning nutqi

tushuntirish yoi bahslashib shartlar, qo’shimcha qilishni nazarda tutadigan mashqlar zarur. I am going to meet my sister at the station. My friend is good at sports. We are going to Leningrad for the holidays. The pupils in our class don’t like excursions. We are going to Leningrad for the holidays (1). Mutaxassislar yuqorida aytilgan fikrlarni umumlashtirib, o’z fikrini sharhlab milliy maktabimizga xos bo’lgan darsliklar yaratsalar, nur ustiga a’lo nur bo’lar edi. 1 Xudoyberganova M.K.Habieva K. Toshkentdagi “O’qituvchi” nashriyoti tomonidan chop etilgan 5-sinflar uchun “Ingliz tili darsligi” ga tanqidiy fikrlar bildirilmoqda. Ko’p yillik o’qituvchilar bilan suhbat olib borilganida shu narsalar ma’lum bo’ldi. 2 1. Ushbu darslik 5-sinflar uchun juda murakkab bo’lib, ularning yoshiga umuman

dasligi misol bo’la oladi. Har bir paragrafida og’zaki nutq ustida ishlash, ma’lum mavzu atrofida olib boriladi. Masalan, “Kino” mavzusi olinadi va darsning boshida quyidagi topshiriqlar taklif qilinadi.: 1) Siz kinoga qachon, kim bilan borganingiz, qanday film ko’rganingiz haqida so’zlab bering: 2) Ko’rgan filmingiz, bosh rolda kim o’ynaganligi, o’zingiz yaxshi ko’rgan bir yoki bir necha aktyorlar haqida so’zlab bering: 3) Shunday vaziyatni tasavvur qiling: do’stingiz haqida so’zlab beryapsiz. Do’stingiz bosh rolni kim o’ynaganligini bilishni istaydi. Siz unga shu filmni ko’rishni va bu haqda o’z fikrini aytib berishni maslahat bering. Dialogik nutqni yanada o’stirish uchun intervyudan foydalanish mumkin: o’quvchi biror shaxsni ifodalab, boshqa o’quvchilarning savollariga javob qaytaradi.

savollar berish yoki xulosa yasash orqali tekshirib ko’riladigan bo’lsa, unda bir marta tinglash yetarli bo’ladi. Agar tekstdan so’zlab berish va mavzu yuzasidan suhbatni davom ettirishda foydalanilsa, unda ikki marta tinglashning o’zi talab qilinadi. Og’zaki nutqni o’rgatishda nutq mashqlari ham asosiy omil hisoblanadi. Ularga quyidagicha izoh berib, ilova qilish mumkin: 1) Badiiy asar, sahna asari, radiosenariy, doklad, suhbat, axborot, radioxabar va shu kabilarni tinglash. 2. O’rganilayotgan tilda dublyaj qilingan kinofilmlarni ko’rish. 3. O’rganilayotgan tilda dublyaj qilingan kinofilmlarni ko’rish. 1 Y.E.Temirov “Ingliz tilida tarjimonning o’rni”. 4. Tekstni chet tili mutaxassisi tomonidan o’qilgan va yozilgan kinofilmlarni ko’rish va eshitish. 5. Ko’rilgan kino va diafilmlar asosida

There was once a mother pig who had three little pigs. When they were old enough to leave home, she sent them into the world to seek their fortune. The first pig met a man who was carrying a bundle of straw, and he said to him: “Please may I have some of your straw to build a house?” Now the wolf was very angry indeed. He decided to climb down the chimney and eat up the little pig. When the little pig heard a noise on the roof, he put his biggest pot on the fire to boil, and took the lid off just as the wolf was coming down. The wolf fell in, and the little pig boiled him. The little pig lived happily ever afterwards in his safe little house of bricks. Uzbek folk tales. Bishkek, Kyrgyzstan, 1997. City and Village Toshqo’rg’on Toshqo’rg’on is a big village in the mountains and it is very be

Doctor: Good morning, what’s your name? Komila: Komila Doctor: What’s the matter with you, Komila? Komila: I’ve got a stomachache. Doctor: Mmm. You must take these tablets early in the morning and late in the evening before you go to bed. You mustn’t eat any fruit today. Komila: Thanks. Doctor. Bye. Baris: Good morning, doctor. Doctor: Good morning. Come in, please. Baris: Doctor, I have a headache, I’m couthing and my nose is runny. Doctor: Mmm. You have got the flu. You must stay in hospital and have some injections. Teenage Champions They go to school Six in Bekobod. They are ordinary pupils. But they are not ordinary. They have more than seventy medals – about fifty of them gold medals. A’zam, Farruh and Parvoz Abdumavlonov were born in a small village near Bekobod called Zafar. The b

The statue of Liberty One of the most famous Statues in the world stands on an island in New York. This statue is the Statue of Liberty – a woman holding a torch. Visitors can go inside the statue. The statue is so large there as many as twelve people can stand insade the torch. Many people can stand in other parts of the Statue. The Statue weighs 225 tons and is about 100 metres high. The statue of Liberty was put up in 1886. It was a gift to the United Statue from the people of France for America’s 100 th birthday. French people gave money for the Statue. Americans designed and built the pedestal. The French engineer Alexandr Eiffel, who was famous for his Eiffel, Tower in Paris, found out how to make the heave statue stand. People who come to the United States see the Statue of Liberty

Hayotiy tajribalarga tayangan holda shuni aytish kerakki, hozirgi darsliklarimiz davr talabi darajasida emas. Yangi darsliklar chiqarish ustida ish olib borilmoqda. Lekin ularning qoidalari o’zbek tilida o’quvchiga tushunarli qilib berilmagan. Eslatmasi esa faqat o’qituvchigagina tushunarli. Uni o’quvchi uyda mustaqil o’qib, tushuna olmaydi. O’quvchilar uchun harflarni yozma tarzda yozilishi ko’rsatilmagan. O’rganish – o’rganish ob’ekti bo’lishi chet tili xulosalar (leksika, grammatika, talaffuz) dan faoliyat (gapirish, tinglab tushunish, o’qish, yozuv)dan va ular haqidagi nazariya (leksikalogiya, grammatika, fonetika)dan hamda ularning barchasini o’rganish metodikasidan iborat murakkab sistemada tuzilishini tashkil qiladi 1 . Talaba bilim, malaka va ko’nikmlarga o’qituvchi yordamida yoki

Xulosa Hozirgi zamon chet tillarni o’qitish metodikasida ta’lim oluvchilarning chet tiliga bo’lgan qiziqishlarini yanada oshirish uchun turli xil metodlardan foydalanilmoqda. Bu metodlardan biri og’zaki nutqni o’stirishga oiddir. Ma’lumki, o’quvchilar bilan muloqotga kirishish ancha qiyinchiliklar tug’diradi. Bunday muloqot jarayonidan turli axborotlar uzatiladi, o’z navbatida axborotni qabul qilib olgan o’quvchi ushbu axborotga o’z munosabatini bildirishi talab qilinadi. Ta’kidlash kerakki, chet tili darslarida tashkil etiladigan muloqot o’quvchilarning o’quv faoliyatini to’g’ri va samarali tashkil etishni, uni izchillik bilan boshqarishni, o’qituvchining o’quvchi bilan, o’quvchining o’qituvchi bilan o’zaro fikr almashinuvi hamda ana shu murakkab jarayonda o’quvchilarning yozma va og’zaki

inetrfaol metodlardan foydalanish va didaktik o’yinlarni tashkil etilishi va uni muvaffaqiyatli o’tkazilishi o’quvchilar ongli faoliyatining faollashuvi, bilimlarni puxta egallash vositasi sifatida muhim rol o’ynaydi, shuningdek, o’quvchilarning chet tiliga bo’lgan qiziqishlarini oshirishga xizmat qiladi. Bunday o’yinlarda ishtirok etish o’quvchilarda jamoa bo’lib ishlash, do’stona munosabatda bo’lish, diqqat- e’tiborni jamlash, xotirani mustahkamlash xususiyatlarini shaklantiradi va rivojlantiradi. Dars jarayonida interfaol metodlar va didaktik o’yinlar o’quvchilarning chet tilidagi nutqni eshitish, undan xulosa chiqarish qobiliyatlarini tarbiyalaydi, o’quvchilarning nutq madaniyatini oshiradi. Yoshga doir matnlar tanlash, tanlangan matnlar ustida savol- javob uyushtirish, dialoglar tuzis

2. Kimning xotirasi yaxshiroq? O’quvchilar ikki guruhga bo’linadi, ular navbat bilan ingliz tilida yod olgan so’zlarni aytadilar, o’qituvchi bu so’zlarning to’g’riligi va to’g’ri talaffuz qilinishini nazorat qilib, hisobini olib boradi. Qaysi guruh ko’proq otlarni to’g’ri aytib bersa, o’hsa huruh g’olib bo’ladi. 3. Berilgan mavzuga mos kelmaydigan so’zlarni toping. Mazkur didaktik o’yinda ma’lum mavzuga oid so’zlar qatori beriladi, ularning ichida ayrim so’zlar mavzuga to’g’ri kelmaydi, mazmunan ushbu qatorga mos bo’lmaydi, o’quvchi ana shu so’zni topishi lozim. Qaysi o’quvchi yoki guruh bunday so’zlarni to’g’ri va tez topsa, o’sha o’quvchi yoki guruh g’olib bo’ladi. O’quv jarayonida bunday metod va o’yinlarning to’g’ri va samarali tashkil etilishi darsda o’tilgan mavzularni eslab qolish,

Biz tayyorlangan nutqni ham shu darajaga kiritishimiz mumkin. Tekstlarni gapirish, o’tilgan darsga o’z fikrini bildirish … Tayyorlanmagan nutq bolalarni fikrlash, o’ylash va nutqning ravonligiga olib keladi. Nutq mashqlari esa yuqoridagilarni yana boyitadi va osonlashtiradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Jabborov B. “Studentlarning chet tilidan mustaqil ishlari”. O’qituvchi 1987 72 bet. 2. Barberiga A.A. “Schooling in Great Britain”. Moskow – 1988. 3. Veresagina V.A. “Organizatsiya rabote nad angliskiy diologom”. “Inostranne yazki v shkole” 1966 № 4. 4. Passov E.I.Kolova. T.I.Bolklova T.A.i dr. “Besldi ob uroke” inostrannogo yazki”, “Prosveshene” 1975. 5. Gurvich P.B.”Obuzene nepodgotovlennoy rechi. Inostranne yazki v shkole”1964 №1 6. Shukurov Yoqubjon “Dil ko’zgusi” O’zbekiston,

12.Vinogradov V.V.O Vzaimodeystvi leksika-simanticheskix urobney s grammatikeskimi V structure yazika. 1969 y. 13. Jamol Jalolov. “ Chet tili o’qitish metodikasi”. Toshkent, 1996- yil 14. Ishmuhamedov R., Abdukadirov A., Pardayev A. “Ta’limda innovatsion texnologiyalar”. Toshkent, 2008.

Купить