Ogahiy va uning «Gulshan ud-davla» asari 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	52.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Ogahiy va uning «Gulshan ud-davla» asari 26

Купить

Ogahiy va uning «Gulshan ud-davla» asari
MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………...………… 4
I BOB. OGAHIY HAYOTI VA IJODIY MEROSI
1.1. Ogahiy hayoti va yashagan davrning ijtimoiy-siyosiy muhiti.
…………………………………………………………………………………….. 6
1.2. Ogahiyning “Gulshan ud-davla” asari tarixshunoslik va manbashunoslikdagi
o‘rni .………………………………….……………..………………………… 10
II BOB. “GULSHAN UD-DAVLA” ASARINING TAHLILI
2.1. Asarning yaratilish tarixi va mazmun-mohiyati …………………...……… 16
2.2. Asarning badiiy xususiyatlari va tarixiy ahamiyati ……………..………… 21
XULOSA …………………………………………………………...………… 26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………….………… 28
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda milliy adabiy merosni chuqur
o‘rganish va uni zamonaviy ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilish dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Xususan, o‘zbek mumtoz adabiyotining yetuk
namoyandalaridan biri bo‘lgan Ogahiy ijodini o‘rganish orqali xalqimizning tarixiy
tafakkuri, ma’naviy qadriyatlari va badiiy dunyoqarashini yanada teran anglash
mumkin. Uning “Gulshan ud-davla” asari nafaqat badiiy, balki muhim tarixiy
manba sifatida ham alohida ahamiyat kasb etadi. Asarda muayyan davr voqealari,
siyosiy jarayonlar va tarixiy shaxslar badiiy talqin orqali yoritilgan bo‘lib, bu esa
tarix va adabiyot o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Mazkur asarni ilmiy
jihatdan tahlil qilish, undagi tarixiylik va badiiylik uyg‘unligini ochib berish
hozirgi adabiyotshunoslik uchun muhimdir. Shu jihatdan, ushbu mavzu nafaqat
nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega bo‘lib, milliy merosni chuqur anglashga
xizmat qiladi.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi o‘zbek
mumtoz adabiyotining yirik vakillaridan biri bo‘lgan Ogahiy ijodi hamda uning
“Gulshan ud-davla” asarini chuqur ilmiy asosda o‘rganishdan iborat. Ushbu
tadqiqot orqali adib yashagan davrning ijtimoiy-siyosiy muhiti, uning ijodiga ta’sir
etgan omillar hamda tarixiy voqealarning badiiy aks ettirilish jarayoni tahlil
qilinadi. Shuningdek, “Gulshan ud-davla” asarining yaratilish tarixi, mazmun-
mohiyati va badiiy xususiyatlarini ochib berish orqali uning o‘zbek adabiy
merosidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash ko‘zda tutiladi. Kurs ishida asar matniga
tayanilgan holda muallifning tarixiy voqealarni yoritishdagi uslubi, tasvir
vositalaridan foydalanish mahorati va tarixiylik hamda badiiylik uyg‘unligi
masalalari yoritiladi. Shu bilan birga, ushbu asarning bugungi kunda ilmiy va
tarbiyaviy jihatdan qanchalik muhim ekani asoslab beriladi. Natijada, Ogahiy
ijodining o‘ziga xos jihatlari hamda “Gulshan ud-davla” asarining adabiy va tarixiy
qiymati ilmiy tahlil asosida ochib berilishi maqsad qilinadi.
2

Kurs ishining vazifalari. Mazkur kurs ishining vazifalari belgilangan
maqsaddan kelib chiqib bir necha yo‘nalishda amalga oshiriladi. Avvalo, Ogahiy
hayoti, uning yashagan davri va ijodiy faoliyatiga ta’sir ko‘rsatgan ijtimoiy-siyosiy
sharoitlarni o‘rganish muhim vazifa sifatida belgilanadi. Shundan so‘ng, adibning
umumiy adabiy merosi tahlil qilinib, uning o‘zbek mumtoz adabiyotidagi o‘rni
aniqlanadi. Keyingi bosqichda “Gulshan ud-davla” asarining yaratilish tarixi,
yozilish sabablari hamda asos bo‘lgan tarixiy manbalar o‘rganiladi. Shuningdek,
asarning mazmuni, unda aks etgan tarixiy voqealar va shaxslar ilmiy asosda tahlil
qilinadi. Badiiy jihatdan esa asarda qo‘llanilgan tasvir vositalari, muallif uslubi va
ifoda xususiyatlarini ochib berish asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. Bundan
tashqari, asarda tarixiylik va badiiylik uyg‘unligi masalasi alohida e’tibor bilan
yoritiladi. Yakuniy vazifa sifatida esa “Gulshan ud-davla” asarining hozirgi davr
ilmiy-adabiy jarayonidagi ahamiyati va uning tarbiyaviy qiymatini asoslab berish
ko‘zda tutiladi.
Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining obyekti sifatida o‘zbek
mumtoz adabiyotining yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan Ogahiy ijodi hamda
uning “Gulshan ud-davla” asari tanlab olingan. Tadqiqot jarayonida asarning
mazmuni, unda aks etgan tarixiy voqealar, shaxslar hamda muallifning ularni
yoritishdagi yondashuvi o‘rganiladi. Shuningdek, Ogahiy yashagan davr va uning
ijodiy muhitiga oid masalalar ham obyekt doirasida ko‘rib chiqiladi. Bu esa asarni
kengroq ilmiy kontekstda tahlil qilish imkonini beradi.
Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti sifatida “Gulshan ud-
davla” asarining badiiy va tarixiy xususiyatlari, uning mazmun-mohiyati hamda
muallifning tasvir uslubi olinadi. Tadqiqotda asarda tarixiy voqealarning aks
ettirilishi, badiiy vositalarning qo‘llanishi va tarixiylik hamda badiiylik o‘rtasidagi
uyg‘unlik masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Shu orqali asarning o‘ziga xos
jihatlari ochib beriladi.
3

I BOB. OGAHIY HAYOTI VA IJODIY MEROSI
1.1. Ogahiy hayoti va yashagan davrning ijtimoiy-siyosiy muhiti.
Otasi erta vafot etganidan keyin Muhammad Rizo bolaligidan amakisi —
tarixchi va shoir sifatida tanilgan, Munis taxallusini olgan Shir Muhammad ibn
Amir Ivaz-biy mirob qo‘lida tarbiya topadi. Dastlab u aynan amakisidan savod
chiqaradi, ya’ni o‘qish va yozishni o‘rganadi. Keyinchalik esa Xiva shahridagi
madrasalardan birida o‘qishni davom ettirib, ayniqsa arab va fors tillarini
o‘zlashtirishga alohida e’tibor beradi. Shu davrda u Sharq mumtoz adabiyoti
vakillari — Navoiy, Fuzuliy, Bedil kabi ijodkorlarning asarlarini o‘qib, asta-sekin
ularning uslubidan ham ta’sirlanadi.
Amakisi vafot etgach, Ogahiy uning o‘rniga mirob vazifasini egallaydi.
O‘sha davrda sug‘orish ishlari juda muhim bo‘lgani uchun bu lavozim oson emas,
katta mas’uliyat talab qiladigan ish hisoblangan. Shunga qaramay, u faqat xizmat
bilan cheklanib qolmay, imkon topgan paytlarida ilm va ijod bilan ham
shug‘ullanishga harakat qiladi.U 52–55 yoshlar atrofida “Oshiqlar tumori” nomli
devonini tartibga keltiradi hamda unga bayozlardan tanlab olingan she’rlarni
kiritadi, shu bilan birga o‘zining dastlabki ijodiy namunalarini ham qayta ishlaydi
va takomillashtiradi. Shoir g‘azallari mazmun jihatdan nihoyatda rang-barang
bo‘lib, ularda sof muhabbat mavzusi, tasavvufiy g‘oyalar hamda shaxsiy
kechinmalar turlicha badiiy ifodada aks etadi 1
.
Ogahiy ijodining ahamiyati shundaki, uning asarlarida ilgari surilgan
g‘oyalar hozirgi kunda ham o‘z qiymatini yo‘qotmagan. Uning she’rlari bugungi
kitobxon uchun ham tushunarli va ta’sirli bo‘lib qolmoqda. Ya’ni, vaqt o‘tgan
bo‘lsa ham, ular o‘quvchiga ma’lum bir ruhiy ta’sir o‘tkaza oladi.
Muhammad Rizo Ogahiy shaxsi ham hozirgi kunda adabiyotga
qiziqadigan, so‘zning kuchini tushunadigan insonlar uchun e’tiborga loyiq
hisoblanadi. Uning ijodi faqat badiiy emas, balki ma’naviy jihatdan ham muhim
o‘rin tutadi. Asarlarida ko‘pincha adolat izlagan, nohaqlikka qarshi chiqqan
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ogahiy#Manbalar
4

obrazlar uchraydi. Bu esa uning ijodida insonparvarlik va ijtimoiy masalalarga
befarq bo‘lmaganlikni ko‘rsatadi.
Ogahiy o‘z hayotida ham prinsipial inson bo‘lgan. U halollikni qadrlagan
va atrofidagi adolatsizliklarga ko‘z yumib o‘tmagan. Aksincha, imkon qadar bunga
qarshi fikr bildirgan. Shu sababli uning shaxsiyati va ijodi Xiva adabiy muhitida
hurmat bilan tilga olinadi. Uning o‘zbek va tojik tillarida yozgan asarlarida
jamiyatdagi muammolar, ayniqsa ikkiyuzlamachilik va adolatsizlik tanqid qilinadi.
Ogahiy faqat shoir sifatida emas, balki tarixchi sifatida ham tanilgan. U
“Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Jomi ul-voqeati sultoniy”, “Gulshani
davlat” va “Shohid ul-iqbol” kabi asarlarni yozgan. Uning g‘azallarida Xiva
xalqining turmushi, ichki kechinmalari va orzu-intilishlari jonli tarzda tasvirlangan.
Shu jihatdan bu asarlar oddiy tasvir emas, balki o‘sha davr ruhiyatini his qilishga
yordam beradi.
Umuman olganda, Ogahiy ijodi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini saqlab
qolgan. Uning she’rlari nafaqat badiiy jihatdan, balki mazmuni bilan ham qadrli.
Asarlarida inson hayoti, uning kechinmalari va haqiqatga bo‘lgan munosabati
ancha sodda, lekin ta’sirli tarzda ifodalangan. Muhammad Rizo Ogahiy hayoti
davomida aql-zakovat, mehr-shafqat va halollikni o‘zida mujassam etgan shaxs
sifatida namoyon bo‘lgan. Uning ijodiy va ijtimoiy faoliyatga sodiqligi uni kelajak
avlodlar uchun ibratli siymoga aylantiradi. U 1874-yilda Xiva shahrida vafot
etgan 2
.
Ogahiy faqat ijodkor emas, balki xayriya ishlarida ham faol ishtirok etgan
shaxs bo‘lgan. U o‘z imkoniyatlari doirasida muhtoj insonlarga yordam berishga
intilgan va bu orqali yuksak axloqiy fazilatlarini namoyon etgan. Bugungi kunda
ham uning qat’iy tamoyillari va insonparvarlik g‘oyalari ko‘plab insonlar uchun
ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda.
Muhammad Rizo Ogahiy o‘z davrida ilg‘or fikrlari bilan ajralib turgan
ijodkorlardan biri bo‘lgan. U ilm-fan va adabiyot rivojiga befarq bo‘lmay, o‘z
imkoniyati darajasida hissa qo‘shishga harakat qilgan. Uning qilgan ishlari va
2
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ogahiy#Manbalar
5

mehnati bugungi kunda ham ma’lum darajada o‘z aksini topmoqda. Albatta, bu
ishlar tarix miqyosida juda katta ko‘rinmasligi mumkin, lekin baribir uning ta’siri
sezilib turadi.
Xorazm va umuman O‘rta Osiyo tarixida XIX asr ancha murakkab
davrlardan biri hisoblanadi. Bu davrda siyosiy va ijtimoiy hayotda turli
o‘zgarishlar yuz bergan, ayrim joylarda bosimlar kuchaygan, turli islohotlar
amalga oshirilgan. Ayniqsa, Xiva xonligi boshqa davlatlar, jumladan Rossiya
imperiyasi va qo‘shni hududlar bilan murakkab munosabatlarga kirishgan. Bu
holat, tabiiyki, davlat boshqaruvi va oddiy xalq hayotiga ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatgan.
Shu bilan birga, o‘sha davrda ichki boshqaruv tizimini yaxshilashga
qaratilgan ayrim o‘zgarishlar ham amalga oshirilganini ko‘rish mumkin. Bu esa
jamiyatni tartibga solish va boshqaruvni ma’lum darajada yaxshilashga xizmat
qilgan. Tarixiy voqealarni yoritishda esa manbalarga tayanish, ularni izchil,
xronologik va dalillarga asoslangan tarzda bayon etish alohida ahamiyat kasb
etgan. Aynan shu mas’uliyatli vazifani yuksak darajada bajargan tarixnavislardan
biri Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy hisoblanadi 3
.
Ogahiy faqatgina shoir yoki adabiyot bilan shug‘ullangan inson emas, balki
o‘z davrining muhim tarixnavislaridan biri ham bo‘lgan. U ko‘plab tarixiy
voqealarning bevosita guvohi sifatida ularni yozib qoldirgan. Xiva xonlari saroyida
xizmat qilgani sababli, diplomatik va siyosiy ishlarda ham qatnashgan, ya’ni davlat
boshqaruviga yaqin bo‘lgan. Shu holat unga voqealarni boshqalarga qaraganda
aniqroq va tartibliroq yozish imkonini bergan. Shuning uchun uning tarixiy asarlari
hozir ham muhim manba sifatida qaraladi.
U yozgan “Riyoz ud-davla”, “Zubdat ut-tavorix”, “Firdavs ul-iqbol” va
ayniqsa “Gulshan ud-davla” asarlari tarixni o‘rganishda katta ahamiyatga ega.
Ayniqsa “Gulshan ud-davla” asari Xiva xonligining siyosiy va ijtimoiy hayotini
tushunishda muhim o‘rin tutadi. Bu asarda Sayid Muhammadxon va Muhammad
Rahimxon II davridagi voqealar, ichki siyosat, davlat boshqaruvi, iqtisodiy holat,
3
Baratov F. Ogahiyning tarixiy asarlaridagi badiiy uslub. Buxoro: Ilm, 50 b. 2015.
6

xalq turmushi, harbiy yurishlar hamda tashqi aloqalar haqida batafsil ma’lumotlar
berilgan. Ogahiy voqealarni xronologik tartibda bayon etish, sabab va oqibat
munosabatlarini ochib berish hamda tarixiy dalillarga tayangan holda tasvirlash
bilan birga, badiiy ifoda vositalaridan ham mahorat bilan foydalangan. Shu sababli
mazkur asar nafaqat tarixiy manba, balki badiiy yodgorlik sifatida ham yuqori
baholanadi 4
.
Bundan tashqari, Ogahiy o‘z asarida faqat siyosiy voqealarni emas, balki
oddiy xalq hayoti bilan bog‘liq jihatlarni ham yoritgan. Masalan, o‘sha davrdagi
urf-odatlar, bayramlar, diniy qarashlar va jamiyatdagi tartib-qoidalar haqida ham
ma’lumotlar uchraydi. Shu sababli bu asar faqat tarixiy voqealarni bilish uchun
emas, balki xalqning turmush tarzini tushunish uchun ham foydali hisoblanadi.
Hozirgi kunda “Gulshan ud-davla” asari turli soha vakillari tomonidan
o‘rganilmoqda. Tarixchilar ham, adabiyotshunoslar ham, hatto madaniyat bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar ham undan foydalanadi. Asarning qimmati
shundaki, unda voqealar o‘sha davrda yashagan inson ko‘zi bilan tasvirlangan. Bu
esa tarixni yanada jonliroq tasavvur qilishga yordam beradi va o‘sha davr haqidagi
bilimlarni keyingi avlodlarga yetkazishda muhim rol o‘ynaydi.
1.2. Ogahiyning “Gulshan ud-davla” asari tarixshunoslik va
manbashunoslikdagi o‘rni.
Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy yozgan “Gulshan ud-davla”
asari Xiva xonligi tarixini o‘rganishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Bu
asar faqat badiiy jihatdan emas, balki o‘sha davrning siyosiy, ijtimoiy va madaniy
4
Allayarov, Sh. Sharq tarixnavisligi an’analari. Samarqand: Universum. 148 b. 2002.
7

hayotini tushunishda ham katta yordam beradi. Eng muhim tomoni shundaki, asar
voqealarning bevosita guvohi bo‘lgan inson tomonidan yozilgan, shu sababli
undagi ma’lumotlarga nisbatan ishonch yuqoriroq bo‘ladi.
“Gulshan ud-davla”da Xiva xonligida yuz bergan siyosiy jarayonlar,
hukmdorlar faoliyati, davlat boshqaruvi va ichki hamda tashqi munosabatlar
haqida ancha batafsil ma’lumot berilgan. Ogahiy faqat voqealarni sanab o‘tish
bilan cheklanmay, ularning sabab va natijalarini ham tushuntirishga harakat qilgan.
Shu jihatdan qaraganda, bu asar oddiy tarixiy yozuv emas, balki ma’lum darajada
tahliliy yondashuvga ega.
Tarixchilar uchun bu asar ayniqsa muhim, chunki u XIX asrdagi Xiva
xonligi haqida asosiy yozma manbalardan biri sifatida ishlatiladi. Unda o‘sha
davrda hukmronlik qilgan xonlar faoliyati, amalga oshirilgan islohotlar, harbiy
yurishlar va diplomatik aloqalar tartibli va tushunarli tarzda yoritilgan. Shu sababli
tadqiqotchilar asarni o‘sha davr tarixiy jarayonlarini tiklashda muhim manba
sifatida baholaydilar 5
.
Shu bilan birga, “Gulshan ud-davla”da muallifning voqealarga nisbatan o‘z
qarashi ham sezilib turadi. Ya’ni Ogahiy ba’zi holatlarda hodisalarga shunchaki
betaraf kuzatuvchi sifatida emas, balki o‘z munosabatini bildirgan holda
yondashadi. Shu sababli asarni o‘rganishda unga tanqidiy yondashish ham zarur
bo‘ladi. Tarixni tahlil qilishda aynan muallifning pozitsiyasi va keltirilgan faktlar
o‘rtasidagi bog‘liqlik muhim hisoblanadi.
Bundan tashqari, “Gulshan ud-davla” manbashunoslikda qo‘llaniladigan
asosiy mezonlarga ham ma’lum darajada javob beradi. Masalan, undagi voqealar
muallif yashagan davrga yaqinligi, ma’lumotlarning bir-biriga mos kelishi va
umumiy izchilligi bilan ajralib turadi. Ogahiy voqealarning o‘z guvohi bo‘lgani
uchun, uning yozganlari boshqa manbalar bilan solishtirib ko‘rish imkonini ham
beradi. Bu esa tarixiy ma’lumotlarning qanchalik to‘g‘ri ekanini tekshirishda
foydali.
5
Q.Norqulov Ogahiy va Munisning tarixnavislik an’analari // Sharq yulduzi, 2017, No5.
8

Ogahiy asarida faqat siyosiy voqealar emas, balki jamiyat hayotining
boshqa tomonlari ham yoritilgan. Unda xalqning yashash tarzi, iqtisodiy
munosabatlar, soliqlar tizimi, urf-odatlar va diniy qarashlar haqida ham
ma’lumotlar bor. Shu jihatdan qaraganda, asar faqat tarixiy voqealar to‘plami
emas, balki kengroq mazmundagi manba sifatida ahamiyatga ega.
Tarixchilar uchun esa bu asar XIX asrdagi Xiva xonligining ichki siyosatini
tushunishda muhim o‘rin tutadi. Unda hokimiyat uchun kurashlar, boshqaruv
tizimidagi o‘zgarishlar va qo‘shni davlatlar bilan aloqalar ancha tartibli tarzda
bayon qilingan. Bu esa o‘sha davr tarixini yaxlitroq tasavvur qilishga yordam
beradi.Bundan tashqari, Ogahiyning bayon uslubi tarixiy voqealarni faqat ro‘yxat
tarzida emas, balki ularning mohiyatini ochib berish orqali yoritishga qaratilgan.
Shu sababli asar tarixiy tafakkurni shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, tadqiqotchilarga voqealarni chuqur tahlil qilish imkonini beradi 6
.
“Gulshan ud-davla” asari tarixshunoslik va manbashunoslik kesishgan
nuqtada turgan muhim ilmiy manbalardan biri hisoblanadi. U faqat tarixiy
voqealarni saqlab qolish bilan cheklanmay, ularni ma’lum darajada tahlil qilib ham
beradi. Shu sababli bu asar oddiy tarixiy yozuv emas, balki o‘ziga xos ilmiy
yondashuvga ega manba sifatida qaraladi.
Asarning yana bir muhim tomoni shundaki, Ogahiy voqealarni shunchaki
sanab o‘tmay, ularning qanday rivojlanganini ham ko‘rsatishga harakat qiladi.
Ya’ni hodisalar bir-biriga bog‘liq holda beriladi. Bu esa o‘quvchiga tarixiy
jarayonlarni uzilib qolmasdan, ketma-ket tushunish imkonini beradi.
Manbashunoslik nuqtayi nazaridan qaralganda, asardagi ma’lumotlar bir-
biri bilan bog‘liq va ichki mantiqqa ega ekanligi bilan ajralib turadi. Muallif har bir
voqeani tushuntirar ekan, uning sabablarini va oqibatlarini ham qisqacha yoritadi.
Shu jihatdan bu asar tarixiy faktlarni faqat ma’lumot sifatida emas, balki tahlil
qilish mumkin bo‘lgan birlik sifatida ham ko‘rsatadi.
6
Ogahiy. Gulshan ud-davla. —Toshkent: Fan, turli yillik nashrlar. 214 b. 2020
9

Bundan tashqari, “Gulshan ud-davla” boshqa tarixiy manbalar bilan
solishtirilganda ham foydali hisoblanadi. Undagi ayrim ma’lumotlar Xiva xonligi
tarixining ba’zi davrlarini aniqlashtirishga yordam beradi. Shu sababli
tadqiqotchilar bu asarni faqat yordamchi emas, balki asosiy manbalardan biri
sifatida ham ishlatishadi.
Shu bilan birga, asarda muallifning voqealarga nisbatan o‘z munosabati
ham sezilib turadi. Bu esa uni o‘rganishda har doim tanqidiy yondashuvni talab
qiladi. Manbashunoslikda bunday holat muhim hisoblanib, tarixiy matnni to‘g‘ri
talqin qilishda alohida e’tibor talab etadi 7
.
“Gulshan ud-davla” asari tarixshunoslikda Xiva xonligi tarixini tiklashda
asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Manbashunoslik nuqtayi nazaridan esa u
tarixiy ma’lumotlarni tahlil qilish, solishtirish va ilmiy xulosa chiqarishda muhim
o‘rin tutadi.
Asarda Ogahiy davlat boshqaruvi masalalariga alohida e’tibor beradi. U
hukmdorlarning axloqiy mas’uliyati va adolat tamoyillariga amal qilishi
kerakligini ham ko‘p ta’kidlaydi. Turli voqealar orqali davlatni boshqarish jarayoni
unchalik ham oson emasligi, aksincha murakkab ekanligi ko‘rsatiladi. Shuningdek,
xalqning siyosiy hayotdagi o‘rni, elchilik ishlari, tashqi aloqalar hamda ichki
nizolar va qo‘zg‘olonlar haqida ham ma’lumotlar berilgan.
Ogahiy davlat boshqaruvida uchraydigan kamchiliklarni ochiqroq ruhda
tanqid qiladi. U adolatsizlik va zo‘ravonlik holatlarini ham ko‘rsatib o‘tadi va
o‘ziga xos tarzda ideal davlat qanday bo‘lishi kerakligi haqida fikr bildiradi.
Uningcha, davlat boshlig‘i adolatli, bilimli va ma’naviy jihatdan yetuk bo‘lishi
kerak. Ba’zi qo‘zg‘olonlarni esa faqat tartibsizlik sifatida emas, balki ba’zan adolat
izlashga qaratilgan harakat sifatida ham tushuntiradi.
Asarning yana bir e’tiborli jihati shundaki, unda voqealar aniq vaqt bilan
— yil, oy va hatto kunigacha ko‘rsatiladi. Bu esa asardagi ma’lumotlarning tarixiy
aniqligini yanada oshiradi. Masalan, hijriy 1274-yil rajab oyining ikkinchi kuni
7
Kamilov, N. (1970), Muhammadreza Ogahi's translation skills. Muhammadrizo Ogahiyning tarjomonlik mahorati.
Ph.D. ...dis. - Tashkent.: 349 b.
10

dushanba kuni peshin namozidan keyin sodir bo‘lgan voqealar yoki jumodilavval
oyining yigirma to‘qqizinchi kuni, payshanba kuni bilan bog‘liq tarixiy holatlar
aniq qayd etiladi. Shuningdek, shabon oyining oltinchi kuni yakshanba kuni
navro‘z kirib kelgani ham batafsil ko‘rsatilgan 8
.
Asarda 1855-yilda yuz bergan ochlik voqeasi ham alohida qayd etilgan.
Unda Qo‘ng‘irot hududida 865 nafar inson vafot etgani haqida ma’lumot beriladi.
Ogahiy bu holatni juda og‘ir kayfiyatda tasvirlaydi va ochlik hamda zulm sabab
xalqning ahvoli qanchalik og‘irlashganini ko‘rsatib beradi. U odamlarning hayot
uchun kurashi, yashash va yo‘q bo‘lish orasidagi holatini ham sodda, lekin ta’sirli
tarzda ifodalaydi.
Ogahiy o‘z davrining yetuk tarixchi va shoirlaridan biri hisoblanadi. Uning
ijodi Xorazmning XIX asrdagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini tushunishda
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, “Gulshan ud-davla” asari tarixiy
voqealar bilan badiiy ifodani birlashtirgani uchun alohida o‘rin tutadi.
“Gulshan ud-davla” Xiva xonligidagi voqealarni ketma-ketlikda yoritishga
qaratilgan asardir. U avvalgi tarixiy manbalardagi ba’zi kamchiliklarni to‘ldirish va
yangi voqealarni batafsilroq ko‘rsatish maqsadida yozilgan. Asarda siyosiy
jarayonlar, harbiy yurishlar, diplomatik aloqalar, ichki boshqaruv va jamiyatdagi
turli qatlamlar o‘rtasidagi munosabatlar haqida ma’lumotlar beriladi.
Ogahiy faqat faktlarni yozib qo‘ymaydi, balki ularni badiiy uslubda ham
ifodalashga harakat qiladi. Shu sababli o‘quvchi voqealarni shunchaki o‘qimaydi,
balki go‘yoki ko‘z oldida tasavvur qilgandek bo‘ladi. Asarning muhim jihatlaridan
biri — voqealarning aniq sana bilan berilishidir. Ya’ni yil, oy va ba’zi hollarda
kunigacha ko‘rsatiladi. Masalan, 1873-yilda Xiva xonligiga qilingan harbiy yurish
va uning oqibatlari batafsil yoritilgan. Shuningdek, asarda badiiy tasvir ham
kuchli. Janglar, marosimlar va tarixiy shaxslar faoliyati jonli tasvirlar orqali
beriladi. Shu sababli u faqat tarixiy manba emas, balki o‘qilishi qiziqarli bo‘lgan
asar sifatida ham qabul qilinadi. Bundan tashqari, asar ichida she’riy parchalar ham
8
B. Karimov Xorazmning siyosiy va ijtimoiy tarixi. Toshkent: Yangi Asr. 110 b. 2010.
11

uchraydi: masnaviy, qasida, g‘azal, qit’a, bayt va boshqa janrlardan foydalanilgan.
Bu esa asarga yanada badiiy ruh beradi. Ushbu she’riy qismlarda asosan Sayid
Muhammadxon va boshqa tarixiy shaxslarning faoliyati madh etiladi 9
.
Uchinchidan, asarda tarixiy shaxslarning xarakteri ham ancha ochiq
ko‘rsatiladi. Ular jasur, adolatli yoki davlat ishlariga mas’uliyatli insonlar sifatida
tasvirlanadi. Ba’zi joylarda esa ular oddiy tarixiy shaxs emas, balki adabiy
qahramonga o‘xshatib beriladi.
To‘rtinchidan, asarda badiiy uslub ham sezilarli darajada ishlatilgan.
Tashbeh, istiora, turli ifodali iboralar va she’riy parchalar matnga qo‘shilib, uning
badiiy tomonini kuchaytiradi.
“Gulshan ud-davla”da Xiva xonligining siyosiy va ijtimoiy hayoti ham keng
yoritilgan. Unda xonlarning qarorlari, davlat yig‘ilishlari, harbiy tizim,
lashkarboshilar, devonbegi va boshqa mansabdorlar faoliyati haqida ma’lumotlar
bor. Shuningdek, oddiy xalqning hayoti ham e’tibordan chetda qolmagan. Shu
jihatdan bu asar tarix uchun muhim manba hisoblanadi.
Asarda Xiva xonligining tashqi siyosati ham yoritilgan. Elchilarni qabul
qilish, turli bitimlar tuzish va diplomatik yozishmalar haqida ham ma’lumotlar
beriladi. Bu esa o‘sha davrdagi boshqa davlatlar bilan munosabatlarni tushunishga
yordam beradi.
Ogahiy voqealarni faqat yozib qo‘yuvchi emas, balki ularni ichdan his
qiladigan ijodkor sifatida ko‘rinadi. Uning asarida ba’zan hissiy tasvirlar, dramatik
holatlar va badiiy ifodalar ham uchraydi. Shu sababli bu asar bir vaqtning o‘zida
ham tarixiy, ham adabiy jihatdan qiziqarli hisoblanadi.
Umuman olganda, “Gulshan ud-davla” XIX asr Xorazm tarixini o‘rganishda
eng muhim manbalardan biri bo‘lib qoladi. U davlat boshqaruvi, harbiy tizim va
diplomatik jarayonlarni ancha jonli tarzda aks ettiradi. Shuningdek, Ogahiy
9
O. Rashidov Xorazm xonligi tarixi. Toshkent: Fan, 1981.3. Sultonov, M. O‘zbek tarixshunosligi va tarixiy
manbalar. Toshkent: Sharq, 2005.
12

ijodining yorqin namunasi sifatida o‘zbek adabiyoti taraqqiyotida muhim o‘rin
tutadi va tarixiy-biografik janr rivojiga katta hissa qo‘shgan 10
.
Ushbu asar nafaqat adabiyotshunoslar, balki tarixchilar va sharqshunoslar
uchun ham muhim ilmiy manba hisoblanadi.
II BOB. “GULSHAN UD-DAVLA” ASARINING TAHLILI
2.1. Asarning yaratilish tarixi va mazmun-mohiyati
“Gulshan ud-davla” asari Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy
tomonidan XIX asr Xiva xonligi tarixiy jarayonlarini yoritish maqsadida yozilgan
muhim tarixiy-badiiy manbalardan biri hisoblanadi. Asar o‘sha davrda sodir
bo‘lgan siyosiy va ijtimoiy voqealarni tartibli ravishda yozib borish, ularni keyingi
10
O. Rashidov Xorazm xonligi tarixi. Toshkent: Fan, 1981.3. Sultonov, M. O‘zbek tarixshunosligi va tarixiy
manbalar. Toshkent: Sharq. 321 b. 2005.
13

avlodlarga yetkazish ehtiyojidan kelib chiqqan. Bundan tashqari, muallif o‘zidan
oldingi tarixiy asarlarda uchragan ba’zi kamchilik va bo‘sh joylarni to‘ldirishni
ham maqsad qilgan.
Ogahiy bu asarni yozishda saroy tarixchisi sifatidagi tajribasiga tayangan.
U Xiva xonligi saroyida xizmat qilgani uchun ko‘plab muhim voqealarning
bevosita guvohi bo‘lgan. Shu sababli asardagi ma’lumotlar hayotiy kuzatuvlarga
asoslangan bo‘lib, bu uning ishonchliligini oshiradi. Muallif voqealarni ketma-
ketlikda berishga harakat qiladi va ko‘p hollarda ularni aniq vaqt bilan bog‘lab
ko‘rsatadi.
Mazmun jihatidan qaraganda, “Gulshan ud-davla” Xiva xonligining siyosiy
hayoti, davlat boshqaruvi, ichki ijtimoiy munosabatlar hamda tashqi aloqalarini
keng yoritadi. Unda hukmdorlar faoliyati, saroydagi siyosiy jarayonlar, harbiy
yurishlar va xalq hayoti bilan bog‘liq turli voqealar ham batafsil tasvirlangan. Shu
bilan birga, muallif voqealarning faqat tashqi tasvirini emas, balki ularning ichki
mohiyati va sabab-oqibat bog‘liqligini ham ochib berishga intilgan 11
.
Asarning mazmunida tarixiy voqealar bilan badiiy ifoda bir-biriga aralashib
ketganini ko‘rish mumkin. Ogahiy voqealarni faqat oddiy fakt sifatida berib
qo‘ymaydi, balki ularni turli badiiy vositalar orqali ham ifodalaydi. Shu sababli
asar faqat tarixiy manba emas, balki adabiy jihatdan ham ahamiyatli hisoblanadi.
Aynan shu jihati uni XIX asr Xorazm tarixini o‘rganishda muhim manbalardan
biriga aylantiradi.
Shu bilan birga, “Gulshan ud-davla” Ogahiyning tarixga bo‘lgan
yondashuvini ham ko‘rsatadi. U tarixni faqat yozib borish bilan cheklanmagan,
balki voqealarni tushunishga va ularning mazmunini ochishga harakat qilgan. Shu
sababli asarda hodisalar tartibsiz emas, balki bir-biri bilan bog‘liq jarayon sifatida
beriladi.
Asar mazmunida muallifning davlat va jamiyat haqidagi qarashlari ham
sezilib turadi. Ogahiy uchun tarix faqat o‘tgan voqealar yig‘indisi emas, balki
11
H.Sodiqov Xorazmning XIX asrdagi siyosiy hayoti. —Toshkent: Akademnashr. 98 b. 2012..
14

kelajak uchun saboq beruvchi manba sifatida muhim ahamiyatga ega. Shu sababli
u voqealarni yoritishda ularning sabablari, rivojlanish jarayoni va natijalariga
alohida e’tibor qaratadi 12
.
Bundan tashqari, “Gulshan ud-davla”da tarixiy shaxslar faoliyati ham
muhim o‘rin egallaydi. Unda hukmdorlar, amaldorlar va harbiy sarkardalar faqat
nomi yoki lavozimi bilan emas, balki ularning davlat boshqaruvidagi roli va ta’siri
bilan birga yoritiladi. Shu jihatdan asar biografik ma’lumotlar uchun ham muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi.
Mazmun jihatidan asar ancha keng qamrovli. Unda siyosiy voqealar,
ijtimoiy hayot va madaniy jarayonlar bir-biri bilan bog‘liq holda beriladi. Ogahiy
bu voqealarni faqat oddiy tarzda yozib qo‘ymaydi, balki ba’zi joylarda badiiy ifoda
elementlaridan ham foydalanadi. Natijada matn biroz jonliroq va tushunarliroq
bo‘lib chiqadi.
Shuningdek, asar yozilishida muallifning saroy muhitida ishlagani ham
katta rol o‘ynagan. U davlat ishlariga yaqin bo‘lgani uchun ko‘plab voqealarni
bevosita eshitgan yoki guvohi bo‘lgan. Shu sababli asarda keltirilgan ma’lumotlar
nisbatan ishonchli hisoblanadi.
Umuman olganda, “Gulshan ud-davla” Xiva xonligi tarixini o‘rganishda
muhim ilmiy asoslardan biri bo‘lib xizmat qiladi. U manbashunoslik va
tarixshunoslik uchun ham foydali manba hisoblanadi.
Ogahiy esa o‘z davrining yetuk ijodkorlaridan biri bo‘lib, adabiyotda
o‘ziga xos uslubi va fikrlash tarziga ega bo‘lgan. Uning asarlarida jamiyatdagi
jarayonlarga munosabat, adolat va insonparvarlik g‘oyalari ham sezilib turadi. Shu
sababli uning ijodi bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
“Gulshan ud-davla”ni o‘rganish orqali nafaqat tarixiy voqealar haqida
ma’lumot olish mumkin, balki muallifning dunyoqarashi va badiiy uslubini ham
tushunish mumkin. Asar Xorazm tarixi, xonlar faoliyati va o‘sha davrdagi ijtimoiy
holatni ishonchli tarzda yoritgani bilan ahamiyatlidir.
12
Q.Sultonova (2000) Gulshani davlat. Muhammad Riza Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy / works /volume 6. Gulshani
davlat. Muhammad Rizo Erniyozbek o g li Ogahiy / asarlar / 6 - jild -ʻ ʻ Т ashkent.: “Sharq”. 38 b. (in Uzbek)
15

Shuningdek, bu asar faqat O‘zbekiston hududi emas, balki o‘sha davrdagi
butun Turkiston mintaqasining siyosiy va ijtimoiy hayotini tushunishda ham
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Shu jihatdan, ushbu asar tarixshunoslik va
manbashunoslik fanlari uchun beqiyos ilmiy ahamiyatga ega 13
.
“Gulshan ud-davla” asari muallifi Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li
Ogahiy bo‘lib, u XIX asr o‘rtalarida, taxminan 1830-yillardan keyingi davrda bu
asarni yozgan. Asarning yaratilishiga Ogahiyning Xiva xonlari — Olloqulixon,
Rahimqulixon, Muhammad Aminxon va boshqalar saroyida bosh mirzo sifatida
ishlagani asosiy sabab bo‘lgan. U saroydagi xizmat tajribasiga tayangan holda
Xiva xonligining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotini imkon qadar tartibli qilib
yozib chiqishni maqsad qilgan.
“Gulshan ud-davla” Xiva tarixi haqida yozilgan asarlar ichida muhim o‘rin
tutadi. U xonlik hayotini kengroq yoritishga harakat qilgan tarixiy manbalardan
biri hisoblanadi. Asar muallifning o‘zi guvohi bo‘lgan voqealar, saroydagi hujjatlar
va o‘sha davrga oid ma’lumotlar asosida yozilgani bilan ajralib turadi.
Asar tarixiy-badiiy xronika janriga kiradi. Unda voqealar faqat quruq
tarzda sanab o‘tilmaydi, balki ba’zi joylarda badiiy ifoda vositalari va she’riy
parchalar ham qo‘shilgan. Shu bilan birga, tarixiy shaxslarning xarakteri ham
ochib berishga harakat qilingan. Bu esa asarni ham ilmiy, ham badiiy jihatdan
qiziqarli qiladi.
Mazmuniga qaraganda, “Gulshan ud-davla” Xiva xonligining siyosiy
hayoti, ichki kurashlar, taxt uchun bo‘lgan jarayonlar, harbiy yurishlar va qo‘shni
davlatlar — Buxoro amirligi hamda Qo‘qon xonligi bilan bo‘lgan munosabatlarni
o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, asarda mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy holati
ham keng yoritilgan 14
.
Asarning muhim jihatlaridan biri shundaki, voqealar aniq ketma-ketlikda,
ya’ni yilma-yil tartibda berilgan. Tarixiy shaxslar va sanalarning aniq ko‘rsatilishi
esa asarning ishonchliligini oshiradi va uni tarixiy manba sifatida muhim qiladi.
13
M. Sultonov O‘zbek tarixshunosligi va tarixiy manbalar. Toshkent: Sharq, 2005.
14
D. Sobirov Sharqiy xalqlarning tarixiy yozma manbalari. Toshkent: Sharq. 148 b. 2007.
16

Badiiy tomondan qaralganda, Ogahiy nasriy va she’riy uslublarni birga
qo‘llagan. Ya’ni ba’zi joylarda oddiy bayon bo‘lsa, ba’zi joylarda she’riy parchalar
ham uchraydi. Asarning tili esa biroz murakkabroq, unda arab va fors tillaridan
kirib kelgan so‘z va iboralar ko‘p ishlatilgan. Shu bilan birga, o‘sha davrga xos
yozuv uslubi ham aniq seziladi.
Umuman olganda, “Gulshan ud-davla” Ogahiyning boshqa tarixiy asarlari
qatorida Xorazm tarixini o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Hozir ham u
ilmiy tadqiqotlarda keng foydalaniladigan asarlar qatoriga kiradi.
2.2. Asarning badiiy xususiyatlari va tarixiy ahamiyati
Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiyning “Gulshan ud-davla” asari
XIX asr Xorazm tarixshunosligida muhim o‘rin tutadigan tarixiy manbalardan biri
hisoblanadi. Bu asar o‘z davrining siyosiy va ijtimoiy hayotini yoritib berishi bilan
birga, tarixiy voqealarni faqat bayon qilib qolmay, ularni biroz tahlil qilishga ham
harakat qilgani bilan ajralib turadi. Ogahiy orqali Xiva xonligi tarixining murakkab
davrlari, davlat boshqaruvi va xalq hayoti haqida ancha keng tasavvur hosil qilish
mumkin.
Asarning muhim jihatlaridan biri — voqealarning aniq ketma-ketlikda,
ya’ni xronologik tartibda berilishidir. Bu holat uning tarixiy manba sifatidagi
17

ishonchliligini oshiradi. Muallif har bir voqeani imkon qadar aniq davr bilan
bog‘lab yozadi. Shu bilan birga, faqat sanalarni keltirib o‘tish bilan cheklanmay,
ba’zi joylarda ularni tushuntirib, izohlab ham beradi. Ogahiy voqealarni oddiy
qayd etish bilan kifoyalanmay, ularni badiiy tasvirlar orqali biroz jonlantirishga
ham harakat qiladi, bu esa matnni o‘qishni osonlashtiradi.
Ogahiy o‘z davrining siyosiy va ijtimoiy jarayonlariga bevosita aralashgan,
ya’ni ularni chetdan kuzatmagan, balki ichida bo‘lgan tarixchilardan biri
hisoblanadi. Xiva xonlari saroyida ishlagani uchun davlat ishlari, siyosiy qarorlar
va diplomatik munosabatlar haqida ancha yaqin va ishonchli ma’lumotlarga ega
bo‘lgan.Shu bois uning asarlarida tarixiy haqiqatni saqlashga intilish kuchli
seziladi 15
.
Asarda faqat hukmdorlarning siyosiy faoliyati yoki davlat boshqaruvi
emas, balki oddiy xalq hayoti ham keng yoritilgan. Unda xalqning urf-odatlari,
diniy qarashlari, bayramlari, ijtimoiy qadriyatlari va kundalik turmushi haqida ham
ma’lumotlar beriladi. Shu jihatdan qaraganda, “Gulshan ud-davla” faqat siyosiy
tarix emas, balki etnografik va madaniy jihatdan ham muhim manba hisoblanadi.
Manbashunoslik nuqtayi nazaridan bu asar o‘z davrining bevosita guvohi
tomonidan yozilgani bilan ahamiyatli. Undagi ma’lumotlar ko‘pincha saroy
hujjatlari, davlat yozishmalari va muallifning shaxsiy kuzatuvlariga tayangan. Bu
esa asardagi ma’lumotlarning ishonchliligini ancha oshiradi. Bundan tashqari,
undagi voqealarni boshqa tarixiy manbalar bilan solishtirib ko‘rish ham mumkin,
bu esa tadqiqotlar uchun foydali hisoblanadi.
Ogahiy voqealarni faqat sanab o‘tish bilan cheklanmaydi, balki ularning
sabab va oqibatlarini ham tushuntirishga harakat qiladi. Shu sababli asarni oddiy
xronika deyishdan ko‘ra, tahliliy yondashuvga ega tarixiy asar deyish to‘g‘riroq
bo‘ladi. U ayrim siyosiy qarorlarning natijalarini ko‘rsatish orqali davlat
boshqaruvidagi ijobiy va salbiy tomonlarni ham ochib beradi.
15
A. Yo‘ldoshev O‘zbek tarixiy nasri taraqqiyoti. —Toshkent: Fan. 231 b. 2001.
18

Shuningdek, asarda tarixiy shaxslar ham batafsilroq tasvirlangan. Xonlar,
amaldorlar va harbiylar faqat lavozimi bilan emas, balki ularning xarakteri va
faoliyati orqali ham yoritiladi. Bu esa matnga biroz jonlilik va chuqurlik beradi.
Asarning yana bir e’tiborli tomoni — diplomatik munosabatlarning keng
yoritilishidir. Xiva xonligining Buxoro amirligi, Qo‘qon xonligi va boshqa qo‘shni
davlatlar bilan aloqalari, elchilar tashrifi va muzokaralar haqida ham ancha batafsil
ma’lumotlar berilgan. Bu esa o‘sha davr mintaqaviy siyosiy holatini tushunishda
katta ahamiyatga ega 16
.
Ogahiy tarixiy voqealarni bayon qilishda xronologik tartibga qat’iy amal
qiladi. Har bir voqea odatda aniq sana, oy va yil bilan beriladi. Bu holat asarni
ilmiy jihatdan ancha qulay va tushunarli qiladi. Voqealarning ketma-ketlikda
berilishi esa o‘quvchiga tarixiy jarayonlarni yaxlit holda tasavvur qilish imkonini
beradi.
Badiiy jihatdan qaraganda, “Gulshan ud-davla” o‘ziga xos uslubga ega.
Unda nasriy matn bilan birga she’riy parchalar ham uchraydi. Shu sababli matn
biroz jonliroq va o‘qishga yengilroq ko‘rinadi. Ogahiy arab va fors tillaridan
kirgan iboralarni ham ishlatgan, bu esa uning til boyligini ko‘rsatadi. Shu bilan
birga, asarda o‘sha davr yozuv uslubi ham aniq sezilib turadi.
Ogahiy voqealarni faqat yozib qo‘ymaydi, balki ularga o‘z munosabatini
ham bildiradi. Ya’ni u oddiy kuzatuvchi emas, balki voqealarni tahlil qiladigan
tarixchi sifatida ko‘rinadi. Shunga qaramay, u imkon qadar xolislikni saqlashga
harakat qiladi, bu esa asarning ilmiy qiymatini oshiradi.
Hozirgi kunda “Gulshan ud-davla” asari tarixchilar, adabiyotshunoslar va
boshqa soha mutaxassislari tomonidan keng o‘rganilmoqda. U orqali XIX asr
Xorazm tarixining ko‘plab jihatlari yanada aniqroq tushuniladi. Asar faqat tarixiy
ma’lumot emas, balki o‘sha davrning umumiy ruhiy muhitini ham biroz aks
ettiradi.
Umuman olganda, Ogahiyning “Gulshan ud-davla” asari tarixiy
yozuvchilikning muhim namunalaridan biri bo‘lib, o‘zbek tarixshunosligi va
16
R. Vohidov O‘zbek adabiyoti tarixi. —Toshkent: Universitet nashriyoti. 181 b. 2008.
19

adabiyotida muhim o‘rin egallaydi. U o‘tmishni tushunishga yordam berish bilan
birga, milliy tarixiy tasavvurni shakllantirishda ham ahamiyatli hisoblanadi. Shu
sababli Ogahiy ijodi va “Gulshan ud-davla” asari bugungi kunda ham o‘zining
ilmiy, tarixiy va madaniy ahamiyatini yo‘qotmagan holda, dolzarb manba bo‘lib
qolmoqda 17
.
“Gulshan ud-davla” asari nafaqat tarixiy manba, balki o‘zining badiiy
xususiyatlari bilan ham ajralib turuvchi yuksak adabiy yodgorlik hisoblanadi.
Ogahiy tarixiy voqealarni bayon etishda oddiy xronologik tasvir bilan cheklanib
qolmay, balki ularni badiiy ifoda vositalari orqali jonlantirishga erishgan. Shu
sababli asar tarixiy haqiqat va badiiy tafakkur uyg‘unlashgan murakkab tuzilishga
ega.
Asarda tasviriy vositalar, tashbeh va istioralar keng qo‘llanilgan bo‘lib, bu
matnga ta’sirchanlik va ifodaviylik bag‘ishlaydi. Muallif voqealarni shunchaki
qayd etmay, balki ularni o‘quvchi tasavvurida jonli manzara sifatida
gavdalantiradi. Jang sahnalari, saroy marosimlari, elchilik uchrashuvlari va siyosiy
voqealar badiiy bo‘yoqlarda tasvirlanishi asarning estetik qiymatini oshiradi.
Bundan tashqari, Ogahiy asarda nasriy bayon bilan bir qatorda she’riy
parchalarni ham mohirona qo‘llagan. Bu holat asarning janr jihatdan tarixiy-badiiy
xronika ekanligini ko‘rsatadi. She’riy ifodalar voqealarga emotsional rang
bag‘ishlab, tarixiy matnni yanada o‘qishli va ta’sirchan qiladi. Shu jihatdan asarda
tarixiy faktlar bilan badiiy tafakkur uyg‘unlashib ketgan 18
.
Asarning badiiy jihatlaridan yana biri shundaki, unda tarixiy shaxslar
obrazli tarzda tasvirlangan. Ogahiy hukmdorlar, amaldorlar va boshqa tarixiy
shaxslarni faqat lavozimi yoki siyosiy roli bilan emas, balki ularning xarakteri,
insoniy fazilatlari va ba’zan ruhiy holati orqali ham ko‘rsatishga harakat qiladi.
Shu jihat asarni oddiy tarixiy hujjat darajasidan biroz yuqoriroq ko‘taradi va unga
badiiy qiymat ham beradi.
17
S. Karimov Ogahiy ijodida tarixiy haqiqat va badii tasvir. Toshkent: Ilm-fan. 213 b. 2018.
18
Q. Sultonova (2000) Gulshani davlat. Muhammad Riza Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy / works /volume 6. Gulshani
davlat. Muhammad Rizo Erniyozbek o g li Ogahiy / asarlar / 6 - jild -Тashkent.: “Sharq”. 38 p. (in Uzbek)ʻ ʻ
20

Tarixiy ahamiyati nuqtayi nazaridan “Gulshan ud-davla” XIX asr Xiva
xonligi tarixini o‘rganishda asosiy yozma manbalardan biri hisoblanadi. Asarda
siyosiy jarayonlar, davlat boshqaruvi, ichki islohotlar, harbiy yurishlar va
diplomatik aloqalar keng yoritilgan. Shu ma’lumotlar tarixchilar uchun muhim
manba bo‘lib xizmat qiladi 19
.
Shuningdek, asar orqali o‘sha davrning ijtimoiy hayoti, xalqning kundalik
turmushi, iqtisodiy sharoitlar va madaniy muhit haqida ham ma’lumot olish
mumkin. Shu jihatdan “Gulshan ud-davla” faqat siyosiy tarix emas, balki ijtimoiy
va madaniy tarixni o‘rganishda ham muhim manba hisoblanadi.
Asarning yana bir muhim tomoni shundaki, u voqealarga yaqin bo‘lgan
muallif tomonidan yozilgan. Ogahiy saroyda ishlagani uchun ko‘plab voqealarni
bevosita ko‘rgan yoki ishonchli manbalar orqali bilgan. Shu sababli undagi
ma’lumotlar nisbatan ishonchli hisoblanadi va tarixiy jihatdan katta ahamiyatga
ega.
Umuman olganda, “Gulshan ud-davla” bir tomondan badiiy jihatdan boy
asar bo‘lsa, ikkinchi tomondan Xiva xonligi tarixini o‘rganishda muhim ilmiy
manba hisoblanadi. Unda tarixiy voqealar, badiiy ifoda va muallifning kuzatuvlari
bir-biriga aralashib ketgan.
Shuningdek, “Gulshan ud-davla” XIX asr Xorazm tarixini o‘rganishda
alohida o‘rin tutadi. Bu asar birlamchi manba sifatida qadrlanadi, chunki Ogahiy
Xiva xonligi saroyida kotib sifatida ishlagan va ko‘plab voqealarning bevosita
guvohi bo‘lgan. Shu sababli undagi ma’lumotlar shaxsiy kuzatuvga asoslangan.
Asarning yana bir muhim jihati — voqealarning xronologik tartibda
berilishidir. Unda 1856-yildan 1865-yilgacha bo‘lgan voqealar yilma-yil, ba’zi
joylarda esa aniqroq davrlar bilan yoritilgan. Bu davr Xiva xonligida siyosiy
vaziyatning murakkab bosqichidan keyingi nisbiy barqarorlik va boshqaruvni
tartibga solish jarayoni bilan bog‘liq. Ogahiy bu voqealarni ketma-ketlikda berib,
tarixiy jarayonni yaxlit tushunishga imkonyat yaratgan 20
.
19
A Qayumov. Xorazm adabiy muhiti va Ogahiy ijodi. —Toshkent: Fan, 1996.
20
R. Vohidov O‘zbek adabiyoti tarixi. —Toshkent: Universitet nashriyoti. 311 b. 2008.
21

Shuningdek, asarda faqat saroy ichidagi siyosiy voqealar bilan cheklanib
qolinmay, kengroq ijtimoiy-siyosiy jarayonlar ham yoritilgan. Jumladan, turkman
qabilalari bilan munosabatlar, turli qo‘zg‘olon va nizolar, soliq tizimidagi ayrim
o‘zgarishlar hamda elchilik aloqalari haqida ham ma’lumotlar berilgan. Shu
jihatdan qaraganda, asar faqat siyosiy tarix emas, balki jamiyat hayotining turli
qatlamlarini ham aks ettiradigan keng qamrovli manba hisoblanadi.
“Gulshan ud-davla”ning yana bir muhim tomoni uning toponimik va
etnografik ma’lumotlarga boyligidir. Unda shaharlar, qal’alar, anhorlar kabi
geografik joy nomlari, shuningdek, turli urug‘ va qabila nomlari ham aniq
keltirilgan. Bu ma’lumotlar o‘sha davrdagi Xorazm hududining tuzilishi va aholisi
tarkibini tushunishga yordam beradi. Ayniqsa, etnografik jihatlar xalqning turmush
tarzi, yashash odatlari va madaniy an’analari haqida tasavvur beradi.
Umuman olganda, asarning xulosasi shuki, “Gulshan ud-davla” Xiva
xonligi tarixini faqat voqealar ketma-ketligi orqali emas, balki badiiy ifoda bilan
ham yoritgan noyob tarixiy manba hisoblanadi. Unda tarixiy haqiqat va badiiy
tasvir bir-biriga uyg‘unlashib ketgan bo‘lib, shu sababli u ham ilmiy, ham adabiy
jihatdan qimmatli asar sifatida baholanadi 21
.
Shu bois “Gulshan ud-davla” bugungi kunda ham tarixchilar,
manbashunoslar va adabiyotshunoslar uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat
qilmoqda hamda Xorazm tarixini chuqur o‘rganishda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
21
M.Karimov Ogahiy tarixiy asarlarida tarixiylik va badiiylik uyg‘unligi // Adabiyotshunoslik jurnali, 2015
22

XULOSA
Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy o‘zbek adabiyoti va
tarixshunosligi rivojiga ulkan hissa qo‘shgan yirik tarixchi, shoir va mutafakkir
sifatida milliy ilm-fan tarixida muhim o‘rin egallaydi. Uning “Gulshan ud-davla”
asari esa XIX asr Xorazm tarixini o‘rganishda eng muhim yozma manbalardan biri
sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu asar orqali nafaqat Xiva xonligining
siyosiy hayoti, balki ijtimoiy tuzilishi, madaniy muhiti va xalq turmush tarzi ham
keng yoritilgan.
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib shuni ta’kidlash mumkinki, “Gulshan
ud-davla” asari birinchi navbatda birlamchi tarixiy manba sifatida yuksak ilmiy
qiymatga ega. Ogahiy saroy munshiyi sifatida voqealarga bevosita guvoh
bo‘lganligi sababli, asarda keltirilgan ma’lumotlar real kuzatuv va ishonchli tarixiy
asosga ega. Bu holat asarni boshqa ikkilamchi manbalardan farqlab turadi va uning
tarixiy ishonchliligini yanada mustahkamlaydi.
23

Shuningdek, asarning eng muhim xususiyatlaridan biri uning xronologik
aniqligidir. Voqealar yilma-yil, ba’zan oyma-oy tartibda berilishi tarixiy
jarayonlarni izchil o‘rganish imkonini beradi. Bu esa tadqiqotchilarga Xiva xonligi
tarixidagi siyosiy o‘zgarishlar, ichki nizolar va davlat boshqaruvidagi jarayonlarni
aniq ketma-ketlikda tahlil qilish imkonini yaratadi. Shu jihatdan asar nafaqat
tarixiy ma’lumotlar to‘plami, balki tizimli tarixiy xronika vazifasini ham bajaradi.
“Gulshan ud-davla”ning yana bir muhim jihati uning keng qamrovli
mazmunidir. Asarda faqat saroy va hukmdorlar faoliyati emas, balki xalq hayoti,
ijtimoiy munosabatlar, iqtisodiy holat, soliq tizimi va turli etnik guruhlar bilan
bo‘lgan aloqalar ham batafsil yoritilgan. Ayniqsa, turkman qabilalari bilan
munosabatlar, qo‘zg‘olonlar va ichki ijtimoiy jarayonlar haqidagi ma’lumotlar
asarning ilmiy ahamiyatini yanada oshiradi.
Badiiy jihatdan esa Ogahiy asarida nasr va nazm uyg‘unligi yaqqol
seziladi. Tarixiy voqealar oddiy bayon uslubida emas, balki badiiy tasvir vositalari,
she’riy parchalar, tashbeh va istioralar orqali ifodalanadi. Bu esa asarni faqat
tarixiy hujjat emas, balki yuksak badiiy asar darajasiga ham ko‘taradi. Shu sababli
“Gulshan ud-davla” tarixiy-badiiy xronika sifatida baholanadi.
Ogahiy voqealarni yoritishda faqat faktlarni qayd etuvchi muallif emas,
balki ularni tahlil qiluvchi tarixchi sifatida ham namoyon bo‘ladi. U tarixiy
jarayonlarning sabab va oqibatlarini ochib berishga harakat qiladi, ayrim siyosiy
qarorlarni tanqidiy baholaydi va davlat boshqaruvidagi ijobiy hamda salbiy
jihatlarni ko‘rsatadi. Bu esa asarning tahliliy darajasini oshiradi.
Tarixiy shaxslar obrazining berilishi ham asarning muhim jihatlaridan
biridir. Hukmdorlar va amaldorlar faqat siyosiy rol orqali emas, balki ularning
insoniy fazilatlari, xarakteri va davlat boshqaruvidagi o‘rni orqali tasvirlanadi. Bu
esa asarga psixologik chuqurlik va badiiy jonlilik bag‘ishlaydi.
Shu bilan birga, “Gulshan ud-davla” diplomatik tarixni o‘rganishda ham
muhim manba hisoblanadi. Xiva xonligining Buxoro, Qo‘qon va boshqa qo‘shni
davlatlar bilan aloqalari, elchilar qabul qilinishi va siyosiy muzokaralar haqida
24

berilgan ma’lumotlar o‘sha davr mintaqaviy siyosiy holatini tushunishga yordam
beradi.
Umuman olganda, “Gulshan ud-davla” asari tarixshunoslik va
manbashunoslik fanlari uchun bebaho ilmiy merosdir. U bir tomondan ishonchli
tarixiy manba bo‘lsa, ikkinchi tomondan yuksak badiiy asar sifatida ham
qadrlanadi. Asarda tarixiy haqiqat, badiiy ifoda va muallifning shaxsiy kuzatuvlari
uyg‘unlashgan bo‘lib, bu uni noyob ilmiy yodgorlik darajasiga olib chiqadi.
Xulosa qilib aytganda, Ogahiy ijodi va ayniqsa “Gulshan ud-davla” asari
o‘zbek xalqining tarixiy o‘tmishini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu asar orqali XIX asr Xorazm xonligining siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayoti
haqida keng va ishonchli tasavvur hosil qilish mumkin. Shu sababli Ogahiy merosi
bugungi kunda ham o‘z ilmiy va madaniy ahamiyatini yo‘qotmagan holda, tarixiy
tafakkurni shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Akbarov, R. Xorazm tarixining manbaviy asarlari. Toshkent: Fan,
2012.
2. Allayarov, Sh. Sharq tarixnavisligi an’analari. Samarqand:
Universum, 2002.
3. Baratov, F. Ogahiyning tarixiy asarlaridagi badiiy uslub. Buxoro: Ilm,
2015.
4. Ergashev, N. O‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: Fan, 2000.
5. Norqulov, Q. Ogahiy va Munisning tarixnavislik an’analari // Sharq
yulduzi, 2017, No5.
6. Ogahiy. Gulshan ud-davla. —Toshkent: Fan, turli yillik nashrlar.
7. Madraimov, A. O‘zbek manbashunosligi tarixi. —Toshkent: Fan,
1999.
25

8. Musaev, K. Xiva xonligi tarixidan lavhalar. —Toshkent: O‘qituvchi,
1989.
9. Jalilov, A. Ogahiy va uning ijodi. Toshkent: Akademiya, 1998.
10. Vohidov, R. O‘zbek adabiyoti tarixi. —Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2008.
11. Karimov, M. Ogahiy tarixiy asarlarida tarixiylik va badiiylik
uyg‘unligi // Adabiyotshunoslik jurnali, 2015, No3.
12. Kamilov, N. (1970), Muhammadreza Ogahi's translation skills.
Muhammadrizo Ogahiyning tarjomonlik mahorati. Ph.D. ...dis. - Tashkent.: 349 p.
13. Karimov, B. Xorazmning siyosiy va ijtimoiy tarixi. Toshkent: Yangi
Asr, 2010.
14. Karimov, S. Ogahiy ijodida tarixiy haqiqat va badii tasvir. Toshkent:
Ilm-fan, 2018.
15. Rashidov, O. Xorazm xonligi tarixi. Toshkent: Fan, 1981.3. Sultonov,
M. O‘zbek tarixshunosligi va tarixiy manbalar. Toshkent: Sharq, 2005.
16. Qayumov, A. Xorazm adabiy muhiti va Ogahiy ijodi. —Toshkent:
Fan, 1996.
17. Sodiqov, H. Xorazmning XIX asrdagi siyosiy hayoti. —Toshkent:
Akademnashr, 2012..
18. Sultonova, Q. (2000) Gulshani davlat. Muhammad Riza Erniyozbek
o‘g‘li Ogahiy / works /volume 6. Gulshani davlat. Muhammad Rizo Erniyozbek
o g li Ogahiy / asarlar / 6 - jild -Тashkent.: “Sharq”. 38 p. (in Uzbek)ʻ ʻ
19. Sultonov, M. O‘zbek tarixshunosligi va tarixiy manbalar. Toshkent:
Sharq, 2005.
20. Sobirov, D. Sharqiy xalqlarning tarixiy yozma manbalari. Toshkent:
Sharq, 2007.
21. Yo‘ldoshev, A. O‘zbek tarixiy nasri taraqqiyoti. —Toshkent: Fan,
2001.
26

Купить