Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 174.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Ogahiyning “Zubdat ut-tavorih” asarining o‘rganilish tarixi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH: O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI O‘ZBEK ADABIYOTI TARIXI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: OGAHIYNING “ZUBDAT UT-TAVORIH” ASARINING O‘RGANILISH TARIXI Bajardi:__________________________ Qabul qildi:__________________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………………3 I BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH” ASARINING YARATILISH TARIXI VA MANBAIY ASOSLARI………………………………………………………….5 1.1.Ogahiy hayoti va tarixnavislik faoliyatining umumiy ko‘rinishi……………...5 1.2.“Zubdat ut-tavorih”ning yaratilish jarayoni va asoslangan tarixiy manbalari…8 I bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..13 II BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH”NING O‘RGANILISH TARIXI VA ILMIY TAHLILI……………………………………………………………….15 2.1. Asarning XX asr va mustaqillik davrida o‘rganilishi………………………..15 2.2. Asar bo‘yicha ilmiy izlanishlar, asarning asosiy g‘oyasi……………………22 II bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………25 UMUMIY XULOSA…………………………………………………………….27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….29 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek mumtoz adabiyoti va tarixnavislik ilmi taraqqiyotida Muhammad Rizo Ogahiy alohida o‘rin egallaydi. Uning boy ijodi orasida “Zubdat ut-tavorih” asari xususan tarixni o‘rganishda muhim manba sifatida qadrlanadi. Mazkur asar XIX asrning ijtimoiy-siyosiy hayoti, davlat boshqaruvi, voqealar ketma-ketligi va tarixiy shaxslar faoliyati haqida ishonchli ma’lumot berishi bilan ajralib turadi. Shu bois “Zubdat ut-tavorih”ning ilmiy jihatdan tadqiq qilinishi, uning tarixnavislikdagi o‘rni va manbashunoslik ahamiyatini ochib berish bugungi kunda ham dolzarbligini saqlab qolmoqda. Mustaqillik yillarida tarixiy merosni qayta baholash, uni ilmiy asosda o‘rganish va nashr ettirish borasida keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi. Xususan, Xorazm tarixiga doir manbalar, jumladan Ogahiy tavorixlari qayta tadqiq qilinib, manbashunoslik va tarixshunoslik fanida yangi qarashlar shakllanmoqda. “Zubdat ut-tavorih”ning mazmuni, til-uslubi, tuzilishi hamda o‘z davri uchun qoldirgan tarixiy izohlar bugungi ilmiy izlanishlar uchun bevosita ahamiyatga ega. Asarning o‘rganilish tarixini tizimli yoritish, avvalgi tadqiqotlar natijalarini umumlashtirish va zamonaviy manbashunoslik yondashuvlarini qo‘llash mavzuning dolzarbligini belgilab beradi. O‘rganilganlik darajasi. Ogahiy ijodi, xususan tarixiy asarlari bo‘yicha bir qator tadqiqotchilar tomonidan izlanishlar olib borilgan. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Ogahiy tavorixlari matni nashr etila boshlandi, ayrim bo‘limlariga tarjimalar qilindi, til va uslub jihatidan tahlillar berildi. Mustaqillik davrida esa “Zubdat ut-tavorih”ning tarixiy manba sifatidagi o‘rni qayta baholandi, yangi ilmiy izohlar paydo bo‘ldi. Biroq asarning o‘rganilish jarayoni, tadqiqotlar bosqichlari, yondashuvlar farqi va hozirgi ilmiy qarashlarning umumiy manzarasi hali to‘liq tizimlashtirilmagan. Kurs ishining obyekt(i). Muhammad Rizo Ogahiyning “Zubdat ut-tavorih” asari va uning ilmiy o‘rganilish jarayoni. 3 Kurs ishining predmeti. Asarning tarixnavislikdagi o‘rni, manbashunoslik ahamiyati, ilmiy izlanishlar evolyutsiyasi va o‘rgangan olimlar qarashlarining tahlili. Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi “Zubdat ut-tavorih” asarining yaratilish asoslari va uning o‘rganilish tarixini ilmiy jihatdan tizimli tahlil qilishdan iborat. Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:  Ogahiy hayoti va tarixnavislik faoliyatining ilmiy asoslarini yoritish.  “Zubdat ut-tavorih”ning yaratilgan davri, mazmuni va manba sifatidagi xususiyatlarini ko‘rsatish.  Asarning XX asr va mustaqillik davridagi tadqiqotlarini tahlil qilish.  Asar bo‘yicha tarjimalar, izohlar va ilmiy yondashuvlar evolyutsiyasini o‘rganish.  “Zubdat ut-tavorih”ning zamonaviy tarixshunoslikdagi o‘rnini baholash. Ishning tarkibiy tuzulishi. Kirish, ikki bob, to‘rt paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar. 4 I BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH” ASARINING YARATILISH TARIXI VA MANBAIY ASOSLARI 1.1.Ogahiy hayoti va tarixnavislik faoliyatining umumiy ko‘rinishi Muhammadrizo Erniyozbek o g li – Ogahiy XIX asr Xorazm adabiy ʻ ʻ muhitining yirik siymolaridan biri bo lib, Navoiydan keyin eng “ko p va xo b” ʻ ʻ ʻ she r yozgan shoirlardandir. Ogahiy 1809-yil 17-dekabrda Xiva atrofidagi Qiyot ʼ qishlog ida (Hozirgi Ogahiy nomli jamoa xo jaligi) dunyoga kelgan. Otasi ʻ ʻ Erniyozbek vafot etgach, yosh qolgan Ogahiyni tog asi Munis o z tarbiyasiga oldi. ʻ ʻ Munis atrofiga to plangan ijodkorlar bo lg usi shoir Ogahiy ijodiga katta ta sir ʻ ʻ ʻ ʼ qildi. Ogahiy dastlabki bilimni Munis Xorazmiydan oldi, keyichalik Xiva madrasalarida tahsil ko rdi. Oldin maktabda keyin Xiva madrasasida tahsil ko rgan ʻ ‟ va arab, fors, turk tillarini puxta egallagan. Ogahiydan boy ijodiy meros qoldi. U madrasada o qib yurgan paytlaridayoq “Bayozi mutafarriqai forsiy” nomli bayoz ʻ tuzdi. Bu bayozga Jomiy, Navoiy, Hofiz, Sheroziy, Bedil, Fuzuliy g azallarini ʻ kiritish bilan bir qatorda ularga ergashib yozgan o zining o n besh g azali va ikki ʻ ʻ ʻ muxammasini qo shdi. Ogahiy 1872-yilda parokanda bo lgan badiiy merosini ʻ ʻ jamlab “Ta viz ul-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”) nomli devon tuzib qoldirdi ʼ 1 . Ogahiyning qimmatli asarlaridan biri “Riyoz ud-davla” asari bo lib, bu asar 1825- ʻ yildan 1842-yilgacha Xorazmda bo lgan voqealarni o z ichiga oladi. Ogahiy ʻ ʻ o zining “Riyoz ud-davla” asarini, shuningdek, quyida keltirilgan asarlarni yozar ʻ ekan, o sha davr tarixchilarning an’anasiga muvofiq, hamd va na’t bilan boshlaydi. ʻ So ngra o z hayoti haqida qisqacha gapirib, Olloqulixonni maqtaydi. Undan so ng ʻ ʻ ʻ tarix ilmiga ta’rif berib, bu asarning yozilish tarixiga va buning yozilishiga sababchi bo lgan shaxslar haqida gapiradi. So ngra voqealarni bayon etishni Olloqulixonning ʻ ʻ tug ilishidan boshlab, to vafotigacha Xorazmda bo lgan tarixiy voqealar haqida ʻ ʻ yozadi. Asarning 1 Abdullayev V. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent, 1964 y. 5 muqaddimasida muallif juda kamtarlik bilan bu asarning yozilishi haqida gapiradi: “ Erniyozbekning o g li Muhammad Rizo mirob taxallusim Ogahiy o z ahvolimniʻ ʻ ʻ quyidagicha bayon etaman. Yoshlik chog larimda boshimga har xil va turli-tuman ʻ tashvishlar tushdi. Har tarafdan boshimga balo toshi yog di. Hamisha ko nglimga ʻ ʻ tinchsizlik va ta’bimda xavf hukm surar edi. Lekin jahondin yetgan har xil alamlardan olimlar va shoirlarning suhbatida bo lish bilan biroz tarqatar edim. O z ʻ ʻ ahvoli haqida yuqorida zikr etilgan Ma’lumotlarni keltirganidan so ng, bu asarning ʻ yozilishi haqida quyidagilarni keltiradi: “Bu asarni yozishga boshladim. Asar yozish davomida menga Muhammad Yoqub mehtar yordam berdi. Bu asarni “Riyoz ud- davla’ nomi bilan tadim 2 . XIX asr Xorazm tarixiga oid asosiy qo lyozma ʻ manbaalardan biri (1845-846) yili Ogahiy tarafidan yozilgan “Zubdat ut-tavorix” nomli asaridir. Bu asar “Riyoz ud-davla” asaridan keying davrni ya ni 1843-yildan ‟ 1846-yilgacha Xorazmda bo lgan tarixiy voqealarni o z ichiga oladi. Asarning ʻ ʻ avvali: “ Siposi vofir tuhfasi ul sulton azamat nishon ostonig a nisordurkim” so zi ʻ ʻ bilan boshlanib oxiri… “Donish ahlining xotiri xatirlariga ma’lum bo lsinkim, bu ʻ muxtasarning ta lifi hijriya 1262 (1845-1846)-yilda ilon rabial-avval oyining to rtida ‟ ʻ dushanba kuni ixtimom topdi. Saxv xato va nuqsonni ayb qilmay Ma’zur tutsinlar, balki lutf va karam ko rgizib, islox bersinlar… Tammat ul-kitob. Sanasi (1879- ʻ 1880). Roqimi in kitob Mulla Muhammad Rizo ibn Muhammad Karim devon marhumiy”, so zlari bilan tamom bo ladi ʻ ʻ 3 . Ogahiy asarning avvalida “Riyoz ud- davla” asarini tugatib, Rahimqulixonning oldiga borganligi va o zining bu “Zubdat ʻ ut-tavorix” nomli asar yozishni boshlaganligi haqida gaopiradi. Ogahiy bu asarni ikki qismga bo ladi. Birinchi qismda Rahimqulixonning tug ilishidan xonlik taxtiga ʻ ʻ chiquncha bo lgan voqealar haqida gapiradi. Ikkinchi qimsda esa Rahimqulixonning ʻ xonlik taxtiga chiqqandan so ng to vafotigacha bo lgan voqealar haqida yozadi. ʻ ʻ Ogahiy Xorazm tarixiga oid asarlarning uchunchisi “Zubdat ut-tavorix”dan keyin 2 Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. Adabiy asar.- Toshkent, Fan, 1978 y. 3 Sharafiddinov. O. Adabiy tanqid va yangi tafakkur // O‘zbekistonadabiyoti va san’ati.-2001.- 19 oktabr. 6 1826-yildan 1855-yilgacha Xorazmda bo lgan tarixiy voqealarni bayon etuvchiʻ “Jomi’ ul-voqeoti sultoniy” nomli asaridir. Ogahiy bu asar yozilishi haqida asarning muqaddimasida quyidagilarni yozib qoldirgan: “Bu kitobning yozuvchisi Erniyozbek o g li Muhammad Rizo mirob, taxallusim Ogahiy quyidagilarni bayon etaman. ʻ ʻ Muhammad Aminxon davlat tepasiga kelgan vaqtda Rahimqulixonning Xorazmda hukumronlik qlgan vaqtidagi bo lgan tarixiy voqealarini yozar edim. Uni tezlik bilan ʻ tamom etib, Muhammad Aminxonga taqdim etdim. Ogahiy “Zubdat ut-tavorix” asarini yozib tamomlagandan so ng bu asarni yozishni boshlagan. Bu haqda ʻ quyidagilarni yozadi: “So ngra bu kitobimni yozishni boshladim va uni “Jomi’ ul- ʻ voqeoti sultoniy” deb atadim. Bu asardan bir nusxa O zR Fanlar akademiyasi Abu ʻ Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutining qo lyozmalar fondida ʻ saqlanmoqda. Ogahiyning Xorazm tarixiga oid asarlaridan to rtinchisi ─ “Jomi ul- ʻ ‟ voqeoti sultoniy” dan keyin yozilgan va 1856-yildan 1865-yilgacha Xorazmda bo lgan voqealarini o z ichiga oluvchi “Gulshani davlat” asaridir. Asarning ʻ ʻ muqaddimasida uning yozilishi tarixi haqida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan: “ Bu kitobni o quvchilarga va mutolaa etuvchilarga ma’lum bo lsinkim, men Erniyozbek ʻ ʻ o g li Muhammad Rizo mirob laqabli Ogahiy ko p vaqtlardan beri Xorazm tarixini ʻ ʻ ʻ yozish bilan o z qatorlarim ichida xursand edim. Sayyid Muhammadxon davrida bu ʻ asarimni yozishni boshladim va uni“Gulshani davlat” nomi bilan atadim. Bu asardan bir nusxa hozigi kunda O zR Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi ʻ Sharqshunoslik institutining qo lyozmalar fondida saqlanmoqda. Ogahiyning “Riyoz ʻ ud-davla”, “zubdat ut-tavorix”, “Jomi ul-voqeoti sultoniy” va“Gulshani davlat” ‟ nomli tarixiy asarlari qisqartirilgan holda nashr etildi. Xulosa sifatida shuni aytishimiz mumkinki Ogahiyning tarixiy asarlari nafaqat Xorazm davlationing tarixini o rganishga, balki Xorazmga chegaradosh bo lgan mamlakatlarniong ham ʻ ʻ tarixini va madaniyatini o rganishga asos deb hisoblashimiz mumkin. Muhammad ʻ Rizo Ogahiyning to rt tarixiy asari hisoblanmish Riyoz uddavla”, “Zubdat ut- ʻ tavorix”, “Jomi’ ul-voqeoti sultoniy” va “Gulshani davlat” nomli tarixiy asarlari haqida qisqacha ma’lumot berilgan bo lib asarlarning Xorazm tarixini o rganishda ʻ ʻ 7 ma’lum bir katta vazifani bajaraganini aytishimiz mumkinligi. Bu asar orqali biz Xorazm tarixini 1825-yildan 1865-yilgacha Xorazmda sodir bo lgan tarixiyʻ voqealarni ushbu asarlardan bilib olishimiz mumkin 4 . 1.2.“Zubdat ut-tavorih”ning yaratilish jarayoni va asoslangan tarixiy manbalari Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiy (1809-1874) “Ta’vizu-l-oshiqin” (“Oshiqlar tumori”) nazmiy devoni bilan mumtoz she’riyatda Alisher Navoiyning munosib izdoshi ekanligi, o‘z ta’biri bilan aytganda, “fasohat va balog‘at bobida nodir va so‘z rishtasig‘a maoniy javohirin nazm etarga qodir”ligini isbotladi. Kaykovus, Sa’diy Sheroziy, Abdurahmon Jomiy, Nizomiy Ganjaviy, Husayn Voiz Koshifiy, Zayniddin Vosifiy singari buyuk mutafakkirlarning forstojik tilida ijod etilgan yigirmadan ortiq nodir asarlari tarjimasi orqali ona tilimizning ifoda imkoniyati nechog‘lik boy ekanligini amalda namoyon etdi. Bu ulug‘ mutafakkir nomi nainki mumtoz shoir va mahoratli mutarjim, shuning barobarida, XIX asr Xorazm kechmishiga doir nodir manbalar hisoblanmish memuar-qissalar — badiiy- tarixiy asarlar muallifi sifatida ham mashhur. U XIX asr xorazmshohlar saltanati davri voqealariga bag‘ishlangan besh memuar qissa yozdi. Ollohqulixon hukmfarmoligi davri (1825–1843) to‘g‘risidagi “Riyozu-d-davla”, Rahimqulixon saltanati voqealari (1843–1846) tasvirlangan “Zubdatu-t-tavorix”, Muhammad Aminxon (1846–1854), Sayyid Abdullohxon (1854) va Qutlug‘murodxon (1855) hukmronlik yillaridagi murakkab va ziddiyatli hodisalar haqidagi “Jome’u-l-voqeoti sultoniy”, Sayyid Muhammadxon zamoniga (1856–1865) doir “Gulshani davlat” hamda Muhammad Rahimxoni soniy — Feruz davri (1865–1910) vasf etilgan “Shohidu-l-iqbol” kabi asarlar shular jumlasidandir. Bular qatoriga Shermuhammad Munis yoza boshlagan “Firdavsu-l-iqbol”ni davom ettirib, badiiy-tarixiy nasrning 4 Anvarjonov S., Raximboyev I.Ogahiyning tarixiy asarlari. // Germany. – 376-379-B. 8 mukammal namunasi sifatida yakunlaganini ham qo‘shsak, Ogahiyning o‘zbek memuar-qissachiligi rivojiga qo‘shgan hissasi nechog‘lik ulkan ekanligi ayon bo‘ladi. Ogahiyning adabiy-tarixiy asarlarini tarixiy manba sifatida tadqiq etgan rus olimi akademik V. V. Bartold shunday deb yozgan edi: “Munis va Ogahiy tomonidan yaratilgan adabiy-tarixiy asarlar(ta’kid bizniki — N. J.) qanchalik kamchilikka ega bo‘lmasinlar, tarixiy voqealarni bayon etish va ularda keltirilgan faktik materiallarning ko‘pligi jihatidan bizgacha yetib kelgan Qo‘qon va Buxoro xonliklari tarixi bo‘yicha yozilgan hamma asarlarni o‘zidan ancha orqada qoldiradi” [Bartold 1927, 113]. Olimning ayrim fikrlariga alohida e’tibor qaratish zururati seziladi. Birinchidan, u Ogahiyning tarixiy mavzudagi asarlarini sof tarixiy asar sifatida talqin etishdan saqlanib, ularning adabiyotga daxldorligini e’tirof etgan. Olimning ularni adabiy-tarixiy asarlardeyishi buning tasdig‘i. Ikkinchidan, bu turdagi asarlarda tarixiy voqealarni bayon etish va ularda keltirilgan faktik materiallarning ko‘pligi masalasiga alohida urg‘u berilgan. Binobarin, bu asarlarda tarixiy voqealar tasvirlangan va faktik materiallar ko‘p bo‘lsa ham, ularni bayon etish usuli adabiy ekanini alohida ta’kidlash zarur. O‘zbek va umuman sharq badiiy- tarixiy nasri Ogahiygacha ham ko‘p asrlik taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Nosiriddin Rabg‘uziy, Mirxond, Xondamir, Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Shermuhammad Munis kabi buyuk adiblar nasriy merosi buningdalilidir. Bu ulug‘ ijodkorlar qalamiga mansub “Qisasi Rabg‘uziy”, “Ravzatu-s-safo”, “Makorimu-l-axloq”, “Habibu-s-siyar”, “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”, “Tarixi muluki Ajam”, “Tarixi anbiyo va hukamo”, “Boburnoma”, “Firdavsu-l-iqbol” singari asarlar Ogahiyning badiiy-tarixiy nasri uchun o‘ziga xos tajriba maktabi bo‘lgan. O‘zbek badiiy-tarixiy nasri taraqqiyot bosqichlarini Ogahiyning “Shohidu-l-iqbol” asari misolida o‘rgangan manbashunos Nafas Shodmonov jahon adabiyotida tarixiy nasr mualliflari badiiy adabiyot rivojida sezilarli ijobiy rol o‘ynagani, yevropa adabiyotshunosligida antik tarixnavislik zamonaviy nasr uchun katta salmoqqa ega sujetlar, badiiy ishlangan obrazlar taqdim etish bilan birga uslubiy maktab rolini o‘tagani haqida yozib, yunon tarixnavisi Plutarx, ingliz xronistlari R.Xolinshed, 9 G.Xoll kabilarning merosi Shekspir, Russo va boshqa ko‘plab adiblar ijodiga katta ta’sir o‘tkazganini misol tariqasida keltiradi. Xitoy adibi Sim Syanning “Tarixiy bitiklar” (“Shi szi”), “Umr daftari” (“Lechjuan”) kabi asarlari tarixnavislikninggina emas, balki kelajak adabiy nasrining taraqqiyoti tamoyillarini belgilashga xizmat qilgani, At-Tabariy va Ibn Xaldun merosi arab va ajam tarixnavislari uchun namuna bo‘lganini ta’kidlaydi [Shodmonov 2009, 39–40]. Shu paytga qadar, asosan, tarixiy asarlar sifatida baholab kelingan Ogahiy badiiy-tarixiy nasrini maxsus o‘rgangan akademik V.Abdullayev bu asarlarni “tarixiy-badiiy proza” [Abdullayev 1967, 380) namunalari deb atasa, G‘ulom Karimov va Subutoy Dolimov ularning “badiiy- tarixiy asar tarzida qimmatli” [Karimov va Dolimov 1978, 16] ekanligini ta’kidlaydilar. Professor Najmiddin Komilov esa Ogahiyning tarjima asarlari tahlili misolida milliy adabiyotimiz tarixida yaratilgan “qissa hikoyalar (povest)” [Komilov 1999, 80] larga e’tibor qaratadi. Binobarin, Ogahiyning tarixiy mavzudagi barcha nasriy asarlari, jumladan, tadqiqotimiz manbasi bo‘lgan “Zubdatu-t-tavorix” (“Tarixlar sarasi”) ham birinchi navbatda badiiy, undan keyingina tarixiy asar hisoblanadi. Muhim tarixiy ma’lumotlar berilgan bo‘lishiga qaramay, uslubi, janr xususiyatlari, ifoda tarzi va boshqa belgilariga ko‘ra “Zubdatu-t-tavorix”ni ham, Ogahiy badiiy-tarixiy nasrining boshqa namunalarini ham tarixiy-ilmiy asarlar sifatida baholab bo‘lmaydi. Bu asarlarni adabiy manba sifatida o‘rganish esa adabiyotshunoslik hamda uning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgan manbashunoslik va matnshunoslik uchun muhim ilmiy-nazariy xulosalar beradi. Ogahiy badiiy-tarixiy asarlari haqida amerikalik [Allworth 1964], rossiyalik [Bartold 1927; Tolstov 1948; Borovkov, 1951] mutaxassislar, shuningdek, o‘zbek olimlarining [G‘ulomov 1959; Yo‘ldoshev 1959; Munirov 1959; 1969; 2002; Jumaxo‘ja va Adizova 1995; Sultonova 2000; Shodmonov 2009] tadqiqotlari e’lon qilingan. Biroq asar haqida maxsus tadqiqotlar yaratish dolzarb bo‘lib qolmoqda. O‘tgan asrning yetmishinchi yillari oxirida G‘ulom Karimov va Subutoy Dolimov sa’y-harakatlari bilan Ogahiy asarlarining olti jildligi nashr etildi. Badiiy-tarixiy asarlari jamlangan beshinchi jildda “Zubdatu-t-tavorix”dan” sarlavhasi ostida asardan kichik bir parcha e’lon 10 qilindi [Ogahiy 1978, 173-201]. Biroq Rahimqulixon saltanati davriga bag‘ishlangan bu asarning ilmiy izohlar bilan ta’minlangan to‘liq matnini chop etish imkoni bo‘lgan emas. Tabiiyki, o‘sha kezlariasarning mukammal nashrini amalga oshirish to‘g‘risida orzu ham qilib bo‘lmas edi. Chunki badiiy-tarixiy nasrning bu yuksak namunasi mohiyatan o‘sha davrdagi hukmron mafkura siyosatiga, uning tutumiga tamomila zid edi. Unda tarixiy voqelik betakror badiiyat bilan tasvirlangan, hukmdor ajdodlarimizning “bosqinchiligi” emas, fazilatlari xususida bahs yuritilgan edi. Uzoq muddat “Zubdatu-t-tavorix” tadqiqotchilar nazaridan chetda qolib keldi. O‘tmish adabiy-tarixiy merosni o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj har qachongidan ham kuchaygan bugungi kunda zamondoshlarimiz, ayniqsa, yosh avlodni mazkur asarning asl mohiyatidan xabardor qilish zaruriyati tufayli 2009-yili asarning ilmiy izohlar bilan ta’minlangan nisbatan mukammal nashri amalga oshirildi [Ogahiy 2009]. 2016-yili asarning ilmiy-tanqidiy matni nashr qilindi [Agaxi 2016]. Bugungi kunda soha bo‘yicha dunyo olimlari erishgan ilmiy yutuqlarni o‘zbek matnshunosligiga tatbiq etish dolzarb vazifalardandir. Tadqiqotni yozishda adabiy merosni o‘rganishda sinalgan, katta samara berib kelayotgan qiyosiy-tarixiy, qiyosiy-tipologik, tavsiflash usullaridan foydalanildi. Asarning qo‘lyozma manbalari. Bizgacha “Zubdatu-t-tavorix”ning olti qo‘lyozma nusxasi yetib kelgan: 1) Sankt-Peterburgdagi Rossiya Milliy kutubxonasida (T.N.S./22); 2) Rossiya FA Sharq qo‘lyozmalari instituti (Y/6/U); 3) Turkiya Istanbul universiteti nodir kitoblar kutubxonasida (TY/82) 5 ; 4) O‘zbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi 5 “Zubdatu-t-tavorix”ning 2009-yilgi nashrining so‘zboshisida biz asarning besh qo‘lyozma nusxasi borligi haqida yozganmiz. Asarning oltinchi – Turkiya Istanbul universiteti nodir kitoblar kutubxonasida TY/82 raqami bilan saqlanayotgan qo‘lyozmasi haqida Hilola Nazirova tuzgan ilmiy-tanqidiy matn so‘zboshisida ma’lumot berilgan. Qarang: Muxammad Riza Mirab Agaxi. Zubdat al-tavorix. Nauchno-kiriticheskiy tekst, vvedenie i primechanie sostavleni Xiloloy Nazirovoy. Tashkent-Samarkand, 2016, str. 53. 11 Sharqshunoslik institutida (821/111, 5364/111; Hamid Sulaymonov fondi, 275/11) saqlanadi. Asar ilmiy-tanqidiy matnini tuzgan Hilola Nazirovaning fikricha, T.N.S./22 raqamli qo‘lyozma Ogahiyning o‘z qo‘li bilan ko‘chirilgan dastxat nusxa. Olima bunga uch asos keltiradi: 1) qo‘lyozmaning xati e’tiborli olimlar Ogahiy dastxati deya e’tirof etgan manbalardagi xat bilan aynan bir xil ekanligi; 2) qo‘lyozmada Ogahiy dastxati bo‘lgan boshqa manbalardagi kabi kolofon mavjud emasligi; 3) qo‘lyozmaning kataloglarda Ogahiy dastxatlari sifatida tavsiflangan manbalar ichida saqlanayotganligi [Nazirova 2011, 53–54]. F. G‘anixo‘jayev ma’lumotlariga ko‘ra, ulardan Ogahiy hayot paytida ko‘chirilgani Rossiya FA Sharqshunoslik instituti Sankt- Peterburg bo‘limida Y/6/U (590 OV) raqami bilan saqlanayotgan qo‘lyozmadir [G‘anixo‘jayev 1986, 26–27]. Hilola Nazirova Y/6/U raqamli qo‘lyozma T. N. S./22 raqamli manbadan ko‘chirilganiga jiddiy asoslar borligini ta’kidlaydi [Nazirova 2011, 64]. O‘zbekiston FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan 821 raqamli manba “Zubdatut- tavorix”ning mamlakatimizda saqlanayotgan qo‘lyozmalari ichida nisbatan mukammali hisoblanadi. Qo‘lyozmalarga doir ma’lumotlarning qiyosiy tahlili ham bu nusxaning ishonchli manba ekanligini tasdiqlaydi. Fathulla G‘anixo‘jayev tuzgan katalogda ko‘rsatilishicha, Rossiya FA Sharqshunoslik instituti Sankt- Peterburg filialida saqlanayotgan Y/6/U (590 OV) raqamli qo‘lyozma Karaming tojidin sarafroz et, Ravza ahli ichida mumtoz et, — bayti bilan yakunlangan1 . O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutidagi 821 raqamli qo‘lyozmaning oxirida esa mazkur baytdan so‘ng quyidagi nasriy xotima berilgan: Donish ahlining xotiri xatirlarig‘a ma’lum bo‘lsunkim, bu nusxayi muxtasar ta’lifi hazrat zillullohiy g‘ufronpanohiyning vafoti malomatsamotidin o‘ttuz besh kun so‘ng, sanayi hijriy ming ikki yuz oltmish ikkida yilon yili rabi’ ul-avval oyining to‘rtida, dushanba kuni 12 ixtitom topdi. Sahv-u xato va nuqsonin ayb qilmay, ma’zur tutsunlar. Balki lutf-u karam ko‘rguzub, isloh bersunlar. Iloho, Tangri taolo hammani maqosid husulidin komyob qilg‘oy. Omin. Tammatu-l-kitob bi’avni-l-maliki-l-vahhob (Bundan keyin qavs ichida faqat qo‘lyozma sahifasi ko‘rsatiladi) [Ogahiy 1881, O‘zR FA SHI № 821, 435a ]. Mazkur nasriy xotimaning boshqa nusxalarda mavjud emasligi ham 821-raqamli qo‘lyozmaning afzalligini ko‘rsatadi. Qolaversa, “Zubdatu-t- tavorix”ning bu qo‘lyozma nusxasi oqqa ko‘chirilishi asar qahramoni Rahimqulixon hayot vaqtida deyarli yakunlangan. Yuqorida keltirilgan nasriy xotima shundan dalolat beradi. Bundan tashqari, keltirilgan nasriy matndan keyingi: “1298 sana. Roqimi in kitob Mullo Muhammad Rizo ibn Muhammad Karim devon marhum, g‘afarallohu zunubaha va satara uyubaha” degan qayd qo‘lyozmaning ko‘chirilgan yili haqidagi mavjud ma’lumotga oydinlik kiritadi. Fathulla G‘anixo‘jaev tuzgan katalogda qo‘lyozmaning ko‘chirilgan yili 1289/1880 deb ko‘rsatilgan. Asl manbadagi qo‘lyozmani ko‘chirgan kotib qaydiga ko‘ra, bu sana 1298/1881-yil ekanligi ma’lum bo‘ladi. Qo‘lyozma yupqa, novvotrang Qo‘qon qog‘oziga qora siyohda nasta’liq xatida yozilgan. Sarlavhalari qizil siyohda bitilgan. Matn mukammal. Qo‘lyozma yaxshi saqlangan bo‘lib, qora charm qoplangan naqshinkor karton bilan muqovalangan. 50 varaq (386- 435a), 27x44 6 . I bob bo‘yicha xulosa “Zubdat ut-tavorih” asarining yaratilish tarixi va manbaiy asoslari Ogahiy tarixnavisligining shakllanishi, rivoji va ilmiy an’analari bilan chambarchas bog‘liqdir. Ushbu bobda , Ogahiy o‘z davrining eng yetuk tarixnavislaridan biri bo‘lib, u Xorazm xonligi siyosiy hayotida bevosita ishtirok etgan, saroyga yaqin shaxs sifatida muhim voqealarning guvohi bo‘lgan. Asarning yaratilishi aynan shu 6 Jabborov N. Ogahiy “Zubdatu-t-tavorix” asarining qo‘lyozmalari va adabiy manba sifatidagi qimmati. // Oltin bitiglar — Golden scripts 2019/3. – 4- 9-B. 13 hayotiy tajriba, kuzatuvchanlik va tarixiy jarayonlarni mufassal qayd etish istagidan kelib chiqqan. “Zubdat ut-tavorih”ning manbaiy asoslari o‘zining keng qamrovi bilan ajralib turadi. Ogahiy avvalgi tavorixlarni, Xiva saroyida yuritilgan yozma hujjatlarni, xon farmonlari va devon bitiklarini puxta o‘rgangan holda asarini yaratgan. U o‘zidan oldingi Munisning “Firdavs ul-iqbol”i, shuningdek bir qator arabcha va forscha tarixiy manbalarni asos qilib olgan. Bu esa asarning faktologik aniqligi, voqealarning uzviy ravishda bayon etilishi va tarixiy izchillikning ta’minlanishiga xizmat qilgan. Bob davomida shuningdek asarning yozilish maqsadi ham ochib berildi: Ogahiy Xorazm tarixini faqat voqealar ketma-ketligi sifatida emas, balki davlat boshqaruvi tajribasi, siyosiy jarayonlar dinamikasi va jamiyat hayotining turli qatlamlarini aks ettiruvchi manba sifatida qoldirishni maqsad qilgan. Shu bois “Zubdat ut-tavorih” mazmunida voqealar tasviri bilan birga ijtimoiy-siyosiy tahlil unsurlari ham mavjud. I bob shuni ko‘rsatadiki, “Zubdat ut-tavorih” nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi tarixshunoslik uchun ham muhim manba bo‘lib, uning yaratilish tarixi va manbaiy asoslari asarning ilmiy qiymatini belgilovchi eng asosiy omillardir. Asar Ogahiyning keng bilim doirasi, tarixiy kuzatuvchanligi hamda manbalar bilan ishlashdagi mas’uliyatini namoyon etadi. Shu jihatdan olganda, “Zubdat ut-tavorih” Xorazm tarixnavislik an’analarining yuksak namunasidir. 14 II BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH”NING O‘RGANILISH TARIXI VA ILMIY TAHLILI 2.1. Asarning XX asr va mustaqillik davrida o‘rganilishi “Zubdatu-t-tavorix” ikki qismdan iborat. Muarrix qayd etganidek, asarning birinchi qismida Rahimqulixonning tavalludi, ilm o‘rganish va harbiy mahorat egallash yo‘lidagi sa’y-harakatlari, shuningdek, bo‘lg‘usi xonning Hazorasp hokimi sifatida olib borgan faoliyati sajli nasrda (nasri musajja’da) go‘zal badiiy shaklda mufassal bayon qilinadi. Asarning ikkinchi qismi Rahimqulixonning saltanat taxtiga o‘tirgan kunidan vafotiga qadar sodir bo‘lgan voqealar tasviriga bag‘ishlangan. Muallif Rahimqulixonning tavallud sanasi to‘g‘risida quyidagicha ma’lumot beradi: ...ul hazratning valodati lozimu-sh-sharofati jaddi buzurgvori sultoni firdavsmakon Muhammad Rahim bahodirxonning ayyomi xo‘jastafarjomida sanayi hijriya ming ikki yuz yigirma to‘qquzda (milodiy 1814 – N.J.), muvofiqi it yili, afzal avqotda, kamol soatda vuqu’ topib, inoyati subhoniy rahbarligi bila adam maskanidin vujud gulshanig‘a qadamovar bo‘ldi. Qadami yumnidin jahon mamoliki anvori saodatda navoyi masarrat bila to‘ldi. Asar sajli nasrda bitilgan. Unda Rahimqulixon ezgu fazilatlar sohibi sifatida ulug‘lanadi, uning ko‘plab ilmlarni egallaganligi, fuqaro va raoyoga shafqat va marhamat, karam va saxovat ko‘rsatishda tengsiz ekanligi vasf etiladi. Xiva xonlarining ma’rifatli bo‘lganligi, adabiyot va san’at, ilm-u hunar rivojiga alohida e’tibor berganliklari e’tirof etilgan va ta’kidlash kerakki, bu singari tavsiflar tarixiy haqiqatga to‘liq mutanosib bo‘lmasligi ham mumkin. Biroq bir narsa aniqki, bu tavsiflar zamirida Ogahiyning odil shoh haqidagi orzu-ideallari ohorli poetik tashbihlar bilan ifodalangan. Ogahiy Xiva xoni Rahimqulixonni “shahanshohi farxundaxislat,humoyun e’tiqod-u pok niyat” hukmdor sifatida madh etadi. Buni “Hamisha komi mulk obod qilmak, adolatdin ulusni shod qilmak” – xonning hayotiy a’moli ekanligi bilan izohlaydi. Bunda ham Ogahiyning odil 15 hukmdor haqidagi orzu-umidlari kuzatiladi. Asarda Rahimqulixo nning mazlumlarga yordam ko‘rsatgani haqida bir qancha tarixiy faktlar keltirilgan. Bu faktlar ham shunchaki qayd qilingan emas, yuksak fasohat bilan tasvirlangan. Masalan, hijriy 1257- (milodiy 1843) yili Rahimqulixon otasi Ollohqulixonning farmoyishi bilan Eron yurishiga otlanadi. Ushbu safar asnosida Xurosonning Bodi anis muzofotiga qarashli Ko‘shk va Qoratepa mavzelarida yashovchi jamshidiya degan toifa aholisi Rahimqulixonga Hirot hokimi Shoh Komrondan shikoyat qiladilar. Ular shohning zulmi haddan oshgani, jamshidiya toifasining mollarini talon-toroj etib, ayollari va bolalarini qul qilib sotayotganini bildirib, xondan madad tilaydilar. Rahimqulixon Eron safarini qoldirib, jamshidiya toifasiga madad berishga qaror qiladi hamda o‘n besh ming uylikdan ziyodaroq elatni Xurosondan Xorazm diyoriga ko‘chirib keladi. Ogahiyning guvohlik berishicha, jamshidiya toifasi “kelturulg‘ondin so‘ng Qilich Niyozboy nahrining bir shu’basi kanorida Kuba tog‘ining janubiy ostida ul tavoyifg‘a maskan va mazori’ tayin qilindi. Holo ulug‘ el va obodon yurt bo‘lub o‘lturubdurlar”. Turli tarixiy asarlarda bir-biriga zid fakt va ma’lumotlar, har xil ixtilofli fikrlar uchraydi. Ulug‘ ma’rifatparvar Mahmudxo‘ja Behbudiyning: “Chunki hanuz Turkiston tarixi haqinda yangi tadqiqot ila yozilgon, tartibli va istifodali mukammal bir asar vujudg‘a kelgani yo‘q” [Behbudiy 1999, 178] degan fikri bugungi kunda ham ahamiyatini yo‘qotgan emas. Birgina misol, Mulla Olim Mahdum Hojining “Tarixi Turkiston” asarida Rahimqulixon haqida “... uch yil hukmronlik qilib, 1261-sanayi hijriy (milodiy 1845)da vafot qildi. Otasining asrida Bobojon to‘ra demak ila nomzod bo‘lub, xalq orasida javr-u zulm qilmak ila mashhur edi”deb ma’lumot beriladi [Mulla Olim Maxdum Hoji 1992, 128]. Ta’kidlash joizki, “Tarixi Turkiston” muallifi tomonidan keltirilgan dalillarning deyarli barchasi tarixiy haqiqatga zid. Vaholanki, Ogahiy Rahimqulixonning vafot yilini “tarixi hijriy ming ikki yuz oltmish ikkida yilon yili muharram ul-harom oyining o‘n birida juma kuni” deb aniq ko‘rsatadi. Zotan, u ushbu voqealarning jonli guvohi bo‘lgan. Shuning uchun Ogahiy keltirgan fakt bu boradagi har qanday boshqa mulohazani rad etishga asos bo‘la oladi. Bundan tashqari, “Zubdatu-t- 16 tavorix”da bayon qilinishicha, Rahimqulixon emas, balki uning ukasi Muhammad Aminxon Bobojon to‘ra nomi bilan mashhur bo‘lgan. Tarixga ibrat va tafakkur nazari bilan qaralsa, toj-taxt uchun kurashlar natijasida necha-necha obod manzillarning xarob bo‘lgani-yu el-ulus ahvoli og‘irlashgani, taraqqiyot o‘z o‘rnini tanazzulga bo‘shatib berganligini kuzatish mumkin. Lekin mo‘tabar manbalarda zikr etilishicha, Turkiston tarixida himmati shohlikdanda baland hukmdorlar ko‘p bo‘lgan. “Zubdatu-t-tavorix”dagi fakt va dalillar Rahimqulixonning ham xuddi shunday hukmdorlar sirasiga kirishidan dalolat beradi. Muallifning qayd etishicha, Olloqulixon vafot etganida uning kichik o‘g‘li Muhammad Aminxon Xivada bo‘lgan. Otasi vafot etgach, Muhammad Aminxon o‘sha paytda Xazorasp hokimi bo‘lgan akasi Rahimqulixonga “otasi vafotining axbori va tez kelmagining asroriuchun qosidi sarsarmisol (chopar)ni jo‘natadi. Rahimqulixon o‘sha kuniyoq tezlik bilan Xivaga yetib keladi. Ta’ziya marosimi ado etilgach, barcha amirlar, ulamolar, shariat peshvolari “hazrat zillullohiy” — Rahimqulixon huzuriga yig‘iladilar. Undan xorazmshohlik taxtini qabul etishini so‘raydilar. Shunda Rahimqulixon shohlikka rag‘bati yo‘qligi, bu dunyoning o‘zi bevafo ekanligi, shohlikning “no‘shi bir bo‘lsa, nishi ming, rohati bir bo‘lsa, tashvishi ming” ekanligi haqida so‘zlaydi. Ogahiy buni masnaviyda quyidagicha ta’sirchan ifodalagan: Necha ish haq-u necha nohaq bo‘lur, Bori hazrati Haqg‘a mulhaq bo‘lur. Barisini shahdin qililg‘ay savol, Hamuldan ne bo‘lg‘ay ekan, shahga hol. Agar podshohga budur mojaro — Gado podshohdurki, oti gado. Muningdek ul nav’ ishni ahli uqul Ne yanglig‘ malul o‘lmay etgay qabul. Rahimqulixondan bu so‘zni eshitgan majlis ahli “Ey maloyiksifat podshoh, sening shohlikka rag‘bating yo‘qligini bilamiz. Sening himmating shohlikdan ham 17 oliy ekani bizga ma’lum”, deya adolat bilan hukm yuritgan saltanat sohibini Olloh taolo o‘z lutfi bilan ikki olamda shoh qilishi, “zuhd ahli toat bilan rutba topsa, shoh adolat vositasida undan ham o‘tishi” haqida so‘zlaydilar. Ular o‘z fikrlariga bir soatlik adolat bir umrlik nafl ibodatdan afzal ekanligi haqida hadisi sharifni dalil sifatida keltirib, Rahimqulixonni shohlik taxtini qabul qilishga va adolatli siyosat yuritib, Tangri taoloning roziligini topishga da’vat etadilar. Ogahiyning qayd qilishicha, Chun arkoni davlat va umaroyi ziyshavkatning ilhoh va mubolag‘asi had-du g‘oyatdin o‘tdi, lojaram, hazrat zillullohiy kamoli karamdin ul jamoaning royin sindurmay va siynayi iltimoslarig‘a dasti rad urmay, saltanat amri xatirin qabul etib, hamul kechakim, chahorshanba kuni erdi, namozi shom hangomi inqizo topgandin so‘ngkim, as’ad soat va ashraf avqot erdi, saltanat avrangiga qadami muborakin yetkurub, xilofat tojin go‘shayi kulohiga urdi va xorazmshohlik niginin angushti iqtidorig‘a solib, jahonbonlig‘ zimmomin qabzayi ixtiyorig‘a oldi . Rahimqulixon to‘g‘risidagi bu ta’rif-u tavsiflar bugungi kitobxonga mubolag‘ali tuyulishi tabiiy. Lekin, Ogahiy ta’rificha, “tab’ig‘a borcha bilikni kashf qilgan, ko‘nglida Haq taolo ishqi jo‘sh urgan”, bu dunyoning foniyligini, imtihon dunyosi ekanligini yurakdan his etgan ma’rifatli hukmdorning xuddi shunday yo‘l tutishi minba’d taajjublanarli emas. Zero, Bayoniyning “Shajarayi Xorazmshohiy” asaridan olingan quyidagi iqtibos ham buni quvvatlaydi: Chun Ollohqulixon ravohul olami baqo bo‘ldilar, ul hazrat (Rahimqulixon – N. J.) Hazoraspda erdilar. Muhammad Amin inoq kamoli mardonaliqdin oqosig‘a noma birla xabar yubordilarkim, tez kelsunlar, otamiz vafot topdilar. O‘zi ta’ziya umurining tajhiz va saranjomig‘a ishtig‘ol ko‘rguzdi. Rahimquli to‘ra bu xabarni eshitib, darhol otlanib, yo‘lg‘a kirib, seshanba kuni peshin vaqtida Xivaqg‘a keldilar. Muhammad Amin inoq to‘ra tamomi shahzoda va bekzodalar va arkoni davlatlar va tamomi ulamolarning ijtimo‘i va ittifoqlari bila Rahimquli to‘rani ul majlisga chaqirib, xonlik taxtig‘a mindurdilar. Hamma muborakbodlik alolosin falak avjig‘a yetkurdilar [Bayoniy, O‘zR FA ShI, qo‘lyozma № 9596, 312a ]. 18 Tarixni o‘rganmoqdan murod — saboq. Hazrat Navoiy ta’biri bilan aytganda, “Ne ishdin mamlakat obod, qayu ishdin ulus barbod bo‘lgan”ini tafakkur ko‘zgusida ko‘rib, ibrat olingandagina murod hosil bo‘ladi. Badiiy-tarixiy asar sifatida “Zubdatu-t-tavorix”ning ahamiyati bu jihatdan ham katta. Asarda Xiva va Buxoro xonliklari o‘rtasidagi o‘zaro nizolar, qonli urushlar, ularning oqibatlari haqidagi haqqoniy ma’lumotlar ta’sirchan ifodalangan. Aksar fikrlar Qur’oni karim oyatlari va hadislar bilan dalillangan. Iymonsizlik, fosiqlik, e’tiqodsizlikning oqibati xorlik ekani tarixiy voqelikning badiiy talqini orqali aks ettirilgan. Asarda ko‘plab nazm namunalari keltirilgan. “Zubdatu-t-tavorix”dagi she’riy janrlarni quyidagicha tasnif etish mumkin: qasidalar (6ta), masnaviylar (70ta), g‘azallar (4ta), ruboiylar (7ta), qit’alar (10ta), ta’rixlar (4ta), fardlar (6ta). Bundan tashqari, “nazm” sarlavhasida 16ta she’r berilgan. Fardlar esa “bayt” sarlavhasi bilan kitobat etilgan. “Zubdatu-t-tavorix”dagi she’rlar jami 1176 bayt (2352 misra)ni tashkil etadi. Shayx Ahmad ibn Xudoydod Taroziy “Fununu-l-balog‘a” asarida yozishicha, she’r o‘n qismga bo‘linadi. “Bilgilkim, — deb yozadi olim, — majmuyi shuaro istilohinda she’rning aqsomi, ulkim mo‘tabardur, o‘n nav’ kelibtur: qasida, g‘azal, qit’a, ruboiy, masnaviy, tarji’, musammat, mustazod, mutavval, fard” [Taroziy 1996, 32]. Olim ta’kidlagan she’r aqsomining o‘ntasidan oltitasi mavjudligining o‘ziyoq “Zubdatu-t-tavorix”ning adabiy manba sifatidagi ahamiyati nechog‘lik katta ekanligini, filologik tadqiqotlar uchun boy material berishini tasdiqlaydi. Asarda qasida janriga oid 6 she’r berilgan, ularning hajmi 227 bayt (454 misra)ni tashkil etadi. “Qasidaning aqalli yigirma yetti bo‘lur yo andin o‘ksukrak va aksari muayyan ermas, — deb yozadi Shayx Ahmad Taroziy. – Har necha qofiya dast bersa ayturlar va har ne maqsud bo‘lsa bayong‘a keltururlar” [Taroziy 1996, 32]. Shayx Taroziy qasida janriga xos to‘rt xususiyatni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi. Birinchisi — husni matla’, ya’ni qasidaning boshlanishi ma’no jihatidan mutlaqo qusursiz latif so‘zlardan tashkil topgan bo‘lishi kerak. Ikkinchisi — mamduh (maqtalguvchi)ning adl-u insofi ta’riflanishi zarur. Uchinchi — mamduhning shijoati, to‘rtinchi — saxovati maqtalishi lozim. “Va bu to‘rt xislatdin ortuq har 19 nechakim sifat qilur, ixtiyor shoirg‘adur” [Taroziy 1996, 33]. “Zubdatu-t- tavorix”dagi barcha qasidalar ushbu janrning turkiy she’riyat nazariyotchisi zikr etgan talablariga to‘liq javob beradi. Masalan, asardagi birinchi qasidaning ibtidosi “Fununu-l-balog‘a”da aytilganidek, husni matla’ san’atining betakror namunasi sanaladi: Shahyekim, ostoni ila topmish avj isti’lo, Ki gardun yastonib tufroqig‘a bir hovush adno [387a ]. “Husni matla’”ni “husni ibtido” deb atagan Atoulloh Husayniyning yozishicha: Ul andog‘durkim, kalom boshinda nozikligu ravonlikta va alarning ziddi bo‘lmish qattiqlig‘u matonatta bir-biriga yaqin bo‘lg‘an xush-u latif lafzlardin pokiza, yoqimlig‘, mustahkam ibora tuzarlarkim, ma’no adosinda mutlaqan qusur bo‘lmag‘ay va tuzuk zehn andin maqsudg‘a bot o‘ta olg‘ay, lafz-u ma’no orasinda munosabat rioya qilg‘aylar, yaxshi ma’noni yengil alfoz bila yo aksincha ado qilmag‘aylar, dag‘i baytning ikki misrai yo nasrning ikki bo‘lagi orasinda munosabat rioya qilg‘aylarkim, latofatu balog‘atta bir-biriga yaqin bo‘lg‘ay, biri a’lo-yu ikkshchisi adno bo‘lmag‘ay, ma’noning sog‘lom bo‘lmag‘ig‘a sa’y qilg‘aylarkim, kelishmagan, qaroma-qarshi, yaramas, urfqa xilof va hokazo nimalardin sog‘lam bo‘lg‘ay... [Husayniy 1981, 250-251]. Mazkur qasida matla’si ushbu nazariy qoidalarga har jihatdan muvofiq keladi. Taroziy ta’kidlagan ikkinchi xususiyat mamduhning adl-u insofi vasf etilgan misralar ham Ogahiy qasidasida mavjud: Inod ahlig‘a qahr, aftodalarg‘a lutf ko‘rguzsa, Falak bo‘lg‘ay zamingir-u zamin bo‘lg‘ay falakfarso. Bahori adli andoq fayz yetkurdi jahon ichra, Ki bo‘ldi arsayi olam ulusg‘a jannatu-l-ma’vo. Tutub ovozayi adliki yetti aflok ayvonin, Malak taslimgo‘y-u ham duogo‘ydur hazrati Iso [387ab]. Uchinchisi – mazkur qasidada mamduhning shijoati ham teran ma’no va betakror badiiyat bilan ta’riflangan: 20 Oning zoti humoyunini kilki kotibi qudrat Yozib sohibqironlig‘ daftari unvonida tug‘ro. Zihi sohibqironikim, qiron xasm ahlig‘a solib, Sipohi qahri yetkurdi zalolat mulkiga yag‘mo [387b ]. To‘rtinchi qasidada xonning saxovati ham fasohat va balog‘at bilan vasf etiladi. Qasidaning quyidagi misralari ham bu fikrni tasdiqlaydi: Xaloyiq naqd ehsonidin oldi komin andoqkim Gadoyi benavo ahli g‘anog‘a qildi istig‘no. Ato-vu baxshishining xonidin mahzuz o‘lub doim, Duoyi davlatig‘a ochdi til ham pir-u ham barno [387b ]. Xonning mazkur to‘rt fazilatini tavsiflash barobarida, Ogahiy mamduhning ilm-u fazilat bobida kamolga erishganini, “har fan ichra davron aro mumtoz-u mustasno” darajasiga erishganini quyidagicha ta’riflaydi: Kamoli borcha ilm-u fazl aro ul yerga yetmishdur, Ki har fan ichradur davron aro mumtoz-u mustasno [387b ]. Rahimqulixonning Xiva taxtiga kelishi tasodifiy emasligi, uning ajdodlari “xorazmshohlik niginin angushti iqtidorlarida tutub kelgan”i ham qasidada alohida zikr etilgan: “Na tanho dahr favqida hasab birla nasabda ham, Sarosar xon-u xoqondur anga ajdod ila obo” [387b ]. Qasida aruzning hazaji musammani solim vaznida yozilgan, ruknlari quyidagicha: Janobi tuf / roqig‘a qo‘y / di boshin, bu / sharafdindur, Mafoiylun mafoiylun mafoiylun mafoiylun V – – – V – – – V – – – V – – – Bukim anjum / shahi charx uz / ra topmish po / yai a’lo Mafoiylun mafoiylun mafoiylun mafoiylun V – – – V – – – V – – – V – – – “Zubdatu-t-tavorix”da ta’rix janriga oid to‘rtta she’r berilgan bo‘lib, an’anaga ko‘ra barchasi fors-tojik tilida. Ta’rixga doir nazariy adabiyotlarda ta’kidlanganidek, 21 bu janr namunalari ikki usulda yoziladi: sarih va ta’miya. “Sarih” — ochiq, ravshan mazmunini bildirib, bu usulda bitilgan ta’rixlarda ko‘zda tutilgan sana ochiq ifoda qilinadi. “Ta’miya” istilohi esa arabcha “a’mo” so‘zidan olingan bo‘lib, “berkitilgan, yashirilgan” demakdir. Asarda turli munosabat bilan keltirilgan to‘rtala ta’rix ta’miya usulida ijod etilgan. Ta’rixlardan dastlabkisi Xiva hukmdori Ollohqulixon farmoniga ko‘ra shahzoda Rahimqulixonning harbiy yurishga otlanishi munosabati bilan yozilgan. Ushbu janrning betakror namunasi bo‘lgan bu ta’rix Ogahiyning she’riyatdagi martabasi nechog‘lik baland bo‘lganiga yana bir dalildir. Ta’rixning ko‘zda tutilgan sana berkitilgan so‘nggi misralari quyidagicha: Soli ta’rixi in azimatro, Ogahiy just on xo‘jastashiyam. Vey chu bigzashta az sari ihmol, Azmi nusrat nishon namud raqam [394a ] 7 . 2.2. Asar bo‘yicha ilmiy izlanishlar, asarning asosiy g‘oyasi O‘zbek matnshunosligida badiiy-tarixiy nasr namunalarining eng saralari shubhasiz Muhammad Rizo Ogahiy tomonidan yaratildi. Ularning tarixiy ahamiyatidan kam bo‘lmagan badiiy qiymatiga baho berish keyingi yillarda ortib borayapti. Ulardagi badiiy ta‘sirning ta‘sirchanligi ular matniga she‘riy asar yoki parchalarning mahorat va o‘rinli kiritilishi bilan ham belgilanadi. Ularni o‘rganish asar ta‘sirchanligini aniqlash bilan birga kiritilgan she‘riy asarlar matn tarixiga doir muhim ma‘lumotlar berdi. Shuning uchun ham Ogahiyning “Zubdat ut-tavorix” asarini nashrga tayyorlab unga so‘zboshi sifatida kattagina tadqiqot yozgan professor Nurboy Jabborov shunday yozadi “Muhim tarixiy ma‘lumotlar berilgan bo‘lishiga qaramay, uslubi, janr xususiyatlari, ifoda tarzi va boshqa belgilariga ko‘ra “Zubdat ut-tavorix”ni ham Ogahiy badiiy-tarixiy nasrining boshqa namunalarini 7 Jabborov N. Ogahiy “Zubdatu-t-tavorix” asarining qo‘lyozmalari va adabiy manba sifatidagi qimmati. // Oltin bitiglar — Golden scripts 2019/3. – 9- 16-B. 22 tarixiy-ilmiy asarlar sifatida baholab bo‘lmaydi. Bu asararni adabiy manba sifatida o‘rganish esa adabiyotahunoslik hamda uning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgan manbashunoslik va matnshunoslik uchun muhim ilmiy nazariy xulosalar berishi aniq”¹ Ulug‘ mutafakkirning adabiy tarixiy asarlarini tarixiy manba sifatida tadqiq etgan rus olimi akademik V.V.Bartold bunday yozgan edi “Munis va Ogahiy tomonidan yaratilgan adabiy-tarixiy asarlar qanchalik kamchilikga ega bo‘lmasinlar, tarixiy voqealarni bayon etish va ularda keltirilgan faktik materiallarning ko‘pligi jihatidan bizgacha yetib kelgan Qo‘qon va Buxoro xonliklari tarixi bo‘yicha yozilgan hamma asarlarni o‘zidan ancha orqada qoldiradi²”. Shu paytga qadar asosan tarixiy asarlar sifatida baholanib kelgan Ogahiy badiiytarixiy nasrini maxsus o‘rgangan akademik Vohid Abdullayev bu asarlarni “tarixiy badiiy proza”³ deb atasa, manbashunos olimlarimiz G‘ulom Karimov va Subutoy Dolimov ularning “badiiy- tarixiy asar tarzida qimmatli” ekanligiga urg‘u beradilar. Professor Najmiddin⁴ Komilov va Ogahiyning tarjima asarlari tahlili misolida milliy adabiyotimiz tarixida yaratilgan “qissa hikoyalar (povest) larga e‘tibor qaratadi. Binobarin Ogahiyning ⁵ tarixiy mavzudagi barcha nasriy asarlari, jumladan “Zubdat uttavorix” asari ham birinchi navbatda badiiy, undan keyingina tarixiy asar hisoblanadi. “Zubdat ut- tavorix” — Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiyning badiiy tarixiy nasrining “Firdavs ul-iqbol” va “Riyoz ud-davla”dan keyingi uchinchi kitobi hisoblanadi. Asarda Xiva xonlaridan bo‘lgan Rahimqulixon davri (1843-1846) voqealari betakror badiiy shaklda tasvirlangan. Ogahiyning ushbu memuar qissasi asosan sa‘jli nasrda bitilgan bo‘lsa ham unda qasida, masnaviy, g‘azal, ruboiy, qit‘a, ta‘rix va fard singari mumtoz she‘riy janrlar namunalari ham ko‘plab uchraydi. Bu janrlar asar tilining badiiyati va tasvirning jozibadorligini oshirishga xizmat qilgan. Muhim tarixiy ma‘lumotlar berilishiga qaramay uslubi, janr xususiyatlari, ifoda tarzi va boshqa belgilariga ko‘ra “Zubdat ut-tavorix”ni ham Ogahiy badiy tarixiy nasrining boshqa namunalarini ham tarixiy ilmiy asarlar sifatida baholab bo‘lmaydi. Bu asarlarni adabiy manba sifatida o‘rganish esa adabiyotshunoslik hamda uning ajralmas tarkibiy qismi bo‘lgan manbashunoslik va 23 matnshunoslik uchun muhim ilmiy-nazariy xulosalar berishi aniq. Ogahiy badiiy tarixiy asarlari haqida amerikalik olim E.Ollvorsning “O‘zbek adabiy siyosati” asarida tahliliy fikrlar berilgan bo‘lsa , oradan ko‘p yillar o‘tib yana bir amerikalik⁶ olim Yuriy Breygel shoir, tarixchi va tarjimon Shermuhammad Munis va Muhammad Rizo Ogahiy qalamiga mansub “Firdavs ul-iqbol” asarining dastlab ilmiy-tanqidiy matnini, keyin esa asarni ingliz tiliga tarjima qilib ikki jild holida nashr ettirdi. Ogahiy badiiy tarixiy nasri yuzasidan rossiyalik mutaxasislar V.V.Bartold, shuningdek o‘zbek olimlarining G‘ulomov.Y, Munirov.Q , Yo‘ldoshev.M kabi olimlarning tadqiqotlari e‘lon qilingan. Shuningdek asr haqidagi turli maqolalar chop qilinib kelinmoqda. Zubdat ut-tavorix ikki qismdan iborat bo‘lib, asarning birinchi qismida Rahimqulixonning tug‘ilishi, ilm o‘rganish va harbiy mahorat egallash yo‘lidagi sa‘y harakatlari, shuningdek bo‘lg‘usi xonning Hazorasp hokimi sifatida olib broganfaoliyati sa‘jli nasrda (nasri mujassada) go‘zal badiiy shaklda mufassal bayon qilinadi. Asarning ikkinchi qismi Rahimqulixonning saltanat taxtiga o‘tirgan kunidan to vafotiga qadar sodir bo‘lgan voqealar tasviriga bag‘ishlangan. Asar ta‘kidlanganidek sa‘jli nasrda ijod etilgan. Unda Xiva hukmdori Rahimqulixon ezgu fazilatlar sohibi sifatida ulug‘lanadi. Uning ko‘plab ilmlarni egallagani, fuqaro va raoyaga shavqat va marhamat, karam va sahovat ko‘rsatishda tengsiz ekani vasf etiladi. Xiva xonlarining ma‘rifatli bo‘lganini adabiyot va san‘at, ilm-u hunar rivojiga alohida e‘tibor berganini e‘tirof etgan holda, ta‘kidlash kerakki, bu singari tavsiflar tarixiy haqiqatga to‘liq mutanosib bo‘lmasligi ham mumkin. Biroq shu narsa aniqki, bu tavsiflar zamirida Muhammad Rizo Ogahiyning odil shoh haqidagi orzu ideallari oxorli poetik tashbehlar bilan ifodalangan. Hukmdor uchun ilm-u ma‘rifatga ega bo‘lish zarur bo‘lgan amallardandir. Ogahiyning quyidagi so‘zlarida shunga ishora qilingan. “Chun ul hazrat tufuliyat ayyomi shabistonidin xuruj qilib, shabob hangomi gulistoniga uruj etdi, ilm-u kamol iztikobi va fazlu afzol iqtibosig‘a sa‘yi tamom bilan ishtig‘ol ko‘rguzub, oz muddatda ulumi shar‘iya vaqtida ilayx va masoili diniya muhofazatida ma‘tamadun alayx bo‘ldi... Xususan, tavorix va qasoid va masnaviyat va g‘azaliyot va jame‘ she‘r 24 ulumining qavoidig‘a mahorati tamom hosil qilib, daqiqfahm lik va nazokatshunoslig‘ va latifgo‘ylik fununida ul miqdor avji e‘tiborg‘a chiqtikim, jahonfozillari va zamon komillari o‘z ajzigor qoyil bo‘lub, ul xazrat suhbatida ho‘yolig‘ tilin xomushlig‘ tamoqig‘a tiqdilar” 8 . II bob bo‘yicha xulosa “Zubdat ut-tavorih”ning o‘rganilish jarayoni asarning tarixiy manba sifatidagi qadr-qimmati yildan yilga oshib borayotganini ko‘rsatadi. Ushbu bobda asar XX asrning o‘rtalaridan boshlab ilmiy adabiyotlarda muntazam tilga olinib, asta-sekin tarixshunoslik va manbashunoslikning alohida tadqiqot obyektiga aylana boshlagan. Dastlabki izlanishlar asar matnining mavjud nusxalarini aniqlash, ularni ilmiy muomalaga kiritish va tarjima qilishga qaratilgan bo‘lsa, keyingi davrlarda Ogahiy tarixiy qarashlari, voqealar talqini va uslubiyati chuqur ilmiy tahlil etila boshlandi. Mustaqillik yillarida bu jarayon yangi bosqichga ko‘tarildi: “Zubdat ut-tavorih”ga zamonaviy manbashunoslik talablari asosida yondashildi, asardagi tarixiy faktlarning ishonchliligi qayta baholandi, voqealar bayonining boshqa manbalar bilan qiyosiy tahlili yo‘lga qo‘yildi. Shu bilan birga, asarning til xususiyatlari, tarixiy terminologiyasi, Ogahiy qo‘llagan uslubiy qatlamlar ham o‘rganish mazmuniga kiritildi. Bu esa “Zubdat ut- tavorih”ni faqat tarixiy mazmun emas, balki adabiy-tarixiy manba sifatida tadqiq qilish imkonini berdi. Bob shuni ko‘rsatadiki, asar bo‘yicha olib borilgan ilmiy izlanishlar tizimli bo‘lsada, “Zubdat ut-tavorih”ning hali ham to‘liq o‘rganilmagan jihatlari talaygina. Xususan, qo‘lyozmalar qiyosiy tahlili, ayrim boblarning mustaqil tadqiqi, saroy yozishmalarining solishtirma o‘rganilishi va asarning boshqa tavorixlar bilan komparativ tahlili kelgusidagi tadqiqotlar uchun muhim yo‘nalish bo‘lib qolmoqda. II bob tahlillari “Zubdat ut-tavorih”ning tarixshunoslikdagi o‘rni 8 Ergasheva F., Sulaymonov J. “Zubdat ut-tavorix” — sharq badiiy-tarixiy nasrining sara namunasi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 278-280-B. 25 mustahkam ekanini, uning hozirgi kunda ham ilmiy izlanishlar uchun boy material sifatida xizmat qilishini ko‘rsatdi. Asarning o‘rganilis h tarixi o‘zbek manbashunosligining rivojlanish bosqichlarini aks ettiruvchi muhim jarayondir. 26 UMUMIY XULOSA Ogahiy tomonidan yaratilgan “Zubdat ut-tavorih” asari o‘zbek tarixnavislik madaniyatining yuksak namunasidir. Asar Xorazm xonligi hayoti, siyosiy voqealari, davlat boshqaruvi va jamiyat qatlamlaridagi o‘zgarishlarni aniq faktlar asosida yoritgani bilan alohida ahamiyatga ega. Mazkur kurs ishida asarning yaratilish jarayoni, manba sifatidagi qiymati va uning turli davrlardagi ilmiy o‘rganilishi tizimli ravishda tahlil qilindi. Ish shuni ko‘rsatdiki, “Zubdat ut- tavorih” Ogahiy tomonidan puxta tarixiy tayyorgarlik asosida yaratilgan bo‘lib, u avvalgi saroy tavorixlari, devon hujjatlari, boshqa turkiy, arabiy va forsiy manbalarni mukammal o‘rgangan holda o‘z asariga asos qilib olgan. Shu bois mazkur manba tarixiy faktlarning ishonchliligi, voqealar izchilligi va tasvirlarning aniqligi bilan ajralib turadi. Asarning o‘rganilish tarixi ham uning ilmiy ahamiyatini yaqqol namoyon etadi. XX asrdan boshlab matnshunoslik, tarjima, lexikologiya, tarixshunoslik yo‘nalishl arida izchil tadqiqotlar olib borildi. Mustaqilli k davrida esa manbashunoslikning yangi metodlari asosida “Zubdat ut-tavorih” yanada chuqurroq tahlil qilina boshladi: qo‘lyozma variantlari o‘rganildi, tarixiy faktlar qiyosiy jihatdan baholandi, Ogahiy uslubining yuksak ilmiy badiiyati qayta kashf etildi. Bu esa asarning zamonaviy tarixshunoslik jarayonida o‘z ahamiyatini saqlab qolayotganini anglatadi. Ish davomida aniqlanganidek, “Zubdat ut-tavorih” hali ham ko‘plab ilmiy izlanishlar uchun ochiq manbadir. Qo‘lyozmalar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash, ayrim bo‘limlarni mustaqil tadqiq qilish, boshqa tavorixlar bilan komparativ tahlil, shuningdek, asarning til qatlamlarini batafsil o‘rganish kelgusidagi ilmiy ishlar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Ushbu kurs ishida “Zubdat ut-tavorih”*ning yaratilish tarixi hamda o‘rganilish jarayoni bir butun ilmiy tizim sifatida yoritildi. Asar o‘zbek tarixnavisligining boy an’analarini aks ettiruvchi, tarixiy voqealarni ishonchli manba sifatida yetkazuvchi, zamonaviy tadqiqotlar uchun esa muhim ilmiy material bo‘lib 27 xizmat qiladi. Shu bilan “Zubdat ut-tavorih”ning o‘rni nafaqat tarixiy meros sifatida, balki o‘zbek manbashunoslik maktabining mustahkam tayanchi sifatida ham belgilandi. 28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Asosiy ilmiy adabiyotlar 1. Abdullayev V. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent, 1964 y. 2. Adabiyot nazariyasi. Ikki jildlik. Adabiy asar.- Toshkent, Fan, 1978 y. 3. Anvarjonov S., Raximboyev I.Ogahiyning tarixiy asarlari. // Germany. – 376- 379-B. 4. Edward Allworth. Uzbek literary polities. London-Paris, 1964 5. Ergasheva F., Sulaymonov J. “Zubdat ut-tavorix” — sharq badiiy-tarixiy nasrining sara namunasi. // Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. 6. Jabborov N. Ogahiy “Zubdatu-t-tavorix” asarining qo‘lyozmalari va adabiy manba sifatidagi qimmati. // Oltin bitiglar — Golden scripts 2019/3. 7. Karimov.G‘, Dolimov.S. Ogahiy — tarixchi / Ogahiy. Asarlar, VI jildlik, Vjild. — T.: 1978, 80-bet 8. Komilov.N Ogahiyning mahorati// Atoqli shoir, tarixnavis, tarjimon(Ogahiy haqida maqolalar) —T.: Abdulla Qodiriy nomidagixalq merosi nashriyoti, 1999, 80- bet. 9. Sharafiddinov. O. Adabiy tanqid va yangi tafakkur // O‘zbekistonadabiyoti va san’ati.-2001.- 19 oktabr. 10. Хондамир. Ҳабиб ус-сияр. Ўз ФА Шарқшунослик институт, № 2153. 11. Шамсиев, П. Алишер Навоий “Сабъаи сайёр” достонининг илмий- критик тексти ва уни тузиш принциплари ҳақида. ФБА АН УзССР, Р40. 12. Эшонхўжаев, Ш. 1965. Алишер Навоий. “Лисонут-тайр”. “Лисонут- тайр”- нинг яратилишига доир. Тошкент. II. Qo‘shimcha adabiyotlar 1.Qahramonov Q. Nizomiy ijodi talqiniga doir. // “Nizomiy Ganjaviy va xamsachilik an’anasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy anjuman. 4(20), Jan., 2024 – 5-9-B. 29 2.Очилов Э. Кўнгил оламига саёҳат// “Махзан ул-асрор”. Сўзбоши.–Т.: 2016 .-Б. 5. 3.Х.Ҳамиджон. Кўҳна шарқ дарғалари. –Т.: 1999.-Б. 138. III. Elektron manbalar 1. 2. 3. 4. 5. 6. 30

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH” ASARINING YARATILISH TARIXI VA MANBAIY ASOSLARI

1.1.Ogahiy hayoti va tarixnavislik faoliyatining umumiy ko‘rinishi

1.2.“Zubdat ut-tavorih”ning yaratilish jarayoni va asoslangan tarixiy manbalari

I bob bo‘yicha xulosa

II BOB. “ZUBDAT UT-TAVORIH”NING O‘RGANILISH TARIXI VA ILMIY TAHLILI

2.1. Asarning XX asr va mustaqillik davrida o‘rganilishi

2.2. Asar bo‘yicha ilmiy izlanishlar, asarning asosiy g‘oyasi

II bob bo‘yicha xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить