Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 115.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 16 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Психология

Продавец

Salavat Galiyev

Дата регистрации 17 Ноябрь 2024

0 Продаж

Oilada zo’ravonlik

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA LIM FAN VAʼ INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI 1-24 II GURUH TALABASI ISROILOVA SEVINCHNING “IJTIMOIY ISH NAZARIYASI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: “OILADA ZO‘RAVONLIK” QABUL QILDI: QUDRATOV SH. YANGIYER - 2026 MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………………3 I BOB. OILADA ZO‘RAVONLIK MUAMMOSINING NAZARIY- METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Oilada zo‘ravonlik tushunchasi, turlari va ijtimoiy ish nazariyasidagi yondashuvlar ……………………………………………………………………….5 1.2. Zo‘ravonlikning sabablari va xavf omillari: ijtimoiy, psixologik va madaniy determinantlar …………………………………………………………………….12 II BOB . O‘ZBEKISTONDA OILAVIY ZO‘RAVONLIKKA QARSHI KURASHNING HUQUQIY-INSTITUTSIONAL ASOSLARI 2.1. Davlat siyosati va huquqiy mexanizmlar: himoya, profilaktika va javobgarlik ……………………………………….……………………………………………15 2.2. Institutsional tizim va idoralararo hamkorlik: profilaktika, reabilitatsiya va ijtimoiy xizmatlar ………………………………………………………………...28 III BOB. IJTIMOYIY ISH AMALIYOTIDA OILAVIY ZO‘RAVONLIK: KEYS-MENEJMENT, PROFILAKTIKA VA TAKLIFLAR 3.1. Jabrlanuvchilar bilan ishlash: xavfsizlik rejalari, psixologik-huquqiy yordam, reabilitatsiya ………………………..……………………………………….........31 3.2. Profilaktika va jamoa resurslari: mahalla, ta’lim muassasalari, NNT va kommunikatsion strategiyalar ……………………………………………………34 XULOSA ………………………………………………………………………....36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………….38 KIRISH Kurs ishi dolzarbligi. Oilada zo‘ravonlik jamiyat barqarorligi, shaxs kamoloti va ijtimoiy farovonlikka bevosita tahdid soluvchi murakkab ijtimoiy muammodir. U nafaqat jabrlanuvchining jismoniy va ruhiy salomatligiga, balki bolalar tarbiyasi, oilaviy munosabatlar barqarorligi, mehnat unumdorligi va ijtimoiy xavfsizlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy sharoitda zo‘ravonlikning yashirin shakllari (psixologik bosim, iqtisodiy cheklash, tahqirlash va nazorat) ham keng tarqalib, ularni aniqlash, oldini olish va bartaraf etishda ijtimoiy xizmat, huquqiy mexanizmlar hamda profilaktik yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois oilada zo‘ravonlikning sabab-oqibatlari, omillari va unga qarshi kurashish usullarini ilmiy tahlil qilish dolzarb hisoblanadi . Kurs ishi ahamiyati. Mazkur kurs ishining ahamiyati shundaki, unda oilada zo‘ravonlikning turlari, kelib chiqish omillari va ijtimoiy-psixologik oqibatlari tizimli yoritiladi hamda ijtimoiy xizmat amaliyotida qo‘llaniladigan profilaktika va reabilitatsiya mexanizmlari asoslab beriladi. Ish natijalari:  ijtimoiy ish amaliyotida (konsultatsiya, kechiktirib bo‘lmaydigan yordam, yo‘naltirish va reabilitatsiya) foydalanish;  oilalar bilan ishlashda risk omillarini erta aniqlash;  talabalarning mavzu bo‘yicha nazariy va amaliy kompetensiyasini oshirish uchun uslubiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Kurs ishi predmeti. Kurs ishining predmeti — oilada zo‘ravonlik fenomeni: uning turlari (jismoniy, psixologik, iqtisodiy, jinsiy), yuzaga kelish omillari, oqibatlari hamda ijtimoiy xizmat va huquqiy mexanizmlar orqali oldini olish hamda bartaraf etish jarayonlari. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi. Oilada zo‘ravonlik masalasi psixologiya, sotsiologiya, huquqshunoslik va ijtimoiy ish fanlarida keng o‘rganilgan. Xorijiy va mahalliy tadqiqotlarda zo‘ravonlikning sabablari (ijtimoiy- iqtisodiy bosim, gender stereotiplari, konfliktologik omillar, alkogol va boshqa qaramliklar, tarbiyaviy omillar), jabrlanuvchining ruhiy holati va bolalarga ta’siri, shuningdek, institutlararo hamkorlik (profilaktika inspektori, tibbiyot, ta’lim, ijtimoiy himoya, NNT) masalalari tahlil qilingan. Biroq amaliyotda zo‘ravonlikning yashirin shakllari, murojaat qilish madaniyati, reabilitatsiya yo‘llari va ijtimoiy xizmatlarning “case management” asosida muvofiqlashtirilishi bo‘yicha yondashuvlarni yanada tizimlashtirish zarur. Shu jihatdan mazkur kurs ishi mavzuning amaliy yechimlariga alohida e’tibor qaratadi. Kurs ishining maqsadi oilada zo‘ravonlikning mohiyati, turlari va kelib chiqish omillarini tahlil qilish, uning oqibatlarini baholash hamda ijtimoiy xizmatlar orqali profilaktika va yordam ko‘rsatish mexanizmlarini asoslash. Kurs ishining v azifalar i : 1. “Oilada zo‘ravonlik” tushunchasi, turlari va belgilarini ilmiy-nazariy jihatdan yoritish. 2. Zo‘ravonlikka olib keluvchi ijtimoiy, psixologik, iqtisodiy va madaniy omillarni tahlil qilish. 3. Zo‘ravonlikning ayol, erkak va ayniqsa bolalar hayotiga ta’siri va oqibatlarini ko‘rsatib berish. 4. Zo‘ravonlik holatlarini aniqlash va baholashda ijtimoiy ishning usullari va tamoyillarini izohlash. 5. Jabrlanuvchilarga ijtimoiy-psixologik, huquqiy va reabilitatsion yordam ko‘rsatish yo‘nalishlarini asoslash. Kurs ishining obyekti oiladagi ijtimoiy munosabatlar tizimi va unda yuzaga keladigan zo‘ravonlik holatlari (jabrlanuvchi, zo‘ravon shaxs, oila muhitining risk omillari, ijtimoiy xizmatlar aralashuvi). Kurs ishi tuzilishi Kurs ishi kirish, 3 bob, 6 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad-vazifalari, obyekt-predmeti va o‘rganilganlik darajasi yoritiladi. Asosiy boblarda nazariy yondashuvlar, zo‘ravonlikning omillari va oqibatlari, hamda ijtimoiy xizmatlar orqali yechim va tavsiyalar tahlil qilinadi. Xulosada umumiy natijalar jamlanib, amaliy tavsiyalar beriladi. I BOB. OILADA ZO‘RAVONLIK MUAMMOSINING NAZARIY- METODOLOGIK ASOSLARI 1.1 Oilada zo‘ravonlik tushunchasi, turlari va ijtimoiy ish nazariyasidagi yondashuvlar Dunyodagi barcha davlatlarning milliy qonunchiligida inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash, xususan shaxsning hayoti, sog‘lig‘i, sha’ni va qadr- qimmatini turli jinoiy tajovuzlardan himoya qilishga alohida ahamiyat berilgan. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida “insoniyat oilasining hamma a’zolariga xos qadr-qimmat va ularning teng, ajralmas huquqlarini tan olish erkinlik, adolat va yalpi tinchlik asosi ekanligi”45 e’tirof etiladi. Ko‘pgina davlatlarda so‘nggi yillarda oila-turmush munosabatlari doirasida ayollar, bolalar va keksalarga nisbatan jabr-zulm va zo‘ravonlik qilish hollari ko‘plab uchramoqda. Xususan, har yili ayollarning 38 foizi, 1,5 milliardgacha bolalar oilada turli ko‘rinishdagi zo‘ravonlik va shafqatsiz muomalaga, Yevropada esa har besh nafar boladan biri jinsiy zo‘ravonlikka duchor bo‘ladi46. Hozirgi kunda jahonda oila- turmush munosabatlari doirasidagi huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olishning ta’sirchan tizimini yaratish, undan jabrlangan shaxslarga ijtimoiy, huquqiy jihatdan yordam ko‘rsatish hamda bu borada samarali viktimologik ahamiyatga ega bo‘lgan profilaktika ishlarini amalga oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Mamlakatimizda huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘yicha kompleks chora- tadbirlar, xususan aholining huquqiy ongi va madaniyatini yuksaltirish, bu borada davlat organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining hamkorligini takomillashtirish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022–2026- yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmonining 69-maqsadida xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning jamiyat hayotidagi faol ishtirokini ta’minlash bo‘yicha quyidagi vazifalar belgilangan: – jamiyatda xotin-qizlarga tazyiq va zo‘ravonlikka nisbatan murosasizlik muhitini yaratish, xotin-qizlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash; – gender tenglikni ta’minlash siyosatini davom ettirish, xotin-qizlarning ijtimoiy-siyosiy faolligini oshirish, ularni qo‘llab-quvvatlashga doir islohotlarni amalga oshirish; – xotin-qizlarning ta’lim va kasbiy ko‘nikmalar olishlari, munosib ish topishlariga har tomonlama ko‘maklashish, tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash, iqtidorli yosh xotin-qizlarni aniqlash va ularning qobiliyatlarini to‘g‘ri yo‘naltirish; – hududlarda, ayniqsa, qishloqlarda xotin-qizlarga ko‘rsatiladigan tibbiy- ijtimoiy xizmatlar sifatini, ular o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini ta’minlash borasidagi ishlar samaradorligini oshirish; – turarjoyga muhtoj xotin-qizlarni uy-joy bilan ta’minlash, turmush va mehnat sharoitlarini yaxshilash, daromadlarini ko‘paytirish borasida tizimli chora- tadbirlarni belgilash; – og‘ir ijtimoiy ahvolga tushib qolgan xotin-qizlarga ijtimoiy-huquqiy, psixologik yordam ko‘rsatish, ularni manzilli qo‘llab-quvvatlash; – “Ayollar daftari” bilan manzilli ishlash, mutasaddi tashkilotlar tomonidan xotin-qizlarning muammolari o‘z vaqtida bartaraf etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish. Tabiiyki, shaxsning shakllanishida oiladagi ijtimoiy muhitning ta’siri katta bo‘lib, uning huquqbuzar sifatida shakllanishi yoki komil inson bo‘lib kamolga yetishishida oilaning o‘rni muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, “...hech kim onadan jinoyatchi bo‘lib tug‘ilmaydi. Jinoyatchilik nomaqbul ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-axloqiy muhitdagina ildiz otishi mumkin”. Mamlakatimizda inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlash, uni turli tahdid va tajovuzlardan ishonchli himoya qilish, xususan, oila-turmush munosabatlari doirasidagi huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali tashkil etish maqsadida respublika “Oila” ilmiy-amaliy tadqiqot markazi, O‘zbekiston Xotin-qizlar qo‘mitasi, O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari bo‘yicha milliy markazi, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari va ular huzuridagi “yarashtirish komissiyasi”, O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi kabi maxsus institutlarning faoliyati yo‘lga qo‘yildi. Biroq, bu borada amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarga qaramay, qasddan odam o‘ldirishning 29,6 foizi, qasddan badanga turli darajada shikast yetkazishning 23,5 foizi, haqorat qilishning 15,0 foizi, bezorilikning 6,1 foizi aynan oila turmush munosabatlari doirasida sodir etilmoqda. Mazkur jinoyatlarning sabablari va sodir etilishga imkon bergan shart-sharoitlar o‘rganilganida, oiladagi nosog‘lom ijtimoiy-ruhiy muhit turli nizo va janjallarning kelib chiqishiga hamda buning oqibatida shaxsning hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lgan jinoyatlarning sodir etilishiga olib kelgan. Zo‘ravonlik shaxsning ruhiyatiga turli usullar bilan ta’sir ko‘rsatish, ruhiy zo‘riqishni keltirib chiqarib shaxsning sha’ni, qadr-qimmati va erkinligini cheklashga qaratilgan xatti- harakatlarni sodir etishdir. Ta’kidlash kerakki, oila turmush doirasidagi huquqbuzarliklar profilaktikasi samaradorligini oshirish uchun, eng avvalo, ushbu turdagi jinoyatlarning sabablari va ularga imkon bergan shart-sharoitlarni o‘rganish hamda tahlil qilish kelgusida ularning sodir etilishiga yo‘l qo‘ymaslik borasida tizimli kompleks profilaktik chora-tadbirlar ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Zero, “jamiyatda barqarorlik, tinchlik va osoyishtalikni qaror toptirish, inson huquq va erkinliklariga so‘zsiz rioya etilishini ta’minlash mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan yanada rivojlantirish, aholi farovonligini yuksaltirish, huquqiy demokratik davlat qurish borasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlardan ko‘zlangan maqsadlarga erishishning muhim sharti hisoblanadi”. Notinch oila – kundalik hayot (turmush)da oila a’zolari (er bilan xotini, qaynona (qaynopa, qaynsingil) va kelin, aka-ukalar, opa-singillar) o‘rtasida fikrlari bir-biriga to‘g‘ri kelmasligi, kelishmovchiligi va urishi oqibatida vujudga keladigan nizoli vaziyat tushuniladi. Oilaning shaxs ma’naviy shakllanishidagi ahamiyati yuqori bo‘lib, inson shaxsining poydevori oilada quriladi. U o‘zini o‘rab olgan dunyo haqidagi dastlabki bilim va tasavvurni, axloq normalarini, tarbiyaviy saboqni aynan oilada oladi. Oilada ma’naviy-ruhiy muhitni sog‘lomlashtirishning eng asosiy yo‘nalishlaridan biri oiladagi tarbiya hisoblanadi. Abdulla Avloniy ta’kidlaganidek, “Tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo halokat, yo saodat, yo falokat masalasidir”. Shuni unutmaslik kerakki, har bir oilaning boshqa oilalardan farqi bo‘lib, uning o‘z tarbiya muhiti bo‘ladi. Oiladagi tarbiyada, eng avvalo, ota-ona tarbiyasi, so‘ngra bolalar tarbiyasi muhim o‘rin tutadi. Bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, oilada tarbiya masalasida yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklar tuzatib bo‘lmas oqibatlarni keltirib chiqarishi ham mumkin. Oiladagi nosog‘lom ijtimoiy muhit nafaqat oilada tarbiyalanayotgan farzandlarning, balki barcha oila a’zolarining axloqqa zid xatti-harakatlar sodir etishiga va ular o‘rtasida vujudga keladigan ijtimoiy munosabatlar jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu, o‘z navbatida, oilada turli nizolar hamda kriminogen vaziyatlarni keltirib chiqaradi. Yuqorida tahlil qilingan sabab va sharoitlarning asosiy qismini oiladagi salbiy munosabatlar va nosog‘lom ijtimoiy muhit tashkil etadi. Zero, oiladagi salbiy munosabatlarni kriminologik nuqtayi nazardan tuzatish profilaktik choralar tizimidan iborat bo‘lib, ular oilaga ta’sir ko‘rsatish yo‘li bilan nafaqat oiladagi jinoyatlarning, balki boshqa barcha jinoiy qilmishlarning ham oldini olishga qaratiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, oila-turmush doirasida sodir etilayotgan nizolarning kelib chiqishiga milliy urf-odat va qadriyatlarning e’tirof etilmasligi, oiladagi nosog‘lom muhit, ichkilikbozlik, oila a’zolarining salbiy xulq-atvori kabi salbiy omillar o‘zining ta’sirini ko‘rsatmoqda. Bunday salbiy holatlarning oldini olish uchun, eng avvalo, oilada sog‘lom muhit yaratish lozim. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Biz bir haqiqatni hech qachon unutmasligimiz lozim: ota-ona, jamiyat e’tiboridan chetdan qolgan bola oilaga quvonch va foyda o‘rniga faqat tashvish keltiradi. Shu bois, bola tarbiyasi, yoshlar bilan ishlash biz uchun eng muhim va dolzarb vazifa bo‘lib qolishi shart”. Buning uchun, eng avvalo, oilada ma’naviy-axloqiy muhitni yaxshilash, voyaga yetmaganlarni milliy urf-odat va an’analarimiz ruhida tarbiyalash, bu borada ota-onalarning mas’uliyatini oshirish, oila muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni bartaraf etish lozim. Chunki, oiladagi nosog‘lom vaziyat, urush-janjal, oila a’zolari o‘rtasidagi g‘ayriijtimoiy munosabatlar shaxs ma’naviyati salbiy shakllanishining asosiy manbayi hisoblanadi. Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, oila turmush doirasidagi huquqbuzarliklarning oldini olish borasida quyidagi profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiqdir: birinchidan, ma’muriy hududlarda yashovchi ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalarni o‘z vaqtida aniqlab, ularga ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy jihatdan yordam ko‘rsatish, huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxslar bilan tarbiyaviy ahamiyatga ega ishlarni tashkil etish; ikkinchidan, oila-turmush doirasida zo‘ravonlikka duchor bo‘layotgan shaxslar o‘rtasida maqsadi yashiringan ijtimoiy so‘rovlar o‘tkazish hamda ushbu qilmishlarning latentligini bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish; uchinchidan, oiladagi nizolar tufayli zo‘ravonlikdan jabrlangan shaxslarni reabilitatsiya qilish va moslashtirish markazlari faoliyatini samarali tashkil etish; to‘rtinchidan, oila-turmush doirasidagi huquqbuzarliklar sabab va sharoitlari, ijtimoiy xavfi, salbiy oqibatlari, oilalarning ajralishiga olib kelayotgan omillar hamda ularning barvaqt profilaktikasiga oid videorolik, videofilm, reklama va boshqa badiiy asarlar tayyorlash hamda ularni OAVda muntazam namoyish qilish amaliyotini joriy etish; beshinchidan, oilada milliy qadriyat va urf-odatlarga zid, axloq-odob doirasidagi nojo‘ya xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yayotgan shaxslarni o‘z vaqtida aniqlash va ularga nisbatan tegishli tarbiyaviy ta’sir choralarini ko‘rish maqsadida boy hayotiy tajribaga ega shaxslarni jalb qilish; oltinchidan, oiladagi zo‘rlikdan jabrlanganlarni reabilitatsiya qilish va moslashtirish markazlari faoliyatini samarali tashkil etish ushbu turdagi huquqbuzarliklarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, oila turmush munosabatlari doirasidagi huquqbuzarliklarning barvaqt profilaktikasiga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish, eng avvalo, ushbu turdagi huquqbuzarliklarning sabablari va unga imkon bergan shart-sharoitlarni o‘rganish, tahlil qilish, uning salbiy oqibatlaridan shaxslarni himoya qilish hamda oiladagi zo‘ravonlik bilan bog‘liq huquqbuzarliklarning samarali profilaktikasini tashkil etishga xizmat qiladi. Oilada zo‘ravonlikni ilmiy jihatdan talqin qilishda kuch, nazorat, qaramlik, majburlash va qo‘rqitish tushunchalari markaziy o‘rin tutadi. Zo‘ravonlik odatda kuch nomutanosibligi mavjud bo‘lgan munosabatlarda shakllanadi: tajovuzkor shaxs qaror qabul qilish, resurslarga egalik qilish, muloqot va harakat erkinligini cheklash orqali hukmronlikni mustahkamlaydi. Giyohvandlikning sabablari, belgilari, kechish davrlari. Giyohvandlikni yuzaga kelishi bir nechta sabablarga bog‘liq. Ulardan quyidagilarni misol sifatida ko‘rsatish mumkin. Jismoniy zo‘ravonlik – urish, itarish, bo‘g‘ish, jarohat yetkazish, uyqu yoki ovqatdan mahrum qilish kabi harakatlarni qamrab oladi. Uning oqibatlari tibbiy ko‘mak talab qiladi va ko‘pincha huquqiy jarayonlar uchun dalil bazasini shakllantirish zarur bo‘ladi. Psixologik zo‘ravonlik (kamsitish, haqorat, doimiy tanqid, qo‘rqitish, tahdid, manipulyatsiya, izolyatsiya) ko‘pincha “ko‘rinmas” bo‘lsa-da, jabrlanuvchining ruhiy salomatligiga chuqur zarar yetkazadi. U o‘ziga ishonchni yemiradi, qaror qabul qilishni qiyinlashtiradi va qo‘rquvni normal holatga aylantiradi. Iqtisodiy zo‘ravonlik daromadni nazorat qilish, ishlashga ruxsat bermaslik, qarzga botirish, mol-mulkka egalikni cheklash orqali jabrlanuvchini qaram holatda ushlab turadi. Reabilitatsiyada moliyaviy mustaqillikni tiklash – bandlik, kasbga yo‘naltirish va ijtimoiy yordam resurslari bilan birga ko‘riladi. Jinsiy zo‘ravonlik roziliksiz jinsiy xatti-harakatlar, majburlash va reproduktiv huquqlarning buzilishi ko‘rinishlarida namoyon bo‘ladi. Bu holatlarda maxfiylik, ehtiyotkor muloqot, tibbiy va psixologik yordamning tezkorligi muhim. Ekotizim (person-in-environment) yondashuvi zo‘ravonlikni shaxsiy “xulq” bilan cheklamay, oila ichki dinamikasi, jamoa resurslari, iqtisodiy stress, madaniy stereotiplar va institutlar samaradorligi bilan bog‘liq tizimli muammo deb ko‘radi. Oilaviy tizim nazariyasi zo‘ravonlikning siklik takrorlanishini izohlaydi: taranglik yig‘ilishi → zo‘ravonlik akti → yarashuv/afsuslanish → taranglikning qayta oshishi. Bu siklni uzish uchun xavfsizlik, reabilitatsiya va korreksion ishlash parallel olib borilishi kerak. Jinsiy zo‘ravonlik roziliksiz jinsiy xatti-harakatlar, majburlash va reproduktiv huquqlarning buzilishi ko‘rinishlarida namoyon bo‘ladi. Bu holatlarda maxfiylik, ehtiyotkor muloqot, tibbiy va psixologik yordamning tezkorligi muhim. Ekotizim (person-in-environment) yondashuvi zo‘ravonlikni shaxsiy “xulq” bilan cheklamay, oila ichki dinamikasi, jamoa resurslari, iqtisodiy stress, madaniy stereotiplar va institutlar samaradorligi bilan bog‘liq tizimli muammo deb ko‘radi. Oilaviy tizim nazariyasi zo‘ravonlikning siklik takrorlanishini izohlaydi: taranglik yig‘ilishi → zo‘ravonlik akti → yarashuv/afsuslanish → taranglikning qayta oshishi. Bu siklni uzish uchun xavfsizlik, reabilitatsiya va korreksion ishlash parallel olib borilishi kerak. Normativ (madaniy) yondashuv oiladagi zo‘ravonlikni oqlovchi ijtimoiy normalarni tahlil qiladi: “oila siri”, “sabr”, “uyat” kabi qadriyatlar jabrlanuvchini yordam so‘rashdan to‘xtatishi mumkin. Ijtimoiy ishchi bu qadriyatlarni inkor qilmasdan, xavfsizlik va huquqlar bilan muvozanatlashtirgan holda ishlaydi. Zo‘ravonlikning turlarini aniq tasniflash ijtimoiy ishchi uchun amaliy ahamiyatga ega: har bir tur bo‘yicha riskni baholash, dalillarni hujjatlashtirish, xizmatlar ketma-ketligini belgilash va kuzatuv indikatorlarini tanlash osonlashadi. Oqibatlar tahlili: zo‘ravonlik jabrlanuvchida jismoniy jarohatlar bilan birga, surunkali stress, uyqu buzilishi, depressiya, xavotir, ijtimoiy chekinish va bandlikning pasayishiga olib kelishi mumkin. Bola guvoh bo‘lsa, ta’lim motivatsiyasi, xulq, ijtimoiy ko‘nikmalar va kelajakdagi munosabat modeli zarar ko‘rishi ehtimoli ortadi. Ijtimoiy ishning mikro, mezzo va makro darajalari uyg‘un bo‘lgandagina barqaror natija yuzaga keladi: mikro darajada xavfsizlik va reabilitatsiya; mezzo darajada mahalla va ta’lim muassasalari bilan profilaktika; makro darajada siyosat, xizmatlar qamrovi va institutlar samaradorligini oshirish. 1.2. Zo‘ravonlikning sabablari va xavf omillari: ijtimoiy, psixologik va madaniy determinantlar “Bolalarga nisbatan zulm” tushunchasi butunjahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti tomonidan 1999-yilda taklif etilgan quyidagi ta’rifga tayanadi: “Zulm” yoki “...bolalar bilan qo‘pol munosabatda bo‘lish”, “bolaning sog‘ligiga, yashashiga, rivojlanishi va layoqatiga amaliy zarar keltiradigan yoki zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan barcha turdagi jismoniy yoki emotsional salbiy munosabat, jinsiy zulm, ehtiyotsiz yoki befarq munosabat, kommersiya yoki boshqa maqsadlardagi ekspluatatsiya” ni anglatadi. Xalqaro amaliyotda qabul qilingan “Bolaga nisbatan zulm” atamasi o‘zida “ehtiyotsiz munosabat” hamda “Tashlab qo‘yilganlik” tushunchalarini o‘zida mujassam etadi. Bolaga nisbatan zulm – bolaning ixtiyoriga zid ravishda yoki uning ko‘makka muhtoj holatidan foydalanib, uning shaxsiy daxlsizlik huquqini buzuvchi jismoniy, jinsiy va ruhiy ta’sir ko‘rsatishdir. Mazkur ta’rifga binoan, zulmning jismoniy, jinsiy va ruhiy ko‘rinishlari ajratib ko‘rsatiladi . Bolalar duch keladigan zo‘ravonlikning ko‘rinishlari uning yoshi va rivojlanish darajasidan kelib chiqqan holda farqlanadi. Bunday o‘zgarishlar bola o‘z uyidan tashqaridagi olam bilan muloqotga kira boshlaganida, ayniqsa yaqqol seziladi. Bolalar rivojlanib barobarida ular mustaqil ulg‘ayib boradilar va o‘z uylaridan tashqarida o‘tkazadigan vaqt ham ortib boradi; shuning uchun ham kattaroq yoshdagi bolalarning o‘z uylari va oilalaridan tashqarida zo‘ravonlik qurboniga aylanish ehtimoli yuqoriroq bo‘ladi. Bolalarga nisbatan sodir etiladigan zo‘ravonlik turlariga alohida to‘xtalib o‘tmoqchimiz: Xuddi shunga ko‘ra, zo‘ravonlikning bir necha turlari mavjud. Ulardan biri jismoniy zo‘ravonlik bolaga nisbatan qasddan ishlatilgan, bolaning sog‘ligi, hayoti rivojlanishi yoki qadr-qimmatiga zarar yetkazuvchi yoki zarar yetkazish ehtimoli yuqori bo‘lgan kuchdir. Dunyoning turli hududlaridagi bolalar o‘z oila a’zolari tomonidan amalga oshirilgan kaltaklash, tepkilash, silkitish, do‘pposlash, tishlash, kuydirish, bo‘g‘ish, zaharlash va dimiqtirishlarni boshdan kechirmoqdalar. Ba’zi jiddiy hollarda bunday zo‘ravonlik bolaning o‘limiga, nogiron bo‘lib qolishiga yoki jismoniy jarohat olishiga sabab bo‘ladi. Boshqa hollarda jismoniy zo‘ravonlik ko‘zga tashlanuvchi iz qoldirmasligi mumkin. Ammo har qanday holda ham jismoniy zo‘ravonlik bolaning ruhiy salomatligi va rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolalarga nisbatan jismoniy zo‘ravonlikni qo‘llash ota – onalar tomonidan o‘z bolalarini tepish, urish, tishlash va kaltaklash xayollari tashvishga solarli darajada keng tarqalgan. Bola huquqlari bo‘yicha qo‘mita tomonidan berilgan ta’rifga ko‘ra, jismoniy jazolash “qanchalik yengil bo‘lmasin, ma’lum darajadagi og‘riq yoki noqulaylik yetkazish maqsadida jismoniy kuch ishlatish orqali amalga oshirilgan har qanday jazolash”dir. Uy sharoitida jismoniy jazolash ko‘plab mamlakatlarda qonunan yo‘l qo‘yib berilayotganligi va jamiyat tomonidan xayrixohlik topayotganligi tufayli saqlanib qolayotgan bo‘lib, ushbu muamoning tarqalishi ko‘plab salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi. Jazolashning bunday uslublari bolalarni qo‘rquv orqali quyidagicha xulq- atvorga majbur qiladi: bu bolalarda o‘zlarini tutishga hohish uyg‘otmaydi, bolalar kaltak yeganlaridan keyin kattalarning xohishlariga bo‘ysunsalarda, bolalar bevosita kaltaklanish xavfi mavjud vaqtdagina o‘zlarini yaxshi tutishga ko‘nikadilar. Davlat va uning muassasalari bolalar huquqlarini hurmat, himoya va ado etish bo‘yicha majburiyatlari uning bevosita faoliyatidan kengroq doirani qamrab oladi hamda ota-onalar, qonuniy boquvchilar va boshqa bolalarning huquqlarini poymol qilmasliklarini ta’minlovchi chora-tadbirlar qabul qilinishini talab etadi. Davlat kerakli himoya bilan ta’minlash orqali zo‘ravonlikning oldini olish va zo‘ravonlik ro‘y berganda unga nisbatan javob choralarini ko‘rish uchun qonunlar, tartib-qoidalar va dasturlar doirasini ishlab chiqib, o‘rnatish lozim. Kichik yoshdagi bolalar o‘z uyida yuz beradigan zo‘ravonlikka uchrashi ehtimoli nisbatan yuqori bo‘ladi. Jismoniy jazolarning har qanday ko‘rinishi tahqirlovchi bo‘lishi barobarida bolalar oilada uchraydigan ba’zi nojismoniy jazolar borki, ular ham jismoniy jazolash turlari bilan deyarli bir xilda tahqirlovchi, shafqatsiz va zarar yetkazuvchidir. Bundaylarga muntazam ravishda dag‘-dag‘alar qilish, haqoratlash, nomaqbul laqablar bilan chaqirish va og‘zaki zo‘ravonlikning boshqa ko‘rinishlari, shuningdek, yerga urish, yakkalatib qo‘yish va tan olmaslik kabilar kiradi. Bevosita zo‘ravonlikdan tashqari ko‘plab bolalar katta yoshdagi oila a’zolari o‘rtasidagi zo‘ravonliklarning guvohi bo‘ladilar va bunday holatlar jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligi yaqindagina tan olindi. Uydagi va oiladagi zo‘ravonliklarning barcha ko‘rinishlari bolaning kelajakdagi rivojlanishga, uning ulg‘aygandagi fe’l-atvori va farovonligiga hamda kelajakda ota-onalik qilishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari aynan uyda bolalar ilk marotaba jinslar o‘rtasidagi tengsizlikni boshdan kechiradilar va aynan uyda kelajakdagi nomunosib boshqaruv kuchiga egalik asosidagi munosabatlar shakllanadi yoki qarshilikka uchraydi. O‘g‘il bolalarning tajovuzkor va yakka hokim bo‘lishlari,qizlar esa, quloq soluvchi, mo‘min-qobil beka sifatida rag‘batlantirishlari mumkin. Jinslarning roli bunday stereotiplar zo‘ravonlik qo‘llanilishi va jinslar o‘rtasidagi tengsizlikning boqiy saqlanib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Uy va oilada – yuz beruvchi jismoniy, ruhiy va jinsiy zo‘ravonlikning turli ko‘rinishlari, ularning bolalarga bo‘lgan ta’siri hamda bunday zo‘ravonliklarni kamaytirish va yo‘qotish uchun qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan bir qator choralar bor. Ammo oilaning bunday roli davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanib turilishi kerak va jumladan, bola manfaati uchun kerak bo‘lganda oila ostonasidan xatlab o‘tib, u yerda tartib o‘rnatish ham davlat mas’uliyatlari doirasiga kirishi lozim. Uy va oila sharoitlarida bolalar turli hamlalar va jismoniy zo‘ravonlikning boshqa ko‘rinishlariga, jinsiy zo‘ravonlik, zararli urf-odatlar, kamsitilish va ruhiy zo‘ravonlik, bolalarga nisbatan ehtiyotsiz munosabatlarning boshqa ko‘rinishlariga duch keladilar. Xuddi hamla va jismoniy zo‘ravonlikning boshqa ko‘rinishlari kabi, nojismoniy zo‘ravonliklarga ham chora ko‘rmaslik, masalan, bolaning do‘stlari, qo‘shnilari yoki mehmonlari tomonidan oldini olish mumkin bo‘lgan zo‘ravonlikka yuz tutishdan to‘xtatib qolmaslik; “tamg‘a qo‘yish” yoki butunlay ajratib qo‘yish holatlari hamda bolaning farovonligini taminlash, bolalar uchun mavjud bo‘lgan sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlardan foydalanmaslik orqali bolaga zarar yetkazishdir. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik ko‘lamini borgan sari yaqqolroq ko‘rinib borayotganiga qaramasdan hozirda uni bartaraf etish tomon harakatlanish uchun ulkan imkoniyatlar mavjud. Zo‘ravonlik inson duch kelishi muqarrar bo‘lgan narsa emas. Shu o‘rinda davlatimiz inson huquqlarining himoya qilish bo‘yicha majburiyatlarining bolalarga taalluqli qismlariga tobora ko‘proq e’tibor berib, ularni amalga oshirmoqda va shu bilan birga zo‘ravonlikni keng tarqalganligi va bolalar hayotiga uzoq muddatli ta’sirini yanada yaxshiroq anglab yetmoqda. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va uning oqibatlarini kamaytirish davlatimizning bosh maqsadiga aylangan. Bundan tashqari yosh bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning mavjud barcha zo‘ravonlik turlarini kamaytirish borasida jamiyatimiz ulkan salohiyatga ega va uning bolalarga nisbatan zo‘ravonlik natijasida yuzaga keladigan uzoq muddatli ijtimoiy muammolar va salomatlikka taalluqli oqibatlarini kamaytirish borasidagi salohiyati ham e’tiborga molikdir. Har qanday jamiyat uning madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy kelib chiqishidan qat’iy nazar, bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka hozir barham berishi kerak. Bu esa o‘z navbatida jamiyatlarning dunyoqarashini va uning zamirida yotgan zo‘ravonlik bilan aloqador iqtisodiy va ijtimoiy shart-sharoitlarining o‘zgartirishini taqozo etadi. Zo‘ravonlikning sabablari ko‘p omilli bo‘lib, individual, oila, jamoa va makroijtimoiy darajalarda ko‘riladi. Bu yondashuv ijtimoiy ishchiga aralashuv nuqtalarini aniqlash va resurslarni to‘g‘ri taqsimlash imkonini beradi. Makro darajada iqtisodiy qiyinchiliklar, ishsizlik, migratsiya, uy-joy muammolari, ijtimoiy himoya qamrovining yetishmasligi stressni oshiradi. Stress kuchaygan muhitda konfliktlar tezroq eskalatsiyalashadi va zo‘ravonlik ehtimoli ortadi. Oila darajasida kommunikatsiya ko‘nikmalarining sustligi, emotsiyalarni boshqarishning pastligi, moliyaviy nizolar, qarindoshlar aralashuvi, rashk, farzand tarbiyasi bo‘yicha keskin kelishmovchiliklar zo‘ravonlikka olib keluvchi fonni kuchaytiradi. Individual darajada impulsivlik, agressiyani boshqarish muammolari, spirtli ichimlik va boshqa psixoaktiv moddalar ta’siri, travmatik tajriba, psixologik buzilishlar riskni oshiradi. Bu yerda aralashuvlar – korreksiya, maslahat, zararli odatlardan voz kechish dasturlari bilan bog‘liq. Madaniy determinantlar stereotiplar va ijtimoiy bosim orqali zo‘ravonlikning yashirin qolishiga sabab bo‘ladi. Jabrlanuvchi ko‘pincha uyat, qo‘rquv, iqtisodiy qaramlik yoki bolalar taqdiri tufayli sukut saqlaydi; bu esa kech murojaat va oqibatlarning og‘irlashishiga olib keladi. Bolalar omili: zo‘ravon muhitda yashash bolalarning hissiy barqarorligi, o‘qishga qiziqishi, ijtimoiy moslashuvi va kelajakdagi munosabat modeliga salbiy ta’sir qiladi. Ijtimoiy ishchi uchun “bola manfaatlari” tamoyili har bir keysda alohida baholanadi. Triggerlar (keskinlashtiruvchi omillar) ko‘pincha maishiy: spirtli ichimlik, pul masalasi, rashk, ajralish bosqichi, qaynona-kelin ziddiyati, uy-joy talashuvi. Ijtimoiy ishchi erta belgilarga e’tibor qaratib, konflikt zo‘ravonlikka aylanishidan oldin aralashuvni tashkil etadi. Himoya omillari (protective factors): barqaror bandlik, huquqiy savodxonlik, ijtimoiy tarmoqlar, mahalla qo‘llab-quvvatlashi, psixologik xizmatlardan foydalanish madaniyati, mavjud xizmatlar xaritasi. Profilaktika himoya omillarini kuchaytirishga qaratilganda, zo‘ravonlik darajasi pasayadi. Amaliy xulosa: sabablar va risk omillari tahlili “individual reja” uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, iqtisodiy risk yuqori bo‘lsa – bandlik va ijtimoiy yordam; psixologik risk yuqori bo‘lsa – travma bilan ishlash; stereotiplar kuchli bo‘lsa – ma’rifiy va kommunikatsion ishlar; institutlar sust bo‘lsa – idoralararo muvofiqlashtirish kuchaytiriladi. II BOB. O‘ZBEKISTONDA OILAVIY ZO‘RAVONLIKKA QARSHI KURASHNING HUQUQIY-INSTITUTSIONAL ASOSLARI 2.1. Davlat siyosati va huquqiy mexanizmlar: himoya, profilaktika va javobgarlik Oilaviy zo‘ravonlikka qarshi kurashda davlat siyosati “xavfsizlik—himoya —reabilitatsiya” tamoyillariga tayangan holda institutlar faoliyatini muvofiqlashtirishni ko‘zda tutadi. Amaliyotda bu yo‘nalishlar profilaktika, tezkor javob va uzoq muddatli tiklanish choralari bilan uyg‘unlashadi. Huquqiy mexanizmlar samarali bo‘lishi uchun murojaatni qabul qilish, faktlarni qayd etish, xavf baholash, shoshilinch choralarni ko‘rish, jabrlanuvchini xizmatlarga yo‘naltirish va kuzatuv bosqichlari aniq protokollashtirilgan bo‘lishi kerak. Bunda hujjatlashtirish (case notes) va maxfiylik talablariga rioya etish ham muhim. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha faoliyatini samarali tashkil qilish bo‘yicha ma’muriy hududdagi har bir oilani o‘rganib chiqishi hamda notinch bo‘lgan oilalarni aniqlab, ular bilan profilaktik ishlarni olib borishi va ularga ijtimoiy jihatdan yordam ko‘rsatishi, shuningdek, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan birgalikda ularning maishiy va boshqa muammoli masalalarini hal etishga ko‘maklashishi1 lozim. Mazkur vazifalarni amalga oshirish bilan bir qatorda, ushbu turdagi huquqbuzarliklarning sodir etilishiga olib kelgan sabab va sharoitlar ham tahlil qilinadi. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha vakolatlarini huquqbuzarliklar profilaktikasining quyidagi to‘rtta turi asosida tashkil etish maqsadga muvofiqdir. 1. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha umumiy tartibdagi profilaktika chora-tadbirlari. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha umumiy tartibdagi profilaktikasi faoliyatini tashkil etishning asosiy maqsadi bo‘lib, ma’muriy hududlarda yashovchi oilalar haqida tezkor vaziyatdan xabardor bo‘lish, sodir etilishi mumkin bo‘lgan nizolarning barvaqt profilaktikasini ta’minlash, notinch oilalardagi ijtimoiy-ruhiy muhitni sog‘lomlashtirish hamda aholi o‘rtasida huquqiy targ‘ibot va tashviqot ishlarini amalga oshirishdan iboratdir. Profilaktika inspektori bevosita o‘ziga biriktirilgan ma’muriy hududlarda tazyiq va zo‘ravonlikning umumiy profilaktikasini amalga oshirish borasida, eng avvalo, shaxs huquqlari va erkinligini ta’minlash, oilaviy-maishiy hayotda yuzaga kelgan nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish, oilalarda ma’naviy-axloqiy muhitni mustahkamlash, aholi o‘rtasida targ‘ibot-tushuntirish ishlarini olib borish, sodir etilgan huquqbuzarliklarning sabab va shart-sharoitlarini aniqlash, oilaviy ajrimlarning oldini olish borasida fuqarolik jamiyatiyati institutlari va keng jamoatchilik bilan o‘zaro hamkorlikni tashkil etadi. Shuningdek, oiladagi zo‘ravonlikdan jabrlangan hamda oila turmush sohasida huquqbuzarlik sodir etishga moyil bo‘lgan, bunday huquqbuzarlikni sodir etgan shaxslar bilan yakka tartibda tarbiyaviy profilaktik ishlarni amalga oshiradi. Profilaktika (katta) inspektorlari tomonidan ushbu yo‘nalishda profilaktika faoliyatining tashkil etilishi birinchidan, jamiyatga zid turmush tarzini kechiruvchi shaxslar hamda ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalarni o‘z vaqtida aniqlashga, ikkinchidan, g‘ayriijtimoiy hodisa va jarayonlar, voqea va hodisalardan xabardor bo‘lishga, uchinchidan, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini oshirishga, to‘rtinchidan, ushbu turdagi huquqbuzarliklarni bartaraf etish, kuchsizlantirish va oldini olishga qaratilgan keng qamrovli ijtimoiy-huquqiy vositalarni amalga oshirishga imkon beradi. Ayrim yuridik adabiyotlarda mazkur faoliyat “oldini olish”, “yo‘l qo‘ymaslik”, “profilaktika qilish” kabi atamalardan ham foydalanilgan2. Jinoyatlarning oldini olish shunisi bilan afzalki, bu faoliyatga jinoyat sodir etgan shaxsning jazolanishi muqarrarligini ta’minlash uchun sarflanadigan ancha kam xarajat qilinishi bilan bir vaqtda, insonni, ayniqsa, yoshlarni jamiyatda o‘z o‘rnini topishga, hayotda atrofidagi yaqin kishilari, boshqa insonlar va jamiyat uchun foydali bo‘lgan faoliyat bilan shug‘ullanishga undaydi hamda uni amalga oshirishda ko‘maklashadi3. Jinoyatlarning oldini olish to‘g‘ri tashkil etilsa, mamlakatimizda jinoyatchilikning ahvolini tubdan o‘zgartira olmasa ham, unga qarshi amaliy kurash muayyan jinoyatlar rivojlanishidagi salbiy omillarga amalda qarshilik ko‘rsatish mumkin4. Profilaktika xizmati tomonidan hududdagi har bir jinoyatning sabab va sharoitlarini o‘z vaqtida aniqlash, ularni bartaraf etish, kuchsizlantirish, ta’sirini yo‘qotish hamda ularga to‘siqlar qo‘yish bo‘yicha manfaatdor profilaktika subyektlari va o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan hamkorlikda aniq chora- tadbirlarni amalga oshirish lozim5. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha umumiy profilaktikasi doirasida quyidagilarni amalga oshirishi lozim: 1) ma’muriy hududdagi har bir xonadon haqida barcha ma’lumotlarga ega bo‘lish: aholi hayotining ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlarini o‘rganish; nosog‘lom turmush tarzi kechirayotgan fuqarolarni aniqlash; oila turmush doirasida huquqbuzarliklar sodir etayotgan shaxslarni aniqlab tegishli choralar ko‘rish; huquqbuzarliklarga imkon berayotgan sabab va sharoitlarni aniqlash va ularni bartaraf etishga; 2) profilaktik suhbat: oilada oila a’zolari, ya’ni er-xotin, aka-uka, opa- singil, qaynona-kelin, qarindosh-urug‘lar o‘rtasida huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxslarni aniqlab ularga huquqiy va psixologik ta’sir ko‘rsatish; farzandining tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan, ularga shafqatsiz munosabatda bo‘layotgan ota-onalarni aniqlash ularga nisbatan ta’sirchan choralarni qo‘llash; fuqarolarga oiladagi nizolarning shaxs hayoti va taqdiriga salbiy ta’siri va ularning oqibatlarini tushuntirish; 3) huquqiy targ‘ibot: yangi qabul qilinayotgan normativ-huquqiy aktlarning mazmun-mohiyatini tushuntirish; huquqiy bilim saviyasi yuqori bo‘lmagan shaxslarning huquqiy ongi va saviyasini oshirish. Fuqarolarni qonunchilikka rioya etish va ulardan xabardor qilib borish; 4) oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash komissiyasining faoliyatini samarali tashkil etish: notinch oilalarni yarashtirish; oiladagi nizolar tufayli buzilgan munosabatlarni tiklash choralarini ko‘rish; oila-turmush doirasida huquqbuzarlik sodir etayotgan shaxslarga chora ko‘rish; nizoli oilalardagi muammolarni hal etish; farzandining tarbiyasi bilan shug‘ullanmaydigan ota- onalarning xulq-atvorini muhokama qilish; to‘y-maraka va boshqa tadbirlarni ortiqcha dabdabasiz o‘tkazish bo‘yicha tushuntirish ishlarini olib borish oiladagi zo‘ravonlikning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi. Umuman olganda, xalq bilan tizimli, manzilli muloqotni, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan yaqin hamkorlikni o‘rnatish, aholining eng muhim muammolarini hal etishga har tomonlama ko‘maklashish6 har bir profilaktika inspektorining asosiy vazifalaridan biri bo‘lmog‘i lozim. 2. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha maxsus tartibdagi profilaktika chora-tadbirlari. Fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bilan bog‘liq qilmishlarning maxsus profilaktikasi deganda ushbu turdagi huquqbuzarliklarning sodir etilishisabablarini va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni bartaraf etishga, oila-turmush doirasida huquqbuzarlik sodir etuvchi shaxslarni aniqlash va ularga profilaktik ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan maxsus tadbirlar tushuniladi. Huquqbuzarliklarning maxsus profilaktikasini ishlab chiqish va amalga oshirishda huquqbuzarliklar profilaktikasi subyektlari faoliyatini tashkil etish va muvofiqlashtirish, ushbu faoliyat ustidan doimiy nazorat, tahlil ishi hamda rejalashtirishning o‘z vaqtida amalga oshirilishi muhim ahamiyatga ega7. Jinoyatlarning sabablari va sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash, bartaraf etish va zararsizlantirishga qaratilgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, ma’naviy-marifiy va boshqa profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirish lozim8. Bugungi kunda huquqni qo‘llash amaliyotida, profilaktikaning ana shunday turidan kedib chiqib, oila turmush sohasida huquqbuzarliklar sodir etuvchi shaxslar ko‘payganda ma’muriy hududlarda “Xonadon”, “Turmush”, “G‘amxo‘rlik” kabi maxsus profilaktik tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ta’kidlash kerakki, huquqbuzarliklarning maxsus profilaktikasi doirasida ma’muriy hududda yashovchi spirtli ichimlikka ruju qo‘ygan shaxslarni o‘z vaqtida aniqlab, ularni majburiy davolashga yuborish muhim ahamiyatga ega bo‘lib, spirtli ichimlik ta’sirida kelib chiqadigan huquqbuzarliklar profilaktikasining eng samarali profilaktikasi hisoblanadi. Ayniqsa, tibbiy yo‘sindagi majburlov choralari ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsga nisbatan qo‘llanilgandan so‘ng, sud davolash bilan birga yangi ijtimoiy xavfli qilmish sodir etilishining oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi9. Profilaktikaning ushbu turi oila turmush munosabatlari doirasidagi huquqbuzarliklarning barvaqt profilaktikasini amalga oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Barvaqt profilaktikani tashkil etish kriminogen oilalar haqidagi axborotlarni o‘z vaqtida olinishini va kerakli profilaktik chora-tadbirlar ishlab chiqishni talab qiladi10. Profilaktika inspektorlari huquqbuzarliklarning maxsus profilaktikasi bo‘yicha quyidagi ishlarni amalga oshirishi lozim: 1) ilgari sudlangan shaxslarning oilaviy ahvoli hamda turmush tarzini o‘z vaqtida o‘rganish va kerakli profilaktikaning turini qo‘llash; 2) oila turmush doirasida muntazam ravishda alkogol yoki giyohvandlik vositalarni iste’mol qiluvchi shaxslarni aniqlash va ularni o‘rganib majburiy davolash muassalariga yuborish; 3) oila turmush doirasida muntazam ravishda huquqbuzarliklar sodir etuvchi va unga moyil bo‘lgan shaxslarni aniqlash va tegishli choralar ko‘rish; 4) tarbiyasi og‘ir, huquqbuzarliklar sodir etishga moyil bo‘lgan voyaga yetmaganlar o‘rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklar profilaktikasini tashkil etish. Oila-turmush sohasidagi huquqbuzarliklarning sabablari va unga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash va ularni bartaraf etishning maxsus profilaktikasi chora-tadbirlari quyidagilardan iborat: oila turmush sohasidagi huquqbuzarliklarning sabablari va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni aniqlash, tahlil qilish, bartaraf etish; oila turmush sohasidagi huquqbuzarliklarning sabablari va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni aniqlash hamda ularning profilaktikasi bo‘yicha maxsus tadbirlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish; oila turmush sohasida sodir etiladigan huquqbuzarliklarning oldini olish, ularni aniqlash hamda bartaraf etish bo‘yicha profilaktika tadbirlarini o‘tkazish; oila turmush sohasida huquqbuzarlik sodir etuvchi va moyil bo‘lgan shaxslarning huquqbuzarliklar sodir etish sabablari va shart-sharoitlarining oldini olish, ularni bartaraf etish; spirtli ichimlikka va giyohvandlikka ruju qo‘ygan shaxslarni aniqlash, ularning oilaviy ahvoli va turmush tarzini o‘rganish hamda ularni majburiy davolash muassasalariga yuborish choralarini ko‘rish. 3. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha yakka tartibdagi profilaktika chora-tadbirlari. Fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bilan bog‘liq qilmishlarning yakka tartibdagi profilaktikasida g‘ayriijtimoiy xulq-atvorga ega, zo‘ravonlik sodir etishga moyil bo‘lgan yoki sodir etgan shaxslarni aniqlash, xulq- atvorini o‘rganish, huquqbuzarlik sodir etishiga olib kelgan sabab va sharoitlarni o‘rganish orqali ularga ta’sir etish choralarini qo‘llashdan iborat faoliyat tushuniladi. Fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bilan bog‘liq qilmishlarning yakka tartibdagi chora-tadbirlari muayyan shaxsning xislatlari, uning ijtimoiy muhitiga xos jithatlar, ijtimoiy-maishiy shart-sharoiti va turmush tarzi, g‘ayriijtimoiy xulq-atvori, maishiy zo‘ravonlik sodir etishga moyilligi, shuningdek u oila-turmush doirasida sodir etgan huquqbuzarliklarning ijtimoiy xavflilik darajasini ifodalovchi boshqa omillar bilan belgilanadi. Shaxsning g‘ayriijtimoiy xulq-atvori, uning huquqbuzarlik sodir etishga moyilligi yoxud u huquqbuzarlik sodir etganligidan dalolat beruvchi ishonchli ma’lumotlarning mavjudligi maishiy zo‘ravonlikning oldini olishning yakka tartibdagi chora-tadbirlarini qo‘llash uchun asos bo‘ladi. Fuqarolarga nisbatan sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonliklar bilan bog‘liq qilmishlarning yakka tartibdagi profilaktikasi shaxs ijtimoiy muhitining o‘ziga xos xususiyatlari, turmush tarzi, g‘ayriijtimoiy xulq-atvori, huquqbuzarlik sodir etishga moyilligi hamda sodir etilgan huquqbuzarlikning ijtimoiy xavflilik darajasini tavsiflovchi boshqa omillar hisobga olingan holda belgilanadi. Huquqbuzarliklarning yakka tartibdagi profilaktikasi muhim ahamiyatga ega bo‘lib, odamning yashashi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish, shaxsning muayyan jinoyat sodir etilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan xususiyatlarni o‘rganish bilan jinoyatlar sodir etilishining oldini olishga qaratiladi11. Oiladagi zo‘ravonlikning oldini olishning yakka tartibdagi profilaktikasida muayyan shaxs tomonidan g‘ayriijtimoiy qilmish yoki jinoyat sodir etilishining oldini olish, uni zararsizlantirishga qaratilgan faoliyat tashkil etilishi bilan muhim ahamiyatga ega. Yakka tartibdagi profilaktika shaxsda ijtimoiy salbiy qarashlar va salbiy xulqning shakllanishini bartaraf qilishga, agar shunday xulq shakllanib qolgan bo‘lsa undagi ijtimoiy xususiyatlarni o‘zgartirish va shu yo‘l bilan jinoyat sodir etishi mumkinligining oldini olish, uni to‘xtatishga qaratilgan choralar kiradi. Shunday qilib, muayyan shaxsga qaratilgan yakka tartibda ta’sir qilish keng ma’noda ma’lum bir faoliyatni tashkil etadi. Ushbu faoliyat maxsus subyektlar tomonidan amalga oshiriladi. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha yakka tartibdagi profilaktika faoliyati mazmuniga quyidagilarni kiritish mumkin: a) o‘zining qarashlari, xulq-atvori bilan jinoyat sodir etishga moyil bo‘lgan shaxslarni aniqlash va ular bilan ishlarni tashkil etish; b) shunday shaxslarni aniqlash va ularga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi manbalarni aniqlash; d) ularga zararli ta’sir etuvchi manbalarni kuchsizlantirish va bartaraf etish; e) huquqbuzarlik sodir etgan hamda sodir etishga moyil shaxslarga tarbiyaviy profilaktik ta’sir ko‘rsatish. Amaliyot tahlillarining ko‘rsatishicha, fuqarolar asosan profilaktika inspektorlariga oiladagi nizolarni hal qilish uchun quyidagi mazmundagi arizalar bilan murojaat etishadi: 1. Oilada qaynona-kelin o‘rtasida sodir etilgan nizoli vaziyatlar. 2. Erining spirtli ichimlikka ruju qo‘yganligi. 3. Erining kaltaklashi va bolalariga shafqatsiz munosabatda bo‘layotganligi. 4. Qarindosh urug‘larning oilaga aralashuvi (ko‘pincha yosh kelinlarga onasining ta’siri) oqibatida kelib chiqayotgan nizolar xususida. 5. Mol-mulkni bo‘lish yoki meros talashish masalasida. 6. Erining xiyonatkorligi yoki xotinini xiyonatda ayblayotganligi. 7. Farzandining tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar to‘g‘risida. 8. Oiladagi ma’naviy-muhitning nosog‘lomligi, shaxsning salbiy xulq-atvori va ularning boshqa oila a’zolariga ta’siri haqida. Profilaktika inspektorlari ushbu nizoli xarakterdagi ariza va shikoyatlarni qonuniy hal qilishlari bilan birga birinchidan, oilaviy nizolarni tinch yo‘l bilan hal etishga, ikkinchidan, oila turmush doirasida sodir etilishi mumkin bo‘lgan qilmishlarning oldini olishga, uchinchidan, nizolar oqibatida huquqbuzar va jabrlanuvchi shaxslar o‘rtasidagi munosabatlar buzulishining oldini olishga erishish mumkin. Ta’kidlash kerakki, oila turmush doirasidagi nizolarni ko‘rib chiqishda profilaktika inspektorlaridan yuksak kasbiy mahorat va psixologik bilimlar talab etiladi. Ayniqsa, bunday jinoyatlarning oldini olish va ularni fosh etish uchun mutaxassis maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lishi lozim12. Chunki har bir holat zamirida oila, inson taqdiri, qarindosh-urug‘chilik, er-xotinning o‘zaro munosabatlari yotadi. Agar bunday vaziyatlarda oiladagi nizolarni bartaraf etish, er yoki xotinni murosaga keltirishga yuzaki yondoshilsa oilaning barbod bo‘lishi tabiiy hol. Shu bois, oilada sodir etilgan huquqbuzarliklarni sinchkovlik bilan muhokama qilish, uning sabablarini atroflicha o‘rganib chiqish, ularni murosaga keltirish borasida xolisona qaror qabul qilish masalasi profilaktika inspektorlariga katta mas’uliyat yuklaydi. 4. Profilaktika inspektorlarining fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha viktimologik profilaktika chora-tadbirlari. Fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha huquqbuzarliklarning viktimologik profilaktikasida shaxsning ma’muriy yoki jinoiy qilmishlardan jabrlanishi yoxud ijtimoiy-huquqiy munosabatlarni kompleks tarzda o‘rganishga hamda huquqbuzarliklardan shaxsning jabrlanish ehtimolini maksimal darajada kamaytirishga qaratilgan faoliyat tushuniladi. Mazkur profilaktik chora-tadbirlarda viktimogen omillarni aniqlash, bartaraf etish, zararsizlantirish va ularning ta’sirini kamaytirish, viktimlik darajasi yuqori bo‘lgan shaxslarni aniqlash, ulardagi viktimlik darajasini pasaytirish va ularning jinoiy tajovuzlar qurboni bo‘lish xavfini kamaytirishga qaratilgan kompleks chora- tadbirlar amalga oshiriladi. Viktimologik profilaktikada huquqbuzarliklar sodir etishga moyil shaxs emas, balki undan jabrlanishi mumkin bo‘lgan toifadagi shaxslarga ulardagi bunday moyillikni shakllantiruvchi omillarni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilanadi. Huquqbuzarliklarning viktimologik profilaktikasi chora-tadbirlari, birinchi navbatda, aholiga ayniqsa, huquqbuzarliklardan jabrlanish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslarga ular ishtirokida vujudga keladigan nizolarni hal etish, jismoniy va ruhiy xavfsizlikni ta’minlash, qonunda nazarda tutilgan o‘zini o‘zi mudofaa qilish usullari va vositalarini o‘rgatish orali amalga oshiraladi13. Viktimologik profilaktika nuqtayi nazaridan viktim holatlarning yuzaga kelishini o‘rganish va ularni aholiga o‘rgatish ham muhim ahamiyatga egadir. Viktimologik profilaktika – viktomogen faktorlarning vujudga kelishiga yo‘l qo‘ymaslik, ularni bartaraf qilish yoki neytrallashtirish choralarini qo‘llash, jinoyatning potensial qurbonlarini aniqlash va ularni himoya qilish imkoniyatlarini oshirish yo‘li bilan ayrim turdagi jinoyatlarning oldini olishda muhim ahamiyat kasb etadi14. Profilaktika inspektori viktimologik profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshirish jarayonida oiladagi tazyiq va zo‘ravonliklardan jabrlanish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslarni o‘z vaqtida aniqlab, ularning xulq-atvori, oiladagi o‘rni, oilaviy munosabatlar jarayonida o‘zini tutishi, huquqbuzarlik sodir etilishida jabrlanuvchining roli hamda boshqa sabab va sharoitlarni aniqlab, ularni bartaraf etish chora-tadbirlarini ishlab chiqishi lozim. Profilaktika inspektorlari ma’muriy hududda aholining ijtimoiy zaif qatlamlari bilan manzilli profilaktik tadbirlarni o‘z vaqtida olib bormasa, ushbu yo‘nalishdagi ishlar o‘z holiga tashlab qo‘yilsa oiladagi zo‘ravonlik bilan bog‘liq huquqbuzarliklarning sodir etilishi ko‘payishi mumkin. Misol uchun, ba’zi hududlarda oilaviy nizolar barvaqt emas, balki uning salbiy oqibati kelib chiqqanidan keyingina mahallada muhokama qilinishi natijasida oila-turmush doirasida og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlarning sodir etilishi kuzatiladi. Ichki ishlar organlari inson huquq, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning buzilish sabablari va shart-sharoitlarini aniqlash hamda o‘z vaqtida bartaraf etish borasidagi faoliyati samarali tashkil etilishini ta’minlash15 borasidagi ishlarni to‘g‘ri tashkil etishi birinchidan, inson huquq va erkinligini ta’minlash, ularning buzilishining oldini olishga, ikkinchidan, inson huquqlari buzilishi natijasida kelib chiqishi mumkin bo‘lgan nizolarning oldini olishga, uchinchidan, oilada zo‘rlik ishlatib sodir etiladigan huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali tashkil etishga xizmat qiladi. Profilaktika inspektorlari fuqarolarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha quyidagi viktimologik profilaktik choralarni amalga oshirishlari lozim: 1) ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan notinch oilalarni o‘z vaqtida aniqlash, nizo kelib chiqish xavfi bo‘lgan oilalar bilan viktimologik profilaktikani tashkil etish; 2) huquqbuzarlik yoki jinoyatlardan jabrlanishga moyilligi bo‘lgan shaxslarni aniqlash va ularning zo‘ravonliklardan jabrlanish ehtimolini kamaytirish bo‘yicha tegishli choralar ko‘rish; 3) ma’muriy hududda g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli, huquqbuzarliklar sodir etishga moyil bo‘lgan, huquqbuzarliklar sodir etgan shaxslarni aniqlash, ularning hisobini yuritish va ularga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish; 4) ijtimoiy mavqeyi, fiziologik holati, xulq-atvori, hayot tarzi bilan bog‘liq holda huquqbuzarlikdan jabrlanuvchiga aylanishi xavfi mavjud bo‘lgan shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan viktimologik profilaktik chora-tadbirlarni qo‘llash; 5) huquqbuzarliklar sodir etilishida jabrlanuvchilarning tutgan o‘rnini hamda jabrlanishning sabablari va ularga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish; 6) notinch oilalarda yashayotgan shaxslarning zo‘ravonliklardan jabrlanish ehtimolini kamaytirish maqsadida tushuntirish ishlarini olib borish; 7) oiladagi zo‘ravonliklardan jabrlanish ehtimoli yuqori bo‘lgan shaxslar toifalarini aniqlash; 8) huquqbuzarliklardan jabrlanganlarning individual va ijtimoiy-psixologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda profilaktika tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, amaldagi qonunchiligimizda oiladagi zo‘ravonlikdan jabrlanganlarni himoya qilishga doir qator normalar mavjud bo‘lib, profilaktika inspektorlari o‘zlariga biriktirilgan ma’muriy hududlarda oilada yuzaga kelgan muammoli vaziyatlarni hal etish yo‘llari, ayniqsa, jabrlanishning oldini olish borasida ularning huquq va erkinliklarini tushuntirishga doir targ‘ibot- tashviqot ishlarini yetarli darajada olib borishga alohida e’tibor qaratishlari bu boradagi huquqbuzarliklarning barvaqt profilaktikasida muhim ahamiyat kasb etadi. Huquqiy javobgarlik zo‘ravonlikka nisbatan “nol toqat” tamoyilini ifodalaydi. Shu bilan birga, ijtimoiy ish amaliyotida jazolash jarayoni jabrlanuvchi xavfsizligi va iqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi uchun himoya resurslari oldindan tayyorlanadi (boshpana, psixologik yordam, huquqiy maslahat, bandlik). Profilaktika choralari aholini huquqiy savodxon qilish, nizolarni tinch hal etish ko‘nikmalarini targ‘ib qilish, notinch oilalarni erta aniqlash va manzilli ishlashni qamrab oladi. Anjuman materiallarida profilaktika inspektorlarining barvaqt profilaktika, targ‘ibot-tushuntirish va tarbiyaviy profilaktika ishlaridagi o‘rni alohida yoritilgan. Ijtimoiy ishchi huquqiy mexanizmlarni mijozga tushunarli “yo‘l xaritasi”ga aylantiradi: qayerga murojaat qilish, qaysi hujjatlar kerak, qanday xizmatlar mavjud, favqulodda holatda qanday harakat qilish, bolalar xavfsizligini qanday ta’minlash. Bu “navigatsiya” jabrlanuvchining resurslaridan foydalanishini oshiradi. 2.2. Institutsional tizim va idoralararo hamkorlik: profilaktika, reabilitatsiya va ijtimoiy xizmatlar Oilaviy zo‘ravonlik ko‘p ehtiyojli muammo: tibbiy, huquqiy, psixologik va ijtimoiy yo‘nalishlar bir paytning o‘zida talab qilinadi. Shu bois institutsional tizim multidisiplinar jamoa va idoralararo hamkorlik tamoyiliga tayangan holda ishlashi lozim. Mahalla – ijtimoiy profilaktikaning eng yaqin platformasi. Mahallada ijtimoiy diagnostika, oilaviy maslahat, mediatsiya, ma’rifiy uchrashuvlar va manzilli qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari barqaror ishlasa, zo‘ravonlikka olib keluvchi risk omillari erta yumshaydi. Profilaktika inspektorlari hududiy xavfsizlik va profilaktika ishlarida muhim bo‘g‘in bo‘lib, ular notinch oilalarni aniqlash, tarbiyaviy profilaktika, jabrlanuvchini himoya qilish choralari bo‘yicha hamkorlarga signal berish funksiyalarini bajaradi. Reabilitatsiya va moslashtirish markazlari jabrlanuvchiga boshpana, psixologik maslahat, huquqiy ko‘mak, bandlik va reintegratsiya xizmatlarini ko‘rsatadi. Markazlar bilan hamkorlik protokoli aniq bo‘lsa, yo‘naltirish tezlashadi va takroriy murojaatlar kamayadi. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hamda profilaktika inspektori o‘ziga biritkirilgan ma’muriy hududda nosog‘lom turmush tarzi kechirayotgan oilalarni o‘z vaqtida aniqlab ular bilan mnzilli profilaktika ishlarini olib borishlari bu boradagi huquqbuzarliklar profilaktikasida muhim ahamiyat kasb etadi. Shu boisdan, profilaktika inspektori va fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari ma’muriy hududlarda yashovchi oilalar haqida tezkor vaziyatdan xabardor bo‘lishi, sodir etilishi mumkin bo‘lgan oiladagi jinoyatlarni barvaqt profilaktika qilishi talab etiladi. Ayniqsa, nosog‘lom turmush tarzini kechirayotgan oilalarni toifalarga ajratish hamda ular bilan manzilli ishlarni tashkil etish oila-turmush sohasidagi huquqbuzarliklarni barvaqt oldini olishda muhim omil hisoblanadi16. Oila-turmush doirasidagi huquqbuzarliklarning barvaqt profilaktikasi bo‘yicha quyidagi yo‘nalishlardagi chora-tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq: 1) biriktirilgan hududdagi har bir oilani aylanib chiqish, notinch oilalarni aniqlash, ularni hisobini yuritish, oila-turmush doirasida nizolar sodir etilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida huquqbuzarliklarning umumiy, maxsus, yakka tartibdagi va viktimologik profilaktik chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish va uni amalga oshirish; 2) oilaviy janjallar oqibatida yuzaga kelgan er-xotin, aka-uka, opa-singil, ota-ona va farzand, qaynona-kelin, qarindosh-urug‘lar o‘rtasida sodir etilgan nizolar tufayli buzilgan munosabatlarni tiklash borasida fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari bilan amaliy chora-tadbirlarni amalga oshirish; 3) ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan, notinch va kam ta’minlangan oilalarni aniqlash, ularni ro‘yxatini shakllantirish hamda ularga ijtimoiy yordam ko‘rsatish yuzasidan hokimiyat, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, xotin-qizlar, mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish qo‘mitasi bilan hamkorlikda chora- tadbirlarni amalga oshirish; 4) oilada milliy qadriyat va urf-odatlarga zid, axloq-odob doirasidagi nojo‘ya xatti- harakatlarga yo‘l qo‘yayotgan, g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli, tarbiyaviy ta’sir choralariga muhtoj bo‘lgan, oilada huquqbuzarlik sodir etuvchi shaxslar aniqlab ular bilan tarbiyaviy profilaktik ishlarni tashkil etish; 5) profilaktika xizmatining jamoatchilik bilan o‘zaro axborot almashuv va amaliy hamkorligi samaradorligini oshirishga qaratilgan ishlarni to‘g‘ri va tizimli tashkil etish; 6) oilaviy-maishiy sabablarga ko‘ra sodir etilgan huquqbuzarliklar, shu jumladan ayollar, voyaga yetmaganlar va yoshlar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar muhokamasini tashkil etish va o‘tkazish, mazkur huquqbuzarliklarning sodir etilish sabablari va ularga imkon beruvchi shart-sharoitlarni bartaraf etish choralarini ko‘rish; 7) ma’muriy hududda sodir etilgan oiladagi zo‘ravonlik bilan bog‘liq huquqbuzarliklar va ularga imkon berayotgan sabab va sharoitlarni aniqlash, o‘rganish, tahlil qilish va kelgusida ushbu turdagi huquqbuzarliklarni bartaraf etish yuzasidan chora-tadbirlar ishlab chiqish; Oila-turmush doirasidagi huquqbuzarliklarning barvaqt oldini olish borasida oilalarni quyidagi toifalarga ajratish va ular bilan manzilli profilaktika ishlarini olib borish lozim: 1) nosog‘lom turmush tarzini kechirayotgan oilalar; 2) kam ta’minlangan oilalar; 3) huquqbuzarliklardan jabrlanish ehtimoli mavjud shaxslar yashaydigan oilalar; 4) spirtli ichimlik va giyohvandlikka ruju qo‘ygan shaxslar yashaydigan oilalar. Nosog‘lom turmush tarzini kechirayotgan oilalar bilan quyidagi yo‘nalishlarda ishlarni tashkil etish lozim: shaxs huquqlari va erkinligini ta’minlash, oilaviy-maishiy hayotda yuzaga kelgan nizolarni tinch yo‘llar bilan hal etish hamda oilalarda ma’naviy-axloqiy muhitni mustahkamlash; oilaviy ajralishlarning oldini olish borasida ichki ishlar organlarining sohaviy xizmatlari, fuqarolik jamiyatiyati institutlari va keng jamoatchilik bilan o‘zaro hamkorlik qilish; fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish borasida aholi o‘rtasida targ‘ibot-tushuntirish ishlarini olib borish; oila-turmush munosabatlari doirasida shaxsga nisbatan sodir etilgan huquqbuzarliklarning sabablari va ularga imkon berayotgan shart-sharoitlarni aniqlash, o‘rganish, bartaraf etish choralarini ko‘rish; oila turmush sohasida huquqbuzarlik sodir etishga moyil bo‘lgan, bunday huquqbuzarlikni sodir etgan shaxslar bilan yakka tartibda tarbiyaviy profilaktik ishlarni amalga oshirish; ma’muriy hududlarda yashovchi ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan oilalarni o‘z vaqtida aniqlab, ularga ijtimoiy, huquqiy va ma’naviy jihatdan yordam ko‘rsatish, huquqbuzarlik sodir etishga moyil shaxslar bilan tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan ishlarni tashkil etish; ijtimoiy jihatdan xavfli ahvolda bo‘lgan notinch oilalarni o‘z vaqtida aniqlash, nizo kelib chiqish xavfi bo‘lgan oilalar bilan viktimologik profilaktika ishlarini tashkil etish; ma’muriy hududda g‘ayriijtimoiy xulq-atvorli, huquqbuzarliklar sodir etishga moyil bo‘lgan, huquqbuzarliklar sodir etgan shaxslarni aniqlash, ularning hisobini yuritish va ularga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish17; ijtimoiy mavqeyi, fiziologik holati, xulq-atvori, hayot tarzi bilan bog‘liq holda huquqbuzarlikdan jabrlanuvchiga aylanishi xavfi mavjud bo‘lgan shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan viktimologik profilaktik chora-tadbirlarni qo‘llash; notinch oilalarda yashayotgan shaxslarni tazyiq va zo‘ravonlikdan jabrlanish ehtimolini kamaytirish maqsadida notinch oilalardagi nizoli holatlarni bartaraf etish choralarini ko‘rish yuzasidan hamkorlik ishlarini kuchaytirish. III BOB. IJTIMOYIY ISH AMALIYOTIDA OILAVIY ZO‘RAVONLIK: KEYS-MENEJMENT, PROFILAKTIKA VA TAKLIFLAR 3.1. Jabrlanuvchilar bilan ishlash: xavfsizlik rejalari, psixologik-huquqiy yordam, reabilitatsiya Kam ta’minlangan oilalar bilan quyidagi yo‘nalishlardagi ishlarni tashkil etish maqsadga muvofiq: ma’muriy hududdagi oilalarni uyma-uy yurish orqali o‘rganish asosida kam ta’minlangan oilalarni aniqlash va ularni ro‘yxatini shakllantirish; oilalardagi mavjud muammolarni o‘rganish va ularni aniqlashga qaratilgan amaliy ishlarni tashkil etish; kam ta’minlangan oilalar bilan manzilli ishlarni tashkil etish maqsadida ma’muriy hududga biriktirilgan hokimiyat idoralari bilan ularga yordam amaliy ko‘rsatish choralarini ko‘rish; hududdagi ijtimoiy himoyaga muhtoj oilalardagi ma’naviy muhitni sog‘lomlashtirish bo‘yicha chora-tadbirlarni ko‘rish; uyma-uy yurish va o‘rganish asosida aniqlangan ma’lumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish. shaxsning oilaviy sharoitini, yaqinlari va atrofdagilar bilan o‘zaro aloqalarini o‘rganish; xonadonda, oilada mavjud muammolar aniqlash hamda ularni iloji boricha joyida hal qilish choralarini ko‘rish; kam ta’minlangan va ijtimoiy ko‘makka muhtoj bo‘lgan oilalarga ijtimoiy va moddiy jihatdan yordam ko‘rsatish orqali ularning turmush tarzi va daromad manbayiga ega bo‘lishlari uchun amaliy yordam ko‘rsatish; oilalarda muayyan darajada yetishmovchilik yoki qiyinchilik mavjud bo‘lsa, sabr bilan oilada yuzaga kelgan muammolarni bartaraf etish choralarini ko‘rish; oiladagi moddiy yetishmovchilik va qiyinchiliklar mavjud bo‘lgan oilalar o‘rganilganida ularning aksariyati ishsiz doimiy daromad manbayiga ega bo‘lmagan shaxslarni aniqlab ularni ish bilan ta’minlash choralarini ko‘rish; Huquqbuzarliklardan jabrlanish ehtimoli mavjud shaxslar yashaydigan oilalar bilan quyidagi yo‘nalishlarda ishlarni tashkil etish lozim: maishiy zo‘rlikdan jabrlangan shaxslarning huquq, erkinlik va qonuniy manfaatlarini himoya qilish borasida himoya orderi berish tizimini samarali tashkil etish va uning nazoratini ta’minlash18; oila-turmush doirasida zo‘ravonlikka duchor bo‘layotgan shaxslar o‘rtasida maqsadi yashiringan ijtimoiy so‘rovlar o‘tkazish hamda ushbu qilmishlarning latentligini bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish; maishiy zo‘rlikning sabab va sharoitlarini o‘rganish, tahlil qilish va ularning barvaqt oldini olish bo‘yicha ta’sirchan tizim yaratish; 8) profilaktika inspektorlari o‘ziga javobgar bo‘lgan hududdagi fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash komissiyasi, xotin-qizlar masalasi bo‘yicha mutaxassis bilan hamkorlikda ertalabki yo‘riqnomalarda oila-turmush doirasidagi huquqbuzarliklar profilaktikasini tashkil etishga qaratilgan rejalarni ishlab chiqish. Xulosa qilib aytganda, ichki ishlar organlari tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar profilaktika xizmatlari oldiga fuqarolik jamiyati institutlari, jamoat tuzilmalari va keng jamoatchilik bilan barvaqt huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshirish bo‘yicha hamkorlikning yangi usul va shakllarini ishlab chiqishga majbur etmoqda. Chunki, barcha ichki ishlar organlari sohaviy xizmatlari o‘rtasidagi hamkorliklarda ham huquqbuzarliklar profilaktikasi bo‘yicha asosiy ma’lumotlar jamoatchilikdan kelib tushadi. Sog‘liqni saqlash muassasalari zo‘ravonlikni aniqlash va hujjatlashtirishda muhim: jarohatlarning qaydi, shifokorning ehtiyotkor savollari, psixologik holatni baholash va xizmatlarga yo‘naltirish erta aralashuvni ta’minlaydi. Ta’lim muassasalari bolalar orqali muammoni ko‘rishi mumkin: jarohatlar, dars qoldirish, qo‘rquv, ijtimoiy chekinish, agressiv xulq. Maktab psixologi va ijtimoiy pedagoglar bilan hamkorlikda bolalar manfaatlari himoya qilinadi. NNT va fuqarolik jamiyati institutlari xizmatlarni diversifikatsiya qiladi: huquqiy klinikalar, psixologik guruhlar, kasbga tayyorlash, kampaniyalar. Davlat idoralari bilan institutsion hamkorlik bu resurslarni barqaror qiladi. Hamkorlikni kuchaytirish uchun “xizmatlar xaritasi” (kim, qayerda, qanday xizmat) va “yo‘naltirish protokoli” (qaysi vaziyatda kimga murojaat) ishlab chiqilishi zarur. Bu hujjatlar amaliyotda xatolarni kamaytiradi va jabrlanuvchini ortiqcha byurokratiyadan saqlaydi. Xulosa: institutsional tizimning samaradorligi kadrlar salohiyati, protokollar, maxfiylik standarti va jamoatchilik xabardorligi bilan belgilanadi. Ijtimoiy ishchi bu elementlarni birlashtiruvchi koordinator sifatida eng muhim figuradir. Oilaviy zo‘ravonlik holatida birinchi bosqich – xavf baholash. Baholashda zo‘ravonlikning takrorlanish ehtimoli, tahdidlar, bolalar xavfsizligi, tajovuzkorning nazorat darajasi, ajralish bosqichining xavfi, spirtli ichimlik ta’siri kabi omillar ko‘riladi. Maqsad – real xavfni aniqlab, shoshilinch chora-tadbirlarni belgilash. Ikkinchi bosqich – xavfsizlik rejasi. Rejada favqulodda aloqa, ishonchli shaxslar, hujjatlar nusxasi, zarur buyumlar, boshpana variantlari, bolalar bilan chiqish yo‘llari va xizmatlarga murojaat ketma-ketligi aks etadi. Reja mijoz bilan birga tuziladi va muntazam yangilanadi. Keys-menejment yondashuvi mijozning ehtiyojlarini kompleks baholashga tayanadi. Individual xizmat rejasi: psixologik yordam, huquqiy ko‘mak, tibbiy xizmat, bandlik, ijtimoiy nafaqa, bolalar xizmatlari – barchasi yagona reja doirasida muvofiqlashtiriladi. Travma-informatsiyalashgan yondashuvda ijtimoiy ishchi muloqotda ayblamaslik, maxfiylik, ixtiyoriylik va hurmat tamoyillariga amal qiladi. Mijozning resurslari (qarindoshlar, do‘stlar, mahalla) aniqlanadi va xavfsizlikka zid bo‘lmagan tarzda safarbar qilinadi. 3.2. Profilaktika va jamoa resurslari: mahalla, ta’lim muassasalari, NNT va kommunikatsion strategiyalar Huquqiy ko‘mak jabrlanuvchining huquqlarini tushuntirish, ariza va hujjatlarni rasmiylashtirish, dalillarni saqlash, sud jarayonlariga tayyorgarlik ko‘rsatmalarini qamrab oladi. Huquqiy bosqichlar psixologik qo‘llab-quvvatlash bilan parallel olib borilganda stress kamayadi. Iqtisodiy reabilitatsiya – mustaqil hayotga qaytishning asosiy omili. Bandlik, kasbga yo‘naltirish, moliyaviy savodxonlik, ijtimoiy yordam resurslari jabrlanuvchini qaramlikdan chiqaradi va zo‘ravonlikka qaytish riskini pasaytiradi. Bolalar bilan ishlashda ularning ruhiy holati, ta’limdagi moslashuvi va xavfsizligi ustuvor. Zarur holatda maktab psixologi, tibbiy mutaxassis va bolalar xizmatlari bilan hamkorlik qilinadi. Tajovuzkor bilan korreksion ishlash (agressiyani boshqarish, zararli odatlardan voz kechish, mas’uliyatni oshirish) takroriy zo‘ravonlik riskini kamaytirishi mumkin. Ammo bu jarayon jabrlanuvchi xavfsizligi ta’minlangan sharoitda va xavfsiz protokollar asosida olib boriladi. Kuzatuv va qayta baholash: reja bajarilishi, xavf dinamikasi, xizmatlardan foydalanish, mijozning tiklanish ko‘rsatkichlari muntazam tekshiriladi. Risk oshsa, reja qayta ko‘rib chiqiladi va shoshilinch chora kuchaytiriladi. Profilaktika ko‘p darajali bo‘lishi zarur: umumiy profilaktika – jamiyat miqyosida shart-sharoitlarni yaxshilash; maxsus profilaktika – xavf guruhlari bilan manzilli ishlash; yakka tartibdagi profilaktika – zo‘ravonlikka moyil shaxs bilan individual ta’sir; viktimologik profilaktika – jabrlanish ehtimoli yuqori shaxsni himoyalash. Umumiy profilaktika instrumentlari: huquqiy savodxonlik kampaniyalari, sog‘lom munosabat va ota-onalik ko‘nikmalari bo‘yicha treninglar, zararli odatlarga qarshi ishlar, oilaviy maslahat xizmatlarini ommalashtirish. Maxsus profilaktika notinch oilalar bilan ijtimoiy diagnostika, mediatsiya, psixologik maslahat va ijtimoiy yordam choralarini birlashtiradi. Maqsad – konflikt zo‘ravonlikka aylanishidan oldin resurslarni safarbar qilish. Mahalla profilaktikada eng yaqin platforma bo‘lib, unda ma’naviy-ma’rifiy uchrashuvlar, oilaviy maslahat, mediatsiya, xizmatlarga yo‘naltirish va ijtimoiy kuzatuv mexanizmlari tashkil etiladi. Ta’lim muassasalari bolalarda zo‘ravonlik belgilari va ijtimoiy risklarni erta aniqlashda muhim. Maktab psixologi va ijtimoiy pedagoglar oila bilan ishlash hamda himoya xizmatlariga yo‘naltirishda ko‘maklashadi. OAV va ijtimoiy tarmoqlar orqali stereotiplarga qarshi kommunikatsiya, yordam kanallarini targ‘ib qilish, jabrlanuvchini ayblamaslik madaniyatini shakllantirish profilaktik natija beradi. NNT va volontyorlar tarmog‘i boshpana, huquqiy klinika, psixologik guruhlar, kasbga tayyorlash kabi xizmatlarni kuchaytiradi. Davlat idoralari bilan hamkorlik institutlashtirilsa, qamrov va sifat oshadi. XULOSA Mazkur kurs ishida “oilada zo‘ravonlik” muammosi ijtimoiy ish nazariyasi va amaliyoti nuqtayi nazaridan tahlil qilindi. Tadqiqot jarayonida oilada zo‘ravonlikning mohiyati, shakllari va ko‘rinishlari (jismoniy, psixologik, iqtisodiy hamda jinsiy zo‘ravonlik) tizimli yoritilib, uning kelib chiqishiga ta’sir etuvchi omillar ko‘rsatib berildi. Xususan, ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar, oilaviy nizolar, huquqiy savodxonlikning yetarli emasligi, stereotip va an’anaviy qarashlar, qaramlik holatlari hamda stress va konfliktni boshqarish ko‘nikmalarining sustligi zo‘ravonlik xavfini kuchaytirishi asoslandi. Kurs ishida zo‘ravonlikning oqibatlari alohida tahlil qilinib, u faqatgina oila doirasidagi shaxsiy muammo emas, balki jamiyat taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatuvchi ijtimoiy xavf ekani xulosalandi. Zo‘ravonlik jabrlanuvchida qo‘rquv, tushkunlik, ishonchsizlik, o‘zini aybdor his qilish, ijtimoiy izolyatsiya, ruhiy travma kabi holatlarni keltirib chiqarishi, bolalar tarbiyasi va psixikasiga uzoq muddatli salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Natijada oilaviy muhit buzilishi, farzandlarning ta’limga moslashuvi pasayishi, kelajakda tajovuzkor xulq-atvor yoki aksincha, passivlik va himoyasizlik kuchayishi mumkinligi dalillandi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, oilada zo‘ravonlikni kamaytirish va oldini olishda ijtimoiy ish tizimi muhim o‘rin tutadi. Ijtimoiy xodimning vazifasi jabrlanuvchining xavfsizligini ta’minlash, holatni professional baholash, psixologik va huquqiy yo‘naltirish, reabilitatsiya chora-tadbirlarini muvofiqlashtirish hamda institutlararo hamkorlikni yo‘lga qo‘yishdan iborat bo‘lishi lozim. Shu bilan birga, zo‘ravonlik bilan ishlashda maxfiylik, inson sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish, kamsitmaslik, “jabrlanuvchini ayblamaslik” tamoyillariga qat’iy amal qilish zarurligi ta’kidlandi. Umuman olganda, kurs ishi doirasida olib borilgan tahlil va umumlashtirishlar oilada zo‘ravonlikning ildizi ko‘p omilli ekanini, uni faqat jazolash chorasi bilan emas, balki kompleks profilaktika, erta aniqlash, maslahat va reabilitatsiya, huquqiy himoya hamda ma’rifiy ishlar orqali bartaraf etish mumkinligini ko‘rsatdi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. 2. “Yangi O‘zbekiston oiladagi zo‘ravonlikka qarshi: holat, muammo va yechimlar” mavzusidagi xalqaro anjuman materiallari to‘plami. – Toshkent: “Mahalla va oila” nashriyoti, 2022. – 344 b. 3. Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси (1948 йил 10 декабрь ) / Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси // http://constitution.uz/uz/pages/ humanrights. 4. http://www.maailmakool.ee/wp-content/uploads. 5. Каримов И.А. Бунёдкорлик йўлидан. − Т. 4. –Тoshkent, 1996. –Б. 147. 6. Ўзбекистон Республикаси ИИВ ЖХД Ҳуқуқбузарликлар профилаoикаси хизматининг 2021 йил якунларига оид маълумотномаси. 7. Муродов А.Ш. Ички ишлар органларининг оиладаги зўравонлик билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар профилаoикасини такомиллаштириш // Юридик фанлар бўйича фалсафа доoори дисс. − Тошкент, 2019. – Б. 38. 8. Гребёнкин Ф.Б. Уголовно-правовое значение психологического насилия в преступлениях против собсвенности: афтореф. … дисс. кан. юрид. наук. – Москва, 2004. – С. 8. 9. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 10 апрелдаги “Ички ишлар органларининг фаолияти самарадорлигини тубдан ошириш, жамоат тартибини, фуқаролар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишни таъминлашда уларнинг масъулиятини кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5005-сонли Фармони . 10. Авлоний А. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. −Тошкент, 1992. –Б. 14. 11. Икматуллаев Ғ.З. Оила – ватанпарварликни шакллантиришда асосий педагогик субъеo сифатида // Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардияси ҳарбий-техник институти ахборотномаси. –Тошкент, 2018. №1. −Б. 78. 12. Эсанова З. Оила, оналик ва болаликни муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асослари: Ўзбекистонда оила, оналик ва болаликни муҳофаза қилишнинг концептуал масалалари // Республика илмий-амалий конференция материаллари тўплами. – Тошкент: ТДЮУ, 2016. −Б. 8. 13. Лутфуллаев Ш. Оиладаги жиноятлар ва вояга етмаганлар жиноятчилигини олдини олиш ва профилаoика қилиш асалалари // Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликлар профилаoикаси тизимидаги ислоҳотлар: натижа ва истиқболлар:Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. – Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015. – Б. 98. 14. Ахмедханова С.Т. Криминологическая хараoеристика преступлений, совершаемых женщинами в семье, и проблемы их профилаoики (регоинальное исследование). Автореф. дисс. кан. юрид. наук. – Москва, 2013. – С. 14. 15. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб ҳалқимиз билан бирга қурамиз. – Тошкент, 2017. – Б. 135. Internet manbalari: 1. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari ma’lumotlari. 2. www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. 3. www.unodc.org – BMTning narkotik vositalariga qarshi kurashish idorasi (UNODC) rasmiy sayti. 4. www . ziyonet . uz 5. www.ensiklopediya.uz 6. www.history.uz 7. www.ziyouz.com

Oilada zo‘ravonlik jamiyat barqarorligi, shaxs kamoloti va ijtimoiy farovonlikka bevosita tahdid soluvchi murakkab ijtimoiy muammodir. U nafaqat jabrlanuvchining jismoniy va ruhiy salomatligiga, balki bolalar tarbiyasi, oilaviy munosabatlar barqarorligi, mehnat unumdorligi va ijtimoiy xavfsizlikka ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy sharoitda zo‘ravonlikning yashirin shakllari (psixologik bosim, iqtisodiy cheklash, tahqirlash va nazorat) ham keng tarqalib, ularni aniqlash, oldini olish va bartaraf etishda ijtimoiy xizmat, huquqiy mexanizmlar hamda profilaktik yondashuvlar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bois oilada zo‘ravonlikning sabab-oqibatlari, omillari va unga qarshi kurashish usullarini ilmiy tahlil qilish dolzarb hisoblanadi.

Купить