Oilani ijtimoiy- psixologik mustaxkamlashda Sharqona axloq tamoyillarining axamiyati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	262.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Oilani ijtimoiy- psixologik mustaxkamlashda Sharqona axloq tamoyillarining axamiyati

Купить

Oilani ijt imoiy - psixologik must axk amlashda Sharqona axloq
t amoyillarining axamiy at i
1

Mundarija
Kirish........................................................................................................................3
I-BOB. Sharq mutafakkirlarining oilaviy munosabatlar to`g`risidagi
qarashlari.................................................................................................................7
1.1. O`zbek oilalariga xos ijtimoiy - psixologik xususiyatlarining nazariy taxlili……
..7
…………………………………………………………………………
1.2. Shar q ona axlo q tamoyillari - oila bar
’ q arorligi omili sifatida. ........................10
II-BOB. Oilani ijtimoiy psixologik musta h kamlashda shar q ona axlo q
tamo y illarining amaliy a h amiyati ........................................................................36
2.1. Oilani ijtimoiy psixologik mustahkamlash
–
omillari.................................36
2.2. Sharqona axloq tamoyillaridan foydalanish oilani ijtimoiy psixologik
mustahkamlovchi vosita ..47
…………………………………………………………
Xulosa va tavsiyalar..............................................................................................50
Foydalan il gan adabiyotlar r o` yxati... ..... .............................................................52
2

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi. Prezident I.A. Karimov, oilada hukmron
bo lishi lozim bo lgan ma -naviy muhit va noyob udumlarimizning‘ ‘ ’
xosiyatlari haqida fikr bildirib: Bunda o zaro hurmat va qattiq
“… ‘
tartib bo lmasa, oilaning barcha a zolari o z burchlarini ado etmasa,
‘ ’ ‘
bir-birlariga nisbatan ezgulik bilan mehr oqibat ko rsatmasa, yaxshi
‘
va munosib tarzda yashash mumkin emas... O zbeklarning aksariyati
‘
o zining shaxsiy farovonligi to g risida emas, balki oilasining
‘ ‘ ‘
qarindosh-urug lari va yaqin odamlarining, qo shnilarining omon-
‘ ‘
esonligi to g risida g amxo rlik qilishni birinchi o ringa qo yadi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Bu esa eng oliy darajada ma naviy qadriyat, inson qalbining
’
gavharidir deb ta kidlaganlar.
” ’
Shuni alohida ta kidlash joizki, oilaviy munosabatlar har doim
’
ham bir tekisda silliq, risoladagidey kechavermaydi. Uy-ro zg or
‘ ‘
yumushlarini ado etish, er-xotinlik burchlari, ota-onaning farzandlar
oldidagi majburiyatlari, farzandlarning kattalar oldidagi huquq va
burchlarini ado etish jarayonida murakkab rollararo muomala va
muloqot jarayonlari kechadiki, ularning deyarli barchasida shaxsiy va
ijtimoiy manfaatlar to qnashadi, ayrim xolatlarda fikr va qarashlardagi
‘
ziddiyatlar, qarama-qarshiliklar, kelishmovchiliklar, anglashilmov-
chiliklar shaxslararo nizolar tarzida namoyon bo ladi.
‘
Oilaning ma naviy-psixologik muhitini o rganishga
’ ‘
bag ishlangan tadqiqotlarda oilaviy baxt yoki kelishmovchiliklar
‘
to g risida ijtimoiy tasavvurlarning shakllanganlik darajasi undagi
‘ ‘
ma naviy muhit va oila a zolarining sog lom fikrlashi darajasiga
’ ’ ‘
3

bog liq ekanligi isbotlangan. Biz tanlagan muammoning dolzarbligi‘
yoshlik davrining noyobligi bilan bog liq bo lib, aynan shu davrda
‘ ‘
bola ongida shakllanadigan ijtimoiy tasavvurlar tizimida oilaviy o zaro
‘
munosabatlarda namoyon bo ladigan ziddiyatli, nizoli xolatlar,
‘
ularning kelib chiqish sabablari va ularni bartaraf etish yo llari
‘
to g risidagi tasavvurlar alohida o rin tutadi. Bu tasavvurlar majmui
‘ ‘ ‘
shaxsni nafaqat oilaviy o zaro munosabatlarda o z o rnini topish va
‘ ‘ ‘
muammoli vaziyatlardan chiqishning optimal yo lini belgilashga
‘
imkon beradi, balki, bu davrdan keyingi mustaqil taraqqiyot davrida
jamiyat miqyosidagi ijtimoiy munosabatlarga, jumladan, istiqboldagi
oilaviy hayotga ham tayyorlaydi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda,
oilaviy nizolarning ham konstruktiv (ijobiy oqibatli) ham destruktiv
(salbiy oqibatli) asoratlari bo lib, ularni idrok etishdan hosil bo lgan
‘ ‘
obrazlar yoshlarning ijtimoiy xulqidagi salbiy va ijobiy yo nalishlarini
‘
belgilaydi. Aynan shuning uchun ham oilaviy nizolarning namoyon
bo lishi, shakllari, oqibatlarini ilmiy jihatdan o rganish ijtimoiy
‘ ‘
psixologiya uchun amaliy ahamiyatga molikdir.
Olimlar tomonidan to plangan ilmiy dalil va xulosalarning
‘
barchasi mohiyatan o zbek muhitiga to g ri kelmasligi aniq. Negaki,
‘ ‘ ‘
bir millatning urf-odati, an ana va milliy qadriyatlari boshqasinikiga
’
mos kelmaydi. Muhimi, O zbekistonda oila va undagi o zaro
‘ ‘
munosabatlar alohida qadriyat sifatida qaralishi ham bu borada
yurtimizgagina xos bo lgan ma lum qonuniyatlarning borligini
‘ ’
dalillaydi. Shu bois ham, mavjud muammoni xududiy va etnopsixologik
xususiyatlarni inobatga olgan holda o rganish zarur.
‘
4

Tadqiqot ning maqsadi. Oilani ijtimoiy- psixologik mustaxkamlashda
sharqona axloq tamoyillarining axamiyatini tadqiq etish jarayonida oila
mustaxkamligida shaxslararo munosabatlar ta siri to g risidagi ijtimoiy’ ‘ ‘
tasavvurlarning shakllanishida oila muhitining, xususan, ota-onalarning o zaro
‘
munosabatlari, ularning farzand tarbiyasidagi mas uliyati hamda har bir oila
’
a zosining ijtimoiy-psixologik mavqei, oilaviy munosabatlarga tayyorligi
’
xususiyatlarini o rganish ilmiy ishning maqsadi hisoblanadi.
‘
Ilmiy t adqiqot ning predmet i Oilani ijtimoiy- psixologik
mustaxkamlashda sharqona axloq tamoyillarining axamiyatini o rganish.
‘
Tadqiqot ning oby ek t i sifat ida Qarshi shahridagi va Qamashi
tumanida istiqomat qiluvchi oilalar.
1. Tadqiqot v azifalari. Bitiruv malakaviy ishi quyidagi vazifalarni
amalga oshirish zaruratini taqozo etadi:
2. Oilani ijtimoiy- psixologik mustaxkamlashda sharqona axloq
tamoyillarining axamiyatini aniqlashga bag ishlangan ilmiy adabiyotlarni tahlil
‘
qilish.
3. O zbek oilalariga xos ijtimoiy- psixologik xususiyatlarning nazariy taxlil
‘
etish.
4. Oilani ijtimoiy- psixologik mustaxkamlashda sharqona axloq
tamoyillarining axamiyatini aniqlovchi ijtimoiy-psixologik usul va
so rovnomalarni ishlab chiqish, mavjud test va metodikalarning maqsadga
‘
muvofiq modifikatsiyalarini tanlash, amaliyotda sinash, tadbiq etish.
Tadqiqot ning met odologik asosi. Bosh metodologik asos
bo lib mamlakatimiz Prezidenti I.A. Karimovning oilaviy tarbiya
‘
masalasiga bag ishlangan hamda ma naviy-ma rifiy islohotlarni
‘ ’ ’
chuqurlashtirishga yo naltirilgan qarorlari, S. Moscovisi, J. Jodelet, L.C.
‘
Kovar, P.S. Rosendlatt kabi olimlar tomonidan taklif etilgan ijtimoiy
tasavvurlar konsepsiyasi; M.G. Davletshin, G .B. Shoumarov, V.M.
‘
5

Karimova, E.G . G oziyev, Sh.R. Barotov, B.M. Umarov, S.A.‘ ‘
Oxunjonova, N.A. Sog inov, X. Uzoqov, X.K. Karimov,
‘
M.X.Fayziyevalarning oilaviy munosabatlar sohasini tadqiq etish
bo yicha ishlab chiqqan nazariy yondoshuvlari xizmat qildi. Bundan
‘
tashqari, tadqiqotda Respublika Oila ilmiy-amaliy markazi
“ ”
tomonidan ishlab chiqilgan Oila konsepsiyasi g oyalari o ziga xos
“ ” ‘ ‘
metodologik manba sifatida foydalanildi.
1) Tadqiqot ning qisman ilmiy y angiligi. Tadqiqotning ilmiy
jihatdan yangiligi quyidagilar bilan izohlanadi:
2) Bitiruv malakaviy ishida Oilani ijtimoiy- psixologik
mustaxkamlashda sharqona axloq tamoyillarining axamiyatini
tadqiqot predmeti sifatida tanlab olindi;
3) Ilk marotaba oilani ijtimoiy psixologik mustaxkamlanda
sharqona axloq tamoyillarining amaliy axamiyati aniqlandi va tahlil
etildi;
4) Oilani ijtimoiy psixologik mustaxkamlashda sharqona axloq
tamoyillarining ahamiyati va o ziga xosligi aniqlandi.
‘
Tadqiqot ning nazariy ahamiy at i. Tadqiqotning nazariy ahamiyati
shundaki, unda qo lga kiritilgan ilmiy tahlillar va xulosalar
‘
Psixologiya fanining Ijtimoiy psixologiya , Etnopsixologiya ,
“ ” “ ” “ ”
Shaxslararo munosabatlar psixologiyasi , Umumiy psixologiya
“ ” “ ”
hamda Oila psixologiyasi kabi sohalariga oid bilimlarni yanada
“ ”
boyitishga xizmat qiladi. Shuningdek, to plangan nazariy
‘
ma lumotlar joylardagi oilaviy maslahatlar bo lim-laridagi amaliy
’ ‘
psixologlarga psixokorreksion - tuzatish dasturlarini ishlab chiqishda
6

nazariy asos bo lib xizmat qilishi mumkin.‘
Tadqiqot nat ijalarining ilmiy v a amaliy ahamiy at i . Tadqiqotda
qo lga kiritilgan ilmiy xulosa va tavsiyalardan joylarda tashkil etilgan
‘
Psixologik xizmat bo limlaridagi amaliy psixologlar faoliyatida
“ ” ‘
foydalanish mumkin. Shuningdek, nazariy xulosalardan Oila
“
psixologiyasi , Etnopsixologiya kurslarini o qitishda, ota-ona va
” “ ” ‘
yoshlarga amaliy maslahat berishda, keng jamoatchilik, aholi
o rtasida ijtimoiy-psixologik bilimlarni targ ib qilishda foydalanish
‘ ‘
mumkin. Bundan tashqari, Bitiruv malakaviy ish natijalari ma naviy-
’
ma rifiy ishlarning samaradorligini oshirish, oilalarni mustahkamlash
’
amaliyotiga tadbiq etilishi mumkin. Tadqiqotda qo lga kiritilgan
‘
empirik natija va nazariy xulosalar Psixologiya fanining Ijtimoiy
“ ” “
psixologiya , Etnopsixologiya , Shaxslararo munosa-batlar
” “ ” “
psixologiyasi , Umumiy psixologiya hamda Oila psixologiyasi
” “ ” “ ”
Sotsial trening va amaliyot kabi sohalariga oid bilimlarni yanada
“ ”
boyitishga xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi : Bitiruv malakaviy ishi 2 ta bob , 4 ta
paragraf , xulosa va tavsiyalar , foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan iborat bo lib
‘
, jami betni tashkil etadi
7

I BOB Sharq mutafakkirlarining oilaviy munosabatlar–
to g risidagi qarashlari
‘ ‘
1.1. O zbek oilalariga xos ijtimoiy-psixologik xususiyatlarning nazariy
‘
tahlili.
Oila inson uchun muqaddas maskan, kishilik jamiyatining ijtimoiy
poydevoridir. Oilaviy turmushning asosiy maqsadi - bu farzand ko rish
‘
orqali aholini qayta tiklash, avlodlar bilan ajdodlar vorisligi va davomiyligini
hamda yer yuzida insoniyat tarixiy taraqqiyotini ta minlashdan iboratdir.
’
Prezidentimiz I.A.Karimov oilaning tub mohiyati haqida gapirib: "Oila
hayotning abadiyligi, avlodlarning davomiyligini ta minlaydigan, muqaddas
’
urf-odatlarimizni saqlaydigan, shu bilan birga, kelajak nasllar qanday inson
bo lib yetishishiga bevosita ta sir ko rsatadigan tarbiya o chog i ekanini
‘ ’ ‘ ‘ ‘
tan olishimiz darkor", degan edilar.
Darhaqiqat, oila - har bir shaxsda ilk yoshligidan boshlab
shakllanadigan insoniy fazilatlar, ezgu-istaklar, qadriyatlar takomil
topadigan, ming yillar davomida shakllangan o zbek xalqining qadriyatlari
‘
va ma naviy merosi ravnag ini ta minlovchi tarbiya maskanidir. "Halollik,
’ ‘ ’
rostgo ylik, or-nomus, sharmu-hayo, mehru-oqibat, mehnatsevarlik kabi
‘
barcha insoniy fazilatlar, eng avvalo, oilada shakllangan" . Bola
shakllanishining ilk maktabi esa ota-onaning o zaro munosabatlari majmui
‘
bo lib hisoblanadi. "Oila haqida so z yuritar ekanmiz, avvalo ko z
‘ ‘ ‘
o ngimizda ona siymosi shakllanadi... Oila muqaddasligini ta minlovchi
‘ ’
birinchi omil - ona, ahli ayolning pokizaligi, oqilaligi, mehru-muruvvati,
sadoqati va vafodorligidir". Ota-onalar munosabatlarda namoyon bo luvchi
‘
o zaro hurmat, mehr-oqibat, halollik, poklik, mehnatsevarlik, insonparvarlik
‘
kabi oliy toifadagi qadriyatlar ularning o zaro munosabatlarida
‘
uyg unlasha borib, oilada o zaro munosabatlar maromini vujudga keltiradi.
‘ ‘
Oiladagi ushbu ijtimoiy jarayon yosh avlodning moddiy olam, ijtimoiy
turmush haqidagi tasavvurlari, nuqtai nazarlari, tushunchalari,
8

dunyoqarashlari va sharqona odob-axloq qoidalari va ularga amaliyotda
rioya etishning to g ri yo l-yo riqlarini ko rsatadi. Yosh avlodning‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ma naviy qiyofasi, ularning xatti-harakati, xulq-atvori dastlab oilaviy
’
munosabat madaniyatida shakllanadi).
Tarixiy ma lumotlarning guvohlik berishicha, oilaviy munosabatlar
’
madaniyati sharq xalqlarida juda qadimdan rivojlangan ijtimoiy voqelik
ekanligini ko rsatadi. Qadimgi xalqlardan qolgan asori-atiqalarda,
‘
muqaddas diniy manbalarda, o zbek xalqining og zaki ijodi durdonalarida,
‘ ‘
sharqning buyuk mutafakkirlarining asarlarida sharq xalqlari, xususan
o zbek xalqiga xos oilaviy shaxslararo munosabatlarda namoyon bo ladigan
‘ ‘
odob-axloq qoidalari, meyorlari, insoniy fazilatlar ifodasi to g risida
‘ ‘
qimmatli ma lumotlarni uchratish mumkin. Manbalarda oilasiz insoniy
’
hayotni tasavvur qilib bo lmaslik, barkamol farzand tarbiyasi, undagi er-
‘
xotin va o zaro munosabatlar madaniyati, baxtli va farovon turmush
‘
kechirish yo llari, hayotiy misollar yordami bilan hikmatlar va nasihatlar
‘
ko rinishida bayon etilgan.
‘
Oilaviy turmush bilan jamiyat taraqqiyotining doimiy mushtarakligi
tufayli jamiyat taraqqiyotining barcha davrlarida ham oilaviy muammolar
uning ilg or vakillari diqqat-e tiborida bo lgan. Oilaviy hayot jamiyat
‘ ’ ‘
taraqqiyotida va farzandlarning kamolotida uchun shu qadar muhimki,
xuddi shu bois uni biror soniya ham diqqat-e tibordan chetda qoldirib
’
bo lmaydi.
‘
Prezidentimiz I.A.Karimov va davlatimiz rahbarlari tomonidan hozirgi
davrda ham bu masalaga alohida e tibor qaratayotganligi bejiz emas, albatta
’
"Oilaga e tiborimizni tubdan o zgartirish, oilalarni avvalo ijtimoiy jihatdan
’ ‘
himoyalash, e zozlash, qo llab-quvvatlash bugungi kunimiz uchun va
’ ‘
ertangi istiqbolimiz uchun naqadar muhim va dolzarb ekanligini yaxshi
tushunishimiz va anglashimiz darkor".
Ana shunday xalqaro ahamiyatga molik tadbirlarning kun tartibida
turishi oila hayoti, undagi shaxslararo munosabatlar mustahkamligi va uning
farovonligi kabi masalalar ijtimoiy psixologiyaning asosiy kategoriyasi va
9

shaxslararo munosabatning asosi sifatida nihoyatda dolzarb muammo
ekanligidan dalolat beradi.
"Sharqda qadim-qadimdan oila muqaddas Vatan sanalgan. Agar oila
sog lom va mustahkam bo lsa, mahallada tinchlik va hamjihatlikka‘ ‘
erishiladi. Binobarin, mahalla, yurt mustahkam bo lsagina, davlatda
‘
osoyishtalik va barqarorlik hukm suradi". Ko rinib turibdiki, oilaviy hayot
‘
masalalari hozirgi davr fani tadqiqot yo nalishining ustuvor sohalaridan
‘
biriga aylanib bormoqda. Respublikamizda "Oila" ilmiy-amaliy markazining
tashkil etilishi hamda hukumat tomonidan "Oila kodeksi" (1998) qabul
qilinishi bugungi kunda oilalarning mustahkam va barqarorligini saqlash
uchun qilinayotgan muhim amaliy ishlardan hisoblanadi.
Afsuski, oila-nikoh munosabatlarining hozirgi davrga kelib zaiflashib
borayotganligi dunyoning deyarli ko pchilik mamlakatlarida: Amerika
‘
Qo shma shtatlari, Angliya, Fransiya, Germaniya, Boltiq bo yi davlatlari,
‘ ‘
Rossiya va boshqa qator davlatlarda yaqqol namoyon bo lmoqda o zbek
‘ ‘
oilalari hayotida oila-nikoh munosabatlarining zaiflashuvi va uning
buzilishlari yuqorida qayd etilgan davlatlardagiga qaraganda ancha kam
bo lsa-da, afsuski ajralishning asoratlari oila a zolari va qarindosh-
‘ ’
urug lar o rtasida nihoyatda ayanchli oqibatlar, noxush holat va hodisalar
‘ ‘
keltirib chiqarayotganligi kuzatilmoqda. Demak, oilalarning buzilishi va
uning oqibatida yuzaga keladigan turli xildagi asoratlar ijtimoiy psixologiya
va etnopsixologiya fanlarining tadqiqot predmeti sifatida keng o rganishni
‘
taqozo etadi.
O zbekiston psixologlari tomonidan o zbek oilalariga xos muammolarni
‘ ‘
o rganish yuzasidan bir qator muvaffaqiyatli ilmiy izlanishlar olib borilgan.
‘
Ana shu ilmiy ishlarda oila-nikoh munosabatlari, yoshlarni oilaviy hayotga
tayyorlash, o zbek oilalaridagi milliy o ziga xoslik, undagi nizolar va ularni
‘ ‘
keltirib chiqaruvchi muhim sabablar, ajralishlar va ularning salbiy asoratlari
kabi birqator masalalar har tomonlama o rganilib tahlil qilingan .
‘
Biroq, yuqoridagi ilmiy izlanishlarda oila barqarorligiga shaxslararo
munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari maxsus tadqiqot
’
10

predmeti sifatida o rganilmagan. Aslida oilaviy turmushda yuzaga keladigan‘
muammolar, hatto oilaning buzilishi va uning salbiy asoratlari, hamma-
hammasi undagi shaxslararo munosabatlar ta sirining natijasi ekanligini
’
hech qachon unutmasligimiz kerak. Bundan kelib chiqadigan xulosa shundan
iboratki, oila barqarorligi, baxtli va farovon turmush kechirish, albatta,
shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari bilan
’
uzviy bog liq bo lganligi tufayli, aynan shu muammo yuzasidan ilmiy
‘ ‘
tadqiqot ishlarini olib borishni taqozo etadi.
1.2. Sharqona axloq tamoyillari oila barqarorligi omili
–
sifatida.
Ma lumki, muqaddas dinimiz islomda, uning asosiy manbalari hisoblangan
’
"Qur oni Karim" va Hadislarda ham oilaviy turmushning va er-xotin
’
munosabatlarining barcha tomonlari haqida qimmatli ma lumotlar va shar iy
’ ’
qonunlar yoritilgan. Islomda bo lajak oilaning vujudga kelishiga alohida e tibor
‘ ’
berilgan. Shariat bo yicha nikohdan o tishda quyidagi qoidalarga amal qilish
‘ ‘
lozim bo lgan. 1.Nikohlanuvchi-larning o zaro roziligi. 2.Nikoh yoshiga
‘ ‘
to lish. 3.Nikohni guvohlar ishtirokida tuzish. 4.Kelin uchun qalin va mahr
‘
to lash. 5. Diniy e tiqod birligi. 6.Nikohlanuvchilar yaqin qarindosh
‘ ’
bo lmasligi. 7.Tabaqa bo yicha tenglik. 8.Nikohdan o tuvchilarning ruhiy
‘ ‘ ‘
jihatdan sog lom bo lishi.
‘ ‘
Bu shartlarga rioya qilinib tuzilgan nikohgina qonuniy hisoblanib, taraflarni
tegishli huquq va majburiyatlar bilan ta minlagan.
’
Qur oni Karimning oyatida oiladagi er bilan xotinning o rni belgilab
’ ‘
berilgan. Shariat hukmicha, er avvalo oilaning barcha moliyaviy va ma naviy
’
taraflariga javobgar, uni chetdan bo ladigan har qanday xurujlardan himoya
‘
qiladigan shaxsdir. Mana shularning evaziga va erkak kishi uchun fazilat
hisoblanmish og ir-bosiqlik, oila ro zg or tebratishdagi tadbirkorlik kabi sifatlar
‘ ‘ ‘
mavjudligi sababli u oilaning boshlig i sanaladi. Yaxshi xotin esa diyonatli,
‘
erning uyini obod qiladigan va unga bir umr sadoqatli bo lgan ayoldir. Qur oni
‘ ’
11

Karimdan er-xotin yoxud oilaviy munosabatlarga xos ibratli misollarni ko plab‘
keltirish mumkin.
Hatto ajdodlarimizning muqaddas dini hisoblangan zardushtiylikda ham nikoh
va oilaviy burch masalasi muhim axloqiy o rinda turgan. Zardushtiylikda ko p
‘ ‘
xotinlilik qat iy man etilgan. Ayni paytda hayotni bo ydoq o tkazish ham
’ ‘ ‘
qoralangan. Balog atga yetgan qiz ota-ona va jamoaning ra yini pisand qilmay,
‘ ’
qasddan turmushga chiqmay yursa, u qopga solinib, 25 darra kaltaklanish bilan
jazolangan. Agar erkak kishi shu yo lni tutsa, unga tamg a bosilib badnom qilish
‘ ‘
maqsadida beliga zanjir bog lab yurishga majbur etilgan. "Avesto"da qayd
‘
qilinishicha, erkak avvalo uylanish uchun moddiy va ma naviy tomondan to q va
’ ‘
baquvvat bo lmog i lozim edi. Bundan tashqari, mazkur muqaddas kitobda oila
‘ ‘
qurish, jufti halol tanlashda shoshma shosharlikka yo l qo ymaslik, ota-ona,
‘ ‘
keksalar maslahatiga quloq solish xususida ham diqqatga sazovor mulohazalar
mavjud. Shuningdek, unda nikoh va taloqning (ajrashishning) o ziga xos
‘
mezonlari birma-bir keltirib o tilgan.
‘
Zardushtiylikning axloq meyorlari majmuida ayollar masalasiga ham alohida
o rin berilgan. Zardushtiylikda oila muqaddas sanalgani uchun boshqa sabablarga
‘
ko ra, jumladan, ig vo, tuhmat, er-xotinning o zaro kelishmovchiligiga, ota ona
‘ ‘ ‘
bilan chiqisha olmaslik bahonasi bilan nikohni bekor qilinishiga yo l
‘
qo yilmagan.
‘
Umuman Zardushtiylikda ham, Islomda ham nikohda ikki tomon teng va
munosib bo lishi aytib o tilgan. Nikoh tartiblari va hayotiy tajribalariga ko ra,
‘ ‘ ‘
kelin va kuyov nasl nasabda, ijtimoiy mavqeda, bilim-saviyada, did-farosatda, ilm-
e tiqodda, mulkdorlikda bir-birlariga yaqin bo lishi ma qul topilgan. Shu bois,
’ ‘ ’
Sharq xalqlarida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash, ularning tengini topib
uylantirishga jiddiy e tibor berilgan. Ayniqsa, qizlarni oilaviy turmushga
’
tayyorlashda, ularda birinchi navbatda insoniy fazilatlar shakllangan bo lishi,
‘
oilaning muqaddas ekanligi, uni avaylab-asrash aynan uy bekalariga bog liqligi
‘
haqida ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan nasihatnoma, pandnoma va
12

hikmatnomalarda tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan qimmatli nasihatlar hikoya‘
qilinadi.
Jumladan, turk olimi Yusuf Tovasliy to plagan "Hikmatlar xazinasi"dagi
‘
kelin bo luvchi qizga beriladigan ona nasihati kishining e tiborini o ziga
‘ ’ ‘
tortadi. Unda ona turmushga chiqayotgan qiziga quyidagilarni nasihat qiladi:
"Bolajonim, sevikli qizim, meni yaxshilab tingla. Nasihat har kimga lozimdir,
o git hammaga zarurdir. Nasihat bilmaganga o rgatadi, bilganni esiga soladi.
‘ ‘
Olloh bergan qonunga ko ra, hayotga qadam qo yadigan har bir qiz erga, har bir
‘ ‘
erkak ayolga muhtoj bo ladi. Erkaklar ayol uchun, ayollar erkak uchun
‘
yaratilgandir. Hayot mavjud ekan, bu qonunni hech kim buza olmaydi". Shu
sababli sen tug ilib o sgan va voyaga yetgan uyingdan, yayrab-yashnab,
‘ ‘
o ynab-kulib yurgan yeringdan chiqib, o zing bilmaydigan, notanish uyga
‘ ‘
borasan. Kelajakda bu uy senikidir. Sen eringga shunday xizmat qilki, ul ham
senga qul bo lsin. Sen unga yer bo lki, u senga osmon bo lsin !
‘ ‘ ‘
Aytganlarimga amal qilsang ering bilan go zal hayot kechirasizlar, mas ud,
‘ ’
baxtiyor va saodatli turmush ko rasizlar. Bizlar ham (har ikki oila bizning ham,
‘
eringning ham oilasi) huzur-halovatda va baxtiyor bo lamiz. Aks holda ikki
‘
oilada ham huzur-halovat bo lmaydi. Sen o zing bir jahannamda yashagandek
‘ ‘
bo lasan.
‘
Qizim! Endi senga aytadigan o n o gitimga quloq sol! Bularni doimo
‘ ‘
yodingda tut;
1.Qanoat sohibasi bo l. O z xolingga shukur qil. YA ni, ering uyga
‘ ‘ ’
nimaiki olib kelsa, u xoh yeydigan, xoh kiyadigan narsa bo lsin, xushfe llik
‘ ’
bilan, go zal odob bilan qabul qilib ol! Eringga tashakkur aytib, xushnudlik
‘
ko rsat. Zero, baxtli hayot kechirmoqning bir yo li o z holiga shukur
‘ ‘ ‘
etmoqlikdir, holiga shukur etmagan o z nafsini tiymagan kishida ko ngil huzuri,
‘ ‘
qalb rohati bo lmaydi.
‘
2.Eringga itoat qil, qil degan ishlarini qil, qilma deganini qilma! YA ni, ering
’
bilan suhbatlashganda, muloqotda bo lganingda itoatli bo lishingni, uning
‘ ‘
so zlarini odob bilan tinglab ado etishingni sening so zlashib, quloq solishingdan
‘ ‘
13

tushunib oladigan bo lsin. Shunda Alloh Taolo sendan xushnud va uyingiz saodat‘
nuridan porloq bo ladi.
‘
3.Eringning ko zi tushadigan joylarga yaxshi e tibor ber!. YA ni, uyning
‘ ’ ’
ichini, tashqarisini nihoyatda toza tut, shunday qilki, eringning ko ziga bir chirkin
‘
yer ko rinmasin.
‘
4.Ust-boshingni toza tut. Ering faqat xushbo yni sezsin, dimog iga yomon
‘ ‘
hid kelmasin. Chunki yomon hidlar ering ko z o ngida sening obro yingni
‘ ‘ ‘
tushiradi. Sendan irkanishga sabab bo ladi. Shuni yaxshi bilgilki, tozalik va
‘
zariflik eng yaxshi narsalardir, inson ko ziga xush ko rinishlik shular bilandir.
‘ ‘
5.Ovqatni vaqtida tayyorla. YA ni ovqatlanish vaqtini hech qachon
’
kechiktirma. Ering qachon ovqatlanishga o rgangan bo lsa, o sha paytda
‘ ‘ ‘
ovqatini tayyorlagin. U kelishi bilan darhol dasturxon sol. Shuni yaxshi bilginki,
ochlik insonning tez jahlini keltiradi.
6.Uyqu vaqtini, uyg onish paytini yaxshi bilib ol! YA ni, uning qachon
‘ ’
uyquga yotish payti bo lsa, o rnini tayyorlab qo y. Zero, uyqusizlik insonni
‘ ‘ ‘
xafaqon etadi. Asablarning buzilishi, xafaqonlik odamlarning ehtirosi, muhabbatini
sekin-sekin so ndiradi.
‘
7.Eringni moli va ashyosiga juda e tiborli bo l! YA ni, eringning mol
’ ‘ ’
dunyosini yaxshi saqla, ashyolarini avayla, muhofaza qilgil. Chunki uning mol-
dunyosi senikidir. Eringni mol dunyosini isrof etmaslik ish bilish va qadriga yetish
demakdir.
8.Eringni qarindosh va yaqinlariga hurmat ko rsat! YA ni, eringni
‘ ’
qarindoshlari va yaqinlariga hurmat - uning e tiborini qozonmoq demakdir. Ularni
’
hurmat qilish - eringni hurmat qilish demakdir. Bu esa qadr va e tibor
’
qozonishdir.
9.Eringning sirini boshqalarga aytma! YA ni, eringning ba zi sirlarini
’ ’
bilgan vaqtingda ehtiyot bo lib, uni saqla, birovlarga aytib yurma. Agar aytib
‘
qo ysang, uning g azabini keltirib qo yasan, ishonchini yo qotasan. Bunda
‘ ‘ ‘ ‘
tuzayotgan oilangiz buziladi.
14

10.Eringni diniga to g ri keladigan barcha buyruqlarini ado qil! Hech‘ ‘
qachon unga nisbatan itoatsiz bir harakat bo lmasin. Agar bir shunday harakat
‘
bo lsa, senga kin saqlab, oxiri dushman bo ladi. U senga dushmanlik yo lini
‘ ‘ ‘
tutsa, sen ko p zarar ko rasan va qo lingdan hech narsa kelmaydi.
‘ ‘ ‘
Ko rinib turibdiki, xalq og zaki ijodi va diniy g oyalar hamda
‘ ‘ ‘
hikmatnomalar og zaki tarzda avloddan-avlodga ko chib sayqallashgan holda
‘ ‘
saqlanib kelgan bo lsa, xalqimiz orasidan yetishib chiqqan donishmand va
‘
allomalar esa ana shunday qimmatli ma lumotlarni xalq an analari va
’ ’
qadriyatlariga tayangan holda o z asarlarida yoritgan holda ilmiy-madaniy meros
‘
sifatida kelgusi avlodlar uchun qoldirganlar. Ulardan biri - jahon ilm-fani
hazinasiga munosib hissa qo shgan mutafakkir olim Abu Nasr Forobiydir.
‘
Abu Nasr Forobiy (873-950) jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini va inson
kamoloti bosqichlarini, insonlar yashash jarayonida baxt-saodatga erishuv
yo llarini o zining mashhur asari "Fozil odamlar shahri"da bayon etadi. Forobiy
‘ ‘
oqil insonlar haqida gapirib, "Aqlli deb shunday kishilarga aytiladiki, ular fazilatli,
o tkir mulohazali, foydali ishlarga berilgan, yomon ishlardan o zlarini chetga
‘ ‘
olib yuradilar. Bunday kishilarni oqil deydilar" degan edi. Alloma oqillar bor joyda
hech qachon muammolar va kelishmovchiliklar bo lmasligiga ishora qiladi.
‘
Uning g oyalarida oilaning to liqligi, unda qaror topgan sog lom ma naviy
‘ ‘ ‘ ’
muhitning ahamiyatini aks ettiradigan fikrlar ham mavjud. "Har bir inson o z
‘
tabiati bilan shunday tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq
uchun ko p narsalarga muhtoj bo ladi. U bir o zi bunday narsalarni qo lga
‘ ‘ ‘ ‘
kirita olmaydi, ularga ega bo lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug iladi.
‘ ‘
Bunday jamoa a zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga yashash
’
va yetuklikka erishuv uchun zarur bo lgan narsalarni yetkazib beradi" yoki
‘
"odamlarga nisbatan ularni birlashtiruvchi boshlang ich asos insoniylikdir.
‘
Haqiqiy baxtga erishish maqsadida o zaro yordam qiluvchi kishilarni
‘
birlashtirgan shahar (bizningcha, oila) fazilatli shahardir, baxtga erishish
maqsadida birlashgan kishilar jamoasi (bizningcha, oila jamoasi) fazilatli
jamoadir".
15

Forobiy keraksiz urf-odatlardan (hozir ham oilaviy hayotda, er-xotin
munosabatlarida uchraydi) voz kechish, baxt saodatga erishish yo llari haqida‘
gapirib shunday deydi: Rahbarlar (er yoki xotin) "yomon odatlarni o zida
‘
ifodalovchi o tmishni ham o zgartirmog i kerak. Aks holda o tmishni
‘ ‘ ‘ ‘
talablariga rioya etib, uning kayfiyati saqlansa, turmushda hech qanday yengillik,
o zgarish va o sish ham bo lmaydi". Yoki "Baxt saodatga erishuv yo lida
‘ ‘ ‘ ‘
nimaiki (bilim, axloq, kasb-hunar) yordam bersa, uni saqlamoq, mustahkamlamoq
nimaiki zararli bo lsa, uni foydali narsaga aylantirishga harakat qilmoq zarur".
‘
Biz tadqiqotlarimizda o rganadigan muammo nuqtai nazaridan qaraydigan
‘
bo lsak, Forobiyning inson kamoloti, uning jamiyatdagi, oiladagi o rni,
‘ ‘
yoshlarning voyaga yetishiga ta siri to g risidagi fikrlari, insonlar jamoasidagi
’ ‘ ‘
o zaro hamjihatlik, yordam haqidagi hikmatlari hozirgi oilaviy turmush
‘
masalalarini yechishda, undagi munosabatlarni to g ri yo lga qo yishda
‘ ‘ ‘ ‘
farovon turmush kechirish uchun dasturilamal bo lib xizmat qiladi.
‘
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) o z ijtimoiy qarashlarini aks ettirgan yaxlit
‘
ijtimoiy ta limot yaratmagan bo lsa-da, lekin u ijtimoiy masalalar bo yicha
’ ‘ ‘
o zining nuqtai nazarini ko pgina qomusiy asarlarida izhor etishga yoki ular
‘ ‘
yuzasidan tanqidiy fikrlar aytishga harakat qilgan. Abu Rayhon Beruniyning
muayyan qarashlari oilaviy turmush, oila va nikoh, oilaviy qadriyatlar va uning
a zolari o rtasidagi munosabatlariga xosdir. Bunday ishoralarni Beruniy
’ ‘
hikmatlarida ham uchratamiz. "Yaxshi xulq yaxshilik alomatidir"."Buzuq niyatli
va yomon axloqli kishilar o rtaga kirib olishi bilan ish to g ri bo lmaydi".
‘ ‘ ‘ ‘
"Tenglik hukm surgan joyda sotqin, aldamchi ehtiroslar, g am-g ussa
‘ ‘
bo lmaydi oilaviy munosabatlarda ana shunday hikmatlarga amal qilishimiz
‘
maqsadga muvofiqdir. Beruniy o rta Osiyo, Qadimgi Yunon va Hind xalqlari
‘
hayotini yaxshi bilgani uchun ular amal qiladigan urf-odatlar, qadriyatlar va milliy
madaniyatlarining o ziga xos tomonlarini taqqoslab tahlil qiladi. Ushbu tahlillar
‘
oila-nikoh, oiladagi o zaro munosabatlarga ham xosdir. Jumladan, u oilalarning
‘
"poligamiya" (erkak yoki ayol bir paytning o zida bittadan ortik er yoki xotinga
‘
ega bo lishiga yo l qo yiladigan nikoh shaklini bildiradi) turi haqida ham
‘ ‘ ‘
16

qimmatli ma lumotlarni keltiradi. Masalan, Janubiy Hindiston madaniyatida tud’
erkaklari biologik nuqtai nazardan otalikni o rnatish bilan qiziqmaganlar. Ularda
‘
bolaga otalik rasmini amalga oshirish chog ida o qli kamonni homilador ayolga
‘ ‘
tantanali suratda bergan erkak bolaning otasi hisoblangan. Agar keyinchalik
boshqa bir erkak bolaga otalik qilishni xohlab qolsa, bu rasm ayolning navbatdagi
homiladorligida takrorlangan. Bu ma lumotlar izlanuvchilarda ijtimoiy tarixiy
’
taraqqiyot davomida oilaviy turmushning takomillashuvi, oila-nikoh
munosabatlarining barqarorlashuvi va monogamiya oila turining kelib chiqishi
tarixi haqida ilmiy tasavvurlar shakllanishiga yordam beradi.
Beruniy qarashlarida oilaviy munosabatlar barqarorligining yetakchi omillari
oqillik va mehnatsevarlikning ahamiyati haqida ham qimmatli fikrlar
mavjud."Muayyan vazifalarni bajarish zaruriyati inson faoliyatining bir umrga
yashash qoidasidir. Insonning qadr-qimmati o z vazifasini a lo darajada
‘ ’
bajarishidan, shuning uchun ham insonning eng asosiy vazifasi va o rni mehnat
‘
bilan belgilanadi. Zero, inson o z hohishiga mehnat tufayli erishgan".
‘
Ushbu muammoga oid mulohazalar Abu Ali Ibn Sinoning (980-1037)
"Donishnoma", "Risolai ishq", "Tib qonunlari", "Uy xo jaligi" kabi qator asarlari
‘
Markaziy Osiyo xalqlari axloq-odobi, tarbiya psixologiyasi, falsafa va tabobat
olamida alohida o rin tutadi. Ibn Sino oilaviy munosabatlarning turli va muhim
‘
tomonlarini yoritar ekan, avvalo oila boshlig i erning oldidagi mas uliyatli
‘ ’
vazifalarga e tiborini qaratadi. Uning fikricha, birinchi navbatda er oiladagi
’
tarbiyaviy ishlarga doir ham nazariy, ham amaliy ma lumotlarga ega bo lishi
’ ‘
shart. Shundagina, u haqiqiy oila boshlig i bo la oladi. Er-xotin munosabati
‘ ‘
tenglik hamjihatlik va o zaro hurmat asosida qurilishi haqida to xtalib, "Erkak
‘ ‘
kishi oila boshlig idir, u oilaning barcha ehtiyojlarini qondirmog i lozim, chunki
‘ ‘
bu uning birlamchi vazifasidir. Ayol esa erkakni yaxshi, munosib yo ldoshi va
‘
bola tarbiyasi borasida eng yaxshi voris va yordamchisidir" deb yozadi Ibn Sino.
Ibn Sino oilaviy munosabatlar maromi oiladagi tinch totuvlik, mehr-
muruvvat, oila g ururi va sha ni ko p jihatdan ayollarga ham bog liq ekanligi
‘ ’ ‘ ‘
haqida ko p yozgan. Jumladan, "Oila xo jaligi" asarida ayollar axloqan eng
‘ ‘
17

maqbul, yuqori insoniy fazilatlarga ega bo lmoqlari lozim, deb yozadi. Mazkur‘
asarning "Ayollarning yaxshi fazilatlari haqida" nomli bo limida ularning
‘
quyidagi fazilatlari bayon qilinadi; ayol aqlan dono, uyatchan, iboli, iffatli bo lib,
‘
ko p gapirmasligi lozim; u eriga bo ysunmog i, uni sevmog i, farzandlar
‘ ‘ ‘ ‘
tug ib, doimo halol, pok, to g ri so z, kamtar bo lishi kerak; injiq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
bo lmasligi, o z iffat va obro sini to kmasligi lozim; u hech qachon eriga
‘ ‘ ‘ ‘
nisbatan dimog dorlik, viqor hissini ko rsatmasligi, o z ishlarini yaxshi, o z
‘ ‘ ‘ ‘
vaqtida bajarib, oilaning moddiy boyliklarini tejamkorlik bilan ishlatmog i lozim;
‘
o z xulq-atvori bilan o z erining qalbida hadiksirash hissiga o rin qoldirmasligi
‘ ‘ ‘
kerak ("Ibn Sino va tadbiri manzil".
Mutafakkir olimning sog liqni saqlashga doir risolalarida jinsiy aloqalarning
‘
meyorlari, unga qat iy amal qilish, jinsiy aloqalarda o zgarishning sabablari,
’ ‘
ularni yo lga qo yish tadbirlari haqida ham qimmatli ko rsatmalar berilgan.
‘ ‘ ‘
Uning fikricha, er-xotin ularni yodda tutishi va unga amal qilishi oilaviy
munosabatlar barqarorligiga ijobiy ta sir etadi. Shuningdek, Ibn Sino "kitob ush-
’
shifo" asarida oila inqirozi va buzilishiga sabab bo ladigan omillarni ham
‘
ko rsatib o tgan.
‘ ‘
Bularga: 1.Agarda er va xotinlikdan dunyoga farzand kelmagan bo lsa.
‘
2.Agarda xotin eriga hiyonat qilib,uning e tiborini pasaytirsa.
’
3.Xotin kishi tarbiyasiz bo lsa-yu, tarbiya olishni istamasa.
‘
4.Er va xotin bir-birlariga yoqmaydigan xarakterli bo lsa.
‘
Ko rinib turibdiki, Ibn Sino asarlarida oila-nikoh va oilaviy turmushda er-
‘
xotin munosabatlarini ibratli misollar asosida yoritgan hamda ayollar mavqei
undagi munosabatlarda muhim o rin tutishini asoslab bergan.
‘
Kaykovus qalamiga mansub Qobusnoma asari (1082-1083 yillarda yozilgan)
Sharq xalqlari orasida ma lum va mashhurdir. Qobusnomada qator ibratli va
’
hayotiy pand nasihatlar bilan birgalikda "ishq va uning odatlari zikrida", "xotin
olmoq zikrida" ham qimmatli ma lumotlar berilgan. "Ey farzand, to kishining
’
ta bi latif bo lmaguncha oshiq bo lmag usidir, nedinkim ishq beshak ta bi
’ ‘ ‘ ‘ ’
latiflikdan paydo bo lur. Har narsaki ta bi latiflikdan paydo bo lsa, ul beshak
‘ ’ ‘
18

latif bo lur". Bu yerda insonning qalbi toza, pok va axloqan yuksak bo lsa, uning‘ ‘
ko ngli, sifat va fazilatlari ham, hissiy kechinmalari ham sof va chiroyli
‘
bo lishiga ishora qilingan. "Bas, agar oshiq bo lsang shundoq kishiga bo lgilki,
‘ ‘ ‘
ul ma shuqalikka loyiq bo lsin". Bunda bo lg usi er-xotinning nikohigacha
’ ‘ ‘ ‘
davrda bir-birini ko rib-bilib, sinab ma shuqaning oqila, orasta, tejamkor,
‘ ’
saranjom-sarishta, bola tarbiyasini, uy-ro zg or ishlarini o rniga qo yadigan
‘ ‘ ‘ ‘
kamtarin va eriga sadoqatli bo lishi nazarda tutiladi.
‘
Ey farzand, agar xotin olmoq tilasang, o z hurmatingni yaxshi saqlagil.
‘
Garchi mol aziz bo lsa ham xotin va farzandingdan darig tutma. Ammo xotinni
‘ ‘
pok dil, farzandni farmonbardor va mehribon tutgil bu ish sening qo lingdadir. Bu
‘
o rinda xotinga xos munosabatda bo lish erning ixtiyorida ekanligi
‘ ‘
ogohlantirilgan.
Xotin talab qilsang, xotinni molini talab qilmagil, xotin pok nixod (toza tabiat
va pok dil) bo lsin. Kadbonu (uy bekasi va ishchan xotin)eriga do st bo lgay.
‘ ‘ ‘
Hayolig , taqvador, tili qisqa, molni yaxshi saqlaguvchi bo lsin. Debdurlarki,
‘ ‘
yaxshi xotin erning va umrning rohati bo lur. Bunda esa bo lg usi turmush
‘ ‘ ‘
o rtog ini tanlashda erning oldidagi mas uliyat va latif xotin bo lishga xos
‘ ‘ ’ ‘
fazilatlar bayon qilingan.
Agar sen xotiningga rashklik qilmasang, u senga samimiyat bilan
munosabatda bo lur. U senga ota-onang va farzandlaringdin ham mushfiqroq
‘
bo lur va senga undin do stroq kishi topilmas. Agar unga g ayrroq (rashk,
‘ ‘ ‘
qizg anish) ko rguzsang, senga ming dushmandin dushmanroq bo lur va
‘ ‘ ‘
begona dushmandin hazar qilsa bo lur, lekin undin hazar qilib bo lmas. Bunda
‘ ‘
er-xotinning o zaro munosabatlarini ziddiyatlarning shakllanishiga olib keluvchi
‘
sabablar va omillar haqida gap boradi.
Yusuf xos Hojibning mashhur asari "Qutadg u bilig" (baxt saodatga
‘
yo llovchi bilim)da er yoki xotin tanlashda uning qaysi sifat va fazilatlariga
‘
e tibor berish zarurligi, inson shaxsiga xos sifat va fazilatlarning oilaviy hayotni
’
boshqarishdagi roli, o rni va ahamiyati, er-xotin o zaro munosabatlarining
‘ ‘
meyorlari, farovon turmush kechirishning muhim shartlari haqida qimmatli fikrlar
19

aytilganki, ular hozirgi oila turmushi va er-xotin munosabatlari uchun ham
ahamiyatlidir. Asarda "Sen xotin olsang, o zingdan quyisini ol, zoti oliysiga‘
boqma, sen qul bo lib qolasan". Asli, urug i hamda zoti yaxshi bo lsin, uyatli,
‘ ‘ ‘
andishali, pokizasini istagin.
Yuzi chiroyini istama, xulqi yaxshisini ista, fe l-atvori yaxshi bo lsa,
’ ‘
sening yuzingni yoritadi. Fe lu-atvori yaxshi bo lsa, u to kis bo ladi. Fe lu-
’ ‘ ‘ ‘ ’
atvori to g ri bo lsa, juda munosib bo ladi, xotin chiroyi xulqdir, buni bilgan
‘ ‘ ‘ ‘
biladi.
Agar yaxshi andishali ayol topishga muyassar bo lsang, boy berma (darhol
‘
olgin) ey ezgu kishi andishali, pokiza bo lsa, unday kishi asl bo ladi. Sen
‘ ‘
xotinning andishali-aqllisini ista, ey dono, andishali aqlli xotin topilsa - farosat,
andisha, boylik, chiroy, nasl-nasab jam bo ladi. "Sen xotinni qadrli tut, nima
‘
so rasa muhayyo et".
‘
Asarda xotin bilan bir qatorda er ham bilimdon, farosatli, aql-idrokli, zukko
bo lishi, oila tartibini saqlash va uni yuritishda intizomli (intizom o rnatuvchi),
‘ ‘
uni kuzatib borishi kerakligi, oilaning iqtisodiy jihatdan to kisligini
‘
ta minlovchi, xotiniga va farzandlariga mehribon, xushmuomalali, to g ri so z
’ ‘ ‘ ‘
bo lishi uning farovonligi va barqarorligini ta minlovchi muhim omillar ekanligi
‘ ’
alohida ta kidlab o tilgan.
’ ‘
Alisher Navoiy (1441-1501) "Mahbub ul qulub", ya ni "qalblar sevgilisi" va
’
"Vaqfiya" asarlarida oilaviy turmushi bilan bog liq er va xotinning vazifalari,
‘
burchlari, o zaro munosabat-muloqot madaniyati, ularning muvofiqligi va
‘
nomuvofiqligi, uning oqibatlari haqida qimmatli nasihat va ma lumotlarni yozib
’
qoldirgan. Jumladan, Alisher Navoiy "Mahbub ul qulub" asarining 37 fasl
"uylanganlik va xotinlar to g risida" ayolning fazilatlari va uning oiladagi o rni
‘ ‘ ‘
haqida quyidagilarni yozadi; "er bilan xotin bir-biriga mos tushsa, o rtada boylik
‘
va saranjomlik bo lur, uy bezagi undan va uylanganning (erning) tinchligi undan.
‘
Husni bo lsa, ko ngilga yoqimli bo lur, yaxshiligi bo lsa, jon ozig idir.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Aqlli bo lsa, turmush intizomli va ro zg or kerak yarog i tartibli va saranjomli
‘ ‘ ‘ ‘
bo ladi. Ana shunday turmush o rtog i bo lsa - g am kulfatda sirdosh va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
20

hamdaming bo lur, maxfiy va yashirin dard va mashaqqatda hamnafas va‘
hamrohing bo lur. Turmushdan har jafo yetsa, hasratdoshing ul va osmondan har
‘
bir balo kelsa, ko makdoshing ul. Ko ngling g amidan ul g am chekadi.
‘ ‘ ‘ ‘
Nosoz juft uy uchun ham ochiq va ham yashirin qo rqinchli kasallikdir.
‘
Uyatsiz bo lsa, ko ngil undan ozorlanadi, yaramas bo lsa, ruh undan azob
‘ ‘ ‘
tortadi. Tili yomon bo lsa kuyovning ko ngli yaralanadi, yomon ishlik bo lsa,
‘ ‘ ‘
erga yuz qarolik keladi. Mayxo r bo lsa, uy obodonligi yo qoladi va buzuqi
‘ ‘ ‘
bo lsa uy ichi rasvogarlikka aylanadi".
‘
Alisher Navoiy mazkur asarida (11 qismida) har bir kishi uchun zarur
bo lgan yaxshi fe llar va yomon xislatlar to g risida qanoat, sabr, tavozu va
‘ ’ ‘ ‘ ’
odob, ishq, vafo, hayo, yumshoq ko ngillilik va bir qator yomon illatlar
‘
to g risida qimmatli maslahatlar beradi.
‘ ‘
Alisher Navoiyning fikrlarini psixologik nuqtai nazardan tahlil qiladigan
bo lsak, o sha zamonlarda ham, hozir ham yigit va qizlarning o zlariga har
‘ ‘ ‘
tomonlama mos turmush o rtoq tanlashi, ularda zarur sifat va fazilatlar
‘
mujassamligi oilaning baxti va farovonligidir. Bir-biriga nomunosib er yoki xotin
oilaning tanazzulidir.
Husayn Voiz Koshifiy (1440-1505) o zining hayotdan olgan saboqlari,
‘
tajribalari asosida insonparvarlik, ijtimoiy hayot, oilaviy odob, adolat, halollik,
sofdillik, to g rilik, rostgo ylik haqidagi fikrlarini qiziqarli hikoyalar,
‘ ‘ ‘
rivoyatlar, pandu-nasihatlar yordamida bayon etgan. U salbiy axloqiy xislatlarni
qoralaydi va ularning inson hayoti va jamiyat uchun katta zarar olib kelishini qator
ibratli rivoyatlar bilan ko rsatadi. Koshi-fiy jamiyatda, odamlar o rtasida va
‘ ‘
oiladagi o zaro munosabatlarda
‘
O zbek xalqining go zal axloqiy qadriyatlar iymon, insof, andisha, uvol,
‘ ‘ –
oriyat, hayo, iffat, or-nomus kabi tushunchalar o ziga xosligi bilan ajralib turadi.
‘
Birgina nomus degan tushunchani olaylik. Bu tushuncha «or», «oriyat», «hayo»,
«ibo», «iffat», «uyat», «poklik», «pokdomonlik» va unga yaqin so z bilan
‘
ifodalanadi. Negaki, nomus yuksak insoniy qadriyatlardan biri. «benomus»,
–
«uyatsiz», «behayo», «nopok», degan so zlar haqorat sanaladi. «Yetti nomus-
‘
21

bir o lim», «yigit kishining uyalgani-o lgani», «uyat o limdan qattiq» degan‘ ‘ ‘
gaplar bor. Buyuk bobomiz Abu Rayxon Beruniy «Hindiston» asarida yozgan edi:
«Biron xalqning u yoki bu udumlariga baho berishda, bunisi menga yoqadi, unisi
yoqmaydi, deyishga hech kimning haqqi yo q, negaki har bir xalq udumlari,
‘
an analari ming yillar davomida shakllangan va unga millatning hayot tarziga
’
aylangan». Shu mantiqdan kelib chiqadigan bo lsak o z qadriyatlarimizni
‘ ‘
ulug lab, boshqalarnikini kamsitish to g ri bo lmaydi.
‘ ‘ ‘ ‘
Har bir millatning o ziga xos udumlari bor. Inson uchun zarur bo lgan
‘ ‘
huzur-halovat, osoyishtalik, ahillik, g amxo rlik, izzat-hurmat, qadr-qimmat,
‘ ‘
samimiy mehr-oqibat xullas olijanob insoniy tuyg u va xislatlar sog lom
– ‘ ‘
muhit va sog lom turmush tarzidan boshlanadi. Uning ildizlari esa sog lom oila,
‘ ‘
oilaning dono va oqilona munosabatlarida kurtak otadi, unib-o sib, meva
‘
beraboshlaydi. Bular esa sog lom turmush tarzining ma naviy-ruhiy va axloqiy
‘ ’
jihatlariga suyangan holda rivojlanadi va yangicha mazmun-mohiyat kasb etib
takomillashib boradi. Inson xuddi o zini ko zguda ko rgandek boshqalar bilan
‘ ‘ ‘
muloqotda anglab yetadi. Sog lom turmush tarzini hozirgi sharoitda davrimiz
‘
talabiga xos va mos axloqiy mezonlarga tayangan holda axloqiy qadriyatlarni
takomillashtirib, kishilar o rtasidagi munosabatlarni axloqiy jihatdan
‘
sog lomlashtirish lozimdir. Bu jarayon kishilar jismu-ruhini tetik, fe l-atvorini
‘ ’
yetuk yaxshilik va yomonlikni farqlash tuyg usiga ega bo lishni taqozo
‘ ‘
qilmoqda. Zero insonlarni avvalo haqiqiy inson qilib yetishtirish, ular turmush
tarzida axloqiy fazilatlarni kamol topdirish, aql-idrokni yaxshi xulq, yaxshi xulq,
yaxshi bilim, yaxshi amal bilan boyitish lozim. Bu esa jamiyatimiz ravnaqida
muhim ahamiyat kasb etayotgan tamoyil ma naviyat va ma naviy qadriyatlar,
’ ’
ta lim-tarbiya ishining uyg unligi va samaradorligiga bog liqdir. Shuningdek,
’ ‘ ‘
salbiy illatlarga kurashchanlik ruhini yaratish, beparvolik, loqaydlik va
murosasizlikka qarshi kurashish lozimligini taqozo qilmoqda. Axloqiy burch,
ma suliyatni ichki e tiqodga aylantirish sog lom turmush tarzining axloqiy
’ ’ ‘
asoslarini mustahkamlash imkoniyatini yaratadi.
22

Axloqiy asoslarga amal qilgan har bir inson o z turmush tarzini mazmun-– ‘
mohiyatini boyitish, go zal fazilatlar asnosida yetuklik va mukammallik sharafiga
‘
erishishga intilib yashaydi. Abdurauf Fitrat aytganidek inson bu dunyoga
ma naviy takomillashish uchun yuborilgan. Inson hayotining mazmuni bu dunyo
’
hayotida va u dunyo hayotida ma noli yashab o tishdan iboratdir.
’ ‘
Shaxsning shakllanishi u yashayotgan jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy,
ma naviy va madaniy muhitning ta sirida kechadi. Bu jarayonning birinchi
’ ’
bosqichi oiladir. Oilada go dakning dunyoga kelgan kunidan boshlab, axloqiy va
‘
ongli faoliyatiga asos solinadi. Dunyoga yangidan kelgan go dak sog lom
‘ ‘
bo lishi, buning uchun uning onasi ham sog lom bo lishi va ruhiyatining tetik
‘ ‘ ‘
bo lishiga ko p omillarga bog liq. Buyuk alloma, mutafakkir va qomusiy olim
‘ ‘ ‘
Abu Ali ibn Sino shu munosabat bilan o zining «Tib qonunlari» nomli asarida
‘
«chaqaloqning ona qornida rivojlanishi va tug ilgandan keyingi davrlarda shaxs
‘
sifatida shakllanishi ona ruhiyatiga bog liq»1, deb ta kidlaydi.
‘ ’
Xullas, yosh avlodni sog lom qilib tarbiyalash butun xalqning, jamoatchilik
‘
va nodavlat tashkilotlar, davlat tizimidagi vazirlik va institutlarga taalluqli ekan-
ligini chuqur anglab, bu masalaga mas uliyat bilan yondashish eng dolzarb
’
masala va vazifadir. Tarbiya jarayonida yoshlarda ishonch hosil qilish, o qish va
‘
o rganish, yaxshi jihatlarni rag batlantirish, sabab va natijalarni o rganish,
‘ ‘ ‘
saboqlar chiqarish doimiy ish ekanligini unutmaslik lozim.
Prezidentimiz I.A.Karimov alohida ta kidlab o tganlaridek, "Sharqda
’ ‘
qadim-qadimdan oila muqaddas Vatan sanalgan. Halollik, rostgo ylik, or-
‘
nomus, sharmu-hayo, mehru-oqibat, mehnatsevarlik kabi barcha insoniy
fazilatlar, eng avvalo, oilada shakllangan".
Darhaqiqat, Sharqning buyuk allomalari va ma rifatparvarlari
’
hisoblangan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Kaykovus, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy, Husayn Voiz Koshifiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur, Rizouddin ibn Faxruddin, Ahmad Donish,
Abdulla Avloniy, Fitrat va boshqalarning asarlarida Markaziy osiyoda
yashab kelayotgan xalqlar, jumladan, o zbek xalqining oilaviy hayoti, undagi
‘
23

o zaro munosabatlarning (ayniqsa er-xotin) milliy psixologik xususiyatlari,‘
er-xotinning burch va vazifalari, oilaning turmush tarzi va tarbiyaviy muhiti
va boshqalar haqida qimmatli fikrlar mavjud.
Oilaviy turmush va undagi shaxslararo munosabatlar madaniyatiga xos
masalalar buyuk muhaddis allomalar Muhammad ibn Ismoil Buxoriy, At-
Termiziy ijodlarida hamda tasavvuf falsafasining yirik namoyandalari
bo lmish Ahmad Yassaviy, Baxovuddin Naqshband, Najmiddin Kubro
‘
tariqatlarida ham keng yoritilgandir.
Sharq mutafakkirlarining ilmiy-madaniy merosini o rganar ekanmiz,
‘
ularda bayon qilingan oilaviy turmush qoidalari, undagi shaxslararo
munosabatlar madaniyati, farzand kamoloti, erkak bilan ayol munosabati,
insoniy fazilatlarning shakllanishi haqidagi qimmatli fikrlar sharq xalqlari,
xususan, o zbek xalqining og zaki ijodi, eposining (o zbek xalq maqollari,
‘ ‘ ‘
ertaklari, dostonlari, afsonalari, rivoyatlari) uzviyligi asosida tarkib topgan
ilmiy-madaniy meros ekanligini ko ramiz.
‘
Chunonchi, o zbek xalqining og zaki ijodi va eposlarida mardlik,
‘ ‘
halollik, kamtarlik, ishonch, sevgiga-sadoqat, do stlik, adolatlilik,
‘
mehnatsevarlik, hamfikrlilik, orastalik, go zallik, oqillik, e tiqod, hurmat-
‘ ’
ehtirom, oila sha ni va g ururini himoya qilish, tug ilgan joyiga muhabbat,
’ ‘ ‘
ezgulikka intilish, halol va pok yashash ulug langan. Bu voqelikni biz
‘
Alpomish, Kuntug mish, Go ro g li, Oysuluv, Layli va Majnun, Yusuf va
‘ ‘ ‘ ‘
Zulayho kabi qator o zbek xalq dostonlarining qahramonlari misolida
‘
ko rishimiz mumkin.
‘
"Qadimiy eposlarda ayollar bilan erkaklar teng ijtimoiy mavqega ega
shaxslar sifatida gavdalanadi, ayollar erlaridan qolishmaydigan jasoratli qilib
tasvirlangan" .
Sevib turmush qurish, sevgida vafodorlik, oilaviy totuvlik kabi insoniy
xislatlar o rta Osiyo xalqlari, xususan, o zbek urug lari va elatlarining
‘ ‘ ‘
xarakterli xususiyati sifatida saqlanib qolgan.
Ma lumki, muqaddas dinimiz islomda, uning asosiy manbalari
’
hisoblangan "Qur oni Karim" va Hadislarda ham oilaviy turmushning va
’
24

er-xotin munosabatlarining barcha tomonlari haqida qimmatli ma lumotlar’
va shar iy qonunlar yoritilgan. Islomda bo lajak oilaning vujudga kelishiga
’ ‘
alohida e tibor berilgan. Shariat bo yicha nikohdan o tishda quyidagi
’ ‘ ‘
qoidalarga amal qilish lozim bo lgan. 1.Nikohlanuvchi-larning o zaro
‘ ‘
roziligi. 2.Nikoh yoshiga to lish. 3.Nikohni guvohlar ishtirokida tuzish.
‘
4.Kelin uchun qalin va mahr to lash. 5. Diniy e tiqod birligi.
‘ ’
6.Nikohlanuvchilar yaqin qarindosh bo lmasligi. 7.Tabaqa bo yicha tenglik.
‘ ‘
8.Nikohdan o tuvchilarning ruhiy jihatdan sog lom bo lishi.
‘ ‘ ‘
Bu shartlarga rioya qilinib tuzilgan nikohgina qonuniy hisoblanib,
taraflarni tegishli huquq va majburiyatlar bilan ta minlagan.
’
Qur oni Karimning oyatida oiladagi er bilan xotinning o rni belgilab
’ ‘
berilgan. Shariat hukmicha, er avvalo oilaning barcha moliyaviy va
ma naviy taraflariga javobgar, uni chetdan bo ladigan har qanday
’ ‘
xurujlardan himoya qiladigan shaxsdir. Mana shularning evaziga va erkak
kishi uchun fazilat hisoblanmish og ir-bosiqlik, oila ro zg or tebratishdagi
‘ ‘ ‘
tadbirkorlik kabi sifatlar mavjudligi sababli u oilaning boshlig i sanaladi.
‘
Yaxshi xotin esa diyonatli, erning uyini obod qiladigan va unga bir umr
sadoqatli bo lgan ayoldir. Qur oni Karimdan er-xotin yoxud oilaviy
‘ ’
munosabatlarga xos ibratli misollarni ko plab keltirish mumkin.
‘
Hatto ajdodlarimizning muqaddas dini hisoblangan zardushtiylikda
ham nikoh va oilaviy burch masalasi muhim axloqiy o rinda turgan.
‘
Zardushtiylikda ko p xotinlilik qat iy man etilgan. Ayni paytda hayotni
‘ ’
bo ydoq o tkazish ham qoralangan. Balog atga yetgan qiz ota-ona va
‘ ‘ ‘
jamoaning ra yini pisand qilmay, qasddan turmushga chiqmay yursa, u
’
qopga solinib, 25 darra kaltaklanish bilan jazolangan. Agar erkak kishi shu
yo lni tutsa, unga tamg a bosilib badnom qilish maqsadida beliga zanjir
‘ ‘
bog lab yurishga majbur etilgan. "Avesto"da qayd qilinishicha, erkak
‘
avvalo uylanish uchun moddiy va ma naviy tomondan to q va baquvvat
’ ‘
bo lmog i lozim edi. Bundan tashqari, mazkur muqaddas kitobda oila
‘ ‘
qurish, jufti halol tanlashda shoshma shosharlikka yo l qo ymaslik, ota-ona,
‘ ‘
keksalar maslahatiga quloq solish xususida ham diqqatga sazovor
25

mulohazalar mavjud. Shuningdek, unda nikoh va taloqning (ajrashishning)
o ziga xos mezonlari birma-bir keltirib o tilgan.‘ ‘
Zardushtiylikning axloq meyorlari majmuida ayollar masalasiga ham
alohida o rin berilgan. Zardushtiylikda oila muqaddas sanalgani uchun
‘
boshqa sabablarga ko ra, jumladan, ig vo, tuhmat, er-xotinning o zaro
‘ ‘ ‘
kelishmovchiligiga, ota ona bilan chiqisha olmaslik bahonasi bilan nikohni
bekor qilinishiga yo l qo yilmagan.
‘ ‘
Umuman Zardushtiylikda ham, Islomda ham nikohda ikki tomon teng
va munosib bo lishi aytib o tilgan. Nikoh tartiblari va hayotiy tajribalariga
‘ ‘
ko ra, kelin va kuyov nasl nasabda, ijtimoiy mavqeda, bilim-saviyada, did-
‘
farosatda, ilm-e tiqodda, mulkdorlikda bir-birlariga yaqin bo lishi ma qul
’ ‘ ’
topilgan. Shu bois, Sharq xalqlarida yoshlarni oilaviy turmushga tayyorlash,
ularning tengini topib uylantirishga jiddiy e tibor berilgan. Ayniqsa, qizlarni
’
oilaviy turmushga tayyorlashda, ularda birinchi navbatda insoniy fazilatlar
shakllangan bo lishi, oilaning muqaddas ekanligi, uni avaylab-asrash aynan
‘
uy bekalariga bog liqligi haqida ajdodlarimizdan bizgacha yetib kelgan
‘
nasihatnoma, pandnoma va hikmatnomalarda tarbiyaviy ahamiyatga ega
bo lgan qimmatli nasihatlar hikoya qilinadi.
‘
Jumladan, turk olimi Yusuf Tovasliy to plagan "Hikmatlar
‘
xazinasi"dagi kelin bo luvchi qizga beriladigan ona nasihati kishining
‘
e tiborini o ziga tortadi. Unda ona turmushga chiqayotgan qiziga
’ ‘
quyidagilarni nasihat qiladi: "Bolajonim, sevikli qizim, meni yaxshilab tingla.
Nasihat har kimga lozimdir, o git hammaga zarurdir. Nasihat bilmaganga
‘
o rgatadi, bilganni esiga soladi. Olloh bergan qonunga ko ra, hayotga
‘ ‘
qadam qo yadigan har bir qiz erga, har bir erkak ayolga muhtoj bo ladi.
‘ ‘
Erkaklar ayol uchun, ayollar erkak uchun yaratilgandir. Hayot mavjud ekan,
bu qonunni hech kim buza olmaydi". Shu sababli sen tug ilib o sgan va
‘ ‘
voyaga yetgan uyingdan, yayrab-yashnab, o ynab-kulib yurgan yeringdan
‘
chiqib, o zing bilmaydigan, notanish uyga borasan. Kelajakda bu uy
‘
senikidir. Sen eringga shunday xizmat qilki, ul ham senga qul bo lsin. Sen
‘
unga yer bo lki, u senga osmon bo lsin !
‘ ‘
26

Aytganlarimga amal qilsang ering bilan go zal hayot kechirasizlar,‘
mas ud, baxtiyor va saodatli turmush ko rasizlar. Bizlar ham (har ikki oila
’ ‘
bizning ham, eringning ham oilasi) huzur-halovatda va baxtiyor bo lamiz.
‘
Aks holda ikki oilada ham huzur-halovat bo lmaydi. Sen o zing bir
‘ ‘
jahannamda yashagandek bo lasan.
‘
Qizim! Endi senga aytadigan o n o gitimga quloq sol! Bularni doimo
‘ ‘
yodingda tut;
1.Qanoat sohibasi bo l. O z xolingga shukur qil. YA ni, ering uyga
‘ ‘ ’
nimaiki olib kelsa, u xoh yeydigan, xoh kiyadigan narsa bo lsin, xushfe llik
‘ ’
bilan, go zal odob bilan qabul qilib ol! Eringga tashakkur aytib, xushnudlik
‘
ko rsat. Zero, baxtli hayot kechirmoqning bir yo li o z holiga shukur
‘ ‘ ‘
etmoqlikdir, holiga shukur etmagan o z nafsini tiymagan kishida ko ngil
‘ ‘
huzuri, qalb rohati bo lmaydi.
‘
2.Eringga itoat qil, qil degan ishlarini qil, qilma deganini qilma! YA ni,
’
ering bilan suhbatlashganda, muloqotda bo lganingda itoatli bo lishingni,
‘ ‘
uning so zlarini odob bilan tinglab ado etishingni sening so zlashib, quloq
‘ ‘
solishingdan tushunib oladigan bo lsin. Shunda Alloh Taolo sendan xushnud
‘
va uyingiz saodat nuridan porloq bo ladi.
‘
3.Eringning ko zi tushadigan joylarga yaxshi e tibor ber!. YA ni,
‘ ’ ’
uyning ichini, tashqarisini nihoyatda toza tut, shunday qilki, eringning
ko ziga bir chirkin yer ko rinmasin.
‘ ‘
4.Ust-boshingni toza tut. Ering faqat xushbo yni sezsin, dimog iga
‘ ‘
yomon hid kelmasin. Chunki yomon hidlar ering ko z o ngida sening
‘ ‘
obro yingni tushiradi. Sendan irkanishga sabab bo ladi. Shuni yaxshi
‘ ‘
bilgilki, tozalik va zariflik eng yaxshi narsalardir, inson ko ziga xush
‘
ko rinishlik shular bilandir.
‘
5.Ovqatni vaqtida tayyorla. YA ni ovqatlanish vaqtini hech qachon
’
kechiktirma. Ering qachon ovqatlanishga o rgangan bo lsa, o sha paytda
‘ ‘ ‘
ovqatini tayyorlagin. U kelishi bilan darhol dasturxon sol. Shuni yaxshi
bilginki, ochlik insonning tez jahlini keltiradi.
27

6.Uyqu vaqtini, uyg onish paytini yaxshi bilib ol! YA ni, uning‘ ’
qachon uyquga yotish payti bo lsa, o rnini tayyorlab qo y. Zero, uyqusizlik
‘ ‘ ‘
insonni xafaqon etadi. Asablarning buzilishi, xafaqonlik odamlarning ehtirosi,
muhabbatini sekin-sekin so ndiradi.
‘
7.Eringni moli va ashyosiga juda e tiborli bo l! YA ni, eringning mol
’ ‘ ’
dunyosini yaxshi saqla, ashyolarini avayla, muhofaza qilgil. Chunki uning
mol-dunyosi senikidir. Eringni mol dunyosini isrof etmaslik ish bilish va
qadriga yetish demakdir.
8.Eringni qarindosh va yaqinlariga hurmat ko rsat! YA ni, eringni
‘ ’
qarindoshlari va yaqinlariga hurmat - uning e tiborini qozonmoq demakdir.
’
Ularni hurmat qilish - eringni hurmat qilish demakdir. Bu esa qadr va
e tibor qozonishdir.
’
9.Eringning sirini boshqalarga aytma! YA ni, eringning ba zi sirlarini
’ ’
bilgan vaqtingda ehtiyot bo lib, uni saqla, birovlarga aytib yurma. Agar
‘
aytib qo ysang, uning g azabini keltirib qo yasan, ishonchini yo qotasan.
‘ ‘ ‘ ‘
Bunda tuzayotgan oilangiz buziladi.
10.Eringni diniga to g ri keladigan barcha buyruqlarini ado qil! Hech
‘ ‘
qachon unga nisbatan itoatsiz bir harakat bo lmasin. Agar bir shunday
‘
harakat bo lsa, senga kin saqlab, oxiri dushman bo ladi. U senga
‘ ‘
dushmanlik yo lini tutsa, sen ko p zarar ko rasan va qo lingdan hech
‘ ‘ ‘ ‘
narsa kelmaydi.
Ko rinib turibdiki, xalq og zaki ijodi va diniy g oyalar hamda
‘ ‘ ‘
hikmatnomalar og zaki tarzda avloddan-avlodga ko chib sayqallashgan
‘ ‘
holda saqlanib kelgan bo lsa, xalqimiz orasidan yetishib chiqqan
‘
donishmand va allomalar esa ana shunday qimmatli ma lumotlarni xalq
’
an analari va qadriyatlariga tayangan holda o z asarlarida yoritgan holda
’ ‘
ilmiy-madaniy meros sifatida kelgusi avlodlar uchun qoldirganlar. Ulardan
biri - jahon ilm-fani hazinasiga munosib hissa qo shgan mutafakkir olim
‘
Abu Nasr Forobiydir.
Abu Nasr Forobiy (873-950) jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini va
inson kamoloti bosqichlarini, insonlar yashash jarayonida baxt-saodatga
28

erishuv yo llarini o zining mashhur asari "Fozil odamlar shahri"da bayon‘ ‘
etadi. Forobiy oqil insonlar haqida gapirib, "Aqlli deb shunday kishilarga
aytiladiki, ular fazilatli, o tkir mulohazali, foydali ishlarga berilgan, yomon
‘
ishlardan o zlarini chetga olib yuradilar. Bunday kishilarni oqil deydilar"
‘
degan edi. Alloma oqillar bor joyda hech qachon muammolar va
kelishmovchiliklar bo lmasligiga ishora qiladi. Uning g oyalarida oilaning
‘ ‘
to liqligi, unda qaror topgan sog lom ma naviy muhitning ahamiyatini aks
‘ ‘ ’
ettiradigan fikrlar ham mavjud. "Har bir inson o z tabiati bilan shunday
‘
tuzilganki, u yashash va oliy darajadagi yetuklikka erishmoq uchun ko p
‘
narsalarga muhtoj bo ladi. U bir o zi bunday narsalarni qo lga kirita
‘ ‘ ‘
olmaydi, ularga ega bo lish uchun insonlar jamoasiga ehtiyoj tug iladi.
‘ ‘
Bunday jamoa a zolarining faoliyati bir butun holda ularning har biriga
’
yashash va yetuklikka erishuv uchun zarur bo lgan narsalarni yetkazib
‘
beradi" yoki "odamlarga nisbatan ularni birlashtiruvchi boshlang ich asos
‘
insoniylikdir. Haqiqiy baxtga erishish maqsadida o zaro yordam qiluvchi
‘
kishilarni birlashtirgan shahar (bizningcha, oila) fazilatli shahardir, baxtga
erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi (bizningcha, oila jamoasi)
fazilatli jamoadir".
Forobiy keraksiz urf-odatlardan (hozir ham oilaviy hayotda, er-xotin
munosabatlarida uchraydi) voz kechish, baxt saodatga erishish yo llari
‘
haqida gapirib shunday deydi: Rahbarlar (er yoki xotin) "yomon odatlarni
o zida ifodalovchi o tmishni ham o zgartirmog i kerak. Aks holda
‘ ‘ ‘ ‘
o tmishni talablariga rioya etib, uning kayfiyati saqlansa, turmushda hech
‘
qanday yengillik, o zgarish va o sish ham bo lmaydi". Yoki "Baxt
‘ ‘ ‘
saodatga erishuv yo lida nimaiki (bilim, axloq, kasb-hunar) yordam bersa,
‘
uni saqlamoq, mustahkamlamoq nimaiki zararli bo lsa, uni foydali narsaga
‘
aylantirishga harakat qilmoq zarur".
Biz tadqiqotlarimizda o rganadigan muammo nuqtai nazaridan
‘
qaraydigan bo lsak, Forobiyning inson kamoloti, uning jamiyatdagi, oiladagi
‘
o rni, yoshlarning voyaga yetishiga ta siri to g risidagi fikrlari, insonlar
‘ ’ ‘ ‘
jamoasidagi o zaro hamjihatlik, yordam haqidagi hikmatlari hozirgi oilaviy
‘
29

turmush masalalarini yechishda, undagi munosabatlarni to g ri yo lga‘ ‘ ‘
qo yishda farovon turmush kechirish uchun dasturilamal bo lib xizmat
‘ ‘
qiladi.
Abu Rayhon Beruniy (973-1048) o z ijtimoiy qarashlarini aks ettirgan
‘
yaxlit ijtimoiy ta limot yaratmagan bo lsa-da, lekin u ijtimoiy masalalar
’ ‘
bo yicha o zining nuqtai nazarini ko pgina qomusiy asarlarida izhor
‘ ‘ ‘
etishga yoki ular yuzasidan tanqidiy fikrlar aytishga harakat qilgan. Abu
Rayhon Beruniyning muayyan qarashlari oilaviy turmush, oila va nikoh,
oilaviy qadriyatlar va uning a zolari o rtasidagi munosabatlariga xosdir.
’ ‘
Bunday ishoralarni Beruniy hikmatlarida ham uchratamiz. "Yaxshi xulq
yaxshilik alomatidir"."Buzuq niyatli va yomon axloqli kishilar o rtaga kirib
‘
olishi bilan ish to g ri bo lmaydi". "Tenglik hukm surgan joyda sotqin,
‘ ‘ ‘
aldamchi ehtiroslar, g am-g ussa bo lmaydi oilaviy munosabatlarda ana
‘ ‘ ‘
shunday hikmatlarga amal qilishimiz maqsadga muvofiqdir. Beruniy o rta
‘
Osiyo, Qadimgi Yunon va Hind xalqlari hayotini yaxshi bilgani uchun ular
amal qiladigan urf-odatlar, qadriyatlar va milliy madaniyatlarining o ziga
‘
xos tomonlarini taqqoslab tahlil qiladi. Ushbu tahlillar oila-nikoh, oiladagi
o zaro munosabatlarga ham xosdir. Jumladan, u oilalarning "poligamiya"
‘
(erkak yoki ayol bir paytning o zida bittadan ortik er yoki xotinga ega
‘
bo lishiga yo l qo yiladigan nikoh shaklini bildiradi) turi haqida ham
‘ ‘ ‘
qimmatli ma lumotlarni keltiradi. Masalan, Janubiy Hindiston
’
madaniyatida tud erkaklari biologik nuqtai nazardan otalikni o rnatish
‘
bilan qiziqmaganlar. Ularda bolaga otalik rasmini amalga oshirish chog ida
‘
o qli kamonni homilador ayolga tantanali suratda bergan erkak bolaning
‘
otasi hisoblangan. Agar keyinchalik boshqa bir erkak bolaga otalik qilishni
xohlab qolsa, bu rasm ayolning navbatdagi homiladorligida takrorlangan. Bu
ma lumotlar izlanuvchilarda ijtimoiy tarixiy taraqqiyot davomida oilaviy
’
turmushning takomillashuvi, oila-nikoh munosabatlarining barqarorlashuvi
va monogamiya oila turining kelib chiqishi tarixi haqida ilmiy tasavvurlar
shakllanishiga yordam beradi.
30

Beruniy qarashlarida oilaviy munosabatlar barqarorligining yetakchi
omillari oqillik va mehnatsevarlikning ahamiyati haqida ham qimmatli
fikrlar mavjud."Muayyan vazifalarni bajarish zaruriyati inson faoliyatining
bir umrga yashash qoidasidir. Insonning qadr-qimmati o z vazifasini a lo‘ ’
darajada bajarishidan, shuning uchun ham insonning eng asosiy vazifasi va
o rni mehnat bilan belgilanadi. Zero, inson o z hohishiga mehnat tufayli
‘ ‘
erishgan".
Ushbu muammoga oid mulohazalar Abu Ali Ibn Sinoning (980-1037)
"Donishnoma", "Risolai ishq", "Tib qonunlari", "Uy xo jaligi" kabi qator
‘
asarlari Markaziy Osiyo xalqlari axloq-odobi, tarbiya psixologiyasi, falsafa va
tabobat olamida alohida o rin tutadi. Ibn Sino oilaviy munosabatlarning
‘
turli va muhim tomonlarini yoritar ekan, avvalo oila boshlig i erning
‘
oldidagi mas uliyatli vazifalarga e tiborini qaratadi. Uning fikricha,
’ ’
birinchi navbatda er oiladagi tarbiyaviy ishlarga doir ham nazariy, ham
amaliy ma lumotlarga ega bo lishi shart. Shundagina, u haqiqiy oila
’ ‘
boshlig i bo la oladi. Er-xotin munosabati tenglik hamjihatlik va o zaro
‘ ‘ ‘
hurmat asosida qurilishi haqida to xtalib, "Erkak kishi oila boshlig idir, u
‘ ‘
oilaning barcha ehtiyojlarini qondirmog i lozim, chunki bu uning birlamchi
‘
vazifasidir. Ayol esa erkakni yaxshi, munosib yo ldoshi va bola tarbiyasi
‘
borasida eng yaxshi voris va yordamchisidir" deb yozadi Ibn Sino.
Ibn Sino oilaviy munosabatlar maromi oiladagi tinch totuvlik, mehr-
muruvvat, oila g ururi va sha ni ko p jihatdan ayollarga ham bog liq
‘ ’ ‘ ‘
ekanligi haqida ko p yozgan. Jumladan, "Oila xo jaligi" asarida ayollar
‘ ‘
axloqan eng maqbul, yuqori insoniy fazilatlarga ega bo lmoqlari lozim, deb
‘
yozadi. Mazkur asarning "Ayollarning yaxshi fazilatlari haqida" nomli
bo limida ularning quyidagi fazilatlari bayon qilinadi; ayol aqlan dono,
‘
uyatchan, iboli, iffatli bo lib, ko p gapirmasligi lozim; u eriga
‘ ‘
bo ysunmog i, uni sevmog i, farzandlar tug ib, doimo halol, pok, to g ri
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
so z, kamtar bo lishi kerak; injiq bo lmasligi, o z iffat va obro sini
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
to kmasligi lozim; u hech qachon eriga nisbatan dimog dorlik, viqor hissini
‘ ‘
ko rsatmasligi, o z ishlarini yaxshi, o z vaqtida bajarib, oilaning moddiy
‘ ‘ ‘
31

boyliklarini tejamkorlik bilan ishlatmog i lozim; o z xulq-atvori bilan o z‘ ‘ ‘
erining qalbida hadiksirash hissiga o rin qoldirmasligi kerak ("Ibn Sino va
‘
tadbiri manzil".
Mutafakkir olimning sog liqni saqlashga doir risolalarida jinsiy
‘
aloqalarning meyorlari, unga qat iy amal qilish, jinsiy aloqalarda
’
o zgarishning sabablari, ularni yo lga qo yish tadbirlari haqida ham
‘ ‘ ‘
qimmatli ko rsatmalar berilgan. Uning fikricha, er-xotin ularni yodda tutishi
‘
va unga amal qilishi oilaviy munosabatlar barqarorligiga ijobiy ta sir etadi.
’
Shuningdek, Ibn Sino "kitob ush-shifo" asarida oila inqirozi va buzilishiga
sabab bo ladigan omillarni ham ko rsatib o tgan.
‘ ‘ ‘
Bularga: 1.Agarda er va xotinlikdan dunyoga farzand kelmagan
bo lsa.
‘
2.Agarda xotin eriga hiyonat qilib,uning e tiborini pasaytirsa.
’
3.Xotin kishi tarbiyasiz bo lsa-yu, tarbiya olishni istamasa.
‘
4.Er va xotin bir-birlariga yoqmaydigan xarakterli bo lsa.
‘
Ko rinib turibdiki, Ibn Sino asarlarida oila-nikoh va oilaviy
‘
turmushda er-xotin munosabatlarini ibratli misollar asosida yoritgan hamda
ayollar mavqei undagi munosabatlarda muhim o rin tutishini asoslab
‘
bergan.
Kaykovus qalamiga mansub Qobusnoma asari (1082-1083 yillarda
yozilgan) Sharq xalqlari orasida ma lum va mashhurdir. Qobusnomada
’
qator ibratli va hayotiy pand nasihatlar bilan birgalikda "ishq va uning
odatlari zikrida", "xotin olmoq zikrida" ham qimmatli ma lumotlar
’
berilgan. "Ey farzand, to kishining ta bi latif bo lmaguncha oshiq
’ ‘
bo lmag usidir, nedinkim ishq beshak ta bi latiflikdan paydo bo lur. Har
‘ ‘ ’ ‘
narsaki ta bi latiflikdan paydo bo lsa, ul beshak latif bo lur". Bu yerda
’ ‘ ‘
insonning qalbi toza, pok va axloqan yuksak bo lsa, uning ko ngli, sifat va
‘ ‘
fazilatlari ham, hissiy kechinmalari ham sof va chiroyli bo lishiga ishora
‘
qilingan. "Bas, agar oshiq bo lsang shundoq kishiga bo lgilki, ul
‘ ‘
ma shuqalikka loyiq bo lsin". Bunda bo lg usi er-xotinning nikohigacha
’ ‘ ‘ ‘
davrda bir-birini ko rib-bilib, sinab ma shuqaning oqila, orasta, tejamkor,
‘ ’
32

saranjom-sarishta, bola tarbiyasini, uy-ro zg or ishlarini o rniga‘ ‘ ‘
qo yadigan kamtarin va eriga sadoqatli bo lishi nazarda tutiladi.
‘ ‘
Ey farzand, agar xotin olmoq tilasang, o z hurmatingni yaxshi saqlagil.
‘
Garchi mol aziz bo lsa ham xotin va farzandingdan darig tutma. Ammo
‘ ‘
xotinni pok dil, farzandni farmonbardor va mehribon tutgil bu ish sening
qo lingdadir. Bu o rinda xotinga xos munosabatda bo lish erning
‘ ‘ ‘
ixtiyorida ekanligi ogohlantirilgan.
Xotin talab qilsang, xotinni molini talab qilmagil, xotin pok nixod (toza
tabiat va pok dil) bo lsin. Kadbonu (uy bekasi va ishchan xotin)eriga do st
‘ ‘
bo lgay. Hayolig , taqvador, tili qisqa, molni yaxshi saqlaguvchi bo lsin.
‘ ‘ ‘
Debdurlarki, yaxshi xotin erning va umrning rohati bo lur. Bunda esa
‘
bo lg usi turmush o rtog ini tanlashda erning oldidagi mas uliyat va latif
‘ ‘ ‘ ‘ ’
xotin bo lishga xos fazilatlar bayon qilingan.
‘
Agar sen xotiningga rashklik qilmasang, u senga samimiyat bilan
munosabatda bo lur. U senga ota-onang va farzandlaringdin ham
‘
mushfiqroq bo lur va senga undin do stroq kishi topilmas. Agar unga
‘ ‘
g ayrroq (rashk, qizg anish) ko rguzsang, senga ming dushmandin
‘ ‘ ‘
dushmanroq bo lur va begona dushmandin hazar qilsa bo lur, lekin undin
‘ ‘
hazar qilib bo lmas. Bunda er-xotinning o zaro munosabatlarini
‘ ‘
ziddiyatlarning shakllanishiga olib keluvchi sabablar va omillar haqida gap
boradi.
Yusuf xos Hojibning mashhur asari "Qutadg u bilig" (baxt saodatga
‘
yo llovchi bilim)da er yoki xotin tanlashda uning qaysi sifat va fazilatlariga
‘
e tibor berish zarurligi, inson shaxsiga xos sifat va fazilatlarning oilaviy
’
hayotni boshqarishdagi roli, o rni va ahamiyati, er-xotin o zaro
‘ ‘
munosabatlarining meyorlari, farovon turmush kechirishning muhim
shartlari haqida qimmatli fikrlar aytilganki, ular hozirgi oila turmushi va er-
xotin munosabatlari uchun ham ahamiyatlidir. Asarda "Sen xotin olsang,
o zingdan quyisini ol, zoti oliysiga boqma, sen qul bo lib qolasan". Asli,
‘ ‘
urug i hamda zoti yaxshi bo lsin, uyatli, andishali, pokizasini istagin.
‘ ‘
33

Yuzi chiroyini istama, xulqi yaxshisini ista, fe l-atvori yaxshi bo lsa,’ ‘
sening yuzingni yoritadi. Fe lu-atvori yaxshi bo lsa, u to kis bo ladi.
’ ‘ ‘ ‘
Fe lu-atvori to g ri bo lsa, juda munosib bo ladi, xotin chiroyi xulqdir,
’ ‘ ‘ ‘ ‘
buni bilgan biladi.
Agar yaxshi andishali ayol topishga muyassar bo lsang, boy berma
‘
(darhol olgin) ey ezgu kishi andishali, pokiza bo lsa, unday kishi asl bo ladi.
‘ ‘
Sen xotinning andishali-aqllisini ista, ey dono, andishali aqlli xotin topilsa -
farosat, andisha, boylik, chiroy, nasl-nasab jam bo ladi. "Sen xotinni qadrli
‘
tut, nima so rasa muhayyo et".
‘
Asarda xotin bilan bir qatorda er ham bilimdon, farosatli, aql-idrokli,
zukko bo lishi, oila tartibini saqlash va uni yuritishda intizomli (intizom
‘
o rnatuvchi), uni kuzatib borishi kerakligi, oilaning iqtisodiy jihatdan
‘
to kisligini ta minlovchi, xotiniga va farzandlariga mehribon,
‘ ’
xushmuomalali, to g ri so z bo lishi uning farovonligi va barqarorligini
‘ ‘ ‘ ‘
ta minlovchi muhim omillar ekanligi alohida ta kidlab o tilgan.
’ ’ ‘
Alisher Navoiy (1441-1501) "Mahbub ul qulub", ya ni "qalblar
’
sevgilisi" va "Vaqfiya" asarlarida oilaviy turmushi bilan bog liq er va
‘
xotinning vazifalari, burchlari, o zaro munosabat-muloqot madaniyati,
‘
ularning muvofiqligi va nomuvofiqligi, uning oqibatlari haqida qimmatli
nasihat va ma lumotlarni yozib qoldirgan. Jumladan, Alisher Navoiy
’
"Mahbub ul qulub" asarining 37 fasl "uylanganlik va xotinlar to g risida"
‘ ‘
ayolning fazilatlari va uning oiladagi o rni haqida quyidagilarni yozadi; "er
‘
bilan xotin bir-biriga mos tushsa, o rtada boylik va saranjomlik bo lur, uy
‘ ‘
bezagi undan va uylanganning (erning) tinchligi undan.
Husni bo lsa, ko ngilga yoqimli bo lur, yaxshiligi bo lsa, jon
‘ ‘ ‘ ‘
ozig idir. Aqlli bo lsa, turmush intizomli va ro zg or kerak yarog i
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tartibli va saranjomli bo ladi. Ana shunday turmush o rtog i bo lsa -
‘ ‘ ‘ ‘
g am kulfatda sirdosh va hamdaming bo lur, maxfiy va yashirin dard va
‘ ‘
mashaqqatda hamnafas va hamrohing bo lur. Turmushdan har jafo yetsa,
‘
hasratdoshing ul va osmondan har bir balo kelsa, ko makdoshing ul.
‘
Ko ngling g amidan ul g am chekadi.
‘ ‘ ‘
34

Nosoz juft uy uchun ham ochiq va ham yashirin qo rqinchli‘
kasallikdir. Uyatsiz bo lsa, ko ngil undan ozorlanadi, yaramas bo lsa, ruh
‘ ‘ ‘
undan azob tortadi. Tili yomon bo lsa kuyovning ko ngli yaralanadi, yomon
‘ ‘
ishlik bo lsa, erga yuz qarolik keladi. Mayxo r bo lsa, uy obodonligi
‘ ‘ ‘
yo qoladi va buzuqi bo lsa uy ichi rasvogarlikka aylanadi".
‘ ‘
Alisher Navoiy mazkur asarida (11 qismida) har bir kishi uchun zarur
bo lgan yaxshi fe llar va yomon xislatlar to g risida qanoat, sabr,
‘ ’ ‘ ‘
tavozu va odob, ishq, vafo, hayo, yumshoq ko ngillilik va bir qator yomon
’ ‘
illatlar to g risida qimmatli maslahatlar beradi.
‘ ‘
Alisher Navoiyning fikrlarini psixologik nuqtai nazardan tahlil
qiladigan bo lsak, o sha zamonlarda ham, hozir ham yigit va qizlarning
‘ ‘
o zlariga har tomonlama mos turmush o rtoq tanlashi, ularda zarur sifat va
‘ ‘
fazilatlar mujassamligi oilaning baxti va farovonligidir. Bir-biriga nomunosib
er yoki xotin oilaning tanazzulidir.
Husayn Voiz Koshifiy (1440-1505) o zining hayotdan olgan saboqlari,
‘
tajribalari asosida insonparvarlik, ijtimoiy hayot, oilaviy odob, adolat,
halollik, sofdillik, to g rilik, rostgo ylik haqidagi fikrlarini qiziqarli
‘ ‘ ‘
hikoyalar, rivoyatlar, pandu-nasihatlar yordamida bayon etgan. U salbiy
axloqiy xislatlarni qoralaydi va ularning inson hayoti va jamiyat uchun katta
zarar olib kelishini qator ibratli rivoyatlar bilan ko rsatadi. Koshi-fiy
‘
jamiyatda, odamlar o rtasida va oiladagi o zaro munosabatlarda axloq
‘ ‘
meyorlari bo lib, bu meyorlar insonlarning xulq, fe l-atvorlarini tartibga
‘ ’
solib turadigan axloqiy talablardir, deb baholaydi. U ijobiy xislatlarning
kishilarda bo lishi shart bo lgan insoniy fazilat deb tushunadi. Insoniy
‘ ‘
fazilatlar; sabr, hayo, iffat, pokizalik, sobitqadamlik, saxiylik, rostgo ylik,
‘
shijoat, kamtarlik, xushyorlik, oliyhimmatlilik, diyonatlilik, ahdiga vafolik,
andishalilik, izzat-hurmatni bilish, sir yashira olish kabi fazilatlarni birma-bir
ta riflab, ularning ahamiyati va oqibatlarini aytib o tadi.
’ ‘
O z davrining yetuk ulamosi Rizouddin ibn Faxruddin er-xotin
‘
munosabatlarining sofligi naqadar muhim ahamiyat kasb etishini e tirof
’
etgan holda bu masalaga shunday yondashadi. "Go zal muomalali bo lmoq
‘ ‘
35

islom shariatining birinchi qoidalaridandir. Go zal muomalaning eng lozim‘
qismi xotin bilan bo lajak muomaladir.Qur oni Karim xotinlar bilan
‘ ’
go zal mushoirat etishga buyurgandir. Bunday muomala etuvchi erning
‘
dunyosi tuzuk, oxirati rohat bo lur.
‘
Xotinga go zal muomala qiluvchi oliy tabiatli erlar shariatu aql
‘
tarafidan man etilgan narsalarga xotinlarini yo llamaydilar va eng aziz
‘
bolasiga bo lgan mehru-shafqati darajasida oqibat ko rsatib, xotinlarini
‘ ‘
barcha mashaqqatdan saqlaydilar, qurbilari yetmagan xizmatga
buyurmaydilar".
Oilaviy hayot va undagi munosabatlar bobida Ahmad Donishning
qarashlari alohida e tiborga loyiqdir. U o zining "Nodir voqealar" asarida
’ ‘
oilaviy hayotning turli jabhalari nikoh odoblari, uylanish shartlari, ishq-
muhabbat va sevishganlarning odobi, qaynona-kelin nizolari, farzandlarga
vasiyat, kasb-hunarlarning foydasi haqida qimmatli fikrlarni bayon etgan.
Uning fikricha, har bir inson muayyan yoshga yetgandan keyingina unda
uylanish va oila qurishga zarurat hosil bo ladi. Bu davrga kelib inson oila
‘
nikoh munosabatlari, oilaviy hayot quvonchlari va tashvishlaridan boxabar,
oilaviy baxt, farzand tarbiyasi, er-xotinlik va ota-onalik burchlarini tushunib
yetgandirlar. Ahmad Donish uylanish shartlariga o sha davr uchun xos
‘
bo lgan xislatli turmush quruvchilarning biron-bir kasb sohibi ekanligini,
‘
uy-joy sohibi bo lishini, oila va oilaviy hayot masalalarini egallab
‘
olganliklarini nazarda tutadi. O sha davrga xos uylanish shartlari (qiz
‘
tomonidan qo yilgan) yangi oilaning farovonligi, to kisligini
‘ ‘
ta minlaydigan omillardan hisoblangan.
’
Ahmad Donish o sha davrdagi uylanishning maqsadi va motivi o ziga
‘ ‘
xosligi, shunga qaramay, xotinlarning ham erkaklarday izzat nafsi borligi,
ular o zlarini erkaklardan kam tutmasligi, shuning uchun ularning haq-
‘
huquqlarini himoya qilish zarurligini aytib o tadi. Ahmad Donishning
‘
qarashlarida ham oilaning baxti, oila farovonligi uning mustahkam va
barqarorligi xotinga, uning axloqiy va ma naviy kamolotiga bog liqdir.
’ ‘
36

XX asr Turkiston jadidchiligining ulkan namoyandalaridan biri
Abdurauf Fitrat "Oila" nomli asarida farzandlar tarbiyasi, qizlar ham ilm
olish kerakligi va bu sohada ota-onaning vazifalari, uylanish va uylanmaslik,
uylanishda qanday xotin tanlash lozim, bo lajak er-xotin birinchi marta‘
nimalarga e tibor berishi lozimligi, er-xotinning qanday yashamoqlari
’
xususida oilaning maishati va idorasi, er xotinga xos sifat va fazilatlar
to g risida hayotiy ma lumotlarga tayanib ilg or g oyalarni ilgari suradi.
‘ ‘ ’ ‘ ‘
U "millat taqdiri mana shu millat vakillari yashagan oilaning holatiga
bog liqdir, qayerda oila munosabati kuchli intizomga tayansa, mamlakat va
‘
millat ham shuncha kuchli va tartibli bo ladi", deb yozadi (10; 8).
‘
Fitrat mazkur asarining uylanishda qanday xotin tanlash lozim
mavzusida "er xotin mushkulotdan iborat bo lgan hayot safarida birga
‘
bo lib, jismoniy va ruhiy osoyishtalikka sherik, insoniy vazifalarni
‘
bajarishda dastyor, qayg u va umidsizlik damlarida g amxo r, saodat va
‘ ‘ ‘
baxtiyorlik chog lari bir-birlariga hamdam bo lishlari lozim. Shunday
‘ ‘
ekan, ular albatta, eng avvalo, bir-birlarini kamoli diqqat va tajriba
yuzasidan imtihon qilishlari zarur. Xotin erkak holidan va yigit qiz ahvolidan
yaxshigina xabardor bo lib, keyin turmush qurishlari lozim" deb
‘
ogohlantiradi. Fitratning fikricha, uylanish uchun yana to rt narsaga alohida
‘
e tibor berish lozim: mol, nasab, husn va imonu-e tiqod. "Uylanish orzusida
’ ’
bo lgan er bilan xotinning mol (boylik)lari va nasablari taqriban bir xil
‘
bo lishi lozim. Aks holda er bilan xotin bir-birlariga teng bo lmay, hayotini
‘ ‘
mudom azobga qo yadi".
‘
Sharq mutafakkirlarining ma naviy merosidan bunday misollarni
’
adoqsiz davom ettirish mumkin. Ko rinib turibdiki, oila barqarorligiga
‘
shaxslararo munosabatlar ta siri masalasiga Sharq mutafakkirlari va
’
ma rifatparvar ziyolilari alohida e tibor bilan qaraganlar.Ularning
’ ’
asarlarida oilaning muqaddasligi, uning jamiyat hayotida tutgan o rni, oila
‘
muqaddasligini belgilovchi muhim milliy-madaniy va milliy-psixologik
omillar ko rsatib o tilgan.
‘ ‘
37

Ayniqsa, oilaning asosini tashkil etuvchi er va xotinga xos sifat va
fazilatlarning shakllangan bo lishi, ular oilaviy burch va vazifalarini sadoqat‘
bilan ado etishlari, bir-biriga mehribon va kechirimliligi eng muhim qadriyat
sifatida e zozlanadi.
’
Oila barqarorligini belgilovchi shaxslararo munosabatlar ta siriga xos
’
qimmatli ma lumotlar hozirgi oilaviy turmush va uning barqarorligini
’
ta minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
’

38

II- BOB Oilani ijtimoiy psixologik mustaxkamlashda sharqona
axloq tamoyillarining amaliy axamiyati.
2.1. Oilani ijtimoiy psixologik mustaxkamlash omillari.–
Tarixchi Lourens Stoun o rta asrlar davridagi oilaviy hayot shaklining
‘
hozirgi zamon shakliga o tishini ta minlagan sxemani yaratib, u XVI asrdan to
‘ ’
XIX asrgacha davr oralig ida oila taraqqiyotining 300 yil davomida bosib o tgan
‘ ‘
3 bosqichidagi o ziga xoslikni ko rsatib berdi. Mazkur davrning dastlabki va
‘ ‘
undan keyingi bosqichida ham Stounning fikricha, ochiq qarindoshlik oilasi uning
hukmron shakli hisoblangan, u nuklear oila bo lib, nisbatan cheklangan darajada
‘
o z xo jaligini yuritgan. Mahalliy jamoa bilan, o zining qarindoshlari bilan
‘ ‘ ‘
uzviy aloqaga kirishgan. Stounga ko ra, ihotalangan patriarxial oilalar asta-
‘
sekinlik bilan jamoadan ajralgan holda uyga bog langan nuklear oilalar
‘
tomonidan siqib chiqarildi. Bu oilaning muhim jihatlari uning a zolari
’
o rtasidagi yaqin emotsional munosabat, undagi munosabatlarning o ta o ziga
‘ ‘ ‘
xosligi va bola shakllanishiga e tiborning yuqoriligi bilan farqlanadi. Bunday
’
uyushgan oila tipi hozirgacha saqlanib qolgan. Jamoadan ajralgan holda uyga
bog langan nuklear oilalarning paydo bo lishi bilan emotsional
‘ ‘
individualizmning, ya ni emotsional va romantik muhabbat tartiblarini
’
belgilovchi tanlovga ko ra nikohga kirishning qadri ortdi. Nikoh va oilaning
‘
g arbona tipi shunday qiyofaga ega bo ldiki, bu umumiy holda hozirgi kunda
‘ ‘
ham o z ahamiyatini yo qotgani yo q.
‘ ‘ ‘
Biroq keyingi davrda (aniqrog i XX asrning 50-yillaridan boshlab)
‘
insoniyat turmush tarzi bilan bog liq jamiyatda yuzaga kelgan ijtimoiy, iqtisodiy,
‘
siyosiy va ma naviy o zgarishlar natijasida odamlar ma lumotlilik darajasining
’ ‘ ’
o sishi, ayollarning xalq xo jaligining turli sohalarida faol ishtirok etishi, mehnat
‘ ‘
faoliyati ta sirida oila sharoitida er-xotin munosabatlarining o zgarishi, o z
’ ‘ ‘
navbatida, oila-nikoh munosabatlari xususiyatiga o zining sezilarli ta sirini
‘ ’
o tkazdi.
‘
Oxir oqibatda bugungi kunga kelib nikoh odamlarning o z mulki va
‘
mavqeini keyingi avlodga o tkazish maqsadidagi sa i-harakatlari majmui
‘ ’
39

bo lmay qoldi: ayollar iqtisodiy mustaqilligining ta minlanishi bilan nikoh‘ ’
qachonlardir bo lganidek iqtisodiy sheriklik zaruriyatining natijasi hisoblanmay
‘
qoldi.
Farovonlikning umumiy o sishi ta sirida, agar nikoh insonni qoniqtirmasa,
‘ ’
u o z hayotini osongina boshqa yo lga qo yishi mumkin bo lib qoldi; Bundan
‘ ‘ ‘ ‘
tashqari, ajrashganlar endilikda o zlarida "isnod" tamg asini ko tarib yurmaydi,
‘ ‘ ‘
chunki ajralish o z hayot yo lini istaganidek qurish uchun qoniqish hissini
‘ ‘
vujudga keltiradigan omilga aylandi. Natijada oilaviy hayotda insoniyatning
ijtimoiy va ma naviy taraqqiyoti uchun zid bo lgan holatlar: tug ilishning
’ ‘ ‘
kamayishi, ajralishlar sonining ko payishi, ajralishlar salbiy oqibatining kishilar
‘
hayotiga ta sirchanligini ortib borishi, nikohsiz oilalarning ko payishi va boshqa
’ ‘
qator salbiy hodisalar yuz bera boshladi. Shu tariqa oila turmush yuzaga
kelayotgan muhim muammolar jahon ilmiy jamoatchiligi: sotsiologlar,
demograflar, etnograflar, tarixchilar, huquqshunoslar, mediklar, pedagoglar va
psixologlar e tiborini o ziga tortdi. Oilaviy hayot muammolarining ijtimoiy-
’ ‘
psixologik xususiyatlari psixologiya fanining dolzarb masalalaridan biri bo lib
‘
qolmoqda. Ijtimoiy psixologiyada oilaviy hayot muammolariga doir ilmiy tadqiqot
ishlari qanchalik keng miqyosda olib borilishiga qaramay, uning hali yetarli
darajada o rganilmagan tomonlari ham mavjud. Bular qatoriga oila barqarorligiga
‘
shaxslararo munosabatlar ta sirining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari ham kiradi.
’
Oilaviy hayot, nikoh va oila, undagi shaxslararo munosabatlar muammolari
bo yicha tadqiqot olib borgan uzoq va yaqin chet el psixologlarining ishlari bilan
‘
tanishar ekanmiz, ularning izlanish yo nalishini shartli ravishda ikki turga ajratish
‘
mumkin.
1.Oilaning buzilishiga olib keladigan sabablarni o rganish orqali oilani
‘
mustahkamlash, undagi o zaro munosabatlar barqarorligini ta minlash va oilaviy
‘ ’
baxt istiqbollarini belgilash sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari.
2.Baxtli va farovon oilalarni, ya ni oiladagi baxt va farovonlikni
’
ta minlovchi oilaviy hayotga xos muhim omillarni o rganish sohasidagi ilmiy
’ ‘
tadqiqot ishlari.
40

Endi ana shu yo nalishlarda olib borilgan ilmiy izlanishlar bilan chuqurroq‘
tanishib, ularning tadqiqotimiz bilan bog liq o ziga xos tomonlari haqida
‘ ‘
mulohaza yuritamiz.
Bugungi kunda nikoh va oilada muhim o zgarishlar yuz berayotganini rad
‘
etish qiyin. Bular kengroq ijtimoiy o zgarishlarni o zida ifodalaydi.
‘ ‘
Tadqiqotlarning guvohlik berishicha "baxtli oila" va "farovon turmush" ni
ta minlovchi muhim jihatlar to g risidagi o spirinlar tasavvuri bilan oilalilar
’ ‘ ‘ ‘
tasavvuri o rtasida keskin farq mavjud. Bu holat ayniqsa oilaning ma naviy va
‘ ’
moddiy hayoti to g risidagi tasavvurlarda yorqin namoyon bo ladi. Nikohdan
‘ ‘ ‘
keyingi hayot er-xotinning o z turmush tarzi va tajribalari yordamida o zlarining
‘ ‘
baxtli oilalarini qurishga undaydi va bu ijtimoiy voqelikni ular real tushuna
boshlaydilar.
Baxtli oila masalalari bilan shug ullangan yetakchi sotsiolog va psixolog
‘
olimlar uning 11 ta eng muhim shart-sharoitlari mavjudligini aniqlaganlar:
1.Er-xotinning o zaro bir-birini tushunishi. 2.Alohida uy-joyning
‘
mavjudligi. 3.Moddiy jihatdan yaxshi ta minlanganlik. 4.Farzandlar. 5.Nikoh
’
mustahkamligiga ishonch. 6.Oilada bo sh vaqtni qiziqarli o tkazish. 7.O ziga
‘ ‘ ‘
yoqqan ish bilan ta minlanganlik. 8.Ma lumotning mosligi. 9.Ish joyining
’ ’
qulayligi. 10.Yaxshi do stlarning mavjudligi. 11.Er-xotinning erkinligi.
‘
Ularning tadqiqot tahlillariga ko ra, qaysi bir oilada ana shunday
‘
imkoniyatlar mavjud bo lsa, u oilani baxtli oila deyish mumkin, uning a zolari
‘ ’
esa baxtiyor va farovon turmush kechirayotganliklaridan darak beradi .
Ularning tadqiqot tahlillariga ko ra, yana shu narsa ma lum bo ldiki,
‘ ’ ‘
oilada baxtli va farovon turmush vujudga kelishi uchun yuqorida keltirilgan shart-
sharoitlar o z ahamiyatiga ko ra er bilan xotin uchun bir xil emas. Masalan, "Er-
‘ ‘
xotinning bir-birini tushunishi", "alohida uy-joyning mavjudligi", "moddiy yaxshi
ta minlanganlik", "farzandlar" va "qiziqarli ish" ahamiyatiga ko ra, erda
’ ‘
boshqacha, xotinda esa boshqacha baholangan. Er birinchi va ikkinchi o ringa
‘
"alohida uy-joy bilan ta minlanganlik" va "moddiy yaxshi ta minlanganlikni",
’ ’
keyin boshqalarini qo ysa, xotin esa birinchi va ikkinchi o ringa "er-xotinning
‘ ‘
41

o zaro bir-birini tushunish", "farzandlar" va so ngra esa "alohida uy-joy",‘ ‘
"moddiy yaxshi ta minlanganlik" hamda "qiziqarli ish"ni qo yadi. Bundan
’ ‘
ko rinib turibdiki, baxtli va farovon oila mazmunini ta minlashning eng muhim
‘ ’
tomoni hayot va faoliyatning zarur shart-sharoitlari va bolalar oila ittifoqi
barqarorligining muhim mazmun-mohiyatini tashkil etadi.
S.V.Kovalevning ta kidlashicha, yoshlarda oilaviy hayot va turmush
’
tarziga xos to g ri tasavvurlar yetarli emasligi sababli turmush qurganlarida oila-
‘ ‘
nikoh munosabatlaridan qoniqmaslik holatlari ko p uchraydi. Shuning uchun
‘
yoshlar o sib ulg ayadigan va o qish joylarida ularni oilaviy hayotga,
‘ ‘ ‘
turmushga tayyorlash, ularda baxtli oila va farovon turmushni ta minlaydigan
’
zarur sifat va fazilatlarni shakllantirish, ularni bo lg usi oila to g risidagi
‘ ‘ ‘ ‘
romantik, shirin xayollardan, har xil chalg ishlardan qutqarish bilan bog liq
‘ ‘
tarbiyaviy shart-sharoitlarni yaratish to g risidagi qimmatli maslahatlarni ilgari
‘ ‘
suradi .
Xorijiy mamlakatlarda shu sohada o tkazilgan tadqiqotlar natijalariga
‘
ko ra, yuqori sinf o quvchilarida baxtli oila qurishlari uchun ularda ikkita muhim
‘ ‘
jihat shakllangan (ular egallagan) bo lishi shart. Birinchisi, g oyaviy yetukligi
‘ ‘
(iqtisodiy ta minlanganlikka nisbatan ham), ikkinchisi, o zaro munosabat va
’ ‘
muloqot madaniyati tarkib topgan bo lishi zarur. Shu bilan bir qatorda oila
‘
qurayotgan yoshlarda yana: o zini o zi anglab o zidagi qusurlarni qisqartirishga
‘ ‘ ‘
intilish, voqea va hodisalarga o zgalar nazari bilan qarash, muomalada yuqori
‘
madaniyatlilik, boshqalarni xohish va qarashlari bilan hisoblashish, sevgini
ulug lash, bir-biriga barqaror ishonch, bir-birini tushunishning yuqoriligi, bir-
‘
biriga hurmat va sadoqat kabi fazilatlar ham mujassamlashuvi kerak.
Oilaviy munosabatlarni o rganish sohasida estoniyalik olimlar E.Tiyd va V.
‘
Ukolovalarning olib borgan tadqiqotlari diqqatga sazovordir. Ular oiladagi er-xotin
o zaro munosabatlari xarakteriga qarab uning modellarini ishlab chiqadilar.
‘
Ularning fikricha, hozirgi jamiyatda ko proq oilaning 2 ta modeli: An anaviy
‘ ’
(asimmetrik) oila modeli va zamonaviy (simmetrik) oila modeli uchraydi.
An anaviy (asimmetrik) oilada er so zsiz oilaning iqtisodiy ta minotchisi va
’ ‘ ’
42

uning boshlig i sanaladi. Oiladagi ittifoq mavqeini u belgilaydi. Oila hayotiga xos‘
tashkiliy va boshqa muhim muammolar yechimini u belgilaydi. Shu bois, er
oiladagi boshqa tashvishlardan ozod qilinadi. Ayol esa an anaviy oilalarda uncha
’
ko p daromad keltirmaydi yoki nisbatan oz daromad keltiradi. Uning uchun eng
‘
muhimi farzand ko rish (tug ish) va oila xo jaligini namunali yuritish, bolalarni
‘ ‘ ‘
nazorat qilish va ularning kamoloti bilan shug ullanishdir. Shunga ko ra, oila
‘ ‘
yuritish javobgarligi ko p jihatdan unga bog liq bo lgani uchun undagi mikro
‘ ‘ ‘
muhitni yaratish va shakllantirish tashvishi, asosan, uning majburiyatiga kiradi.
Zamonaviy (simmetrik) oilada er-xotin o zaro munosabatlari an anaviy
‘ ’
oiladagidan farqli o laroq (yoki bu oila egalitar (fransuzcha - tenglik) oila ham
‘
deyiladi) undagi barcha rollar xoh u iqtisodiy, xoh u tarbiyaviy bo lsin hammasi
‘
er-xotinning hamkorligida, birgaligida amalga oshiriladi. Ular oila xo jaligini
‘
birga yuritadilar, uning masalalari va muammolarini birga hal qiladilar hattoki, to
tarbiyaviy masalalargacha.
Estoniyalik olimlar E.Tiyt va V.Ukolovalarning ko rsatishicha, oilaning
‘
mustahkamligi, undagi munosabatlarning aniq maqsadlarga qaratilganligi va
yo naltirilganligi bilan ham belgilanadi. Ular oilaviy munosabatlar maqsadini
‘
ko proq 3 yo nalishda bo lishini farqlaydilar. Oilaviy munosabatlar barqaror
‘ ‘ ‘
bo ladi, qachonki:
‘
1.Maqsad, bolalar tarbiyasi bilan bog langan bo lsa;
‘ ‘
2.Maqsad, er-xotinning shaxs sifatida yanada rivojlanib borishini asoslasa;
3.Maqsad, oila uchun zaruriy narsalarni, uyni shinam va orastaligini
ta minlashga qaratilgan bo lsa.
’ ‘
Ko rinib turibdiki, oila barqarorligi-oila a zolarining o zaro hurmatga,
‘ ’ ‘
sevgi-muhabbatga, javobgarlik - burch hissiga va er-xotinning psixologik va jinsiy
o zaro mosligiga asoslangan juda murakkab, ko p qirrali va ko p darajali
‘ ‘ ‘
munosabatlari natijasidan iboratdir.
Oila barqarorligi oilaning yagona va butunligini saqlaydi. Afsuski, oila
barqarorligi XX asrning 80-90 yillariga kelib pasaya boshlagan. Buning asosiy
sabablari oila buzilishlarining keskin oshishi, bolalarni tug ilish sonining
‘
43

kamayishi, nikohsiz oilalarning ko payishi bilan tavsiflanadi. Shu bois, hozirgi‘
yoshlarga oila buzilishining muhim sabablarini tushuntirish bilan birga oila
beqarorligiga olib keluvchi juda murakkab omillar ta sirini ham dalillab borish
’
zarur.
Aksariyat tadqiqotlar natijalariga ko ra, oila buzilishining eng muhim
‘
sabablari: er-xotinning bir-biriga nisbatan ishonchining yo qolishi, hissiyotning
‘
(sevgi-muhabbatning) susayishi, xarakter xususiyatlarning mos kelmasligi, er-
xotindan birining bola ko rishga layoqati yo qligi yoki jinsiy qoniqmaslik
‘ ‘
holatlaridan iboratdir. Bunday natijalarni uzoq va yaqin chet el psixologlari olib
borgan tadqiqotlarda ham yaqqol ko rishimiz mumkin.
‘
Oilada shaxslararo munosabatlar madaniyatining shakllanganligi oila
a zolarining jamiyatda o z o rnini, qadrini topishga o z istak va qobiliyatlarini
’ ‘ ‘ ‘
ro yobga chiqarishga imkoniyat yaratadi. Agar unda oilaviy munosabatlar yetarli
‘
darajada shakllanmagan bo lsa yoki shakllanmasa unda turli muammolar va
‘
nizolar shakllanadi. Oilada totuvlik yo qoladi va unda noxush psixologik muhit
‘
hosil bo ladi. Oila a zolari jamiyatda ham o z o rinlarini topa olmaydilar. Eng
‘ ’ ‘ ‘
muhimi shuki, bunday holat farzandlar kamolotiga ham salbiy ta sir ko rsatadi.
’ ‘
Amerika Qo shma Shtatlarida so rov davrida 266 ta oilaviy muammolar
‘ ‘
bo yicha shug ullanadigan maslahatchilar o rganib ko rilganda, ularning qayd
‘ ‘ ‘ ‘
etishicha, ularga yordam so rab murojaat qilgan har 10 ta oilaning 9 tasida
‘
o zaro munosabatlarda qiyinchiliklar sodir bo layotganligini tasdiqlay-dilar.
‘ ‘
Mazkur qiyinchiliklardan: - kommunikativ qiyinchiliklar - 86,6% ni, bolalar va
ularning tarbiyasi bilan bog liq - 45,7% ni, jinsiy muammolar - 43,7% ni,
‘
moliyaviy muammolar - 37% ni, madaniy muammolar - 37,6% ni, tug ishganlar
‘
bilan munosabat - 28,4% ni, er-xotin o rtasidagi ishonchsizlik - 26,6% ni,
‘
xo jalik ishlari - 16,7% ni, jismoniy haqoratlash - 15,6% ni va boshqa
‘
muammolarni tashkil etadi.
Xuddi shunday holatni, ya ni er-xotin o rtasidagi o zaro munosabatlar
’ ‘ ‘
madaniyatini amerikalik tadqiqotchilar V.Metyuza va K.Mixanovichlar olib
borgan real oila hayotini o rganish natijalari ham tasdiqlaydi. Ular baxtli va
‘
44

baxtsiz oilalar (shartli ravishda) orasidagi o ndan ortiq zarur farqlarni ko rsatib‘ ‘
o tganlar. Ularga: -Oilada er-xotin munosabatlaridagi tengsizlik; bir-birini yaxshi
‘
tushunmaslik; jahl bilan gapirish; o zini tahqirlanganligini sezish; e tiborsizlik;
‘ ’
umidsizlik; ishonchsizlik; janjallarni sodir etib turish; birovlarning fikriga
qo shilmaslik, hurmat talabliklar ekanligini asoslaydilar.
‘
Ko pchilik psixologlarning fikriga ko ra, oilaviy baxt bo lishi uchun
‘ ‘ ‘
nizoli oilalarda yetarlicha psixologik shart-sharoitlar majmuasi mavjud emas
(oilada ijobiy barqaror psixologik muhitni ta minlaydigan er-xotin
’
munosabatlariga xos sifat va fazilatlar yetarli shakllanmaganligidan dalolat beradi).
Ularning fikricha, oilada yetarli psixologik shart-sharoitlar kompleksini:
1.Normal (do stona) ziddiyatsiz munosabat. 2.Ishonch va empatiya. 3.Bir-
‘
birini tushunish. 4.Normal (intim) jinsiy hayot. 5.Uy-joyning bo lishi tashkil
‘
etadi.
Rossiyada o tgan asrning 80-90- yillarida oila muammolari bilan
‘
shug ullangan psixolog olimlar (S.V. Kovalyov, N.N. Obozev) ning bahosiga
‘
ko ra, baxtsiz oilalarni uch toifaga kiritish mumkin. Ular shartli ravishda: janjalli,
‘
inqirozli, muammoli oila toifalariga bo linadilar.
‘
Janjalli oilada er-xotin o rtasida parda (sfera) bo lib, ularning qiziqishlari,
‘ ‘
ehtiyojlari, baholashlari va xohishlari o rtasida doimo to qnashuvlar kelib
‘ ‘
chiqadi va u kuchli emotsional holat ko rinishida uzoq saqlanadi.
‘
Inqirozli oilada er-xotinning qiziqish va ehtiyojlari asosan qat iy xarakterga
’
ega bo lib, bu holat oilaviy hayot sohasining muhim tomonlarini egallaydi.
‘
Muammoli oilada er-xotin o rtasida sodir bo ladigan qarama-qarshiliklar
‘ ‘
yoki ziddiyatlar asosan unda qiyin hayotiy vaziyatlar, qiyinchiliklar (masalan uy-
joyning yo qligi, og ir va uzoq muddatli kasallik) yuz bergan holatlarda yuzaga
‘ ‘
keladi.
Ana shunday oilalardagi er-xotinlar ulardagi ijtimoiy-psixologik muhit va
o zaro hurmatga, yordamga tayangan o zaro munosabatlardan qoniqqandagina
‘ ‘
turmushlari mustahkam bo lishi mumkin (Kovalev).
‘
45

Oilaviy qiyinchiliklarni keltirib chiqaruvchi muhim sabablarni o rgangan‘
S.I.Golod (1981) oilaviy qiyinchiliklarni quyidagi ko rinishlarda: -uy xo jaligini
‘ ‘
tashkil etish; qarindoshlar bilan munosabatning og irligi; bolalar va uning
‘
tarbiyasi; kommunikatsiyadagi qiyinchiliklar, moliyaviy qiynalishlar, ichimlikka
berilish, qiziqish va e tiqodlarning turli yo nalishdaligi, rashk va qizg anish,
’ ‘ ‘
jinsiy nomutanosibliklarda namoyon bo lishini qayd etadi.
‘
Dayan Vagen (1986) ajralish vaqtida ajralishgan sheriklar munosabatlarini
tekshirgan. Ma lum bo lishicha, ko p hollarda jismoniy ajralishdan oldin er-
’ ‘ ‘
xotinlar ijtimoiy jihatdan boshqa-boshqa bo lib qoladilar.
‘
Vagen tadqiqotiga ko ra, ajralish dastlabki paytlarda oldindan o ylab
‘ ‘
qilinmaydi. Bir individ, Vagen atamasiga ko ra, tashabbuskor - boshqasiga
‘
qaraganda, mavjud munosabatlardan kam qoniqadi va nikohdan mustaqil "hudud"
ni yaratadi... Shunday vaqt keladiki, urinishlarining chippakka chiqqanligini,
munosabatlarning uzil-kesil buzilganligini tashabbuskor tushunadi. Shu vaqtdan
boshlab erkak yoki ayol sherigi bilan har qanday munosabatlarni inkor etish
hukmida bo ladi. Vagenning taxminicha, bu - erning munosabatlar boshidagi
‘
mavjud nuqsonlarini hisobga olmay, xotinning ko zga tashlanadigan jihatlarini
‘
bo rttirgan "sevgisiga" qarama-qarshi holatdir.
‘
Muammolarni chuqur o ylab ko rib, ba zilar ilgarigi munosabatlarini
‘ ‘ ’
qayta tiklashga urinadilar. Qat iy ajraluvchilar uchun mulohaza va muhokama
’
o z hukmining to g riligiga ishonch yaratadi va ajralishni tezlashtiradi .
‘ ‘ ‘
Ajralmoqchi bo lganlar o z turmush tarzi va dunyoqarashlarida jiddiy
‘ ‘
o zgarishlarni boshidan kechiradilar. Pol Boennen ajralishni amalga oshiruvchi
‘
o zaro 6 ta bosqichni belgilaydi. Bularning hammasi qiyinchiliklar va tortishuvlar
‘
tug diradi, ajralishganlarga, ularning bolalariga, qarindoshlariga va tanishlariga
‘
ta sir qiladi:
’
1.Janjalli ajralish - bunda sheriklar o rtasidagi sovuq munosabatlar keskin
‘
oshib, odatda nikohning buzilishiga olib keladi.
2.Ochiq ajralish - bunda nikohni bekor qilish uchun zarur asoslar mavjud
bo ladi.
‘
46

3.Iqtisodiy sababli ajralish - mol-mulkning bo linishi bilan bog liq‘ ‘
ajralishdir.
4.Ota-onalar ajralishi - bolalarga vosiylik qilish va ulardan xabar olib turish
huquqi bilan bog liq ajralish.
‘
5.Kommunikativ ajralish - ajralganlarning do stona va boshqa ijtimoiy
‘
aloqalarining o zgarishi.
‘
6.Ruhiy ajralish - individ hissiy bog langanlikni uzil-kesil uzadi va
‘
mustaqil hayot zaruratini sezadi.
Amerika qo shma shtatlarda Robert Veyss tomonidan ajralgan erkaklar va
‘
ayollar bilan o tkazilgan suhbatlar shuni ko rsatadiki, xotinlar ajralishdan
‘ ‘
erkaklarga qaraganda ko proq iqtisodiy zarar ko radilar, ammo psixologik
‘ ‘
(ruhiy) va ijtimoiy ko nikish jarayoni har ikki jinsda o xshash holatda kechadi.
‘ ‘
Veyss qarab chiqqan ko pchilik hollarda sheriklarning bir-biriga nisbatan hurmati
‘
va muhabbati juftlarning ajralishiga qadar yo qoladi. Ular o rniga dushmanlik va
‘ ‘
ishonchsizlik paydo bo ladi .
‘
Ajralish holatlarining salbiy oqibatlari bolalar uchun nihoyatda og ir
‘
kechadi. Judet Vallerstayn va Jon Kellilar Kaliforniya shtatida ajralgan oltmishta
oilaning bolalari hayotini o rgandilar. Tadqiqotlarning ko rsatishicha, ota-onalar
‘ ‘
ajralganidan so ng, ko p hollarda bolalar ancha mayus bo lib qolganlar.
‘ ‘ ‘
So rov o tkazilgan 131 ta bolaning qariyb hammasi ajralish vaqtida o tkir
‘ ‘ ‘
emotsional holatda bo lganlar. Maktabgacha yoshdagi bolalar ba zan yuz bergan
‘ ’
voqeada aybni o zlariga olib, xijolat va vahimada bo lganlar, katta yoshdagilar
‘ ‘
esa ota-onalarining niyatlarini yaxshiroq tushunsalarda, ajralish oqibatlari va
o zlarining kelajaklari uchun chuqur xavotirlanishni, ularda ko pincha o tkir
‘ ‘ ‘
g azablanish tuyg usini yuzaga keltiradi .
‘ ‘
YE.Burgess, P.Vollin, L.Terman va M.Odema, G.Rolandlar bir qator
tajribalarga tayanib er-xotinlikdan qoniqishda sheriklarga xos sifatlarning quyidagi
turlarini qayd etadilar.
Baxtli nikohdagi sheriklarni tavsiflovchi sifatlarga:
47

1.Emotsional barqarorlik. 2.O zga kishilar bilan kelisha olishlik.‘
3.Xushmuomalalik. 4.Ochiqlik, ishonch. 5.Emotsional muhtojsizlik. 6.Yon
beruvchanlik kiradi.
Baxtsiz nikohni tavsiflovchi sifatlar:
1.Emotsional beqarorlik (nevrotizm). 2.o zga kishilarga tanqidiy
‘
munosabat. 3.Hukmronlikka intilish. 4.Berklik, tundlik. 5.Shubhalanuvchan-lik.
6.Emotsional berklikdir (103; 74).
Yuqoridagi mualliflarning izohlashicha, nikohdan qoniqqanlikni belgilovchi
2 ta asosiy o lcham (mezon)i bor ekan. Ushbu ikkala o zaro aloqadorlikdagi
‘ ‘
ko rsatkichlar - emotsional soha va ijtimoiy muhitga yo nalganlikdan iboratdir.
‘ ‘
G.Roland esa o z tadqiqotlarida oiladagi shaxslararo munosabatdan
‘
qoniqish uchun zarur kommunikativ sifatlarni ajratib ko rsatgan:
‘
1.Muloqotmandlik. 2.Oilada yuqori darajadagi o zaro tushunish.
‘
3.Er-xotinlarning jinsiy qoniqqanligi. 4.Emotsional qo llab-quvvatlashning
‘
mavjudligi va ishonch. 5."Uy" ni oiladagi hamjihatlikni belgilovchi maskan deb
qarash (Roland 98).
B.Faber esa oiladagi kommunikativ qadriyatlar yo nalishining yuqori
‘
meyorda bo lishi baxtni belgilovchi baho deb hisoblaydi.
‘
A.Kempinskiy bo lsa er-xotin hamjihatligi to g risidagi qiziqarli
‘ ‘ ‘
(taajjubli) konsepsiyani taqdim etdi. Muallif bu konsepsiyani taqdim etishda
(tayyorlashda) nevrotik oilalarga oid ma lumotlarga tayanadi. Uning qarashlariga
’
ko ra, er-xotin o rtasidagi mutanosiblik uchun muhim (chuqur) ahamiyat kasb
‘ ‘
etuvchi shaxs xislatlariga qaraganda, shunchaki yuzaki (ikkinchi darajali) fazilatlar
muhimdir. Ikkinchi darajali shaxs sifatlari situativ xulq-atvorda namoyon bo ladi.
‘
Ular er-xotin juftligining yaxlit tuzilma sifatida mos kelishidagi vazifalarini
muvofiqlashtiradi (103; 75).
N.N.Obozov oilaviy hayotdan qoniqmaslik, nikohning buzilishi va
beqarorligini belgilovchi sabablarni er bilan xotin o rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy
‘
funksiyaning tenglashtirilishidandir deb tushuntiradi. Uning fikricha, oldinlari
erning ijtimoiy-iqtisodiy vazifasi uning oiladagi boliqligini belgilagan bo lsa, u
‘
48

oilani buzilishdan saqlashning bitta vositasi edi, xolos. Hozirgi kunda er bilan
xotinning ijtimoiy-iqtisodiy tengligi ularning funksional majburiyatlarini
taqsimlashda yangicha yondashishni talab qiladi. Funksiyalarni taqsimlashdagi
asos sifatida er bilan xotinning o zaro ta sirlashuvining psixologik‘ ’
xususiyatlarini ochish maqsadga muvofiq. Uning fikricha, ijtimoiy-tarixiy tajriba
va keyingi tajribalar hozirgi avlodning funksiyalarini psixologik taqsimlash
jarayonini qiynalmasdan va "asoratsiz" bo lishini kafolatlay olmayapti.
‘
V.YE.Semenov, Masherov, Y.T.Timofeyevlarning tadqiqotlarida oilada
nizoli vaziyatlarni kelib chiqishi inson turmush tarzining butunligicha qamrab
oluvchi sohalardagi o zgarishlar bilan ham bog liq ekanligi ko rsatib o tiladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Tadqiqotdagi natijalarga ko ra, ishchi ayollar uchun eng ahamiyatli hayotiy
‘
qadriyatlar "oilaviy baxt", "yaxshi sog lomlik", "sevimli ish" va "sof vijdon" dan
‘
iborat ekan. Erkak ishchilarda esa qadriyatlarning eng asosiysini "sevimli
mashg ulot", so ngra "oilaviy baxt" tashkil qilishi aniqlangan .
‘ ‘
Shu o rinda oiladagi maishiy masalalar ishlab chiqarish jarayonidan
‘
tashqaridagi omil bo lsa ham, undagi psixologik muhitni tartibga solishda ishtirok
‘
qilishini ta kidlash joizdir.
’
Ko rib o tganimizdek, chet el psixologlari tomonidan oila muammolarini
‘ ‘
o rganishga bag ishlangan ilmiy tadqiqotlar ancha salmoqli va keng qamrovlidir.
‘ ‘
Shunday bo lsa-da, mazkur ilmiy izlanishlar natijalari, ulardagi ilmiy tavsiya va
‘
xulosalar ma lum darajada cheklanganlik xarakteriga egadir. Tadqiqot
’
natijalarining cheklanganlik xarakterda ekanligi har bir xalqda oilaviy turmush
muammolari milliy, madaniy, an anaviy va hududiy xususiyatlar mavjudligi bilan
’
uyg unlikda namoyon bo ladi.
‘ ‘
Chunki, oilaviy turmush tarzi va er-xotin munosabatlarining milliy, madaniy
va mintaqaviy o ziga xosligi boshqa millatlarnikiga u yoki bu darajada to g ri
‘ ‘ ‘
kelavermaydi. YA ni boshqa millat vakillarida oila muammolarini hal qilish bilan
’
bog liq o tkazilgan tadqiqot natijalarini o zbek milliy-madaniy muhitida
‘ ‘ ‘
samarali qo llash mumkin emas. Shu bois, biz ushbu tadqiqotlar natijasida
‘
49

erishilgan yutuqlarga yuqori baho bergan holda, bu ilmiy dalillarni o zbek oilalari‘
uchun ham to la taalluqli deya olmaymiz.
‘
2.2. Sharqona axloq t amoy illaridan foy dalanish oilani ijt imoiy -
psixologik must axk amlov chi v osit a.
Millat tarbiyasi hamma zamonlarda ham dolzarb masala bo lib
‘
kelgan. Sharq mutaffakirlari farzand tarbiyasiga, ularni oilaviy hayotga
tayyolash masalalariga alohida e tibor berib kelganlar. Yusuf Xos
’
Xojibning Qutadg u bilig (Baxt saodatga yo llovchi bilim) Abu
“ ‘ ” ‘
Nasr Forobiyning Fozil odamlar shaxri , Hikmat asoslari Abu
“ ” “ ”
Rayxon Beruniy O tgan avlodlar obidalari , Muslihiddin
“ ‘ ” “
Sa diyning Guliston va Bo ston Alisher Navoiyning
’ “ ” ” ‘ ”
Maxbub ul-qulub , kabi o nlab durdana asarlari asrlar davomida
“ ” ‘
farzandlar tarbiyasiga dasturamal tarbiya vazifasini o tab, kelmoqda.
‘
Bu asarlar necha- necha avlodga poklik, xamjihatlik, rostgo ylik,
‘
axillik, axdu- vafo kabi fazilatlarini singdirib kelayotgani sir emas.
Jamiyatimizda ijtimoiy iqtisodiy, madaniy ma rifiy, ilmiy texnik
’
rivojlanish jadal suratlar bilan kechayotgan xozirgi bosqichida ham
oilani mustaxkamlash, farzandlarni barkamol insonlar qilib voyaga
yetkazish va ularni mustaqil oilaviy hayotga tayyorlashda bevosita
sharq mutaffakirlari merosidan, milliy qadriyatlar, tarbiya vositasida
foydalanish muxim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi oilalardagi mavjud
50

ayrim notabiiy munosabatlar, ko rinishlar, oilaga zo rma- zo raki‘ ‘ ‘
kirib kelgan ayrim tarbiya usullarini bartaraf etishda ham
allomalarimizning ma naviy meroslari foydalanish samarali natijalar
’
beradi.
Ma lumki sharq xalqlarining ma naviy merosi hilma- xil ajoyib
’ ’
afsonaviy va tarixiy dostonlarga, masal va rivoyatlarga boy bo lib,
‘
mavzu jixatdan bir -biriga bog langandir. Ularning mazmunidan kelib
‘
chiqadigan fikrlar nafaqat yoshlarni oilaga tayyorlash hamda ularning
tarbiyasi , oila muammolari balki davlat ahamiyatidagi qator axloqiy
ma rifiy, ijtimoiy muammolarni hal etishda muhim rol o ynaydi.
’ ‘
Jumladan donishmand mutaffakirlarimiz yoshlarni oilaviy hayotga
tayyorlashda quydagi fazilatlarni egallash muhimligini ta kidlab
’
o tganlar.
‘
Bularga:
-iffat odobli, sharm hayoli bo lish;
‘
- bilim zakovat soxibi bo lish;
‘
-ota-onalarni va oila a zolarini hurmat qilish,e zozlash;
’ ’
-insofu-adolatli bo lish;
‘
-ulug larning pand nasihatlariga amal qilish;
‘
- sevgida vafoli bo lish;
‘
-har-xil nomaqbul ishlardan saqlanish;
Bunday sifatlar avvalo oilada tarkib topadi.
Kaykovus o zining Qobusnoma asarida oila va farzand tarbiyasi
‘
xaqida to xtalar ekan birinchi nasl- nasabini toza saqlamoq, asl qadr
‘
qimmatini bilish kerakligini inson tarbiyasining gultojiga qiyoslaydi.
51

Uning qalamiga mansub kichik rivoyatlarda Bas farzandinga”
har na o rgata olsang o rgatg il, uning foydasi senga ham yetishur.
‘ ‘ ‘
Ammo farzanding balog atga yetgan bo lsa ko rg il uning oila
‘ ‘ ‘ ‘
boshlig i bo lmoqqa xotin olmoqa va ro zg or ishlariga mansub
‘ ‘ ‘ ‘
bo lmoqqa salohiyati bo lsa unga xotin olib berg il, toki shu bilan
‘ ‘ ‘
sen uning bu xaqqin ham bajarg on bo lg aysan. Lekin avval
‘ ‘ ‘
o g lingni o ylantirmoq va qizingni erga bermoq tilasang zinxor o z
‘ ‘ ‘ ‘
qarindoshlaring bila berishib olishmag il, begonadin olg il, nedinkim
‘ ‘
o z qarindoshlaringdan olmasang ham ular sening bila go sht
‘ ‘
qondek yaqindurlar degan o gitlari oilada sog lom avlodlarni
” ‘ ‘
tarkib topishida pand nasihat vazifasini o taydi.
‘
Bundan tashqari Abu Nasr Forobiy, Abu ali ibn Sino, Alisher
Navoiy, Abdulla Avloniy, va boshqalarning asarlarida ham bolalarni
oilaviy hayotga tarbiyalash, bu ishda ota-onalarning farzandlari
oldidagi burch va vazifalari xaqida qimmatli fikrlar berilgan.
O zbek xalqining og zaki ijodi va eposlarida oilada o g il va
‘ ‘ ‘ ‘
qiz bolalarni milliy an analar ruhida oilaviy hayotga tayyorlashda
’
quyida keltirilgan mardlik , halollik kamtarlik, ishonch , sevgiga
sadoqat, adolat, hamfikrlilik, kabi fazilatlar ulug langan va tarbiya
‘
jarayonida ular ongiga singdirib borilgan. Bu voqealarni biz
Alpomish , Kuntug mish , Layli va majnun kabi qator o zbek
“ ” “ ‘ ” “ ” ‘
xalq dostonlarining qaxramonlari misolida ko rishimiz mumkin.
‘
Sharq mutafakkirlarining ilmiy madaniy merosini o rganar
‘
ekanmiz ularda bayon qilingan oilaviy turmush qoidalari undagi milliy
an analar asosidagi tarbiya jarayonlari, farzand kamoloti, oiladagi ota
’
52

onaning farzandlar oldida na muna ko rsata oladigan muomala’ ‘
munosabatlari insoniy fazilatlarning shakllanishi xaqidagi qimmatli
fikrlar sharq xalqlari xususan o zbek xalqining og zaki ijodi uzviy
‘ ‘
bog liqligi asosida tarkib topgan ilmiy madaniy meros ekanligini
‘
ko ramiz.
‘
Sharq mutafakkirlarining ma naviy merosi oilada, tarbiyaviy
’
jarayonlarda, sharqona tarbiya usullarimizni tiklashda ularni milliy
an anaviy ruxida oilaviy hayotga tayyorlashda ota onalarga
’
dasturilamal sifatida xizmat qiladi.
53

X U L O S A
Oila inson uchun muqaddas maskan, kishilik jamiyatining ijtimoiy
poydevoridir. Oilaviy turmushning asosiy maqsadi - bu farzand ko rish‘
orqali aholini qayta tiklash, avlodlar bilan ajdodlar vorisligi va davomiyligini
hamda yer yuzida insoniyat tarixiy taraqqiyotini ta minlashdan iboratdir.
’
Prezidentimiz I.A.Karimov oilaning tub mohiyati haqida gapirib: "Oila
hayotning abadiyligi, avlodlarning davomiyligini ta minlaydigan, muqaddas
’
urf-odatlarimizni saqlaydigan, shu bilan birga, kelajak nasllar qanday inson
bo lib yetishishiga bevosita ta sir ko rsatadigan tarbiya o chog i ekanini
‘ ’ ‘ ‘ ‘
tan olishimiz darkor", degan edilar.
Ma lumki, muqaddas dinimiz islomda, uning asosiy manbalari hisoblangan
’
"Qur oni Karim" va Hadislarda ham oilaviy turmushning va er-xotin
’
munosabatlarining barcha tomonlari haqida qimmatli ma lumotlar va shar iy
’ ’
qonunlar yoritilgan. Islomda bo lajak oilaning vujudga kelishiga alohida e tibor
‘ ’
berilgan. Shariat bo yicha nikohdan o tishda quyidagi qoidalarga amal qilish
‘ ‘
lozim bo lgan. 1.Nikohlanuvchi-larning o zaro roziligi. 2.Nikoh yoshiga
‘ ‘
to lish. 3.Nikohni guvohlar ishtirokida tuzish. 4.Kelin uchun qalin va mahr
‘
to lash. 5. Diniy e tiqod birligi. 6.Nikohlanuvchilar yaqin qarindosh
‘ ’
bo lmasligi. 7.Tabaqa bo yicha tenglik. 8.Nikohdan o tuvchilarning ruhiy
‘ ‘ ‘
jihatdan sog lom bo lishi.
‘ ‘
Bu shartlarga rioya qilinib tuzilgan nikohgina qonuniy hisoblanib, taraflarni
tegishli huquq va majburiyatlar bilan ta minlagan.
’
Oilaviy hayot, nikoh va oila, undagi shaxslararo munosabatlar muammolari
bo yicha tadqiqot olib borgan uzoq va yaqin chet el psixologlarining ishlari bilan
‘
tanishar ekanmiz, ularning izlanish yo nalishini shartli ravishda ikki turga ajratish
‘
mumkin.
1.Oilaning buzilishiga olib keladigan sabablarni o rganish orqali oilani
‘
mustahkamlash, undagi o zaro munosabatlar barqarorligini ta minlash va oilaviy
‘ ’
baxt istiqbollarini belgilash sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari.
54

2.Baxtli va farovon oilalarni, ya ni oiladagi baxt va farovonlikni’
ta minlovchi oilaviy hayotga xos muhim omillarni o rganish sohasidagi ilmiy
’ ‘
tadqiqot ishlari.
55

ADABIYOTLAR RO YXATI‘
1.Karimov I.A. Barkamol avlod O zbekiston taraqqiyotining poydevori. -
‘
T.: O zbekiston. 1998. - 64 b.
‘
2. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. T.2. -T.: O zbekiston.
‘
1996. -366 b.
3. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqini - xalq, millatini - millat
qilishga xizmat etsin. -T.: O zbekiston. 1998 -30 b.
‘
4. Karimov I.A Ma naviyat
’ yuksalish yo lida. ‘ -T.: O zbekiston. ‘
1998. -480 b.
5.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. -T.:O zbekiston. 1998. -32
‘ ‘
b.
6. Karimov I.A. Xavfsizlik va 6arqaror taraqqiyot yo lida. -T.:
‘
O zbekiston. 1998. -432 b.
‘
7.Karimov I.A. O zbekiston XXI asrga intilmoqda -T.: O zbekiston. 1999.
‘ ‘
-48 b.
8. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
‘ ‘ ‘
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. -T.:O zbekiston.1997.-326 b.
‘
9. Karimov I.A. O zbekiston buyuk kelajak sari. -T.:O zbekiston. 1998. -
‘ ‘
687 b.
10.Abdurauf Fitrat. Oila. - T.: Ma naviyat. 2000. -112 b.
’
11.Abramov M.S. Mujchini i jenshini. -T.: Meditsina. 1990. -160 s.
12.Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. -T., 1993. - 224 b.
1 3 .Abu Rayhon Beruniy. Hikmatlar .-T.:, 1973. -174 b.
14.Azizova T.M. Zamonaviy o zbek oilalarida o smir bolalar shaxsi
‘ ‘
shakllanishi. T.: // Xalq ta limi. I998. 3-son. 11 - 14 betlar.
’
15.Azizov G., Jabborov A. Musulmoncha nikohning afzalliklari. /O zbek
‘
oilasiniig entopsixologik muammolari mavzusidagi Resp. ilm. amal. anj. ma ruz.
’
qisqacha bayoni. -T., 1993. -137-139 b.
16. Alimov X. Milliylik va ijtimoiy ruhiyat .T., 1992.
17 . Alisher Navoiy. Mahbubul qulub.Tanl.as.to p.13t. - T.,1966.-244 b.
‘
56

1 8.Ashurov A. Avestodan meros marosimlar.T.: 2001.-32 6.
19. Bobomurodov A. Islom odobi va madaniyati. -T.:Cho lpon. 1995.-176 ‘
b.
20 .Bodalov A. A. Obshaya psixodiagnostika. -M.: 1987.-176 b.
21 .Buyuk siymolar, allomalar. I I kitob. ( Nashrga tayyorlovchi
M.Xayrullayev. -T., 1996. -120.
22 .Bo riyeva M.R. O zbekistonda oila demografiyasi. - T.: Universitet.
‘ ‘
1997. -238 b.
23 .Bo riyeva M.R. O zbekistonda oila demografiyasi. - T.: Universitet.
‘ ‘
1997. -182 b.
24.Vladin V., Kapustin D. Garmoniya semeynix otnosheniy. Minsk, 1986.
–
-238 s.
25 .Vougel E.F Semya i rodstvo "Amerikanskaya sotsiologiya, perspektivi,
problemi, metodi". -M.: Progress. 1972. -132 s.
26 .Vund V. Problemi psixologii narodov. -M.: Znaniye. 1912.-178 s.
27.Grebennikov I.V. Osnovi semeynoy jizni. -M.: Prosvesheniye. 1991. -
158 s.
28.Grining T. Istoriya i zadachi gumanisticheskoy psixologii // Voprosi
psixologii. 1988. №4.
29.Davletshin M.G., Shoumarov G‘.B. Zamonaviy o‘z6yek oilasi va uning
psixologik xususiyatlari. / O‘zbek oilasining etnopsixologik muammolari. Resp.
Ilm. amal. anj. ma’ruza qisqacha bayoni. -T., 1993. -3-5 b.
30.Davletshin M.G. Oiladagi nizolar psixologiyasi va uning bartaraf etish
yo llari. o zbek oilasining etnopsixologik muammolari. Resp.ilm. amal.
‘ ‘
anj.ma ruz. qisqacha bayoni. -T., 1993. -33-34 b.
’
31.Dvornik E.M. Psixologicheskaya sovmestimost suprujeskoy pari /
Seksualniye disgarmonii// Rukovodstvo po psixoterapii. -T.: Meditsina. 1985. -425
s.
32 . Djandildin N.-T. Priroda natsionalnoy psixologii. Alma-Ata, 1971. S.
–
7-12.
57

Купить