Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Okeaniya xalqlari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: OKEANIYA XALQLARI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 1 MUNDARIJA KIRISH……………………………………………………………………… 1-BOB. OKEANIYA XALQLARINING UMUMIY TAVSIFI 1.1. Okeaniya xalqlarining geografik tavsifi……………………………… 1.2. Okeaniya xalqlarining antropologik va lingvistik klassifikatsiyasi…. 2-BOB. OKEANIYA XALQLARINING GENETIK TAVSIFI 2.1. Polineziyaning kelib chiqishi………………………………………… 2.2. Mikroneziya va Melaneziyaning kelib chiqish tarixi……………….... XULOSA……………………………………………………………………. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………… 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Okeaniya xalqlari etnologiyasi dunyodagi eng ko'p aholi yashaydigan mamlakatning boy madaniy xilma-xilligi va chuqur ildiz otgan an'analarini o'rganadigan qiziqarli tadqiqot sohasidir. O zining uzoq tarixi vaʻ xilma-xil geografik landshaftlari bilan Okeaniyada tillar, dinlar, urf-odatlar va ijtimoiy tuzilmalarning keng doirasini qamrab olgan yuzlab etnik guruhlar yashaydi. Bu xilma-xillik nafaqat subkontinentning murakkab tarixi va rivojlanishini, balki ushbu jamoalar duch keladigan muammolar va imkoniyatlarni ham tushunish imkonini beradi. Ushbu kurs ishida biz Okeaniya xalqlarining etnologiyasini chuqurroq o'rganamiz. Birinchidan, biz mamlakatlarning etnik xilma-xilligini shakllantirgan tarixiy va geografik kontekstlarni ko'rib chiqamiz. Keyin bu xalqlarning madaniyati va jamiyatlarini o‘rganishda qo‘llaniladigan turli etnografik yondashuvlar va usullarni o‘rganamiz. Ushbu kurs ishning asosiy yo'nalishi ko'pincha jamiyat chekkasida yashaydigan va turmush tarzi va madaniyati doimiy o'zgarishlarga duchor bo'lgan tanlangan mahalliy jamoalarni o'rganishga qaratilgan. Biz tabiat bilan munosabatlar, ijtimoiy tuzilmalar, diniy urf-odatlar va zamonaviy taraqqiyotning ularning hayot tarziga ta'siri kabi mavzularni ko'rib chiqamiz. Va nihoyat, madaniy xilma-xillikni tushunish, bag'rikenglik va o'zaro hurmatni targ'ib qilish, mahalliy jamoalarni qo'llab-quvvatlash bo'yicha siyosat va dasturlarni ishlab chiqishda antropologik tadqiqotlarning ahamiyatini muhokama qilamiz. Okeaniya xalqlarining etnologiyasini chuqur o'rganib chiqib, biz madaniyatlararo sezgirlik va ijtimoiy adolatni targ'ib qilishga hissa qo'shgan holda hind madaniyatlarining murakkabligi va go'zalligini chuqurroq tushunishga umid qilamiz. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu kurs ishining maqsad va vazifalariga quidagilar kiradi: 3 1. Okeaniya xalqlari bo yicha etnologik tadqiqotlarga kirish: Ushbu kursʻ ishining asosiy maqsadi o quvchilarga Okeaniyaning turli xalqlari bo yicha ʻ ʻ etnologik tadqiqotlar haqida asosli tushuncha berishdir. Ushbu jamiyatlarning xilma-xilligi va murakkabligini tushunish uchun tarixiy, geografik va madaniy kontekstlar ko'rib chiqiladi. 2. Tanlangan mahalliy jamoalarni tahlil qilish: Yana bir maqsad Hindistondagi tanlangan mahalliy jamoalarni chuqur o'rganishdir. Ularning ijtimoiy tuzilmalari, diniy urf-odatlari, iqtisodiyoti va yashash muhitini tahlil qilish orqali ularning madaniy an'analari va ular duch keladigan muammolar haqida tushunchaga ega bo'lish kerak. 3. Tadqiqot usullari va yondashuvlarini baholash: Ushbu kurs ishi Okeaniya xalqlarini o'rganishda qo'llaniladigan turli etnografik tadqiqot usullari va yondashuvlarini baholashga qaratilgan. Bunga sifat va miqdoriy usullar, shuningdek, ushbu tadqiqotni o'tkazish bilan bog'liq axloqiy mulohazalar kiradi. 4. Madaniyatlararo tushunish va ijtimoiy adolat uchun ahamiyat: Muhim maqsad madaniyatlararo tushunish va ijtimoiy adolatni rivojlantirishda antropologik tadqiqotlarning ahamiyatini ta'kidlashdir. Turli xillikni ta'kidlash va madaniy farqlarni qadrlash orqali maqsad noto'g'ri qarashlarni kamaytirish va mahalliy jamoalarning huquqlari va ehtiyojlarini hurmat qilishni rag'batlantirishdir. 5. Siyosiy va ijtimoiy oqibatlar haqida munozara: Nihoyat, ushbu kurs ishi etnologik tadqiqotlarning Okeaniya xalqlariga siyosiy va ijtimoiy ta'sirlari haqida munozarani rag'batlantirish uchun mo'ljallangan. Bu mahalliy jamoalarni qo'llab- quvvatlash bo'yicha siyosat va dasturlarni ishlab chiqish va ularning madaniy o'ziga xosligini saqlab qolish va yashash vositalarini himoya qilish choralarini ilgari surishni o'z ichiga oladi. Ushbu maqsad va vazifalarga erishish orqali ushbu kurs ishi Okeaniya xalqlari etnologiyasini har tomonlama tushunishga intiladi va madaniyatlararo sezgirlikni, ijtimoiy adolatni va barqaror rivojlanishni targ'ib qilishga hissa qo'shadi. 4 Kurs ishining obyekti va predmeti. Kurs ishida Okeaniya xalqlarining etnologiyasini keng qamrovli tekshirish, turli xil mahalliy jamoalar ichidagi madaniy xilma-xillik, ijtimoiy dinamika va zamonaviy muammolar qatlamlarini ochishga qaratilgan ko'p qirrali yondashuv ko'zda tutilgan. Etnografik usullar va nazariy asoslardan foydalangan holda, u ushbu guruhlar orasida keng tarqalgan an'analar, e'tiqod tizimlari va ijtimoiy-siyosiy tuzilmalarning boy gobelenini yoritishga harakat qiladi. Bundan tashqari, maqola globallashuv, urbanizatsiya va hukumat siyosatining ularning madaniy o'ziga xosligi, ijtimoiy uyg'unligi va iqtisodiy farovonligiga ta'sirini tahlil qilishga qaratilgan. Ushbu tadqiqot orqali u Hindistonning xilma-xil ijtimoiy landshaftiga xos bo'lgan murakkabliklarni chuqurroq tushunishga hissa qo'shishga va madaniy muhofaza, ijtimoiy adolat va inklyuziv rivojlanish masalalari bo'yicha tanqidiy nutqni rag'batlantirishga intiladi. Kurs ishi mavzusining o’rganilish darajasi. Okeaniya xalqlari etnologiyasi o tgan yillar davomida ko plab olimlar, antropologlar, sotsiologlar,ʻ ʻ tarixchilar va boshqa mutaxassislar tomonidan o rganilgan va tadqiq etilgan. Ba'zi ʻ asosiy raqamlar va ularning diqqatga sazovor asarlari quyidagilardan iborat: T.O‘. Salimovning “Jahon xalqlari etnalogiyasi” nomli asarida juda ko’p xalqlar va millatlar etnalogiyasi haqida so’z yuritilgamn va mana shu asarda Hindiston xalqlari etnalogiyasi ham to’laligicha yoritilgan . Bundan tashqari yana bir o’zbek etnologi A. Ashirov o’zining “Etnalogiya” nomli asarida bu xalqlar va ularning turmush tarzlari, bu xalqlardan qolgan udum va an’analarini to’laligicha yoritib bergan.. Kurs ishi mavzusining nazariy uslubiy asosi. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obektivlik prinsiplari asosida taxlil qilindi. Shuningdek, Tarixiy-qiyosiy taxlil, qadriyatlr uyg’unligi kabi tamouillarga amal qildi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usullari qo’llanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi ikki bob, to’rt paragrif, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 5 1.1 Okeaniya xalqlarining geografik tavsifi Okeaniyani keng ma'noda Tinch okeanining markaziy va janubiy qismini qamrab olgan bir necha ming orollardan tashkil topgan mintaqa deb tasvirlash mumkin. Bu mintaqada ko'plab orol davlatlari va hududlar mavjud bo'lib, ular o'zaro farqli madaniyatlar, tillar va tarixlarga ega. Okeaniya quyidagi geografik joylashuvlarga ega: Melaneziya: Bu guruh Tinch okeanining janubi-g'arbiy qismida joylashgan bo'lib, ichiga Papua-Yangi Gvineya, Solomon orollari, Vanuatu va Fidji kiradi. Bu orollar zich junglalar, baland tog'lar va boy biologik xilma-xillik bilan mashhur.Mikroneziya: Bu mintaqa Tinch okeanining shimoliy qismida joylashgan va kichikroq orollar va atollarni o'z ichiga oladi. Mikroneziya tarkibida Guam, Mariana orollari, Karolin orollari, Marshall orollari va boshqa hududlar mavjud. Polineziya: Tinch okeanining markaziy va sharqiy qismini qamrab olgan bu mintaqa Tonga, Samoa, Tuvalu, Kuk orollari, Fransiya Polineziyasi, G'arbiy Samoa, Tokelau va boshqalar kabi orol guruhlarini o'z ichiga oladi. Polineziyaning eng mashhur orollaridan biri - Gavayi. Umuman olganda, Okeaniya Tinch okeanining keng hududiga tarqalgan va bir-biridan ancha uzoq orollardan tashkil topgan. Bu mintaqadagi orollar turli geografik va iqlim sharoitlariga ega, shu bilan birga boy madaniy va tarixiy merosga ham ega. Melaneziya (“qora orollar”). Yangi Gvineya va Mikroneziya (“Mayda orollar”) Okeaniyaning tarkibiy qismi hisoblanib, bu son-sanoqsiz orollar Tineh okeanida joylashgan. Mikroneziyaga: Karolin, Marian va Marshall orollari kirib umumiy maydoni 2,6 ming km2, aholisi yariin million atrolida. Melaneziyaga: Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi, D.Antrokasto, Solomon orollari, Luiziada arxipelagi, Santa Krus, Yangi Gebrid, Yangi Kaledoniya, Luayote, Fidji va yana qator orollar kiradi. Maydoni 980 ming km2, aholisi 8 mln kishini tashkil qiladi. Melaneziya yaxlit birlikni tashkil etmay, iqtisodiy taraqqiyoti darajasi, turar-joylari turlari, 6 diniy mansubligi xususiyatlari va h.k. lar bo'yicha tafovutlanadi 1 . Xususan Papuasiya deb nomlanuvchi Yangi Gvineya aholisi Melaneziyada alohida o‘rin tutadi. Okeaniya. xususan Melaneziya turmush va madaniyatning arxaik ko'rinishlarini saqlab qolganligi sababli etnologlarda katta qiziqish uyg‘otib kelmoqda. Taniqli yangi zelandiyalik etnolog Te Rangi Xiroa polineziyaliklarni “tonggi shafaq dengizchilari” deb bergan nomi bu xalqlami hayot tarzi va tarixini o‘zida ajoyib tarzda mujassamlagan. Polineziya - shimolda Gavayya, janubiy- sharqda Yangi Zclandiya va janubiy- g'arbda Pasxa (Rapanui) orollari orasida joylashgan uchburchakdagi minglab orollarni birlashtirgan tarixiy etnogratik hududdir. Nomi keltirilgan orollardan tashqari Polineziyaga: Tonga, Samoa, Taiti, Markiz. Kuk, Tuamotu, Tubuai, Layn, Gambe va boshqa arxipelag hamda orollar kiradi. 2 Tinch okeanining markaziy qismida keng, taxminan bir million kvadrat kilometr suv sathidagi son-sanoqsiz katta-kichik orollardan iborat Polineziya (“Ko'p orollik”) shimolda Gavayya arxipelagi, janubda eng katta qo'shorol - Yangi Zelandiya va sharqda Pasxa uchburchagi joylashgan. Asosan, vulqon va marjonlardan paydo bo'lgan Polineziya orollari (Yangi Zelandiyani hisobga olmaganda) 26 ming kvadrat kilometrdan ortiq hududga ega, shundan 17 ming kvadrat kilometri faqat Gavayya arxipelagiga tegishli, 220 ta orol esa har bittasi bir kvadrat kilometrdan ham kam joyni egallaydi. Polineziyaning tabiati va hayvonot dunyosi ancha qashshoq bo'lib, hududining ko'p qismi abadiy yashil tropik o'rmonlar va savannalard an iborat. Okean yuzida minglab mayda orol va riflar paydo bo'lib, ba'zan yo'qolib ketadi. Polineziya hududiga Yangi Zelandiya (uning hududi 265 ming km2)dan tashqari to'qqizta katta arxipelagGavayya, Samoa, Jamiyat orollari, Markiz, Tonga, Tuamotu, Kuk, Tubuan, Ellis va boshqajuda ko'p yirik hamda mayda orollar kiradi. Yangi Zelandiyada hozir uch milliondan ortiq aholi bo'lsa, umuman Polineziyada 1,5 mln.ga yaqin kishi yashaydi. O'tgan 1 T.O’. Salimov ’’Jahon xalqlari etnologiyasi’’ T-2019 2 T.O’. Salimov ’’Jahon xalqlari etnologiyasi’’ T-2019 7 asrning oxiriga kelib Okeaniya aholisining soni 10 million kishidan oshib ketdi. Polineziyaliklarning bepoyon okean sathidagi orollarga joylashuvi to'g'risida juda ko'p turli mulohaza va farazlar mavjud edi. So'nggi 10-15 yillar mobaynida o'tkazilgan tadqiqotiar, ayniqsa, arxeologik kashfiyotiar, Okeaniya tillarini jiddiy o'rganilishi natijasida mazkur masalaga ancha aniqliklar kiritdi. Antropologik jihatdan tub polineziyaliklar asosan, mongoloid, avstrolo-negroid va qisman yevropoidlarning aralashmasidan paydo bo'lganlar. Eng keng tarqalgan fikrga binoan mazkur tiplar Polineziyaga Fidji arxipelagi, keyin Tonga va Samoa orollari orqali eramizdan avvalgi ikki minginchi yilning o'rtalaridan boshlab kirib kela boshlagan. Ular o'ziga xos maishiy turmush va madaniyat asosida umumiy polineziya etnik birligini yaratib eramizning birinchi va ikkinchi ming yilligi davomida asta-sekin butun Polineziyani egallab olganlar. Bu fikrni mahalliy orollilarning rivoyatlari, tili, madaniyati va irqiy tiplarini jiddiy o'rgangan polineziyalik atoqli olim Te Rangi Xirao har tomonlama yoqlaydi. Ammo ayrim oIimlar, dastavval mashhur norveg tadqiqotchisi Tur Xeyerdal, Polineziyaga odamlar birinchi bo'lib Janubiy Amerikadan, chunonchi, qadimda yuksak madaniyat markazi bo'lgan And tog'laridan ko'chib kelganlar, degan g'oyani ilgari surdilar. Tur Xeyerdal o'z fikrini isbotlash maqsadida 1947-yili beshta hamrohi bilan «Kontiki» nomli maxsus kemada Perudan Tuamotu orollarigacha sayohat qiladi. U juda ko'p manba to'playdi, ayniqsa, Pasxa va Markiz orollarida toshdan yasalgan katta haykallar, yozuv qoldiqlari, ayrim ekinlar va boshqa dalillarga tayanib, Polineziya orollarini, dastavval faqat Amerikadan kelgan kishilar egallagan, degan xulosaga keladi. Buning dalili sifatida hozirda un ut bo'lib ketgan kulolchilik, temir ishlab chiqarish, to'qimachilik sanoati namunalarini ayrim orollarda (Markiz, Samoa, Tonga) topilganligini ko'rsatadi. Ammo polineziyaliklar tabiati, hayvonot va o'simlik dunyosi, qazilma boyliklari kambag'al bo'lgan orollarga ko'chib kelib, ajdodlari yaratgan xo'jalik sohalarini unutib, yangi sohalarni o'zlashtira boshlaganlari hammaga ma'lum. Yangi Zelandiyada to'qimachilik qayta tiklangan va maoriylar yovvoyi holda o'suvchi zig'irpoya tolasidan turli matolar to'qishni o'zlashtira boshlaganlar. ”Qora orollar” deb atalgan 8 Melaneziyaga papuaslar o'lkasi - Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi, Yangi Gebrid, Fidji, Yangi Kaledoniya va boshqa mayda orollar kiradi. Mustamlaka arafasida papuaslar va melaneziyaliklar xo'jalik jihatdan deyarli bir darajada turganlar. Ularning xo'jaligida eng bosh soha tropik tipdagi dehqonchjlik va dengiz baliqchiligi bo'lgan. Hayvonot dunyosi qashshoq bo'lganligi tufayli ovchilik deyarli rivojlanmagan. Tirikchilik asosan, dehqonchilik mahsulotlari - ildizmevali o'simliklar va mevali daraxtlar o'stirishdan iborat bo'lgan. Quruq joylarda emas, namroq yerda taro, kokos xurmosi, non daraxti, banan, keyin paydo bo'lgan kofe, kakao, sholi, choy va hokazo hozirgacha ham asosiy ekinlar hisoblanadi. Yil bo'yi yerga ishlov berilib, tropik iqlimga xos ekin ekilgan. Yerni oddiy yog'och bilan kovlab, kesagini yog'och bel bilan hamda qo'lda maydalangan va urug' sochilgan. Yerga ishlov berishda erkak-ayol teng ishlagan. Ekish, yaganalash va yig'im-terim asosan, ayollar zimmasida bo'lgan. Sohillarda yashovchi baliqchilar bilan savdolashib dehqonchilik mahsulotlarini ayirboshlaganlar. Baliq ovlash bilan erkaklar shug'ullangan. Baliqchilikda suyak va chig'anoqdan yasalgan turli qarmoqlar, to'r va savatlar, eni ikki metr, uzunligi 300 metrli to'rlar, sanchqi va hatto o'q-yoylardan foydalanilgan. Chorva kam bo'lib, uy hayvonlaridan it, cho'chqa, tovuq saqlangan va ularni asosan, bayramlarda so'yganlar. Go'shtni “yer o'chog'ida” toshni qizdirib yoki olov yoqib kulida pishirganlar, ba'zan qaynatib ham yeganlar. Terib-termachlash bilan shug'ullanganlar. Uchli yog'ochni chaqmoq toshga ishqalab yoki burov usuli bilan olov hosil qilingan. Melaneziyaliklarning asosiy qurollaridan toshbolta, nayza, cho'qmor, o'q-yoy (Yangi Gebrid orollarida eng muhim qurol), palaxmon kabilar keng tarqalgan. Mudofaa uchun ba'zan yog'och yoki to'qima qalqon ham ishlatilgan. Idish-tovoqlarni yog'och va bambukdan, kokos yong'og'i qobig'idan yoki qovoqdan yasaganlar. Charxsiz kulolchilik, savat, bo'yra, xalta, yelpig'ich, kabi buyumlarni to'qish keng rivojlangan. Aromo gazlama to'qishni bilmaganlar, tap a (maxsus daraxt qobig'i)dan va o'simlik yaprog'idan etakli belbog' va hokazo tikilgan. Melaneziyaliklar va papuaslar asosan, o'troq bo'lib, urug' jamoa shaklida kichik qishloqlarda istiqomat qilganlar. Ulaming uylari odatda har xiI tipdagi yengil 9 ustunlarga qurilgan, to'g'ri burchak yoki doirasimon shaklda cho'qqaytirilgan bo'lib, tomlari palma yoki daraxt yaprog'i bilan qalin qilib yopilgan. Sohillarda ba'zan qoziqoyoqlar o'matilgan uylar ham uchraydi. Oddiy turar uylardan tashqari har bir qishloqda erkaklar bo'sh vaqtlarida to'planadigan ba'zan turli naqshlar bilan bezatiladigan hashamatli jamoa uyi (“erkaklar uyi”) qad ko'targan. An'anaviy transport vositasi kema bo'lgan. Ular bir-ikki odam sig'adigan qayiqchadan tortib 40 taga yaqin odam sig'adigan balansirli yog'och kemalargacha ega bo'lganlar. Kemalar eshkakli va ba 'zan uchburchakli chipta yelkanli bo'lgan. Ayrim orollar ijtimoiy tuzumida va ma'naviy madaniyatida ibtidoiy an 'anaviy munosabatIar saqlangan. Ammo sotsial tabaqalanish ham paydo bo'Igan. Harbiylar, dengizchilar va kemasozlar zodagonlar tabaqasiga kirgan, dehqonchilik va baIiqchilik bilan shug'ullanuvchilar esa kambag'al hisobIanganIar. Ayrim PaIau kabi orollarda urug' va qabiJaviy munosabatIar kuchIi bo'lgan. Ayniqsa, ona urug'i tartib qoldiqlari saqlangan, qizlar erkin nikoh huquqiga, umuman ayollar erlar bilan teng huquqqa ega bo'lganlar. Katta oila xo'jalik hujayrasi bo'lib yetishgan. Karolin va Marshall orollarida qabila boshliqlarining hukmronligi va an'anaviy ijtimoiy tartiblari hozirgacha ham saqlangan. Dini qadimiy animistik tasavvurlar bilan bog'liq o'liklar va ajdodlari odatidan iborat. Folbin va kohinlar ham bo'lgan. Hozir ko'p orollarda nasroniy dini ayniqsa, katolitsizm tarqalgan. Ammo «muqaddas homiylar»ga bag'ishlangan bayramlar (“Fiyesta”)ni nihoyatda tantanali nishonlaganlar. Juda boy va hashamatli nikoh to'ylari ham o'ziga xos xarakterga ega bo'lgan. Mikroneziya hozirgi davrda butunlay AQSH ta'sirida. Ular orollardagi qulay yerlarining ko'p qismini o'z tasarruflariga olganlar, tub aholiga esa 40 foizgina yer tekkan, xolos. Marian va Marshall orollarining ko 'p qismida amerikaliklarning harbiy bazalari joylashgan. Mikroneziyaning hozirgi iqtisodiyoti asosan, kokos palmasini o'stirish va kokos yong'og'ini ishlab chiqarishdan iborat. Ayrim orollarda shakarqamish, kakao va sabzavot yetishtiriladi. Gilbert orollarida fosforit qazib olinadi. Maorif tizimi nihoyatda past darajada rivojlangan. 3 1.1 . Okeaniya xalqlarining antropologik va lingvistik klassifikatsiyasi 3 Iso Jabborov “Jahon etnologiyasi asoslari” T-2005 10 Antropologik va lingvistik jihatdan ham polineziyaliklar Janubiy Osiyoga borib taqaladi. Ular til va madaniy qiyofasi bilan umumiy xarakterga ega bo'lsa-da, irqiy jihatdan negroavstraloid va mongoloidlar aralashmasidan tashkil topgan o'ziga xos tipdan iborat. Malayya-polineziya til oilasiga kirgan indoneziya tiliga yaqin ekanligi ham polineziyaliklarning vatani Osiyo bilan bog'liq degan fikrni ma'qullaydi. Moddiy va ma'naviy madaniyat belgilarining ancha qismi ham polineziyaliklarni Indoneziya va Hindi-Xitoy (Malayziya) bilan bog'laydi. Antropologik jihatdan Mikroneziya aholisi melaneziyalik va polineziyaliklarga yaqin mongoloid va negroid irqining aralashmasidan paydo bo'lgan tipdir. Ular o'rta bo'yli,jigarrang tanli va bir oz jingalak sochli. G'arbiy Mikroneziyada mongoloid qo'shimchasi borligi seziladi. Mikroneziya xalqlarining tillari kam o'rganilgan, ammo so'nggi - klassifikatsiya ma'lumotlari malayya-polineziya turkumi avstroneziya til oilasiga oid ekanligini tasdiqladi. Mikroneziyaliklaming ko'p qismi mazkur til oilasining sharqiy yoki okeaniya shoxobchasiga kiradi. Shulardan eng kattalari Gilbert arxipelagidagi tungaru (64 ming kishi)dir. Sof okeaniya tilida so'zlashadigan Sharqiy Mikroneziyada 10 ta xalq yashaydi. G'arbiy shoxobchasiga oid belau xalqi (15 ming kishi) G'arbiy Mikroneziyada yashaydi. Bulardan tashqari ko'p sonli metislar va immigrantlar ham mavjud . 4 Mayda orollar aholisi rasalari bo‘yicha avstraloidlar hamda mongoloidlarning aralashuvidan shakllangan. Mikroneziyaliklar o‘rta bo‘y, och-qo‘ng‘ir terili, qora (jingalak voki tekis) sochli kishilardir. Orollarda yashovchi o‘ngdan ortiq xalqlar avstroneziya til oilasining turli tillarida so‘zlashadilar. Mahalliy tillardan to‘qqiztasi yozuvga ega bo’lsada badiiy jihatdan yuksalmagan. Etnoslararo munosobatlarda ingliz tili ishlatiladi. Okeaniya xalqlari an'anaviy madaniyatlarida ko‘plab umumiylik mavjud. Asosiy xo‘jalik faoliyati -tropik qo‘l dehqonchiligi barcha orollarda bir xil bo‘lib, erga uchi o‘tkirlangan tayoq (so'qa) bilan ishlov berishadi. Deyarlik barcha joylarda uy xo‘jalik ckinlari tropik er ildizli (yams, taro, batat), kokos palmasi, non daraxti, banan ekiladi. Uy hayvoniaridan to"ng‘iz, tovuq va hurmaydigan it zotini boqishadi. Okeaniya aholisining kiyimlarida ham ko'plab o‘xshashliklar bo‘lib, 4 Iso Jabborov “Jahon etnologiyasi asoslari” T-2005 11 ular aksari daraxt po‘stlog‘i tolalaridan qilingan, tapadan tayyorlangan. Uylari ham tomi ikki tomonlama yopilgan, devori kunduzi olib qo‘yiladigan bo'yralardan iborat, tomi palma yaproqlari bilan yopiladigan kulbalar ko‘rinishidadir. Okeaniyaliklar qayiqlari ham asosan daraxt tanalaridan o‘yib yasalib, balansirli kemalar yoki ikki qayiqni o‘rtasini birlashtirib katamaran shaklidagi kema yasaladimi barcha- barchasi- tosh boltalar, pichoq va toshdan qirg‘ichlar yordamida biror- bir metall qism ishlatilmasdan yasalgan. Qolaversa Yangi Gvineya aholisidan boshqa barcha orollar aholisi til jihatidan bir- avstroneziya (malayya- polineziya) tillarida so‘zlashadilar. Okeaniyaning boshqa hududlaridagi aholisidan madaniy belgilari bo‘yicha keskin farq qilmaydigar. polineziyaliklar, ko‘p jihatlariga ko‘ra okcyaniyaliklar orasida alohida o'rin tutadilar. Jismoniy belgilari bo‘yicha polineziyaliklar badan rangi och- qo‘ng’ir, sochlari to’lqinsimon, yuz tuzilishlari mongoloidlik xususiyatlariga ega. Ayrim tadqiqotchilar polineziyaliklarda evropeoidlik belgilari ham borligini ta'qidlashadi. Til birligidan tashqari, moddiy madaniyat, udum-marosimlar, din va afsonalarda ham polineziyaliklar dunyosi yaxlitdir.Yana bir jihati ularda evropaliklar kelguniga qadar davlatchilik, toifaviy- kasta tizimi, taraqqiy etgan kohinlar va e'tiqod- ibodat markazlari va hatto o'ziga xos yozuvi (Pasxa oroli) bilan xususiyatlangan. Ayni paytda savdo, natural almashuv bo’lmagani ham ajablanarli 5 . Okeaniyaning tub aholisi 4 yirik guruhga bo'linadi: papuaslar, melanizlar, polinezlar va mikronezlar. Ular bir birlaridan tashqi qiyofasiga ko‘ra farqlanib, turli irqlarga kiradi. Chunonchi, papuaslar va melanizlar avstroloid bo'lsalar polinezlar va mikronezlar mongoloid irqiga kiradi. Umuman olganda, Okeaniyaga yevropaliklar kela boshlagan vaqtda (XVI asr boshi) u yerda taxminan 3,5 mln aholi yashagan. Begunoh o‘ldirish, chetdan olib borilgan yuqumli kasalliklar va boshqalar natijasida aholi keskin kamaygan. XIX asr oxiri - XX asr boshlarida aholi soni tez o‘sa boshladi. Etnik tarkibiga to‘xtalsak, okeaniyada irqi, tili, tarixi va madaniyati jihatidan o‘zaro keskin farq qiluvchi xalqlar yashaydi. Ularni soni jihatdan ikki qismga: mahalliy aholi va ko‘chib borgan aholiga bo‘lish mumkin. Okeaniyaning 5 T.O’. Salimov ’’Jahon xalqlari etnologiyasi’’ T-2019 12 mahalliy aholisi polineziya, melaneziya va mikroneziya antropologik tiplarga mansub. Mahalliy aholining bir qismi malay-polinez Tillarida boshqa qismi papua tillarida so‘zlashadi. Papua tillari bir necha guruhlarga bo‘linadi. Lekin Okeaniya xalqlarining til guruhlari ularning mavjud etnik va madaniyati jihatidan yaqinligiga to‘la muvofiq emas. Okeaniya tillarini shartli ravishda ikki asosiy guruh: 1) okeaniya tarmog‘iga kiruvchi austroneziya lingvistik oilasi, aynan bu tilda melaneziyaliklar, polineziyaliklar va mikroneziyaliklar so‘lashadilar; 2) papuas tillari, bu turkumga hech bir mashhur tillar oilasiga kirmaydigan tillar kiradi. Yangi Gvineya papuaslari va unga tutash bo‘lgan boshqa orollarda yashovchi mahalliy aholi aynan shunday tilda gaplashishadi. Umuman olganda, Okeaniya tillari 21 guruhga, guruhlar esa guruhchalarga bo‘linadi. Ko'pchilik Okeaniya tillarining fonologik tarkibi sodda: 3 qator portlovchi undoshlari: jarangli, jarangsiz va burun undoshlari bo‘lib, hosil bo‘lish o‘rniga qarab 5 ga ajratiladi. Grammatik jihatdan Okeaniya tillari analitik tillarga mansub, har bir so‘z turkumining o‘ziga xos xususiyatlari bor. XIX - XX asr boshlarida bir necha o‘nlab Okeaniya tillari uchun lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan, lekin bu tillar aksariyat adabiy til sifatida rivojlanmadi. Okeaniya tillarini o‘rganish XIX asrda boshlanib, XIX asrning 50-yillarida avj olgan bo‘lsa-da, ularning ko‘pchiligi hanuz tavsif etilmagan. Okeaniyaning mahalliy bo'lmagan xalqlari ingliz-yangi zelandiyalik, fransuz (Yangi Kaledoniya), amerikalik, yapon va filippinlik (Gavayi orollari), hind (Fiji orollari) va boshqalardan iborat. Zamonaviy Okeaniya aholisining diniy e’tiqodi, asosan, xristianlik bo'lib, ular protestanlik yoki katoliklikka mansub hisoblanadi. 6 Vaqt o‘tishi bilan bu yagona ajdod tillari jamiyati tarqalib, ajralgan; Hozir avstroneziya tillarining Okean kichik guruhi vakillari, palauan, yapez tillari va Guam chamorros tilidan tashqari Yangi Gvineyaning shimoliy va sharqiy qirg oqlari bo ylab hamda Melaneziya, Polineziya va butun Mikroneziyaning ko pʻ ʻ ʻ qismida uchraydi (bular Janubi-Sharqiy Osiyo avstroneziya tillari bilan bog'langan). Tinch okeanidagi avstroneziya tillari doimiy evolyutsiyada bo'lib, qisman papua tillarida so'zlashuvchilar bilan dinamik o'zaro ta'sirga ta'sir qiladi va 6 Adhamjon Ashirov “Etnologiya” T-2014 13 tilshunoslar orasida quyi darajadagi guruhlarga, ayniqsa Melaneziyada so'zlashadigan avstroneziya tillariga nisbatan ko'p tortishuvlar mavjud. “Okeaniyadagi tillarning eng katta va eng murakkab asosiy guruhi papua tillaridan iborat. 700 dan ortiq alohida papua tillari (hisoblanmagan lahjalar bilan) mavjud, ammo ulardan 50 dan kamrog'i tegishli tarzda hujjatlashtirilgan. Ushbu xilma- xillikni tartibga solish uchun 60 dan ortiq til oilalari taklif qilingan, ammo hozirgi dalillar barcha papua tillari bir-biri bilan genetik jihatdan bog'liq emasligini ko'rsatadi.“Haqiqatan ham, yaqin-yaqingacha ular oddiygina “Avstroneziya bo lmagan tillar” deb atalar edi, bu yorliq hali ham ko plab olimlar tomonidanʻ ʻ ushbu haqiqatni ko rsatish uchun qo llaniladi; ya’ni ularning grammatik tuzilishi ʻ ʻ va boshqa xususiyatlaridan avstroneziya tillari yoki Avstraliya tillari bilan aloqador emasligi ma’lum bo‘lsa-da, biroq yuqori darajadagi yagona guruhni tashkil etishi shubhali edi. Ba zi papua tillari Indoneziyaning sharqiy qismida ʼ joylashgan, lekin ko pchiligida Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi va Bugenvil ʻ oroli xalqlari so zlashadi. Ularning tarqalishini va ayniqsa Melaneziya orollarining ʻ ichki hududlarida ustunligini inobatga olgan holda, ko'pchilik olimlar Yaqin Okeaniyaning birinchi ko'chmanchilari (yuqoriga qarang) papua tillarining ajdodlari bo'lgan tilda (yoki tillarda) so'zlashuvchilar bo'lgan, hozirgi xilma-xillik va murakkablik rivojlanmoqda deb taxmin qilishadi. keyinchalik mintaqada. Papua-Yangi Gvineyaning baland tog'larida joylashgan Chimbu va Enga kabi bir nechta tillarning har birida 200 000 ga yaqin so'zlashuvchilar mavjud bo'lsa-da, ko'pchilik papua tillarida bir necha yuz yoki minglab odamlar so'zlashadi. Avstroneziya tilida so'zlashuvchi qo'shnilardan ko'p miqdorda qarz olish va lingua francas va ingliz va indoneziya kabi intruziv tillarning ta'siri bugungi kunda vaziyatni yanada dinamik va murakkab qiladi. 7 2.1. Polineziyaning kelib chiqishi Polineziyaliklarning kelib chiqishi, Okeaniyaning boshqa xalqlaridan farqli tarzda, ma’lum ma’noda Amerika qit’asi bilan ham bog'liq bo‘lgan. 8 7 “Encyclopedia of World Cultures, Volume 2: Oceania,” edited by Terence E. Hays, 1991 8 Adhamjon Ashirov “Etnologiya” T-2014 14 Polineziyaliklarning bepoyon okean sathidagi orollarga joylashuvi to'g'risida juda ko'p turli mulohaza va farazlar mavjud edi. So'nggi 10-15 yillar mobaynida o'tkazilgan tadqiqotiar, ayniqsa, arxeologik kashfiyotlar, Okeaniya tillarini jiddiy o'rganilishi natijasida mazkur masalaga ancha aniqliklar kiritdi. Antropologik jihatdan tub polineziyaliklar asosan, mongoloid, avstrolo-negroid va qisman yevropoidlarning aralashmasidan paydo bo'lganlar. Eng keng tarqalgan fikrga binoan mazkur tiplar Polineziyaga Fidji arxipelagi, keyin Tonga va Samoa orollari orqali eramizdan avvalgi ikki minginchi yilning o'rtalaridan boshlab kirib kela boshlagan. Ular o'ziga xos maishiy turmush va madaniyat asosida umumiy polineziya etnik birligini yaratib eramizning birinchi va ikkinchi ming yilligi davomida asta-sekin butun Polineziyani egallab olganlar. Bu fikrni mahalliy orollarning rivoyatlari, tili, madaniyati va irqiy iplarini jiddiy o'rgangan polineziyalik atoqli olim Te Rangi Xirao har tomonlama yoqlaydi. Ammo ayrim oIimlar, dastavval mashhur norveg tadqiqotchisi Tur Xeyerdal, Polineziyaga odamlar birinchi bo'lib Janubiy Amerikadan, chunonchi, qadimda yuksak madaniyat markazi bo'lgan And tog'laridan ko'chib kelganlar, degan g'oyani ilgari surdilar. Tur Xeyerdal o'z fikrini isbotlash maqsadida 1947-yili beshta hamrohi bilan «Kontiki» nomli maxsus kemada Perudan Tuamotu orollarigacha sayohat qiladi. U juda ko'p manba to'playdi, ayniqsa, Pasxa va Markiz orollarida toshdan yasalgan katta haykallar, yozuv qoldiqlari, ayrim ekinlar va boshqa dalillarga tayanib, Polineziya orollarini, dastavval faqat Amerikadan kelgan kishilar egallagan, degan xulosaga keladi. Buning dalili sifatida hozirda unut bo'lib ketgan kulolchilik, temir ishlab chiqarish, to'qimachilik sanoati namunalarini ayrim orollarda (Markiz, Samoa, Tonga) topilganligini ko'rsatadi. 9 Ammo polineziyaliklar tabiati, hayvonot va o'simlik dunyosi, qazilma boyliklari kambag'al bo'lgan orollarga ko'chib kelib, ajdodlari yaratgan xo'jalik sohalarini unutib, yangi sohalarni o'zlashtira boshlaganlari hammaga ma'lum. Yangi Zelandiyada to'qimachilik qayta tiklangan va maoriylar yovvoyi holda o'suvchi zig'irpoya tolasidan turli matolar to'qishni o'zlashtira boshlaganlar. 9 T.O’. Salimov ’’Jahon xalqlari etnologiyasi’’ T-2019 15 Mustamlakachilar kelgunga qadar, ya'ni XVI asr boshlarida orolliklarning asosiy tirikchiligi yo'g'on yo'nilgan yog'och bilan yerga ishlov berib dehqonchilik qilish va dengiz mahsulotlaridan foydalanish evaziga o'tgan. Ovchilik deyarli bo'lmagan, o'q-yoy faqat turli musobaqa o'yinlarida ishlatilgan. Hunarmandchilik esa dehqonchilikdan ajralgan holda rivojlana boshlagan. Ayniqsa, kemasozlik yaxshi taraqqiy topgan. Polineziyaliklar nihoyatda mohir dengizchilar hisoblanishgan. Maori, taiti, tonga va fidjiylar yasagan yelkanli katta kemalarda o'nlab-yuzlab kishilar uzoq safarga chiqqanlar. Shuningdek, ular kuchli to'lqinlarga moslashgan yog'och balansirli va katta qo'sh kema - katamaranlarni ham yasaganlar. Bunday kemalarda yuzlab, minglab kilometr masofani suzib o'tish mumkin bo'lgan. Ishlab chiqarish qurollarini asosan, toshlarni silliqlab va chig'anoqlar bo'laklaridan yasaganlar. Har xil bolta va pichoqlardan tortib, nayza uchlari, qirg'ichlar, bigizlar, qarmoq va boshqa buyumlarni ham yasay boshlaganlar. Tosh yo'nish, haykaltaroshlik, o'ymakorliklarni, ayniqsa, maoriylar yog'och devorlar va darvozalar, uy qurilishlaridajuda keng qo'llaganlar. Hozir ham polineziyaliklarning ko'pchiligi tropik tipdagi dehqonchilik ildizli ekinlar - yams, taro, batata va ayniqsa, mevali palma, banan daraxtlari: banan, pizanga ekish va baliqchilik bilan shug'ullanadilar. Uy hayvonlaridan tovuq, cho'chqa va it saqlaydilar. Chorvachilik Yangi Zelandiyada eng asosiy soha bo'lib, umumiy qishloq xo'jaligining 80 foizini tashkil qiladi. Dunyoda Yangi Zelandiya sariyog' ishlab chiqarish bO'yicha ikkinchi o'rinda turadi. Okean sohillari va atollarda yashovchi aholining erkak qismi asosan, baliq ovlash bilan band. Ular qarmoq, sanchqi, to'r va hatto o'simlik zahari bilan ham ov qiladilar. Uy-ro'zg'or buyumlari yog'och, bambuk, kokos yong'og'i po'stlog'idan, o'simlik tolasidan to'qiladi. Ovqatni butun Okeaniyada keng tarqalgan «yer o'chog'ida» pishirganlar. Olovni ikkita yog'ochni ishqalash yo'li bilan chiqarganlar va o'tda toshni qizdirib, uning orasiga yaproqqa o'ralgan xom taom qo'yilib o'tin va xashak bilan bekitilib pishirilgan. Dehqonchilik va dengizchilik polineziyaliklarning asosiy kasbidir. Ular qishloqlarda yengil ustunlarga o'rnatilgan uylarda istiqomat qilganlar. Mahalliy aholi uy qurish, bo'yra to'qish va maxsus daraxt po'stlog'ining (figa yoki non daraxti) tolasi - tapadan 16 kiyim tikishda ham zo'r mahoratga ega bo'lganlar. Tapadan tikilgan har xii yubkalar, etakli belbog'lar, zig'irpoya tolasidan tikilgan yoki yaproqdan ishlangan plash ularning asosiy kiyimi bo'lgan. UIar tapa parchalarini naqshlar bilan bezatganlar, sochlariga turli taqinchoqlar taqqanlar. Gavayya orollarida boy tabaqaga oid kishilar bir necha qavat yubka, qushlarning teri va patlaridan to'qib tikilgan plash kiyganlar. Bosh va oyoq kiyim kiymaganlar. Ammo boshga naqshli lentalar va bargaklar taqish, bilaguzuk va gulchambarlar osish odat bo'lgan. Hozirda orolliklar noqulay bo'lsa-da, yevropacha kiyinishga odatlanib bormoqdalar. Polineziyaliklarning ijtimoiy tuzumi Yevropa mustamlakasi arafasida qo'shni melaneziyaliklarga nisbatan ancha yuqori turgan. Ibtidoiy jamoa tuzumi yemirilib sinfiy tabaqa guruhlari paydo bo'lgan. Ijtimoiy hayotda qo'shnichilik va qishloq jamoasi muhim rol o'ynagan. Eng asosiy ish lab chiqarish vositalari - yer, o'rmon va dengiz boyliklari. katta kema to 'rlarijamoaning mulki hisoblangan. Mehnat burch va huquq. jins va yoshiga qarab taqsimlangan. Uchto'rt avloddan iborat qavm-qarindoshlar guruhi har bir jamoaning sotsial negizini tashkil qilgan. Pog'onaning eng yuqorisida qabila boshlig'i, zodagon va kohinlar, o'rtada erkin jamoa a'zolari va eng pastida qullar turgan. Quldorlik patriarxal tipda bo'lgan. Polineziya orollari evropaliklarga XVI asr oxiridan tanish bo‘lsada, asosiy arxipclaglar: ispan, golland, ingliz, fransuz dcngizchilari tomonidan XVII-XX asrlarda kashf qilingan. Ulaming Polineziya orollari va ulaming aholisi haqidagi tavsiflari ycr yuzidagi jannat iqlimi mo‘tadil, mevalari yil davomida pishadigan, odamlari xushfe’1 va ochiq ko‘ngilli ekanligi hakidagi rivoyatlarni yaratilishiga sabab bo’lgan. Ushbu afsonalar ma'rifatparvarlar J.J. Russo, D. Didro, yozuvchi va rassomlar - R.L. Stivcnson, J. London, P. Gogen va h.k. lar tomonidan “oltin asr” “xayrli yovvoyi” kabi rivoyatlar bilan boyitilgan. XX asming 30 - yillarida yosh qaylig'i bilan Markiz orollarida yashash uchun kelgan Tur Xayerdal evropadagi polineziyalikiar hayoti xaqidagi tasavvurlari qanchalik noto‘g‘ri ekanligini avtobiografik asari “Yo‘qotilgan jannatni izlab” da tavsiflab bergan. Polineziya sivilizatsiyasiga dastlabki zarbani 1797 yili Taitiga inglizlarning “Daff” kemasida kelgan protestant missionerlari bergan. Yangi din kuch bilan joriy etilib, 17 oldingi dinlardan voz kechmaganlar qirg‘in qilinib, ibodatxonalar vayron etilgan. XIX asrda Polineziyaning dcyarlik barcha orollari evropaliklar tomonidan egallangan. Xristianlikni tarqatish davomida avvalgi dinlar ular bilan bog‘liq, afsona, rivoyatlar, marosim va raqslar yo'qotiladi. Ycvropaliklar bilan birgalikda spirtli ichimliklar, ilgari bo’lmagan infeksion kasalliklar tarqaladi. Natijada kanakalar soni (mahalliy aholi) bir necha baravar qisqaradi. Faqat G‘rta Polineziyada XX asming boshlarida ushbu jarayonlar to‘xtatilib. an’anaviy madaniyat o‘zgargan holda bo’lsada saqlanib qoladi. Bu Polineziyaga evropaliklar (Gavayya va Yangi Zelandiyadan tashqari) ko‘p ko‘chib kclib joylashmagani tufayli ro‘y berdi. Gavayya orollari XVIII-XIX asrlar chegarasida qirol Kameamea I tomonidan birlashtiriladi. Lckin XIX asr oxirida AQSh tomonidan anneksiya qilingan. Erksevar, mag‘rur va jangari polineziyaliklar plantatsiyalarda ishlashdan o‘Iimni afzal ko'rishlari Amerika plantatorlarini Gavayyaga xitoy va yapon qullarini (huquqsiz ishchilarni), shuningdek portugal. filippin va boshqa immigrantlarni keltira boshlashiga sabab bo‘ldi. Natijada Gavayya AQSh ning aholisi turli etnik birliklardan iborat o'ziga xos shtatiga aylandi. Hozirda sof gavayyaliklar I mln. atrofida, o‘z!arini “gavayyaliklar” deb atagan 160 ming kishi aslida assimilyasiyalashgan: yapotilar, amcrikaliklar, fillipinlar bilan aralashgan aholi vakillaridir. Gavayyaliklar an'anaviy madaniyati, saqlangan lekin yuksak rivojlangan turizm industriyasi ta'sirida turistlarga xizmat ko‘rsatish soxasiga aylangan. Turistlar uchun turli amaliy san'at buyumlari yasalib, restoranlarda, ochiq osmon ostida professional raqqosalar, qo‘shiqlar konsertlari keng tarqalgan. 10 Yangi Zelandiya tub aholisi maorilar taqdiri o'zgacha tus olgan. Iqlimi sub-tropik va mo'tadil bo’lgan bu orollarga XIX asming 40- yillaridan minglab ingliz fermerlari kelib hosildor erlardan maorilarni surib chiqaradi. Natijada 1843-1872 yillari maori urushlari bo‘lib uning davomida tub aholi soni 200 mingdan 40 mingga tushgan. Shimoliy orolda maorilar erlarini 40%, janubda 10% qoladi xolos. Xristianlik dini joriy etiladi. Inglizlar keltirgan: bug'doy, kartofel, makkajo'xori, uy xayvonlaridan: qoramol, qo'y, cho'chqalar ko‘paytirish, maorilar 10 Clifford Geerts-“ The Interpretation of Cultures”, London-1998 18 xo‘jaligini tubdan o‘zgartiradi. O'nlab yil davomida umumiy dushmanga qarshi kurash, o'nlab tarqoq maori qabilalarini mustahkam birligiga olib keladi. “Nui tireni” Qirol mamlakati avtonom hududi 1837 yili tuzilib uni inglizlar tan oladilar. Maorilar evropainadaniyatining ijobiy jihatlarini o'zlashtirib boradilar. Maori yo'lboshchilari 1872 yili Yangi Zelandiya parlamentida ularga ikki o'rin berilishiga crishadi. XIX asr o'rtalarida maori tilida birnecha kollej ochilishiga erishiladi. Mashhur etnolog Te Rangi Xiroa, vazir Apirana Agata Te Auto universitetini tugatganlar XX asr boshidan maorilar soni ko‘payib 300 mingdan oshdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin polineziyaliklar hayotida milliy madaniyatlar yuksalishining yangi bosqichi boshlanadi. G'arbiy Samoa (1962), Tonga (1970), Tuvalu (1978), Kiribati (1979) mustaqilikka erishdilar. O’z- o'zini boshqaradigan hudud maqomini Kuk orollar, Fransiya Polineziyasi oladi. Yangi mustaqil davlatlar an'anaviy madaniyatini tiklash, ma'naviy qadriyatlarni yuksaltirish siyosatini olib bormoqdalar. Bu borada yosh polineziya adabiyotining o‘mi beqiyosdir. Maori yozuvchilari Viti Iximacra, Xone Tuvare, Patritsiya Grays, samoalik Albert Vendt, tongalik Konan Xelu Tamoi va h.k.lar. Tinch okeani havzasida kcng tanildilar. Ushbu yozuvchilar an'analarni tiklashdan tashqari “zamonaviy jarayonlarni anglash, istiqbollarni aniqlashga intilmoqdalar ”. 11 2.2. Mikroneziya va Melaneziyaning kelib chiqish tarixi Olimlarning fikricha Okeaniya aholisi hozirgi orollarga bundan 30 ming yil avval kela boshlab, dastlab Yangi Gvineyaga Janubiy - Sharqiy Osiyodan aholi guruhlari kelib joylashgan. Ular avstraloid irqiga mansub bo'Iib hozirgi papuas tillariga yaqin tillarda so‘zlashganlar. Пк aholi xo‘jaligi ov va terimchilik bo‘lgan. Miloddan avvalgi VIII ming yillikda Janubiy- Sharqiy Osiyodan yangi aholi to'lqini boshlanib, ushbu papuas tilli aholi iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyoti bo`yicha nisbatan yuqori pog‘onada turgan. Aynan shu guruhdan ko‘plab papuas xalqlari shakllangan. Bundan 5 ming yil avval Yangi Gvincyaga migrantlarning yangi guruhi kela boshlab ular mongoloid irqiga mansub, avstroneziya tillarida so‘zlashganlar. Yangi aholining avvalgilari bilan aralashishi orqali Melaneziya 11 Adhamjon Ashirov “Etnologiya” T-2014 19 orollarida yashaydigan melaneziyaliklar vujudga keladi. Ularda mongoloidlik xususiyatlari yo‘qolib avstraloidlik ustun keladi, lekin avstroneziya tillari o‘z uslunligini saqlab qoladi. Mikroneziya 4 ming yil avval Indoneziya yoki Filippindan chiqqan aholi tomonidan o‘zlashtirilgan. Okeaniyaning ushbu qismi aholisi tillari, madaniyatlari, antropologik tiplari murakkab ctnik jarayonlar, rasa, tillar aralashuvi, assimilyasiyalar tulayli o‘ziga xos rang- baranglikni tashkil eladi. Okeaniyani yevro- paliklar tomonidan kashf etilishi. Dastlab portugaliyaliklar 1511-1512 yillari Okeaniyaga kelganlar, lekin bu kashfiyot e’lon qilinmagan. Бu yerlarga yevropaliklar qadami o'nlab yillardan so‘ng keladi. Tinch okeani orollarida XVI asrda ispan dengizchilari, keyingi asrda gollandlar, XVIII asrning ikkinchi yarimidan inglizlar faol harakat olib borganlar. XlXasrda Angliya va Fransiya, asr so'ngida Germaniya va AQSh faol mustamlaka siyosati olib borgan. XXasr boshlarida Okeaniyaning barcha orollari yirik davlatlar tomonidan egallangan. Mustamlakachilami iqlimi mo‘tadil tabiiy boyliklari mo‘1 bo’lgan orollar xususan Fidji va Yangi Kaledoniya o‘ziga jalb etgan. Murakkab iqlimi Yangi Gvineyaga o‘xshash rollarni o‘zlashtirish nisbatan qiyin kechgan. Ushbu jarayonda ibtidoiy qabilalar yuksak texnologiyalarga ega aholi bilan aloqaga kirishgan.Yevropa madaniyati bilan birgalikda kelgan o‘tochar qurollar, spirtli ichimliklar, turli kasalliklar mahalliy aholi orasida o’lim holatlarini kuchaytiradi. Albatta yevropaliklar orollarga faqat arzon zeb-ziynatlar, matolar, oynalar olib kelmagan. Temirdan mehnat qurollari yangi ekin turlari, uy hayvonlarini ham olib kelishgan. Bu foydali yangiiiklar Okeaniya bo‘ylab tez tarqaladi. Lckin evropaliklar kuch va aldash orqali berganlariga qaraganda ko‘proq narsani undirib olishga intilganlar. Xristian dinining turli mazhablariga mansub missionerlar aholiga o‘z dinlarini o‘tkazishga intilganlar. Bu jarayonlar mahalliy aholining an'anaviy madaitiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Natijada ko‘pchilik orollar aholisi ikki: an’anaviy va evropa madaniyatini o‘zlashtirganlar. 12 Mustamlaka arafasida ijtimoiy munosabatlar ona urug‘ining oxirgi davriga to'g'ri keladigan tuzum darajasida bo'lgan Yangi Gvineyada, masalan, urug‘-jamoa munosabatlari 12 T.O’. Salimov ’’Jahon xalqlari etnologiyasi’’ T-2019 20 mustahkam bo'lsa, Fiji orollarida sinfiy jamiyat endi kurtak otgan edi. Katta orollarning aholisi qabilalarga bo'lingan, urug‘ jamoasi esa uning asosini tashkil qilgan. Mulk shakli biroz murakkab: yer jamoaniki bo'lsa-da, undan foydalanish individual xarakterga ega, har kim, hatto bola ham, o‘zi ekkan mevali daraxtiga ega bo'lgan. Uy va uning jihozlari, qurollar shaxsiy mulk, katta kemalar esa jamoaga tegishli bo'lgan. Meros ona urug'i tomonidan hisoblangan. Jamoa mustaqil iqtisodiy hujayra bo'lib yashagan va qabilalararo munosabatlar natural savdo va nikoh shaklida amalga oshirilgan. Janubiy va sharqiy orollarda (Yangi Kaledoniya, Fiji va hokazo) yashovchi melaneziyaliklar jamoasida ijtimoiy tabaqalanish natijasida badavlat shaxslar, zodagonlar va urug' boshliqlari paydo bo'lgan. Ular jamoa mulkining bir qismini egallagan, ayrim jamoa a’zolarini o'zlariga qaram qilib olganlar, urushlarda asirlarni qul qilganlar, bo'ysungan qabilalarga soliq solgan. «Erkaklar ittifoqi» hukmron zodagonlarning qudratli quroli bo'lgan. Mazkur ittifoq tabaqalarga bo'lingan va eng yuqori tabaqadagi ittifoqqa a’zo bo'lish uchun katta badal to'lashi va maxsus boy marosimlar o'tkazishi shart bo'lgan. Chunki yuqori tabaqadagi ittifoq a’zolari katta imtiyozlarga ega bo'lib, o'ziga xos mustabid hokimiyat vazifasini bajarganlar, aholini qo'rqitib, boyliklarini tortib olganlar. Butun Melaneziyada keng tarqalgan mashhur Duk-duk nomli erkaklar ittifoqi aslida initsiatsiya marosimlari bilan bog‘liqdir 13 . Initsiatsiya marosimi Yangi Gvineya va melaneziyaliklarda tarbiyaviy ahamiyatga ega bo'lgan. Erkaklar qatoriga qabul qilinish uchun yoshlikdan tayyorgarlik ko'rilgan, o'spirinlar maxsus ajratilgan tarbiyachilar qo'liga topshirilgan, turli og‘ir sinovlardan o'tkazilgan: masalan, bola do'pposlangan, tatuirovka qilingan, ovqat va uyqudan mahrum etilgan. O'spirinlar faqat «erkaklar taomi» - banan, shakarqamish va o'rmon mevalarini iste’mol qilishlari shart bo'lgan. Ayollar qolidan ovqat yeyish, ular o'stirgan daraxt mevasini tamaddi qilish qat’iyan man qilingan. 14 Xullas, butun marosim o‘g‘il bolani onasidan, umuman ayollardan ajratib, erkaklar dunyosiga jalb qilishdan iborat bo'lgan. Ba’zan sinov va udumlar turli qo'shiq va raqslar, surnay navolari ostida o'tkazilgan. Migratsiyaning kuchayishi natijasida ayrim 13 Iso Jabborov “Jahon etnologiyasi asoslari” T-2005 14 Bargatzgy Thomas-“Ethnologie”, Hamburg-1998 21 orollarning etnik tuzilishi ancha o'zgargan, tub aholi soni kamayib, kelgindilar ko'payib ketgan. Eski qabilaviy tuzum asta-sekin yemirilib, qabila boshliqlari mustamlakachilarning ma’muriy malaylariga aylangan. Fiji orolida serunum yerlarni egallagan mustamlakachilar plantatsiya xo'jaligini tuzib shakarqamish eka boshlaganlar. Ular ishchi kuchiga muhtoj bo'lib, qo'shni orollardan va Hindistondan juda ko'p yollanma ishchilarni olib kelganlar. Orol aholisining deyarli 50 foizini hozirda hindlar tashkil qiladi, tub aholi esa undan ham oz qolgan. Polineziylarning milliy madaniyati taraqqiyotini yangi bosqichi ikkinchi jahon urushidan keyin ko'plab mamlakatlarning, jumladan, G'arbiy Samoa (1962), Tonga (1970), Tuvalu (avvalgi Ellisa orollari,1978) milliy mustaqillikka erishish jarayoni bilanbog‘liq. Umuman olganda hozirda Yangi Gvineyada papuaslar va melaneziyaliklar 2,8 milliondan ortiq. Ammo ularning ko'pchiligi noqulay sharoitda, tropik o'rmonlarda va botqoqlik qirg‘oqlarda yashaydilar. Mahalliy tub aholining ozodlik kurashi natijasida papuaslar Yangi Gvineyasi o‘z-o‘zini boshqarish huquqiga ega bo‘ldi va 1975-yilda mustaqil davlat deb e’lon qilingan. Kuka oroli ham mustaqil boshqaruv huquqini olgan. XX asrning 60-yillariga qadar butun Okeaniyada birgina mustaqil davlat Yangi Zellandiya bo'lgan. Keyinchalik birgina Melaneziyada: Fidji (1970), Papua-Yangi Gvineya (1975), Solomon orollari (1978), Vanuatu (1980) mustaqilikka erishdilar. Fransiyaning dengiz orti hududi-Yangi Kaledoniya tub aholisi va yana boshqa orollarda mustaqillik uchun kurash davom etmoqda. Ikkinchi jahon umshidan so‘ng Mikroneziyaning asosiy qismi BMT tomonidan AQSh boshqaruviga bcrilgan. Ulaming ayrimlari 1987-yili (Mikroneziya Federativ Shtatlari, Belau Respublikasiga) AQSh ga assotsiyalangan davlatlar maqomi berildi. Butunlay mustaqillikka Naum oroli (1968 y.) erishgan. Yangi Gvineya hamda orolida Papua- Yangi Gvineyasi hamda uning g'arbiy hududi lrian- Jaylar mavjud. 15 15 Fisher Hans – “ Ethnologie”, Berlin- 1998 22 XULOSA Okeaniya xalqlarining etnologiyasi keng va xilma-xil madaniyatlar, tillar, dinlar va ijtimoiy tuzilmalarni o'z ichiga oladi. Ming yillik tarix va murakkab ijtimoiy tuzilmaga ega Okeaniya har biri o'ziga xos an'analari, urf-odatlari va turmush tarziga ega bo'lgan ko'plab mahalliy jamoalarning vatani hisoblanadi. Olimlar va tadqiqotchilar uzoq vaqtdan beri Okeaniya madaniy landshaftining boy gobelenidan hayratda qolishgan va uning mahalliy jamiyatlarining nozik tomonlarini hujjatlashtirish, tahlil qilish va tushunish uchun keng qamrovli tadqiqotlar olib borishgan. Okeaniya etnologiyasida o'rganilgan asosiy mavzulardan biri xilma-xillik tushunchasidir. Tinch okeanidagi yirik va mayda orollar etnik guruhlar, qabilalar va jamoalar mozaikasi joylashgan bo'lib, ularning har biri mamlakatning madaniy mozaikasiga hissa qo'shadi. Bu xilma-xil guruhlar o'zlarining tarixiy tajribalari, geografik muhitlari va qo'shni jamoalar bilan o'zaro munosabatlarini aks ettiruvchi keng ko'lamli ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy amaliyotlarni namoyish etadilar. Ushbu kurs ishining yana bir muhim jihati ijtimoiy tuzilmalar va qarindoshlik tizimlarini tekshirishdir. Okeaniya xalqlarining ijtimoiy tashkiloti murakkab qarindoshlik tarmoqlari, ierarxik kasta tizimlari va jamoaga asoslangan o'ziga xosliklar bilan tavsiflanadi, bularning barchasi individual hayot va ijtimoiy normalarni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Olimlar turli madaniy kontekstlarda kastalarning harakatchanligi, qarindoshlik majburiyatlari va gender rollari kabi masalalarni o'rganib, ushbu ijtimoiy tuzilmalarning nozik tomonlarini o'rganadilar. 23 Din va ma'naviyat ham Okeaniya xalqlari etnologiyasida markaziy mavzulardir. Xalqlar o'zining diniy xilma-xilligi bilan mashhur bo'lib, uning aholisi tomonidan qabul qilingan asosiy e'tiqodlar orasida islom, nasroniylik va mahalliy dinlar mavjud. Bundan tashqari, mahalliy e'tiqod tizimlari, animistik an'analar va qabila dinlari Okeaniyaning diniy landshaftiga qo'shimcha qatlamlarni qo'shadi. Tadqiqotchilar dinning madaniy amaliyotlar, marosimlar va ijtimoiy ierarxiyalarni shakllantirishdagi rolini, shuningdek, uning individual va jamoaviy o'ziga xosliklarga ta'sirini o'rganadilar. Bundan tashqari, modernizatsiya, globallashuv va davlat siyosatining mahalliy jamoalarga ta'siri Okeaniya xalqlari etnologiyasida katta qiziqish uyg'otadigan mavzudir. Tezkor urbanizatsiya, sanoatlashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy o'zgarishlar Okeaniyaning tub aholisi uchun ham imkoniyatlar, ham qiyinchiliklarni keltirib chiqardi, bu esa an'anaviy turmush tarzi, erga egalik qilish tizimlari va madaniy amaliyotlarda o'zgarishlarga olib keldi. Olimlar ushbu jarayonlarning jamiyatning birlashishi, madaniy barqarorligi va o'ziga xosligini shakllantirishga ta'sirini o'rganadilar, shu bilan birga mahalliy aholi huquqlarini tan olish va madaniy merosni saqlashni targ'ib qiladilar. Aslini olganda, Okeaniya xalqlarining etnologiyasi mamlakatning boy madaniy merosi, ijtimoiy murakkabliklari va zamonaviy dinamikasini ko'p qirrali o'rganishni taklif qiladi. Etnografik tadqiqotlar, nazariy tahlillar va fanlararo istiqbollar orqali olimlar Okeaniyaning mahalliy jamiyatlarining xilma-xil gobelenlarini ochishga intiladilar, shu bilan birga ijtimoiy adolat, madaniyatni saqlash va inklyuziv rivojlanishning dolzarb muammolarini hal qilishadi. 24 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati 1.Iso Jabborov- “ Jahon etnologiyasi asoslari ” T-2005 2.T.O`. Salimov -“ Jahon xalqlari etnologiyasi”, o`quv qo`llanma, Tashkent-2019 3.A. Ashirov – “ Etnologiya “, o`quv qo`llanma, ikkinchi nashr, Toshkent-2014 4. Bargatzgy Thomas- “ Etnologie”, Hamburg-1998 5.Fisher Hans- “Ethnologie”, Berlin-1998 6.Cliffford Geertz- “The Interpretation of Cultures”, London-1998 7.Frederik Barth- “Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference”, New-York-2019 8. “Encyclopedia of World Cultures, Volume 2: Oceania,” edited by Terence E. Hays, 1991 Foydalanilgan saytlar ro`yhati 1. arxiv.uz 2. britannica.com 3. marines.mil 4. cambridge.org 25

MUNDARIJA

KIRISH

BOB. OKEANIYA XALQLARINING UMUMIY TAVSIFI Okeaniya xalqlarining geografik tavsifi

Okeaniya xalqlarining antropologik va lingvistik klassifikatsiyasi

2-BOB. OKEANIYA XALQLARINING GENETIK TAVSIFI

2.1. Polineziyaning kelib chiqishi

2.2. Mikroneziya va Melaneziyaning kelib chiqish tarixi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить