Old Osiyo davlatlari qadimgi davrda - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Old Osiyo davlatlari qadimgi davrda

Купить

Mavzu:Old Osiyo davlatlari qadimgi davrda
Reja:
1.Kirish
2.Asosiy qism:
a)Ossuriya va Urartu
b)Xett va Mitanni
d)Suriya,Finikiya,Falastin
3)Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
Mil.av.2-ming yillikda Old Osiyo hududida yashagan xalqlarni birlashtirgan ilk davlatlar vujudga kela
boshladi:Ossuriya,Xett,Mitanni,Urartu davlatlari va Finikiya shahar-davlatlari shular jumlasidandir.Bu
davlatlar doimiy bosqinchilik urushlari olib borganlar.Davlatlar haqida mulohaza yuritib chiqamiz.
Ossuriyaning oʻzi Tigr daryosining yuqori oqimi boʻylab choʻzilib ketgan kichik territoriyani
egallagan.Uning territoriyasi janubda Quyi Zab daryosining quyi oqimidan tortib sharqda Zagr
togʻlarigacha hamda shimoli-gʻarbda Masios togʻlarigacha choʻzilib borgan.Qadimgi Ossuriyaning
haydalanadigan yer maydoni 12ming km.kv.dan oshmagan.
Juda qadim zamonlardan,ehtimol,er.av.5-4-mingyilliklardan buyon Ossuriya territoriyasida subarey
qabilalari yashagan.Subarey qabilalari Old Osiyoning shimoliy qismida azaldan yashab kelganlar.Er.av.IX-
VIII asrlardayoq grek adabiyotida Ossuriya toʻgʻrisida ayrim ishoralargina emas,balki hatto Ossuriya
tarixidan olingan ayrim voqealarning tasviri ham paydo boʻlgan.Ossuriya tarixi toʻgʻrisida Diodorda ham
qimmatli maʼlumotlar saqlangan;u Ktesiy Knidskiy va Geradot yozib qoldirgan ma’lumotlarni bir qadar
tanqidiy nuqtai nazardan oʻzgartirib,asosan,shu maʼlumotlardan foydalangan.
Ossuriyaning eng yirik shaharlari Ashshur,Kalax,Nineviya va Dur-Sharrukan shaharlari qazish ishlari
Ossuriya tarixini oʻrganish uchun juda katta material berdi.
Qadimgi Ossuriya territoriyasida,jumladan Tigr daryosining yuqori qismida va Yevfrat daryosining
oʻrta qismida 1927-yildan 1938-yilgacha katta qazish ishlari oʻtkazildi.Bu qazishlar natijasida bir qancha
shaharlar,saroylar va ibodatxonalar qazilib,ulardan moddiy madaniyat va yozuvlarga doir juda koʻp
yodgorliklar topildi.Qimmatli bir qancha yozuvlar orasida er.av.XXI asrdan to VIII asrgacha davlatni idora
qilib kelgan ossur podsholarining roʻyhati topilgan.
Ossuriyaaning janubiy qismidagi shaharlar qadimgi Shumerning ayniqsa kuchli madaniy taʼsiri ostida
boʻlgan.Eng qadimgi davrda ossurlarning xoʻjalik hayotida chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik
ham katta ahamiyatga ega boʻlgan.Ossuriya er.av.XV asrda Mitanni podsholari qoʻl ostida
boʻlgan.Er.av.XIII asrning 1-yarmida podsholik qilgan Salmanasar I juda katta harbiy yutuqlar qoʻlga
kiritgan.U Urartuning shimolidagi qabilalar bilan surunkasiga kurash boshlab,u yerda 8”mamlakatni”
ishgʻol etgan,bu yerdagi qabilalar,ehtimol,katta qabila ittifoqi tuzib birlashganlar.Er.av.VIII asr oʻrtalarida
Ossuriya yana kuchayadi.Tiglatpalasar III Ossuriyaning birinchi va ikkinchi marta yuksalishi davrida oʻtgan

podsholarning traditsion istilochilik siyosatini yangidan boshlagan.Ossuriyaning qaytadan kuchayishi
natijasida ulugʻ Ossuriya davlati tuzilgan.
Urartu tarixiga oid osur,urartu hujjatlari,podsho yozuvlari mavjud,shuningdek,oz miqdorda xoʻjalik
hujjatlari maʼlum.Xurritlarga qarindosh boʻlgan Urartu qabilalari er.av.1300-yillar atrofida va qabilalar
ittifoqiga birlashganlar.Er.av.IX asr oʻrtalarida bu ittifoq Biayneli(“Van”;osurlar Urartu deb atagan)nomli
davlatni barpo qildilar.Uning markazi Tushna boʻlib,Van koʻlini sharqida joylashgan edi.
Urartu davlatining oʻz taraqqiyotini gullab yashnaga davri podsho Menua(810-786) va uning vorislari
hukmronligi vaqtida(er.av.IX asr oxirida)zaiflashgan davri Rusa I podsholigiga toʻgʻri keladi.Davlat
xoʻjaligini asosi sugʻorma dehqonchilik boʻlib,ekinzorlarda erkin dehqonlar mehnat qilganlar.Urartuni
davlat boshqaruvi ʼpodshoning yakka hukmronligiga asoslangan.Podshoning eng birinchi vazifasi
mamlakatni qudratli dushman Ossuriya bosqinidan himoya qilish edi.
Urartu davlati uzoq vaqt Ossuriya davlatining bosqiniga uchradi.Ossuriyaning koʻp sonli qoʻshinlari
Urartu qalʼa,shaharlarini talon-taroj qildilar.Er.av.VIII asr oxirida Urartularning diniy markazi Musasin
Osuriya qoʻshinlari tomonidan bosib olingan.Podsholar Argichti va Sarduri II Ossuriyaga qarshilik
koʻrsatishga harakat qildilar.Ular Ossuriyaga qarshi turli koalitsiyalarga kirdilar,lekin Ossuriya kichik
Urartuni oʻziga tobe qildi.Bundan tashqari,koʻchmanchi kimmeriylar Urartu shahar,qishloqlarini
taladilar.Zaiflashib qolgan Urartu er.av.VI asrda Midiya tomonidan bosib olindi.Urartuni madaniyati va
iqtisodi toʻgʻrisida arxeologik qazishmalar boy maʼlumot beradi.Teyshebani,Eribuni va Argishtihinil
shaharlari kuchli fortifikatsiya inshootlari bilan oʻrab olingan.
1887-yil tadqiqotchilar Tell-Amarna arxividagi diplomatik yozishmalarda Xett podshosining Misr
firʼavniga tengligi eslatib oʻtiladi.Bi kashfiyot Old Osiyoda qadimda yana bir buyuk davlat mavjud
boʻlganini koʻrsatdi.1906-yil nemis olimi Y.G.Vinkler Bugozgoyada xettlar poytaxti Xattusi xarobalarida
arxeologik qazishmalarga kirishdi.
Kichik Osiyodagi Nesa(Kanish),Burusxan,Kussar va Xattusi kabi shaharlarni oʻz ichiga olgan siyosiy
birlashmalar vujudga kela boshlaydi.Kichik Osiyoning bu siyosiy birlashmalarining ilk birlashuvi er.av.XVIII
Asrning birinchi yarmida yuz beradi.Viloyatlardan birining hokimi Anitta Nesa shahrini markaz qilib,Qora
dengizdan Kichik Osiyodagi tuz koʻligacha boʻlgan hududlarni egallab bepoyon davlatni barpo
qiladi.Qadimgi Xett davlatida urugʻ-jamoa qoldiqlari ham kuchli boʻlgan Xett podsholari oʻz
hokimiyatlarini xalq kengashlariga tayanib amalga oshirganlar.Qadimgi xett anʼanasiga koʻra podshoning
vorisi podsho oilasidan tanlangan.Anitta vafotidan keyin er.av.XVII asr oxirida boshqa xett urugʻi
hokimiyat tepasiga keladi Xett davlatining asoschilarining birlashtiruvchi siyosatini istilochi va islohotchi
podsho Labarna(yoki Tabarna)(er.av.1675-1650)tugallaydi.U istilochilik yurishlarini davom ettirib
Tavrtogʻ tizmasining shimoliy qismini egallaydi va shimoliy Qora dengizga chiqadi.Xett davlati
chegaralarini “Dengizdan-dengizgacha”kengaytiradi.Labarna mavjud xett anʼanalariga zid ravishda oʻgʻli
Xattusilini oʻz vorisi deb eʼlon qiladi.Xattusili I(er.av.1650-1625)poytaxtni xettlarning sobiq bosh markazi
Xattusiga koʻchiradi.Uning vorisi Mursili I(er.av.1625-1590)davrida Xett podsholigida markazlashuv
kuchayadi.Mursili I saroy fitnasi qurboni boʻlgach,xett hukmron tabaqalari ichida oʻzaro
kelishmovchiliklar boshlanadi.

Oʻzaro kelishmovchiliklarga Telepin I(er.av.1530-1500)chek qoʻyadi.Tadqiqotchilar er.av.XVIII-XVI
asrlarni qadimgi Xett podsholigi davri deb hisobladilar.Telepin va uning oʻgʻli hukmronligidan soʻng,xett
davlatining tushkunlik davri boshlanadi.Bu davr oʻrta xett podsholigi davri(er.av.XV asr)deb nom oldi.
Er.av.XIV asr boshlarida Old Osiyoda Misr,kassitlar,Bobil va Mitanni davlatlari zaiflashib,xalqaro
munosabatlarda Xett davlatining kuchayishi uchun qulay shart-sharoit tugʻiladi.Er.av.1450-yillar atrofiga
kelib chiqishi xurrit boʻlgan omadli amaldor taxtni egallab yangi xett sulolasiga asos soladi.
Soʻnggi xett podsholari Tutxaliya IV va uning ikki oʻgʻli davrida axeylar,Bolqondan kelgan
frigiyaliklarni Kichik Osiyoni gʻarbida hujumini zprgʻa qaytaradilar.Axeylar tor-mor qilinganidan keyin
Kichik Osiyo gʻarbidagi Ilion shahri bosib olinadi.Soʻnggi xett podshosi Suppilium I Kipr orolini va qayta
bosib oladi.Er.av.XII asr oxirida Egey dengizi qirgʻoqlari va orollarining etnik jihatdan ola-kurok “dengiz
xalqlari”xett davlatini tor-mor qiladilar(er.av.1190-yillar)Shunday qilib,yangi xett davlati tarix sahnasidan
abadiy tushib ketdi.Markazlari Karxamesh va Melida boʻlgan soʻnggi xett podsholiklari qoldiqlari
er.av.VIII asr oxirlarida Ossuriya tomonidan tugatiladi.
Mitanni(akkad tilida Xanigalabat)davlatida(er.av.1560-1260)yuqori Mesopotamiyada Xurrit
qabilasi mitannilar XVI asrda asos soldilar.Mitanni poytaxti yuqori Xaburdagi Vassokanda joylashgan
edi.Mitanni podsholari hind-oriy sulola ismlarini saqlab qolib “Mand jangchilari podshosi”va “Xurri
jangchilari podshosi”unvonlariga ega edilar.
XVI asr oxirida podsho Suttarni I davrida Mitanni Zagros va Nineviyadan Shimoliy Suriyagacha
boʻlgan hududni egallab,ulkan davlatga aylandi.Shu vaqtdan boshlab bir yuz ellik yil davomida Old
Osiyoda Mitannidan kuchli qudratli davlat yoʻq edi.Mitanni bu davrda Misr bilan Mesopotamiya va
Sharqiy Oʻrtayer dengizi havzasi uchun uzoq kurash olib bordi.XV asrda xalqaro vaziyat oʻzgarib Misr
bilan Mitanni oʻrtasida ittifoqchilik munosabatlari oʻrnatildi va sulolaviy nikohlar tuzildi.Tutmos IV va
Amenemxotep III Mitanni malikalariga uylandilar.
Er.av.XIV asr boshlaridagi Mitannidagi sulolaviy nizo,saroy fitnalari davlatni zaiflashtirdi.Xett
podshosi Suppilium Mitanniga qarshi urush ochib Suriyani tortib oldi va Mitanniga bostirib
kirdi.Yordamga chaqirilgan Ossuriya hukmdori Ashshurbalit I mamlakatni sharqiy viloyatlarini anneksiya
qildi.Shu vaqtdan Mitanni shimoliy Mesopotamiyadagi kichik bir davlatchaga aylanib qoldi.Uni ustidan
nazorat qilish uchun osur va xettlar oʻzaro kurash olib bordilar.Qachonlardir qudratli davlat qoldigʻi
sifatida Mitanni er.av.1260-yilda Ossuriya podshosi Salmanasar I tomonidan tugatildi.
Suriya bilan Finikiyaning geografik oʻrni oʻziga xos xususiyatga egadir.Suriya uch materik
oʻrtasida joylashgan.Suriyaning kontinent qismi Old Osiyoga tutashgan.Suriya bilan Finikiyaning baʼzi
qismlaridagi tabiiy sharoitlar dehqonchilik xoʻjaligining yuksak darajada rivojlanishiga yordam
bergan.Finikiya bilan Suriya territoriyasidan topilgan yozuvlar uncha koʻp emas,buning sababi uzluksiz
davom etgan urushlar vaqtida qadimgi kutubxona va arxivlarning shafqatsiz vayron qilinganligi boʻlsa
kerak.
Er.av.3-mingyillikning oxiri va 2-mingyillikning boshlarida Suriya bulan Finikiyada bir qancha
mayda davlatlar mavjud boʻlib bularning markazlari yirik savdo shaharlari boʻlgan.Bu shaharlar orasida
davlatning bosh shahti Ugarit hamda Bibl ajralib turgan,bu shaharlar dengiz sohiliga joylashgan edi.Ichki
kurash natijasida kuchsizlanib borayotgan Suriya koʻpincha ajnabiy bosqinchilarga yem boʻlib

kelgan.Er.av.II mingyillik oʻrtalarida Suriya bilan Finikiya Misr hukmronligi ostiga tushib qoladi.XVIII
dinastiyaning urushqoq firʼavnlari Suriyani Frot daryosigacha istilo etadilar.
Er.av.II mingyillik oxiri I mingyillik boshlarida Sharqiy Oʻrtayer dengizi qirgʻogʻi shaharlari qayta
tiklandi.Vayron qilingan Sidon shahri qayta qurildi,bu shahardan koʻchgan bir qism aholi Tir shahrini
egallab,uni qayta quradi.Shundan soʻng barcha finikiyaliklar oʻzlarini umumlashgan holda nomlana
boshladilar.Sharqiy Oʻrtayer dengizi qirgʻogʻida finikiyaliklar xalqaro savdoda yetakchi oʻrinni
egalladilar.Shuningdek,Misrning tashqi savdosida birinchi oʻrinda edilar.
Finikiya shaharlarida kemasozlik,dengizchilik yuqori darajada rivojlanadi.Finikiyaliklar Oʻrtayer
dengizi havzasida oʻzlarining oʻnlab koloniyalarini barpo qiladilar.Tir va Sidon shaharlari bu yoʻnalishda
faol harakat qiladilar. Er.av.1100-yilda Tir Shimoliy Afrikada oʻz koloniyasi Utikani barpo qiladi. Taxminan
shu vaqtda Tir shahri Ispaniyada Gades koloniyasini tashkil qiladi.Finikiyaliklar Gʻarbiy
Sitsiliya,Sardiniya,Malta va Balear orollarini ham egallaydilar. Tir va Sidon shaharlari birlashib yagona
davlat tuzadilar.Tir-Sidon podsholigi podsho Xiram(er.av.969-936)davrida gullab yashnaydi.Finikiya
shaharlari Tir,Sidon va Bibl tranzit savdo bilan shugʻullanib,Misr va Bobilda ishlab chiqarilgan
mahsulotlarini Sharqqa sotadilar. Finikiya kemalari yoʻl-yoʻlakay dengiz qaroqchiligi bilan ham
shugʻullanganlar.Er.av.XII asrda Falastin hududida kelgindi koʻchmanchi isroil qabilalari va mahalliy
xananlar birlashib 12 qabila ittifoqini shakllantirdilar. Er.av.XI asr boshlarida Falastinda temir qurollar
ishlab chiqarishda yetakchi boʻlgan filistimlar hukmronligi oʻrnatiladi. Isroil qabilalari filistimlarga
qarshilik koʻrsata olmaydi. Falastinda isroil qabilalari Misrdan kelib oʻrnashadilar. Er.av.XIII asrda oʻn ikki
yahudiy qabilalari Falastinga bostirib kirib mahalliy Xanaan shahar-davlatlarini boʻysundirganlar. Yahudiy
soʻzi etimologik jihatdan “daryo ortidagi aholi”degan maʼnoni bildiradi. Saylab qoʻyiladigan yoʻlboshchi -
Shofetlar(“Qozi”),oliy kohinlar vazifasini bajarib,qabila koʻngilli qoʻshinlarga boshchilik qilganlar va
tinchlik paytida ajrim ishlari bilan shugʻullanganlar. Er.av.XI asrning oxirida yahudiy jamiyatida ibtidoiy
jamoa tuzumidan sinfiy jamiyatga oʻtish yuz bergan. Saylab qoʻyiladigan yoʻlboshchilar oʻrniga merosiy
podsho holimiyati shakllandi. Filimstyanlar bilan boʻlgan janglar davomida podsho qilib Saul saylanadi. U
birinchi merosiy podsho boʻladi.Saul Filistimlar bilan bir necha gʻolibona urushlar olib boradi,lekin
navbatdagi urushda magʻlub boʻlgani uchun oʻzini oʻldiradi.Er.av.1000-yillar atrofida Saulning oddiy
jangchisi boʻlgan Dovud Isroil podshosi boʻladi. Dovud markazlashgan harbiy-byurokratik davlat tuzishga
harakat qiladi.Dovud(1010-970-yillar)podsholigi davrida markazlashgan davlat tuziladi. Bosib olingan
Quddus yangi davlatning poytaxti boʻlgan. Mamlakatni boshqarish uchun markaziy davlat organlari
tuziladi. Dovud faol tashqi siyosat olib boradi. U filistimlar bilan sulh tuzadi. Iordan daryosi ortidagi yerlar
filistimlar va janubiy Suriya oromiylarini boʻysundirib davlat chegarasini Akab qoʻltigʻiga olib boradi.
Dovudning taxtini uning kichik oʻgʻli Sulaymon(er.av.970-930)egallaydi.Sulaymon davrida qurilish
ishlari keng yoʻlga qoʻyiladi. Uning davrida Quddusda xudo Yaxva sharafiga ibodatxona quriladi. Davlat
hududi 12okrugga boʻlinadi. Ularning har biri yilda bir oy podsho saroyiga oziq-ovqat yetkazish
majburiyatini olganlar. Sulaymon podsholigining soʻnggi yillarida shimolda Damashq podsholigi
kuchayadi. Sulaymonning shafqatsiz siyosatidan norozi boʻlgan 10shimoliy yahudiya qabilalari ajralib
chiqib,Isroil podsholigini tashkil qiladilar. Uning poytaxti yangi qurilgan Samariya shahri boʻlgan Dovud
sulolasi hukmdor boʻlgan Quddus podsholigi uning bosh qabilasi nomi bilan Yahudiya deb atalgan. Ikkala
podsholik ham bir-biri bilan dushmanchilik munosabatida boʻlib vaqti-vaqti bilan konfederatsiya tashkil
qiladilar. Yahudiyani parchalanganidan foydalangan Misr firʼavni Shishonk I er.av.926-yilda Falastinga
yurish qilib,Yahudiya va Isroilni bosib oladi. Er.av.VIII asr oʻrtalaridan -VI asrlarda Sharqiy Oʻrtayer
dengizi.

Er.av.I mingyillikda Falastinda savdo-hunarmandchilik,dehqonchilik rivoj topadi. Tashqi savdo
kuchayib,ortiqcha gʻalla va boshqa mahsulotlar Tir shahriga sotiladi. Yerga xususiy mulkchilik paydo
boʻladi.Er.av.VIII asr oʻrtalarida Ossuriya(er.av.732-722)Damashq va Isroil davlatlarini tor-mor qiladi.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsak,qadimgi davrda Old Osiyo davlatlari oʻzaro bosqinchilik siyosati bilan
dong taratgan.Shuningdek ularda savdo-sotiq,dehqonchilik,humarmandchilik ham rivojlangan. Oʻzaro
bosqinchilikdan tashqari,ularga baʼzan tashqi dushmanlar ham bostirib kirgan.Qadimda davlat sifatida
mavjud boʻlgan davlatlarning baʼzilari hozirda boshqa nom ostida,baʼzilari esa hali ham shu nomda
mavjud

Old Osiyo davlatlari qadimgi davrda

Купить