Olkamizning tarixiy madaniy viloyatlarining geografik orni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	80.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Olkamizning tarixiy madaniy viloyatlarining geografik orni

Купить

МAVZU: O'LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATLARI NING
GEOGRAFIK O'RNI
MUNDARIJA :

KIRISH………………………………………………………………………...…3
I.BOB. O‘LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATLARI…………5
1.1. O‘lkamizning tarixiy-madaniy viloyatlari Baqtriya, Marg‘iyona,
Sug‘diyona, Xorazm, Ustrushona, Choch, Farg‘onaning geografik o‘rni ….……. 5
1.2. Antik davrida o‘lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o‘rni.
Kushonlar davri tarixiy geografiyasi ………………………………………… .. ….8
II . BOB . ILK O‘RTA ASRLAR DAVRIDA O‘LKAMIZ TARIXIY
GEOGRAFIYASI… ……………………………………………………….……11
2.1. IX-XIII asrlar tarixiy geografiyasi … …………………………………….…..11
2.2. Amir Temur, temuriylar va shayboniylar davri tarixiy geografiyasi.
Xiva, Qo‘qon xonliklari va Buxoro amirligining geografik o‘rni ………………..27
XULOSA…………………………………………………………………..……..31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………….…….32

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy
tuzilishi O‘zbekiston Respublikasi hududi Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12
viloyat va Toshkent shahridan iborat. Siyosiy-tarixiy geografiya bo‘limiga ichki va
tashqi chegaralar geografiyasi, siyosiy ma’muriy bo‘linishlar, shaharlar va qal’alar
joylashishi, shuningdek, tarixiy voqealar, harbiy yurishlar yo‘nalishlari,
muhorabalar kartalari, milliy-ozodlik harakatlari geografiyasi ham kiradi 1
.
Qadimdan aholi qulay geografik shart-sharoitlar mavjud bo‘lgan hududlarda
istiqomat qilib kelgan. Jumladan, Qadimgi Misr aholisi uchun Nil, Xitoy uchun
Xuanxe va Yanszi, Ikki daryo oralig‘idagi xalqlar uchun Dajla va Frot, O‘rta Osiyo
aholisi uchun esa Amudaryo va Sirdaryoning qanchalik muhim ahamiyat kasb
etganligini alohida keltirish mumkin. Tabiiy geografiya ma’lum bir hududda
aholining kelib joylashishi yoki u erlarni tark etishiga ham sabab bo‘ladi.
Bularning barchasini tabiiy-tarixiy geografiya bo‘limi tadqiq etadi. Ma’lum bir
mintaqa yoki davlatning aholisi, u joylashgan hududlar, aholining etnik tarkibi va
soni kabi masalalarni aholi tarixiy geografiyasi o‘rganadi. Agar biror davlatning
tarixini o‘rganmoqchi bo‘lsak, tarixiy-iqtisodiy va xo‘jalik geografiyasini
o‘rganishimiz ham kerak bo‘ladi. Chunki iqtisodiy munosabatlar va xo‘jalik
turlarining mukammalashib borishi, savdo-sotiqning taraqqiy etishi natijasida
jamiyatlarning ham rivoji kuzatiladi yoki aksincha.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Tarixiy geografiyani o‘rganish
mobaynida turli xil muammolarga duch kelishimiz mumkin. Masalan, X-XII
asrlarda qoraxoniylar davlati hududlarining o‘zgarib turishi, XVII-XVIII asrlarda
ashtarxoniylar davlati chegaralarining o‘zgarib turishi, Amir Temur davridagi
muhim voqealar. XVIII asrning ikkinchi yarmi-XIX asrning birinchi yarmida
Buxoro amirligi Qo‘qon va Xiva xonliklarining asosiy savdo yo‘llarining
yo‘nalishlari, chor Rossiyasi mustamlakasi bo‘lgan Turkistonning siyosiy-
1
KarimovI.A. Tarixiyxotirasizkelajakyo’q. T. O’zbekiston. 1998.
3

ma’muriy ishlari kabi muammolardir.Tarixiy geografiya fanining muhim
vazifalaridan biri bu - o‘tmishdagi davlatlar siyosiy chegaralarini, tarixiy voqealar
bo‘lib o‘tgan joylarni aniqlash, shaharlar topografiyasini o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, rejalar, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxati.
4

I.BOB. O‘LKAMIZNING TARIXIY-MADANIY VILOYATLARI
1.1. O‘lkamizning tarixiy-madaniy viloyatlari Baqtriya, Marg‘iyona,
Sug‘diyona, Xorazm, Ustrushona, Choch, Farg‘onaning geografik o‘rni
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy bo‘linishi va relefi. Iqlim
sharoitlari. Suv resurslari. Tabiiy o‘simliklar qatlami va hayvonot olamining o‘ziga
xosligi. Tabiiy iqlim sharoitlari va landshaftlar tipi 2
.
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy tuzilishi va tarxiy
geografif tafsifi
1.O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy tuzilishi O‘zbekiston
Respublikasi hududi Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 viloyat va Toshkent
shahridan iborat.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi 1992 yil 9 yanvarda suveren respublika
huquqini olgan. Ushbu respublika Amudaryoning quyi qismlarida joylashgan
bo‘lib, umumiy maydoni 166,6 ming kv. km. ni tashkil etadi hamda mamlakatimiz
maydonining 38 foizini egallagan. Bu erda 1543,3 ming kishi yashaydi. Poytaxti
Nukus shahri hisoblanadi. Qoraqalpog‘iston tarkibiga 15 qishloq tumanlari va 12
shahar kiradi.
Andijon viloyati 1941 yil 6 martda tashkil topib, Farg‘ona vodiysining
sharqiy qismida joylashgan. Maydoni 4,2 ming kv. km. ni tashkil qiladi. Aholisi
eng zich viloyatlardan biri bo‘lib, 2253,5 ming kishi yashaydi. Viloyat aholisining
3/1 qismi shaharlarda istiqomat qiladi. Viloyat tarkibida 14 qishloq tumanlari va 11
shahar mavjud. Viloyat markazi – Andijon shahri.
Buxoro viloyati respublikamizda dastlab tashkil topgan viloyatlardan.
Viloyat mamlakatimiz janubida joylashgan bo‘lib, Qizilqum cho‘lining kattagina
qismini egallagan. U 1938 yil 15 aprelda paydo bo‘lgan. Viloyat egallagan maydon
dastlab juda katta bo‘lib, 144,3 ming kv. km. ga teng edi. 1982 yil Navoiy viloyati
tashkil topgach, Buxoro viloyatining kattagina qismi ana shu viloyat uchun
ajratildi. Hozirda Buxoro viloyati 40,3 ming kv. km. ga teng, aholi soni 1460,6
2
G’ulomov YA. Qadimgi madaniyatimiz izlaridan. T.Fan. 1960.
5

ming kishini tashkil etadi. Viloyat tarkibida 11 qishloq tumanlari va 11 shahar
mavjud. Buxoro shahri viloyatning ma’muriy markazidir.
Jizzax viloyati 1973 yil 29 dekabrda tashkil topgan bo‘lib, maydoni 21,2
ming kv. km. ga teng. Aholisi 1011,1 ming kishi. Barcha aholining 30,1 foizini
shahar va qolgan 69,9 foizini qishloq aholisi tashkil etadi. Viloyat tarkibida 12
qishloq tumanlari va 7 shahar mavjud. Jizzax shahri viloyat markazi sanaladi.
Navoiy viloyati 1982 yilning 20 aprelida tashkil topgan. 1988 yil 6
sentyabrda tugatilib, 1992 yil 28 iyunda qaytadan tiklangan. Navoiy viloyati
O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, maydoni 111,0 ming kv. km.
ni tashkil etadi. Aholisining soni 798,7 ming kishi. Shahar aholisi 40,2 foizni
tashkil etadi. Viloyat tarkibida 8 qishloq tumanlari va 6 shahar mavjud. Viloyat
markazi 1958 yilda tashkil etilgan Navoiy shahridir.
Namangan viloyati 7,4 ming kv. km. ni tashkil etadi. U 1941 yilning 6
martida tashkil etilib, 1960 yil 25 yanvarida tugatilgan va uning erlari Andijon va
Farg‘ona viloyatlariga bo‘lib berilgan edi. 1967 yil 18 dekabrda viloyat qayta
tiklangan. Aholisining soni 1988,7 ming kishidan iborat. Aholining 37,6 foizi
shaharlarda, 62,4 foizi qishloqlarda yashaydi. Viloyat tarkibida 11 qishloq
tumanlari va 8 shahar mavjud. Viloyat markazi Namangan shahridir.
Samarqand viloyati 1938 yil 15 yanvarda tashkil topgan. Viloyat
respublikamizning markaziy qismida, Zarafshon daryosining o‘rta oqimi havzasida
joylashgan. Maydoni 16,8 ming kv. km. ga teng. Aholisi esa 2758,4 ming kishini
tashkil etadi. Viloyat tarkibida 14 qishloq tumanlari va 11 shahar mavjud.
Samarqand shahri viloyat markazi bo‘lib, u 1924 yildan 1930 yilgacha O‘zbekiston
poytaxti ham bo‘lgan.
Sirdaryo viloyati 1963 yil 16 fevralda tashkil topgan. Viloyat Sirdaryoning
chap sohilida joylashgan. Maydoni 4,3 ming kv. km. ga teng. Aholisi esa 660,8
ming kishini tashkil etib, ularning 32 foizi shaharlarda istiqomat qiladi. Guliston
shahri viloyat markazi bo‘lib, viloyat tarkibida 9 qishloq tumanlari va 5 shahar
mavjud.
6

Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning eng janubida joylashgan bo‘lib, 1941
yil 6 martda tashkil topgan. Maydoni 20,1 ming kv. km. ga teng. Aholisi esa
1805,0 ming kishini tashkil etadi. Viloyatda aholining 19,7 foizigina shaharlarda
yashaydi. Termiz shahri viloyat markazi bo‘lib, viloyat tarkibida 14 qishloq
tumanlari va 8 shahar mavjud.
Toshkent viloyati respublikamizning markaziy viloyati bo‘lib,
respublikamizning shimoli-sharqiy qismida joylashgan. U 1938 yil 15 yanvarda
tashkil topgan. Maydoni (Toshkent shahrini qo‘shib hisoblaganda) 15,6 ming kv.
km. ga teng. Bu respublika maydonining 3,5 foizi demakdir. Aholisi esa (Toshkent
shahrini qo‘shib hisoblaganda) 4560,3 ming kishini tashkil etadi. Toshkent shahri
viloyat markazi bo‘lib, viloyat tarkibida 15 qishloq tumanlari va 17 shahar mavjud.
Farg‘ona viloyati respublikamizning sharqiy qismida joylashgan bo‘lib,
1938 yil 15 yanvarda tashkil topgan. Maydoni 6,7 ming kv. km. ga teng. Aholisi
esa 2741,6 ming kishini tashkil etadi. Aholining 71 foizi qishloqlarda istiqomat
qiladi. Viloyat tarkibida 15 qishloq tumanlari va 9 shahar mavjud. Farg‘ona shahri
viloyat markazi sanaladi.
Xorazm viloyati O‘zbekistonning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib,
O rol -Kaspiy pasttekisligining bir qismini egallagan. Viloyat 1938 yilning 15
yanvarida tashkil topgan. Maydoni 6,1 ming kv. km. ga teng. Aholisi esa 1371,8
ming kishini tashkil etib, ularning 23,3 foizi shaharlarda yashaydi. Viloyat
tarkibida 10 qishloq tumanlari va 3 shahar (Urganch, Pitnak, Xiva) mavjud.
Urganch shahri viloyat markazidir 3
.
Qashqadaryo viloyati Pomir-Oloy tog‘ tizmasining g‘arbiy chekkasida
joylashgan bo‘lib, 1943 yilning 20 yanvarida tuzilgan. 1960 yilning yanvariga
kelib esa viloyat Surxondaryo bilan birlashtirilgan edi. 1964 yilning 7 fevralida esa
Qashqadaryo viloyati qayta tiklangan. Maydoni 28,6 ming kv. km. ga teng. Aholisi
esa 2257 ming kishini tashkil etadi. Aholining 25,2 foizi shaharlarda istiqomat
qiladi. Viloyat tarkibida 13 qishloq tumanlari va 12 shahar mavjud. Qarshi shahri
viloyat markazidir.
3
G’ulomov YA. Qadimgi madaniyatimiz izlaridan. T.Fan. 1960.
7

1.2. Antik davrida o‘lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o‘rni.
Kushonlar davri tarixiy geografiyasi
Tarixiy geografiya
1932 yilda London iqtisodiyot maktabida Angliya tarix va
geografiya jamiyatining munozarasida tarixiy geografiya fani maxsus muhokama
qilingan. Muhokama tarixiy geografiya fani to‘g‘risidagi fikrlarga bir qator
aniqliklar kiritdi . Tarixiy geografiyaga siyosiy chegaralar tarixi, tarixiy
jarayonlarga tabiat ta’sirlari, shuningdek, tarixiy jarayonlarning geografik
hodisalarga ta’siri va alohida mintaqalarning geografiyasini o‘rganish, geografik
kashfiyotlar, geografik fanlar tarixi kabi bo‘limlarni kiritish ilgari surilgan.
M.K.Lyubavskiyning Rossiya tarixiy geografiyasiga oid asarida Qabila va
urug‘lar, xalqlarning biror hududda joylashishi va o‘z tarixi davomida bu
hududlarning o‘zgarishi, mustamlakalar natijasida yangi xalqlarning kelib
joylashishi kabi masalalar tarixiy geografiya bog‘liq ekanligini takidlab o‘tgan.
Demak, tarixiy geografiya fani tarix fanlari sirasiga kirib, insoniyat tarixini
o‘tgan davrlar geografiyasini o‘rganadi. Bo‘lib o‘tgan voqea-hodisalarning tarixini
haqiqiy baholash uchun o‘sha davrning tarixiy geografiyasini yaxshi bilish kerak.
Tarixiy geografiya zamonaviy geografiya kabi o‘z bo‘limlariga ega bo‘lib,
asosan, to‘rt yirik bo‘limdan tashkil topgan: 1.Tabiiy-tarixiy geografiya.2.Aholi
tarixiy geografiyasi. 3.Xo‘jalik (tarixiy-iqtisodiy) geografiyasi. 4.Siyosiy-tarixiy
geografiya.
Siyosiy-tarixiy geografiya bo‘limiga ichki va tashqi chegaralar geografiyasi,
siyosiy ma’muriy bo‘linishlar, shaharlar va qal’alar joylashishi, shuningdek, tarixiy
voqealar, harbiy yurishlar yo‘nalishlari, muhorabalar kartalari, milliy-ozodlik
harakatlari geografiyasi ham kiradi.
Qadimdan aholi qulay geografik shart-sharoitlar mavjud bo‘lgan hududlarda
istiqomat qilib kelgan. Jumladan, Qadimgi Misr aholisi uchun Nil, Xitoy uchun
Xuanxe va Yanszi, Ikki daryo oralig‘idagi xalqlar uchun Dajla va Frot, O‘rta Osiyo
aholisi uchun esa Amudaryo va Sirdaryoning qanchalik muhim ahamiyat kasb
etganligini alohida keltirish mumkin. Tabiiy geografiya ma’lum bir hududda
9

aholining kelib joylashishi yoki u erlarni tark etishiga ham sabab bo‘ladi.
Bularning barchasini tabiiy-tarixiy geografiya bo‘limi tadqiq etadi.
Ma’lum bir mintaqa yoki davlatning aholisi, u joylashgan hududlar,
aholining etnik tarkibi va soni kabi masalalarni aholi tarixiy geografiyasi
o‘rganadi.
Agar biror davlatning tarixini o‘rganmoqchi bo‘lsak, tarixiy-iqtisodiy va
xo‘jalik geografiyasini o‘rganishimiz ham kerak bo‘ladi. Chunki iqtisodiy
munosabatlar va xo‘jalik turlarining mukammalashib borishi, savdo-sotiqning
taraqqiy etishi natijasida jamiyat larning ham rivoji kuzatiladi yoki aksincha.
Tarixiy geografiyani o‘rganish mobaynida turli xil muammo larga duch
kelishimiz mumkin. Masalan, X-XII asrlarda qoraxoniylar davlati hududlarining
o‘zgarib turishi, XVII-XVIII asrlarda ashtarxoniylar davlati chegaralarining
o‘zgarib turishi, Amir Temur davridagi muhim voqealar. XVIII asrning ikkinchi
yarmi-XIX asrning birinchi yarmida Buxoro amirligi Qo‘qon va Xiva
xonliklarining asosiy savdo yo‘llarining yo‘nalishlari, chor Rossiyasi mustamlakasi
bo‘lgan Turkistonning siyosiy-ma’muriy ishlari kabi muammo lardir.Tarixiy
geografiya fanining muhim vazifalaridan biri bu - o‘tmishdagi davlatlar siyosiy
chegaralarini, tarixiy voqealar bo‘lib o‘tgan joylarni aniqlash, shaharlar
topografiyasini o‘rganishdan iborat. Tarixiy geografiyaning bu qismi siyosiy
voqealar, urushlar bayoni va ularning davlatlar chegaralarini o‘zgarishidagi o‘rnini,
hukmdorlar faoliyatini o‘rganish bilan uzviy bog‘liqdir. Bunda voqea-hodisalarni
chuqur anglab etish uchun tarixiy geografiya juda kerak 4
.
Tarixiy geografiya tarixiy bilimlarning asosiy tarmog‘i bo‘lib, usiz tarixiy
jarayonlar geografiyasini o‘rganib bo‘lmaydi. Tarixiy geografiyasiz tarix haqidagi
tasavvurimiz to‘liq va mukammal shakllanmaydi.
O‘rta osiyoning ibtidoiy jamoa va antik davrdagi tarixiy geografiyasi
1. O‘rta Osiyoning tosh asri manzilgohlari tarixiy geografiyasiga tavsif
2. O‘rta Osiyoning eneolit, bronza va ilk temir davri manzilgohlari tarixiy
geografiyasi. 3.O‘rta Osiyoning qadimgi xalqlari va davlat birlashmalari 4.
4
G’ulomov YA. Qadimgi madaniyatimiz izlaridan. T.Fan. 1960.
10

Ahamoniylar hukmronligi va Aleksandr Makedonskiy yurishlari davrida O‘rta
Osiyo tarixiy geografiyasi. 5. Miloddan avvalgi IV asr oxiri-milodiy IV asrning
boshlarida.O‘rta Osiyoning siyosiy va iqtisodiy geografiyasi. 6. Buyuk Ipak yo‘li:
uning asosiy yo‘nalish va tarmoqlariga tarixiy-geografik tavsif.
11

II.BOB. ILK O‘RTA ASRLAR DAVRIDA O‘LKAMIZ TARIXIY
GEOGRAFIYASI
2.1. IX-XIII asrlar tarixiy geografiyasi
O‘rta osiyoning o‘rta asrlardagi tarixiy geografiyasi
1. Eftalitlar va turk xoqonligi siyosiy-tarixiy geografiyasi .
3. O‘rta Osiyo arab xalifaligi tarkibida.
4. Arab istilochilariga qarshi xalq harakatlari
5. IX-XIII asr boshlarida Movarounnahrdagi mustaqil davlatlar va ularning
siyosiy tarixiy geografiyasi.
6. IX-XIII asr boshlarida Movarounnahrning ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi.
O‘rta Osiyoga mo‘g‘ullar bosqini va unga qarshi ozodlik harakatlari. Mo‘g‘ul
(Chig‘atoy) ulusi davrida O‘rta Osiyo tarixiy geografiyasi. Amir Temur va
temuriylar davlati tarixiy geografiyasi. Shayboniylar, ashtarxoniylar davlatlari va
Xorazmning siyosiy va iqtisodiy geografiyasi (XVI-XVIII asrning birinchi yarmi)
O‘rta osiyo xonliklarining xviii asr ikkinchi yarmi-xix asr birinchi yarmidagi
tarixiy geografiyasi
1. O‘rta Osiyo xonliklarining siyosiy tarixiga tavsif. Xonliklarning
ma’muriy-hududiy chegaralari. Xonliklarning aholisi va iqtisodiy geografiyasi.
O‘rta osiyoning chor rossiyasi boshqaruvi davridagi tarixiy geografiyasi.
1917-1920 yillarda turkiston
1. O‘rta Osiyoning chor Rossiyasi tomonidan istilo etilishi. Chor istilosiga
qarshi milliy-ozodlik kurashlari geografiyasi. O‘rta Osiyoning chor Rossiyasi
boshqaruvi davridagi tarixiy geografiyasi. 1917-1920 yillar siyosiy-tarixiy
geografiyasiga tavsif. XIX asrning ikkinchi yarmi-XX asr boshlarida Turkistonda
iqtisodiy hayot
O‘zbekistonning tarixiy geografiyasi (1924-1991 yillar)
O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanishning o‘tkazilishi. O‘zbekiston
SSRning tashkil topishi. XX asrning 20-80-yillarida Qoraqalpog‘iston.
O‘zbekistonning aholi geografiyasi (XX asrning 20-80-yillari)4. XX asrning 20-
80-yillarida O‘zbekistonning iqtisodiy geografiyasi.
12

O’zbekiston Yevrosiyo materigining markazida, geografik o’rni jihatidan
hududning ikki yirik daryosi bo’lmish Amudaryo va Sirdaryo oralig’ida
joylashgan. Mamlakatimizning shimoliy chekka nuqtasi Ustyurt platosining
shimoli-sharqiy qismida, (45°36' shim. kenglik), janubiy chekka nuqtasi Termiz
shahrining janubida (37°11' shim. kenglik) joylashgan. Garbiy nuqtasi Ustyurt
platosining 56°00' sharqiy uzoqligida, sharqiy nuqtasi Farg’ona vodiysining
Qirg`iziston bilan chegaradosh qismida (73°10' sharqiy uzoqlik) joylashgan.
Tabiiy-geografik sharoiti nuqtai-nazaridan oladigan bo’lsak, O’zbekiston
qator qulayliklarga ega bo’lgan mintaqalardan hisoblanadi. Respublika maydoni
448,9 ming kv. km. bo’lib u g`arbdan sharqqa 1425 km, shimoldan janubga 930
km masofaga cho’zilgan. O’zbekiston o’z maydoniga ko’ra Yevropaning Buyuk
Britaniya, Belgi ya, Daniya, Shveytsariya, Avstriya kabi mamlakatlar maydonini
qo’shib hisoblaganda ham ulardan kattalik qiladi.
Biz O’zbekistonning geografik o’rni haqida gapirishdan oldin, iqtisodiy
geografik o’rin (IGO’) nima ekanligini bilib olishimiz kerak. Iqtisodiy geografik
o'rini iqtisodiy geografiya fanining asosiy tushunchalaridan biri (uning «kalitidir»)
bo’lib, uni yaxshi tahlil qila olish o’rganilayotgan ob'yektning nima uchun xuddi
shu yerda joylashganligi, hozirgi holatiga qanday erishganligi hamda uning
kelajagi to’g’risida mukammal va to’la ma’lumot beradi. Bu tushuncha uchun eng
avvalo ob'yekt qayerda joylashganligi, (o’rni), uning boshqa qo’shni ob'yektlar
bilan qanday munosabatda ekanligi muhim ahamiyatga ega. Shu naqtai nazardan
iqtisodiy geografik o'rin iqtisodiy geografik bilimning o'ziga xos usulidir.
Iqtisodiy geografik o'rin tushunchasini mukammal ravishda N.N.Baranskiy
ishlab chiqdi va fanga kiritdi. Keyinchalik bu nazariya I.M.Mayergoyz,
Yu.G.Saushkin, G.M.Lappo, T.I.Raimov va boshqa olimlar tomonidan har
tomonlama rivojlantirildi. Xo’sh iqtisodiy geografik o'rin tushunchasi nima?
Iqtisodiy geografik o'rin o’rganilayotgan ob'yekt (korxona, shahar, viloyat
yoki mamlakat) ning o’z atrofida, undan tashqarida joylashgan geografik
ob'yektlarga (tog`, daryo, dengiz, chegara, konlar, yo'l va h.k.) nisbatan tutgan
13

o’rnini va bu ob'yektlarni uning rivojlanishiga iqtisodiy jihatdan ta'sir ko’rsatishi
demakdir.
Endi Respublikamizning iqtisodiy geografik o'rniga to’xtalsak. Har qanday
hududiy birlikning iqtisodiy geografik o'rni, xususiyatlari avvalo uning qayerda
joylashganligiga bog’liq. Ma’lumki, O’zbekiston Yevrosiyo materigining deyarli
qoq markazida, dunyo okeanidan ancha ichkarida joylashgan. Shu sababdan
O’zbekiston dengizga tutash mamlakatlarga xos barcha qulayliklardan mahrumdir.
O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rniga to’g’ri baho berish
respublikaning hozirgi mustaqil rivojlanish pallasida alohida ahamiyat kasb etadi.
Shunga ko’ra O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rni xususiyatlarini uch
jihatdan ko’rib chiqish maqsadga muvofiq bo’ladi.
O’zbekiston hududining mikrogeografik o’rni-uning Markaziy Osiyo
davlatlariga nisbatan tutgan o’rnidir. O’zbekiston qadim Turon zaminida hamisha
salohiyati katta davlat bo’lgan. Bu, ko’p jihatdan uning geografik o’rni
(markazligi) bilan bog’liq. Yaqin o’tmish (ya`ni sho’ rol ar hukmronligi yillari)da
ham O’rta Osiyodagi respublikalar bir-birlari bilan ijtimoiy taraqqiyotning ko’p
sohalarida bog`langan edilar. Birgina transport kommunikatsiyasini olaylik.
Turkmaniston faqat O’zbekiston orqali Tojikiston, Qirg`iziston, Qozog`iston bilan
aloqa qilgan. Ayni paytda bu respublikalarning har biri ham Turkmaniston bilan
faqat O’zbekiston orqali aloqa qilgan. O’z navbatida, MODda bunyod qilingan
temir yo’llar, avtomagistrallar, quvurlar ham bir-birlarini bog`lagan. Mustaqil
davlatchilik qaror topgan hozirgi davrda ushbu aloqalar tarixiy omillar (ya`ni,
qadimiy "Buyuk ipak yo’li" an`analariga muvofiq) asosida rivojlantirilishi
O’zbekistonning mikrogeografik imkoniyatlari istiqbolini ko’rsatib turibdi 5
.
O’zbekistonning mezogeografik o’rni-uning birmuncha kengroq miqyosdagi
mavqei bilan belgi lanadi. Bugungi O’zbekiston jahonga yo’l ochmoqda, jahon
ham jamiyat iga dadil kirib bormoqda. Uning bu qutlug` qadamida MODdan
tashqari Kavkaz orti davlatlarining, Turkiyaning, Eronning, Afg`onistonning ulushi
bor. Afg`oniston orqali Pokiston (va so’ngra Hind okeani)ga, Eron va Turkiya
5
Narshaxiy M. Buxoro tarixi. Meros turkumi. T.Kamalak. 1991.
14

orqali Yevropaga chiqish ufqlari ochilmoqda. Bu, yaqin qo’shnilarimiz bilan
qadimiy aloqalarni qayta tiklashga va shu asosda mamlakatimiz mavqeini yana
ham ko’tarishga xizmat qiladi.
O’zbekistonning makrogeografik o’rni-jahondagi davlatlar bilan olib
borilayotgan aloqalarda belgi lanadi. O’zbekistonning MDH davlatlari bilan ko’p
qirrali aloqalari tarixiy haqiqat bo’lib, uning mamlakatimiz taraqqiyotidagi
salohiyati juda katta. O’zbekiston ushbu makrodarajadagi aloqalarini MDHning
aksariyat davlatlari bilan rivojlantirmoqda. O’zbekistonning hozirgi tashqi
iqtisodiy aloqasining 15,5 foizi Rossiyaga to’g`ri kelyapti. Yevrosiyoning buyuk
davlati Rossiya Federatsiyasi bilan muntazam aloqada bo’lish O’zbekistonning
manfaatlariga mos keladi.
Xulosa qilib shuni aytish kerakki, har qanday hudud iqtisodiy geografik
o’rniga baho berishda uning yirik transport tugunlariga, fan-texnika markazlariga
nisbatan joylashganligi muhim ko’rsatkich hisoblanadi. Shu jihatdan olib
qaraganda O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rni tobora yaxshilanib bormoqda.
O'zbekiston Respublikasining geosiyosiy va geostrategik mavqei, uni
yaxshilash va undan samarali foydalanish masalalari mamlakat birinchi Prezidenti
I.A. Karimovning «O'zbekiston XXI asr bo'sag'asida: havfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» (T., 1997) kitobida keng yoritib
berilgan.
Iqtisodiy geografik o'rin mamlakat va mintaqalar xo'jaligining tarkibiy
tuzilishi, ixtisoslashuvi hamda ularning istiqbolda rivojlanish yo'llarini ham
ma'lum darajada belgi lab beradi. Shu bilan birga u qulay investitsiya makonini
vujudga keltirishda, qo'shma korxonalar qurishda, erkin iqtisodiy mintaqalarni
shakllantirishda ham muhim, ba'zan hal qiluvchi omil sifatida xizmat qiladi.
O’zbekiston Respublikasining chegaralari. Mamlakatimiz shimol va shimoli-
g`arbda Qozog`iston, sharq va shimoli-sharqda Qirg`iziston, janubi-sharqda
Tojikiston, g`arb va janubi-g`arbda Turkmaniston, janubda esa Afg`oniston
davlatlari bilan chegaradosh. Respublikamiz davlat chegaralarining umumiy
uzunligi 6221 kilometrga teng bo’lib, undan 2203 km Qozog`iston, 1621
15

km Turkmaniston, 1161 km Tojikiston, 1099 km Qirg`iziston va 137 kilometri
Afg`oniston davlatiga to’g’ri keladi.
O’zbekiston Respublikasining tashkil topishi.
Hozirgi O’zbekiston hududi 1917 yilga qadar ma’muriy jihatdan Turkiston
general-gubernatorligi (Turkiston o’lkasi) hamda Rossiyaning yarim
mustamlakalari bo’lmish Buxoro amirligi va Xiva xonligiga bo’lingan edi. 1918
yil 30 aprelda Sho’ rol ar 5-O’lka s`yezdida tasdiqlangan "Rossiya Federatsiyasining
Turkiston Sovetlar Respublikasi to’g`risida Nizom"da Turkiston Respublikasining
davlat tuzumi, uning hududiy chegaralari belgi landi. 1924 yilga kelib Turkiston
ASSR 6 viloyat (Sirdaryo, Samarqand, Farg`ona, Zakaspiy, Yettisuv,
Amudaryo)ga hamda 30 uezd va 473 volostga bo’lib tashlanadi.
1920 yil aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi e`lon qilindi. Mazkur
respublikaning hududi 28 tumanga bo’lindi. 1924 yilda esa uch viloyat (Qozoq-
Qoraqalpoq, Yangi Urganch, Toshhovuz) va Xiva tumaniga bo’lindi.
1920 yilning 8 oktyabrida Buxoro amirligi negizida Buxoro Xalq Sovet
Respublikasi e`lon qilindi. Mazkur respublika hududi 15 viloyat, 58 tuman va 197
kentga bo’lindi. Shunday qilib, O’rta Osiyoda 3 sotsial istik deb atalgan davlat:
Turkiston ASSR, BXSR va XXSR tuzildi.
1924 yilda O’rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish amalga oshirildi.
Qadimdan bir mintaqada yashab kelayotgan turkiy xalqlar aholisining turmush
tarzi , kelib chiqishi, an`analari, xo’jaligi, madaniyati, mushtarak maqsadlari bir
bo’lishiga qaramasdan shu davrda beshga bo’lib yuborildi. Turkistonni milliy
jihatdan qayta chegaralash Markaz va RK(b)P O’rta Osiyo byurosi tomonidan
1924 yilda qat'iy ishlab chiqilgan edi. Unga qarshi barcha urunishlar behuda
ketardi. 1924 yil 10 mart kuni birlashgan kengashda mahalliy millat vakillari O’rta
Osiyo Federatsiyasini tuzish, Turkistonning yaxlitligini buzish maqsadga muvofiq
emasligini ta`kidlagan edilar. Xorazm rahbarlari ham alohida fikr bildirib,
Xorazmni chegaralanishga qo’shmaslik masalasini qo’ygan edilar. Biroq, ushbu
istaklar ushalmagan orzuligicha qolib ketdi.
16

1924 yil oxirida Turkiston, Buxoro, Xorazm Respublikalari o’rnida
O’zbekiston SSR, Turkmaniston SSR, Tojikiston ASSR (O’zbekiston SSR
tarkibida), Qoraqirg’iz (Qirg’iz) viloyati (RSFSR tarkibida) va Qoraqalpoq AO
(Qozog’iston ASSR tarkibida) tashkil etildi. Mazkur davrda O’zbekiston SSR
maydoni 312394 kv. km. tashkil etdi. Aholisi 4447,6 ming kishi bo’lib uning 74,2
foizi o’zbeklar edi (1926 yilgi aholi ro’yxati).
1925 yilning 29 yanvaridan respublikada yagona ma`muriy bo’linish joriy
qilindi. Poytaxti Samarqand shahri bo’lgan O’zSSR 7 viloyat (Samarqand,
Toshkent, Farg`ona, Zarafshon, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm)ga va 22 uezd
hamda 241 volostga bo’lindi. 1926 yilda mamlakatni ma`muriy-iqtisodiy
rayonlashtirish ishlari amalga oshirildi. 1927 yilning boshida mamlakat tarkibida
10 ta okrug, 87 tuman, 1746 qishloq kengashi tashkil qilingan edi. Markazning
ko’rsatmasi bilan O’zbekiston tarkibida bo’lgan Tojikiston Muxtor Respublikasi
1929 yildan sobiq SSSR tarkibidagi ittifoqdosh respublikaga aylantirildi. 1930 yil
17 avgustda mamlakatni okruglarga bo’lish bekor qilindi. Biroq, oradan ko’p
o’tmay, 1932 yil 27 iyunda Xorazm okrugi, 1935 yil fevralda esa Qashqadaryo va
Surxondaryo okruglari qayta tiklandi. 1936 yilda Qoraqalpog’iston ASSR
RSFSRdan olinib O’zbekiston SSR tarkibiga kiritildi. Bu vaqtga kelib O’zbekiston
SSR tarkibida bir avtonom respublika, 3 okrug, 109 tuman, 22 shahar, 16
shaharcha va 1392 qishloq kengashi bo’lgan.
1938 yil 14 fevraldan boshlab mamlakatimiz hududini hozirdek viloyatlarga
bo’lish joriy qilindi. O’sha yili Buxoro, Samarqand Toshkent, Farg`ona va Xorazm
viloyatlari tashkil qilindi. 1941 yilning 6 martida Andijon, Namangan,
Surxondaryo, 1943 yilning 20 yanvarida esa Qashqadaryo viloyati tashkil topdi.
1957-1961 yillarda Markaz region istiqbolini ko’ra olmasligi oqibatida
ma`muriy-hududiy birliklar yana qator o’zgarishlarni boshidan kechirdi. Jumladan,
Namangan viloyatining hududi Farg`ona va Andijon viloyatlariga qo’shib
yuborildi. Shuningdek, Qashqadaryo viloyati Surxondaryoga birlashtirildi.
Mamlakatimiz hududida yangi yerlarni o’zlashtirish jarayoni uning yangidan
ma`muriy-hududiy bo’linishlariga birmuncha asos yaratib berdi. Masalan, Qarshi
17

cho’lining o’zlashtirilishi bu yerda 1964 yil 7 fevralda Qashqadaryo viloyatining
qayta tiklanishiga, Mirzacho’lning o’zlashtirilishi 1963 yil 16 fevralda Sirdaryo
viloyatining tashkil topishiga, Farg`ona vodiysida ishlab chiqarish kuchlarining
jadal rivojlantirilishi 1967 yil 18 dekabrda Namangan viloyatining qayta
tiklanishiga, Jizzax cho’llarining o’zlashtirilishi 1973 yil 29 dekabrda Jizzax
viloyatining tashkil qilinishiga olib keldi. 1982 yilning 20 aprelida mamlakatda
kon-metallurgiya sanoatini rivojlantirishi natijasida Navoiy viloyati tashkil qilindi.
Xullas, ana shu bo’linish mustaqillikgacha deyarli o’zgarmadi.
Mamlakatimizning ma’muriy-hududiy bo’linishi.
O’zbekistonning ma`muriy-hududiy bo’linishi mustaqillik yillarida sifat
jihatidan yangi bosqichga-bozor munosabatlariga muvofiq keladigan bosqichga
qadam qo’ydi. Mamlakat mustaqilligi tufayli o’zbek xalqining asriy orzusi ushaldi-
O’zbekiston tinch, parlament yo’li bilan o’zining haqiqiy davlatchiligiga erishdi.
O’zbekiston mustaqillikka erishgach, sho’ rol ar davrida ommaviy tus olgan va
sho’ rol ar tuzumini madh etuvchi joy nomlari bekor qilinib, aholi yashaydigan
joylarning tarixiy nomlari tiklanmoqda yoki yangi nomlar berilmoqda.
Mamlakat ishlab chiqaruvchi kuchlarining rivojlanishida umuman, milliy
iqtisodiyotning yuksalishida uning qanday ma`muriy-hududiy bo’linishlarga
ajratilgani ham muhim rol o’ynaydi. 1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi “O’zbekiston Respublikasining
ma`muriy-huquqiy tizim i” deb atalgan XVI bobining 68-moddasida shunday
deyilgan: “O’zbekiston Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar, shaharchalar,
qishloqlar, ovullar, shuningdek, Qoraqalpog`iston Respublikasidan iborat”. Hozirgi
vaqtda O’zbekiston Respublikasi tarkibida Qoraqalpog`iston Respublikasi,
Andijon, Buxoro, Jizzax, Navoiy, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo,
Toshkent, Farg`ona, Xorazm, Qashqadaryo viloyatlari va Toshkent shahridan
tashkil topgan. O’z navbatida ular tumanlar, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar va
ovullarga bo’linadi (1-jadvalga qarang).

18

1-jadval
O’zbekiston Respublikasining ma`muriy-hududiy bo’linishi (2016y.)
Viloyatlar Aholi
soni,
mln.
kishi Maydoni
ming kv.
km. Shahar-
lar soni Tuman-
lar soni Shahar-
chalar
soni Qishloq
(ovu)lar
soni
(QFY)
Qoraqalpog`iston
Respublikasi 1571,9 166,6 12 14 16 129
Andijon 2375,9 4,2 11 14 5 95
Buxoro 1525,3 40,3 11 11 2 120
Jizzax 1051,4 21,2 7 12 8 105
Qashqadaryo 2420,4 28,6 12 13 7 148
Navoiy 812,7 111,0 7 8 11 54
Namangan 2103,6 7,4 8 11 12 99
Samarqand 2907,5 16,8 11 14 7 125
Surxondaryo 1925,1 20,1 8 14 75 114
Sirdaryo 676,9 4,3 5 8 18 72
19

Toshkent 2468,0 15,3 16 15 10 146
Farg’ona 2878,9 6,7 9 15 7 164
Xorazm 1453,9 6,1 3 10 1 101
Toshkent shahri 2140,6 0,3 1 - 1 -
O’zbekiston
Respublikasi 26312,7 448,9 120 159 113 1472

Ijtimoiy ishlab chiqarishda tabiiy resurslar muhim omillardan biri bo’lib
hisoblanadi. Tabiiy sharoit va tabiiy boyliklar jamiyat yoki biron-bir alohida
olingan mamlakat hayotiga bevosita va bilvosita ta’sir ko’rsatishi mumkin. Ular
ayrim xo’jalik tarmoqlari rivojini tezlatish va aksincha sekinlashtirishga ham olib
keladi. Bu jihatdan mustaqil mamlakatimiz o’ziga xos va qulay afzalliklarga ega.
O’zbekistonning relyefi bir xil bo’lmay, uning g’arbiy va janubi-g’arbiy
qismlari asosan tekisliklardan iborat. Tekisliklar mamlakat hududining qariyb
uchdan ikki qismini egallab ularga Ustyurt platosining bir qismi, Quyi Amudaryo,
Qizilqum qumliklari kiradi. Tog’liklar respublikaning sharqiy hamda janubi-
sharqiy qismlarini egallagan. O’zbekistonning Tyanshan va Hisor-Oloy tog’
tizmalari tarkibiga kiruvchi-Ugom, Pskom, Chotqol, Turkiston, Zarafshon tog’lari
shimoli-g’arb va janubi-g’arb tomon asta-sekin pasaya boradi va tekisliklarga
qo’shilib ketadi 6
.
Agroiqlim resurslari.
Respublika tabiatining o’ziga xos xususiyati–uning serquyoshligidir.
Mamlakatimizni "Serquyosh O’zbekiston" deb atashlarining ramziy ma`nosi bor.
6
Narshaxiy M. Buxoro tarixi. Meros turkumi. T.Kamalak. 1991.
20

Negaki, mamlakatimizda quyosh yil davomida ufqdan balandda bo’lib nur sochadi.
Quyosh iyun oyida ufqdan Toshkentda 72°, Termizda 76° gacha ko’tariladi. Yozda
kunduz kuni 15 soat davom etadi. Atmosfera yog`in-sochinlarini keltiradigan
dengiz va okean oqimlaridan juda uzoqda bo’lgan bu o’lkada bulutli kunlar tabiiy
ravishda kam bo’ladi. Binobarin, uning barcha hududiga quyosh uzoq vaqtgacha
nur sochib turadi. Ziroatchilik qilinadigan barcha vodiy va vohalarda, ko’p yillik
meteo rol ogik kuzatishlarga qaraganda, quyosh yog`dusi davomiyligi yil davomida
o’rtacha 2500-3000 soat (Farg`ona vodiysi va Qashqadaryoning tog`li hududlarida
2600 soat, Toshkentda 2890 soat, Termizda 3100 soat)gacha boradi.
Yoz oylarida mamlakatimiz hududi quyosh nuridan nihoyat ko’p energiya
qabul qiladi. O’rtacha bir yilda uning har bir sm² yer yuzasiga 100-120 ming
kaloriya quyosh nuri tushadi. Quyoshdan kelayotgan issiqlikning 70-80 foizi
tuproq va yer yuzasi havosining isishiga sarf bo’ladi.
Eng sovuq oy-yanvarning o’rtacha havo harorati Shimoli-g`arbiy
O’zbekiston (Urganch va Nukus)da-4,8ºS va–6,4ºS; Shimoli-sharqiy O’zbekiston
(Toshkent va Guliston)da-0,9ºS va-2,0ºS; Sharqiy O’zbekiston (Farg`ona va
Andijon)da-3,5ºS va-3,0ºS; Markaziy O’zbekiston (Qorako’l va Samarqand)da -
0,2ºS va -0,3ºS va Janubiy O’zbekiston (G’uzor va Denov)da -2,3ºS va-2,4ºS
darajaga teng. Iyul oyining o’rtacha havo harorati Urganch va Nukusda 27,5ºS va
27,1ºS; Toshkent va Gulistonda 26,9ºS va 26,8ºS; Farg`ona va Andijonda 26,8ºS
va 27,3ºS; Qorako’l va Samarqandda 29,1ºS va 26,0ºS; G’uzor va Denovda 29,9ºS
va 28,2ºS darajaga teng. Biroq, havo haroratidagi bu ko’rsatkichlar asosan
mamlakatning tekislik mintaqasiga xos bo’lib, u tog`lik va baland tog`li
hududlarda birmuncha farq qiladi.
Issiqlik resurslari turli xil ziroatchilikni joylashtirish, ulardan yuqori hosil
olish va tabaqa lashtirib rivojlantirishga bevosita ta`sir ko’rsatadi. Shu jihatdan
yillik havo haroratining ijobiy va foydali ko’rsatkichlari, shuningdek, sovuq
bo’lmaydigan kunlar muddati amaliy ahamiyatga molikdir.Yuqoridagi jadval
ma`lumotlariga tayanib qayd qilish joizki, mamlakatning turli geografik
mintaqalarida o’rtacha havo harorati va ijobiy haroratlar yig’indisi keskin farq
21

qiladi. Masalan, mamlakatning shimoliy qismida joylashgan Nukusda havo
haroratining 5 darajadan yuqori ko’rsatkichlari yig`indisi 4301 darajaga teng
bo’lgani holda, bu ko’rsatkich Termizda 5950 darajaga yetadi, ya`ni 1649 daraja
ko’p. Mamlakatning agroiqlim ko’rsatkichlaridagi ana shu farq qishloq xo’jaligi
ayniqsa, ziroatchilikni yurgizishda kuchli omil bo’lib hisoblanadi va dehqonchilik
tarmoqlariga yoki uni takroriy ekishga ta`sir ko’rsatadi.O’zbekistonda yoz fasli
uzoq davom etadi, hattoki, uning janubiy qismi (Surxondaryo)da, L. N.
Babushkinning ta`kidlashicha, bu fasl olti oyga cho’ziladi. Yozda quyosh nurining
bevosita ta`sirida bo’lgan yer yuzasi 60 darajagacha, uning cho’llarida esa 75
darajagacha ko’tariladi. Sovuq bo’lmaydigan kunlar Shimoliy O’zbekistonda 190-
210 va Janubiy O’zbekistonda 220-270 kunni tashkil qiladi.O’zbekiston y og`in-
sochin kam tushadigan qurg’oqchil mintaqalar qatoriga kiradi. Buning ustiga
barcha hududlarda yog`in miqdori bir tekisda emas. Respublikaning ko’pchilik
hududlarida yillik yog’in miqdori 200-300 mm ni tashkil etadi. Yogingarchilik eng
kam bo’ladigan joylarga Quyi Amudaryo va Qizilqum kiradi (100 mm dan ham
kam). Yog`in-sochin miqdori sharq va janubi-sharqqa borgan sari ortib boradi va
u tog’li hududlarga yaqinlashgan joylarda 900-950 mm ga etadi. Qishloq xo’jalik
ekinlariga suv eng zarur bo’lgan paytga kelib yogingarchilik ayniqsa kamayib
ketadi va suv tanqisligi boshlanadi. Respublikada hukm surayotgan suv tanqisligi
ayniqsa qishloq xo’jaligining rivojlanishida katta muammo lar bo’lib
turibdi. Mamlakatimizning suv resurslari va yer fondi.
Mamlakatni asosiy suv boyliklari-daryo suvlaridir. O’zbekistonning suvga
bo’lgan ehtiyojini qondirishda Amudaryo va Sirdaryo katta o’rin tutadi. Bundan
tashqari Zarafshon, Norin, Qoradaryo, So’x, Chirchiq, Qashqadaryo, Surxondaryo
va Sheroboddaryo kabi daryolarning ham ahamiyati katta. Mamlakatning yirik suv
arteriyalari hisoblangan Amudaryo va Sirdaryo hamda ularning yirik irmoqlari
O’zbekiston hududidan tashqaridan boshlanadi. Shuning uchun ham
Amudaryoning yillik o’rta oqim suv hajmi 79 km³ bo’lgani holda, uning 8 foizi
Sirdaryoning yillik o’rta oqim suv miqdori 38 km³ bo’lgani holda uning faqat 10
foizi O’zbekiston hududida hosil bo’ladi.Mamlakatning aksariyat daryolari bahor
22

faslida to’lib-toshib oqadi. Yozda borgan sari daryolar suvi kamayib boradi.
Daryolardagi bu xil rejim dehqonchilik ehtiyojlariga muvofiq emas. Shuning
uchun dehqonchiligi asosan sug`orib ekishga tayangan mamlakatimizning barcha
mintaqalarida o’nlab yirik suv omborlari, yuzlab magistral kanallar, minglab nasos
stansiyalari barpo qilingan.O’rta Osiyo va shu jumladan, O’zbekistondagi
daryolarga suv beruvchi asosiy manba qor va muzliklardir. O’lkamizda suv
tanqisligi ko’p yillar davomida sezilib kelinadi. Shu tufayli Respublikaning qator
hududlarida bir nechta kanallar qurilgan. Ular sirasiga Narpay, Katta Farg’ona,
Janubiy Farg’ona, Shimoliy Farg’ona, Eski Anhor, Amu-Buxoro, Katta
Namangan, Janubiy Mirzacho’l kabilarni kiritish mumkin. O’zbekiston hududida
anchagina ko’llar mavjud. Ammo ularning ko’pchiligi kichik ko’llar hisoblanadi.
Ular orasida eng yirigi O rol ko’lidir. Bu ko’l ancha maydonni egallaganligi tufayli
u dengiz deb yuritiladi. Bir oz kattaroq ko’llar qatoriga Sudoche va Arnasoy kiradi.
Bir vaqtlar O’zbekistonning kemachilik va baliqchilik sohalarida muhim o’rin tutib
kelgan O rol dengizining mavqei hozirgi davrga kelib ancha pasaydi. Amu va
Sirdaryoning O rol ga olib keladigan suv miqdori ancha kamayib ketdi. Natijada
uning suv sathi bir necha metrga pasaydi, qirgo’qlari esa o’nlab metrga chekindi,
O rol muammo si vujudga keldi. Mamlakatda suv yetishmasligi nazarda tutilib
so’nggi yillarda qator suv omborlari barpo etildi.
Hozir ularning soni 45 taga yetdi. Ular orasida Chorvoq, Ohangaron,
Tollimarjon, Tuyabo’g’iz, Janubiy Surxon, Chimqo’rg’on va boshqa suv omdorlari
bor. Qashqadaryo vohasining yirik suv inshootlari, jumladan jahonga tengi yo’q 6
ta nasos stantsiyalari Amudaryodan 1 soniyada 240 m³ suvni 132 m balandlikka –
Tollimarjon suv omdoriga chiqarib turadi. Respublikada bir necha mineral suv
manbalari mavjud. Mamlakat hududidan shifobaxsh suvlarining 100 ga yaqin
istiqbolli konlari o’rganilgan. Mutaxassislarning aniqlashicha, mamlakat yer osti
suvlarining o’rni qaytadan tiklanib turuvchi zahirasi sekundiga 1000 m³. Ayniqsa,
tarkibida oltingugurt, vodorod, yod, radiy, radon kabi elementlar bo’lgan suvlar
katta ahamiyat kasb etadi. Vodorod-sulfatli suv Chimyon, Polvontosh, Xo’jaobod,
Sho’rsuv, Uchqizil, Ko’kayti, Jayronxona, Xo’jaipok, Omonxona va boshqa
23

joylarda topilgan. Yodli suv Chortoqda, rodonli suv Arashonbuloqda, kam
minerallashgan issiq suvlar Toshkent va Farg`ona viloyatlarida, sulfat-xloridli va
natriyli suv Sitorai Moxi Xossa, Qorako’l, Gazlidan chiqadi. Mamlakatimizda
ma’danli suv manbalaridan foydalanish maqsadida Chimyon, Chortoq, Yangiyo’l,
Turon, Sitorai Moxi Xossa kabi sanatoriyalar tashkil qilingan.Tuproq resurslari.
Tuproqning tabiiy holati, ya`ni donadorligi, chirindi miqdori, madaniylashish
darajasi dehqonchilikning hosildor (mahsuldor)ligiga ta`sir ko’rsatadi.
Mamlakatimizning tekislik mintaqalarida oddiy bo’z tuproq, tog` yonbag`irlarida
asosan bo’z tuproq, tog`larda to’q tusli bo’z tuproq keng tarqalgan. Ularning
chirindi miqdori qora yoki kashtan tuproqlarinikiga nisbatan 4-6 marta kam.Davlat
yer fondi-qishloq xo’jaligiga yaroqli yerlar, shudgor qilinadigan, daraxt yoki
mevazor, yaylov, pichanzor, o’rmonzor hamda qo’riq va partov yerlardan tashkil
topgan.
Mamlakatimizning umumiy yer maydoni 44890,0 ming gektarni tashkil etdi
Ana shundan 60 foizdan ko’prog’i qishloq xo’jaligiga tegishli maydonlardir.
Qishloq xo'jaligi tasarrufidagi yerlarning 3691,5 ming gektari, 10 foizga yaqini
haydab ekin ekiladigan yerlar, qolgan yerlar pichanzor va yaylovlardan iborat
(To’xliyev va b. 2006). Yaylovlar 22,8 mln. gektarga teng. Bu cho’l yaylovlari sur-
qo’ng’ir, qum va qumli tuproqlardan iborat. Bu yerlarning taxminan yarmi
sug’orilshga yaroqli yerlardir. Mamlakatda sug`oriladigan yerlar 4,2 mln. ga bo’lib
qishloq xo’jaligi mahsulotlari asosan shu yerlarga yetishtiriladi. Sug`oriladigan
yerlarning 1,6 mln. ga cho’l mintaqasida, qolgan qismi tog`, vodiylardagi och tusli
va asosiy bo’z tuproqli mintaqada joylashgan. Hozirda sug`orma dehqonchilik
qilinadigan yerlarning yarmidan ortig`i sho’rlangan. Shuning uchun ham ularning
sho’rini muntazam yuvib turish hamda meliorativ holatini yaxshilab borish va bu
borada ilmiy asoslangan tadbirlar ishlab chiqish mamlakat Qishloq va suv
xo’jaligining asosiy vazifasidir.Respublikaning o’simlik va havvonot olami.
O’simlik va hayvonot resurslari ham mamlakat tabiatining tarkibiy qismi
sanaladi. O’zbekistonning o’simlik resurslari cho’l, adir, tog`, yaylov
mintaqalarida joylashgan. Ularning 90 foizga yaqini chorva mollari uchun ozuqa
24

hisoblanadi. Qumli va cho’l yaylovlarida yiliga o’rtacha gektaridan 3-5, adir
yaylovlarida esa 8-10 sentnerdan pichan olish mumkin. Tog` mintaqasining pichan
zahirasi umuman adir mintaqasinikidan ko’proq bo’lib, tuproq holati, nam va qalin
o’rmonli bo’lishiga qarab o’zgaradi. Shuningdek, tog`lar yovvoyi va
madaniylashgan mevalarga ancha boy. Ayniqsa, O’zbekiston tog`larida tog`
olchasi, tog` olmasi, tog` yong`og`i, pista, do’lana, bodom, jiyda, gilos va boshqa
mevalilar keng tarqalgan. Shu bilan birga tog`li hududlarda shifobaxsh
o’simliklardan zira, zirk, na`matak, kiyik o’ti va boshqalar ko’p. O’zbekiston
faunasining o’ziga xosligi, hayvonot resurslarining turlarga boyligidir. Masalan,
bizda sut emizuvchilarning 97, sudralib yuruvchlarning 57, qushlarning 410,
baliqlarning 70 ga yaqin turi mavjud. Tuyoqli sutemizuvchilardan jayron, sayg`oq,
burama shox tog` takasi, Buxoro bug`usi (xongul) va boshqalar "Qizil kitob"ga
kiritilgan.Teri (mo’yna)si uchun ovlanadigan hayvonlardan tulki, chiyabo’ri,
bo’rsiqlar ham keng tarqalgan. O’z vaqtida mamlakatimiz hududida keng tarqalgan
ayiq, qoplon, bars, qunduz, alqor (arxar) va boshqalar endilikda "Qizil kitob"dan
joy olib, ularning soni ancha kamayib ketgan. Umuman, mamlakat o’simlik va
hayvonot olami rang-barang bo’lib, iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotning hozirgi
bosqichida muhofazaga o’ta muhtoj.Mineral resurslar va ulardan Milliy
iqtisodiyotda foydalanish.
O’zbekiston mineral resurslarga ham boy. Ma’lumki, hozirgi zamon ishlab
chiqarishi va eng avvalo sanoatda mahsulotlar ishlab chiqarish asosan yer osti
boyliklariga asoslanadi. Bu borada mamlakatimiz katta qulayliklarga ega. Tabiat
yurtimizga turli-tuman xom ashyolarni in’om etgan. "O’zbekiston, - deydi
Prezident Islom Karimov, - o’z yer osti boyliklari bilan haqli suratda faxrlanadi-bu
yerda mashhur Mendeleev davriy sistemasining deyarli barcha elementlari
topilgan. Hozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali qazilma konlari va ma`dan
namoyon bo’lgan istiqbolli joylar aniqlangan. Ular 100 ga yaqin mineral xom
ashyo turlarini o’z ichiga oladi. Ularning tasdiqlangan zahiralari 970 milliard
AQSH dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral-xom ashyo
potensiali 3,3 trillion AQSH dollaridan ortiqroq baholanayotganini ham aytib
25

o’tish kerak. Mustaqil taraqqiyotning hozirgi bosqichidayoq "har yili respublika
konlaridan taxminan 5,5 milliard dollarlik miqdorda foydali qazilmalar olinmoqda
va ular yoniga 6,0-7,0 milliard dollarlik yangi zahiralar qo’shilmoqda" (Karimov,
1997). O’zbekiston hududi ayniqsa, rangli metall rudalariga boy. Jumladan, mis
rudasining zahirasi bo’yicha MDHda Rossiya va Qozog`istondan keyingi 3-o’rinda
turadi. Mamlakatning eng yirik mis konlari Olmaliq atrofidagi Qalmoqqir, Dalniy
va Saricheku konlaridir. Bu konlarning ishga tushirilishi natijasida 1951 yili
Olmaliq shahri tashkil topgan, keyinchalik u rangli metallurgiya sanoati markaziga
aylangan. Qo’rg`oshin-rux konlari janubi-g`arbiy Hisor tog`larida joylashgan.
Qurama tog`idagi Lashqarak polimetall konidan qadimda kumush, qirg`oshin
qazib olingan. Ular endilikda sanoat asosida Qo’rg`oshinkon konidan olinadi va
Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida qayta ishlanadi. Shimoliy Nurota tizmasi
yonbag`irlarida ma`dan konlari, Xondiza (Surxondaryo)da yirik polimetall konlari
topilgan.O’zbekiston oltin zahirasiga juda boy. qimmatbaho oltinning bir necha
endogen va ekzogen konlari topilgan. Uning eng yirik konlari Markaziy Qizilqum
(Muruntov va Kakpatas)da joylashgan. Islom Karimovning ta`kidlashicha:
"Muruntov koni dunyodagi gigant konlar jumlasiga kiradi. U Yevrosiyo
materigidagi ruda tarkibida oltin yuqori darajada bo’lgan eng yirik kondir.
Muruntov konining topilishi xalqaro geologiya jamoatchiligi tomonidan XX
asrning ikkinchi yarmida oltin sohasida qilingan eng katta kashfiyot deb e`tirof
etildi". "Oltin zahiralari bo’yicha respublika dunyoda 4-o’rinda, uni qazib olish
bo’yicha 7-o’rinda turadi" (Karimov, 1997).
Bundan tashqari oltin Marjonbuloq, Zarmitan, Chodak, Uchbuloq, Kauldi
kabi konlardan ham qazib olinadi. Umuman, mamlakatimiz hududida oltinning 30
dan ortiq konlari topilgan va ularning zahirasi aniqlangan. Shuni ham ta`kidlash
joizki, mamlakatimiz hududida oltin konlarining mavjudligi qadimda ham ma`lum
bo’lgan. Arxeologik qazilma (topilma)larning guvohlik berishicha, miloddan
avvalgi VI-V asrlarda ham O’zbekiston oltini aholi tomonidan
ishlatilgan.O’zbekistonda kumush konlari sirasiga Navoiy viloyatidagi
Visokovoltnoe, Uqjetpes, Kosmonavtchi va Namangan viloyatidagi Oqtepa konlari
26

kiradi. Nodir metallardan volfram (Langar, Qoratepa, Qo’ytosh, Ingichka,
konlari), molibden (Hisor, Qurama va Chotqol tizmalarida) ko’p uchraydi.
Qalayning mamlakatimizda 100 dan ortiq to’plami (konlari) bor. Shulardan
Qarnob koni 1950 yillarda ishga tushirilgan. Vismut rudalari Chotqol-Qurama
tog`larida topilgan. Simob va surma tarkibli rudalar respublikamizning ko’p
joylarida uchraydi. Jumladan, Janubiy Farg`onada simobning 100 dan, surmaning
10 dan ortiq konlari istiqbolli hisoblanadi.
Mamlakatimiz qora metallar ayniqsa, temir rudasi bilan yaxshi
ta’minlanmagan. Temir ruda konlari O rol bo’yi mintaqasida, Qizilqumda va Jizzax
viloyati hududida uchraydi. Lekin, bu konlarning zahirasi va texnik-iqtisodiy
samaradorligining pastligi bois, ulardam metallurgiya sanoatida foydalanib
bo’lmaydi. Jumladan, O rol bo’yi mintaqasidagi Tebinbuloq temir rudasi konining
(Sulton Uvays tog’ida) aniqlangan zahirasining kamligi va uning sifat
ko’rsatkichlarining yuqori emasligi sababli (rudadagi temirning ulushi 20 foizdan
kam) hozircha sanoat ahamiyatiga ega emas.1999 yilda geologlar tomonidan
zahirasi qayta aniqlangan Jizzax viloyati Forish tumanidagi temir ruda konining
sanoat ahamiyati juda katta bo’lib, uning tarkibida 60 foiz atrofida sof temir borligi
qayd qilindi. Bu, endilikda mamlakat qora metallurgiyasi istiqbolini belgi lamoqda
(Abirqulov, 2003).
27

2.2. Amir Temur, temuriylar va shayboniylar davri tarixiy geografiyasi. Xiva
Qo‘qon xonliklari va Buxoro amirligining geografik o‘rni ,
Xiva, Qo‘qon xonliklari va Buxoro amirligining geografik o‘rni
O’zbekistonda marganets konlari ham ko’p. Uning Zarafshon tog`larida
Ziyovuddin, Dovtosh, Qizilbayroq, Taxtaqoracha, Tersaksoy, Cho’ponota
konlaridagi zahiralarining tarkibi toza rudaga ancha boy (ruda tarkibida toza
marganets 8 foizdan 28 foizgacha). Shuningdek, marganets konlari Qorjontog` va
Morguzar tog`larida ham bor 7
.
O’zbekiston Respublikasi yoqilg`i-energ etika resurslariga ham boy.
O’zbekiston ancha katta bo’lgan neft, tabiiy gaz va ko’mir konlariga ega.
Zaminimizda aniqlangan tabiiy gaz zahirasi 2 trln m³, ko’mir zahirasi esa 2 mlrd
tonnadan ortiqni tashkil etadi. Tabiiy gaz yoqilg’i sifatidagina emas, muhim
kimyoviy xom ashyo sifatida ham katta ahamiyatga ega. Qashqadaryo va Buxoro
viloyatlari mamlakatimizning gazga eng boy mintaqalari hisoblanadi. Bugungi
kunda O’zbekistonda chiqarilayotgan tabiiy gaz va neftning o’ndan to’qqiz qismi
Qashqadaryo viloyatiga to’g’ri keladi. Muborak gazni qayta ishlash zavodi,
Ko’kdumaloq neft koni mamlakatimiz yoqilg`i-energ etika majmuasida muhim
o’rin tutadi. O’zbekistonda dastlab neft qazib olish 1904 yilda Farg`ona
vodiysidagi Chimyon konida boshlangan. Keyinchalik shu mintaqada Xo’jaobod,
Janubiy Olamushuk, Polvontosh, Xo’ja Usmon, kabi yangi konlar topilgan va
ishga tushirilgan. 1959 yilda Farg`ona neftni qayta ishlash zavodining birinchi
navbati ishga tushgan. O’sha yillarda Surxondaryo viloyatida yangi neft konlari
(Ko’kayti, Lalmikor, Xaudak, Uchqizil) topilgan. Ayniqsa, mamlakat neft
sanoatini rivojlantirishga Mingbuloq (Namangan viloyati) va Ko’kdumaloq
(Qashqadaryo viloyati) konlarining ochilishi va ishga tushirilishi keskin ta`sir
ko’rsatdi. Bugungi kunda mamlakatimizning turli mintaqalarida 150 dan ortiq neft
va gaz konlari ochilgan bo’lib, ulardan 92 tasida ish olib borilmoqda. Ko’mir
zahirasi mamlakatimizda uchta joyda-Angren (Toshkent viloyati), Sharg`un va
Boysun (Surxondaryo viloyati) da mavjud bo’lib, ularni dastlabkisidan qo’ng`ir
7
Qilichev T. Ko’hna qal’alar diyori. T.Fan. 1993.
28

ko’mir, qolgan ikkitasidan toshko’mir qazib olinadi. Ohangaron daryosi vodiysida
joylashgan Angren qo’ng`ir ko’mir koni 1933-1934 yillarda topilgan va 40-
yillarning boshida ishga tushirilgan. Unda ko’mir ko’pincha kar'yer (ochiq) usulida
qazib olinadi. Uning zahirasi 2 mlrd. tonnaga yaqin. Sharg`un toshko’mir koni
Hisor tog`ining janubiy yonbag`ri (dengiz sathidan 700-800 m. balandlik)da
joylashgan. Geolog E. A. Repman tomonidan (1941y.) topilgan ushbu konning
ham zahirasi katta. Surxondaryoning tog`li Boysun tumanida ham yuqori quvvatli
To’da toshko’mir koni ishga tushirilgan.
Tog`-kimyo xom ashyolaridan-kaliy, osh tuzi va fosforitning katta zahiralari
aniqlangan. Magniy va natriyning sulfat tuzlari esa kam uchraydi. Xo’jaikon,
Boybichakon, Tubekatan, Lalmikon, Oqbosh va boshqa, jami 8 ta tuz konlari katta
ahamiyatga ega. Pastki bo’r davriga mansub tuzlar ko’l sharoitida vujudga kelgan,
qatlami qalinligi 120-200 metrgacha boradi. Ular ayniqsa, Ko’hitang tog`ida ko’p
tarqalgan. Birgina Xo’jaikon tuz koni zahirasi 140 mln. tonna bo’lib, hozirgi
davrdagi mamlakat ehtiyoji bo’yicha yana 100 yildan ko’proq vaqtga yetar
ekan.Fosforitning katta konlari Qizilqumda topilgan. Uning Ovminzatog`,
Bo’kantog`, Toshqazg’an, Quljiqtog` va Boysun tog`laridan topilgan konlari
ayniqsa, istiqbollidir. Oltingugurt Sho’rsuv koni (Farg`ona vodiysi)dan qazib
olinadi. Biroq, uning yirik koni Tubekatanda. U yura davri yotqiziqlarida uchraydi.
Hozirgi vaqtda esa, O’zbekistonda ishlab chiqarilayotgan oltingugurtning katta
qismi Muborak gazni qayta ishlash majmuasida ajratib olinmoqda.Nometall
foydali qazilmalar ham mamlakatning tog`li mintaqalarida keng tarqalgan.
Grafitning 30 dan ortiq magmatik va cho’kindi konlari bor. Asbestning ko’k tusli
xili Sulton Uvays tog`ida uchraydi.O’zbekiston qurilish sanoati uchun
ishlatiladigan xom ashyo (qum, qumtosh, ohaktosh, granit, marmar)larga boy.
Qurilish materiallarining 370 dan ortiq konlari hisobga olingan. Ularning 31 tasi
sement xom ashyosi, 29 tasi qoplama tosh, 13 tasi keramzit xom ashyosi, 39 tasi
qurilish toshlari, 175 tasi g'isht xom ashyosi, 67 tasi qum-gravil materiallari, 22
tasi beton uchun qum va silikat buyumlari, 3 tasi shisha xom ashyosi va boshqa
konlardir (To’xliyev va b., 2006, 38 b). Ayniqsa, /ozg`on marmari (Navoiy
29

viloyati) mo’jizakor sifatining dovrug`i "yetti iqlim"ga ketgan. Mamlakatimizdagi
deyarli barcha daryo o’zan va yoyilma yotqiziqlarida shag`al, qum, shag`altosh
ko’p tarqalgan. Yer osti boyliklari tabiat in’om etgan buyuk ne’matdir. Biroq,
ulardan oqilona va samarali foydalanish mintaqalar ekologik vaziyatini sog’lom
holda saqlash bilan birgalikda olib borilishi kerak 8
.
Nazorat savol va topshiriqlar
1. O’zbekiston tabiiy sharoitining o’ziga xos xususiyatlarini ayting.
2. Nima uchun mamlakatimizni “serquyosh O’zbekiston” deb ataydilar?
3. Respublikamizning qaysi viloyatlarida lalmikor dehqoncilik qilinadi?
4. O’zbekistonning asosiy suv manbalari haqida gapirib bering.
5. Mamlakatimizni biologik resurslari haqida gapirib bering.
6. O’zbekistonni asosiy oltin konlari haqida nimalarni bilasiz?
7. Yoqilg’i resurslarini qaysi turi respublikamizda ko’plab qazib olinadi?
8.Iqtisodiy geografik o'rin deganda nimani tushunasiz?
9.O’zbekistonni mikrogeografik o’rnini qanday baholaysiz.
10.O’zbekistonni xalqaro miqyosdagi (makrogeografik) geografik o’rniga
baho bering.
11.Qoraqalpog`iston nechachi yilda O’zbekiston tarkibiga o’tgan?
12.Hozirgi vaqtda O’zbekiston Respublikasi qanday ma`muriy-hududiy
bo’laklarga bo’lingan?
13.O’zbekiston aholisining o’sishida qanday o’zgarishlar sodir bo’lmoqda?
14.Respublika aholisi joylanishining xususiyatlarini izohlab bering.
15.O’zbekistonning qaysi viloyatlarida aholi zichligi yuqori?
16.Nima sababdan mamlakatimizda urbanizatsiya darajasi yuqori emas?
17.Mehnat resurslari to’g`risida gapiring.
18.Aholi bandlik muammo larini yechish uchun qanday chora tadbirlar
ko’rilmoqda?
19.O'rta Osiyo xonliklarining xo’jaligi haqida gapirib bering.
8
Qilichev T. Ko’hna qal’alar diyori. T.Fan. 1993.
30

20.XX asr boshlarida O'zbekistonda sanoatning qaysi tarmoqlari rivojlangan
edi?
21.Sho’ rol ar tuzumi yillarida O'zbekistonning tabiiy boyliklari va ulardan
foydalanish to’g’risida gapirib bering.
22.Paxta yakkahokimligi qanday salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi?
23.Sobiq Ittifoq davrida O'zbekistonda transport turlari qanday rivojlandi?
24.Mustaqillik yillarida Milliy iqtisodiyotning rivojlanishida tub islohotlar
amalga oshirildi. Bular haqida so’zlab bering.
25.O'zbekiston sanoatida qaysi tarmoqlar yaxshi rivojlangan?
26.Yoqilg’i sanoatining asosini qaysi tarmoq tashkil etadi?
27.Respublikaning qaysi shaharlarida neftni qayta ishlash korxonalari ishlab
turibdi?
28.Gaz sanoati haqida gapirib bering.
29.Mamlakatimizda ko’mir qayerlardan qazib olinadi?
30.O'zbekiston energ etika sida qaysi tarmoqning ulushi katta?
31.Qaysi daryoda GESlar kaskadi qurilgan?
32.Respublikaning qaysi shaharlarida IEMlari ishlab turibdi?
31

XULOSA
1991 yilning avgust oyigacha O’zbekistonda mahal liy O’zini-O’zi
boshqarishni joriy etish yuzasidan chora-tadbirlar amalga oshirildi. Hokimlik
lavozimlari va boshqalar taosis etildi. Respublika siyosiy tuzumi takomillashtirib
borildi.
1990 yil oxirlarida Boltiq bo’yi respublikalaridan keyin Gruziya, Ozarbayjon
ham SSSR tarkibidan chiqib ketdi.
KPSS MK va Ittifoq idoralarining bir qancha raHbarlari tomonidan
Favqulodda Holat Davlat Komiteti (GKCHP) tuzishga urinish natijasida 1991 yil
19-21 avgust kunlari Moskvada fojiali voqealar rO’y berdi. GKCHP ning
tugatilishi bilan Ittifoq tuzilmalari ham emirila boshlandi. ham ma narsaga qodir
KPSS Markaziy Komiteti tarqatib yuborildi. 1991 yil 7 dekabrda SSSR
tugatilganligi rasman eotirof etildi.
O’zbekiston Hali Ittifoq tarkibida bo’lib, SSSR ning konfederativ davlatga
aylanishiga ko’z tutib turilgan mahal da - 1991 yil 31 avgust kuni Respulika Oliy
Kengashining navbatdan tashqari 6-sessiyasida O’z mustaqilligini eolon qildi va 1
sentyabrp O’zbekiston Respublikasining Mustaqillik bayram kun sifatida
nishonlanadigan bo’ldi. O’zbek davlatchiligining chinakam mustaqillik davri - 5
davr boshlandi.
Konstitutsiya milliy davlat qurilishining uch ming yillik boy tajribasining
mevasi sifatida paydo bo’lib, davlatchiligimizni takomillashtirishda va
rivojlantirishda muhim, yangi beshinchi bosqichni boshlab berdi. Shuning uchun
ham Hozir biz 3000 yillik davlatchiligimizning Haqiqiy amaldagi mustaqil davri
1991 yildan boshlandi, deb aytsak, bu tarixiy Haqiqat bo’ladi. Bu sana - 1991 yil
31 avgust-davlatchiligimiz tarixida shonli saxifani ochdi. Shu sanadan boshlab
Vatanimizda mustaqil, demokratik, Huquqiy davlatni barpo etish davri boshlandi.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Raxbariy adabiyotlar
1. KarimovI.A. Tarixiyxotirasizkelajakyo’q. T. O’zbekiston. 1998.
Asosiy adabiyotlar
2. AbuRayhonBeruniy. Qadimgi ajdodlardan qolgan yodgorliklar.
Tanlangan asarlar. 1-jild. T.Fan. 1968.
3. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shaHri. T. 1993.
4. Asqarov A. O’zbekiston tarixi. (Eng qadimgi davrlardan milodning Y
asrigacha) T. O’qituvchi. 1994.
5. G’ulomov YA. Qadimgi madaniyatimiz izlaridan. T.Fan. 1960.
6. Narshaxiy M. Buxoro tarixi. Meros turkumi. T.Kamalak. 1991.
7. Pidaev M. Sirli Kushonlar saltanati. T.Fan. 1990.
Qo’shimcha adabiyotlar
8. SHoniyozov K. Qang’ davlati va Qang’liklar. T.Fan. 1990.
9. Qilichev T. Ko’hna qal’alar diyori. T.Fan. 1993.
10. Shamsutdinov R, Karimov Sh. Vatan tarixi (birinchi kitob) T.; “Sharq”
2010.

33

OLKAMIZNING TARIXIY MADANIY VILOYATLARINING GEOGRAFIK ORNI.docx

Купить