Oltin oʻrda va uning qulashi asarida qunduzcha jangining yoritilishi 26 - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	71.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Oltin oʻrda va uning qulashi asarida qunduzcha jangining yoritilishi 26

Купить

Oltin o rda va uning qulashi asarida qunduzcha jangining yoritilishiʻ
MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………….….3
I BOB. OLTIN O‘RDA: DAVLAT QURILISHI VA TARIXIY O‘RNI……….5
1.1. Davlatning vujudga kelishi hamda siyosiy taraqqiyot yo‘li……………..…..…7
1.2. «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarining tarixiy-ilmiy tavsifi……...………..12
II BOB. QUNDUZCHA JANGI TARIXIY MANBADA: TAHLIL VA
BAHOLASH……………………………………………………………………..…17
2.1. Jangning kelib chiqish omillari va uning qanday kechganligi………………..21
2.2. Jang yakunlari hamda Oltin O‘rda tanazzulidagi o‘rni……………...………25
XULOSA…………………………………………………………………….……28
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………...30

2

KIRISH

Mavzuning dolzarbligi . O‘rta asrlar Yevroosiyosi tarixini to‘laqonli anglamoq
uchun Oltin O‘rda davlati kabi ulkan siyosiy tuzilmalarni chuqur tadqiq etish
zaruriyati bugungi tarixshunoslik uchun alohida ahamiyat kasb etmoqda. XIII asrning
o‘rtalaridan boshlab XV asrning dastlabki o‘n yilliklarigacha cho‘zilgan bu davr
nafaqat mintaqaviy, balki global tarix uchun ham muhim bosqich hisoblanadi.
Xususan, Oltin O‘rdaning siyosiy yemirilish jarayoni va bu jarayonni tezlashtirgan
voqealarni o‘rganish zamonaviy tarixiy tafakkurni boyitishda katta rol o‘ynaydi. 1
Shu nuqtai nazardan, Qunduzcha jangi masalasini ilmiy jihatdan qayta ko‘rib
chiqish dolzarb vazifalardan biriga aylanadi. Ushbu harbiy to‘qnashuv Oltin O‘rda
davlatining inqiroz yo‘liga kirganini ko‘rsatib beruvchi eng muhim burilish
nuqtalaridan biri sifatida tarixiy manbalarda alohida qayd etilgan. Oltin O‘rda va
uning qulashi asarida esa ushbu jangning har tomonlama tahlil qilinganligi bu
manbaning ilmiy qiymatini oshiradi. Tadqiqot mavzusining dolzarbligi shundaki,
yirik imperiyalarning inqiroz mexanizmlarini o‘rganish – bu nafaqat tarixiy qiziqish,
balki hozirgi zamonda ham siyosiy tizimlar barqarorligini anglash uchun ahamiyatli
metodologik asos hisoblanadi. Qunduzcha jangi orqali Oltin O‘rda ichidagi
hokimiyat bo‘shliqlarini, tashqi harbiy bosimning ta’sirini va davlatning parchalanish
qonuniyatlarini aniqlab olish mumkin. Bundan tashqari, ushbu mavzu birlamchi
manbalarni tahlil qilish va ularni zamonaviy ilmiy adabiyotlar bilan solishtirish
nuqtai nazaridan ham istiqbolli hisoblanadi. Muallif voqealarga qanday yondashuv
tanlagani, manbalarni qanday talqin etgani va tarixiy haqiqatni qay darajada aks ettira
olgani – bularning barchasi ilmiy tekshirishga loyiq masalalardir.
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda, mazkur kurs ishi mavzusi Oltin O‘rda
davlatining tanazzul bosqichlari, xususan Qunduzcha jangining asardagi tasviri va
1
Asqarov A. O'rta Osiyo tarixi. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2007. – B. 240.
3

tarixiy manbalar asosidagi o‘rnini aniqlash nuqtai nazaridan dolzarb va ilmiy jihatdan
asosli hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishi oldiga quyilgan asosiy maqsad –
Oltin O‘rda va uning qulashi asarida Qunduzcha jangiga oid ma’lumotlarni ilmiy
tahlildan o‘tkazish, shuningdek mazkur tarixiy hodisaning Oltin O‘rda davlatining
inqirozi va bo‘linish jarayonidagi o‘rnini va natijalari hamda ahamiyatini
belgilashdan iborat. Bundan tashqari, kurs ishida jangning paydo bo‘lish sabablari,
qanday kechganligi va nimalarga olib kelgani o‘rganiladi, asardagi talqin asosida
voqealikning haqiqatga mos kelish darajasi ham baholanadi.
Kurs ishining yana bir maqsadi Oltin O‘rda davlatidagi hokimiyat kurashlarini,
ichki ziddiyatlar va tashqi bosim omillarini Qunduzcha jangi bilan qanday bog‘liq
ekanini ko‘rsatish, bu jarayonlarning davlat barqarorligiga ko‘rsatgan ta’sirini ilmiy
asosda yoritishdan iborat.
Kurs ishining xronologik doirasi. Mazkur tadqiqot Oltin O‘rda davlatining
shakllanganidan boshlab uning siyosiy jihatdan parchalanib ketgunicha bo‘lgan
davrni qamrab oladi. Asosan, XIII asrning ikkinchi yarmidan to XV asrning
boshlarigacha bo‘lgan zamon tadqiqotning vaqt chegarasini belgilab beradi. Alohida
diqqat XIV asrning oxiri va XV asrning boshlang‘ich yillariga qaratiladi, chunki
aynan o‘sha paytlarda Oltin O‘rda ichida siyosiy barqarorsizlik avj olgan, markaziy
boshqaruv kuchi so‘ngan va katta miqyosli harbiy qarama-qarshiliklar boshlanib
ketgan. Qunduzcha jangi ham aynan o‘sha davrning mahsuli bo‘lib, u davlat
tanazzulining muhim bosqichlaridan biri sifatida baholanadi.
Kurs ishining obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida Oltin O‘rda
davlatining inqiroz va bo‘linish jarayonlari, shuningdek ushbu jarayonlarda kalit
ahamiyat kasb etgan Qunduzcha jangi bilan bog‘liq tarixiy voqealar majmui olingan.
«Oltin O‘rda va uning qulashi» asaridagi tarixiy ma’lumotlar, jangning talqin etilishi,
muallif bahosi va manbalar tahlili ham tadqiqot doirasiga kiradi.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Ushbu kurs ishi ikki bob, to‘rt paragraf,
xulosa hamda foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan.
4

I BOB. OLTIN O‘RDA: DAVLAT QURILISHI VA TARIXIY O‘RNI
1.1. Davlatning vujudga kelishi hamda siyosiy taraqqiyot yo‘li.
Oltin O‘rda – XIII asrning birinchi o‘n yilliklarida mo‘g‘ullar istilosi mahsuli
sifatida yuzaga kelgan va Yevroosiyoning keng hududlarini o‘z nazoratiga olgan
yirik davlat uyushmasidir. Jo‘chi ulusi poydevorida barpo etilgan bu siyosiy tuzilma
vaqt o‘tishi bilan mustaqil davlat maqomiga erishdi. Sharqiy Yevropa tekisliklari,
Volga bo‘yining shimoliy qismlari, Qrim yarim oroli, Kavkaz tog‘oldi hududlari va
Markaziy Osiyoning bir qismi uning tasarrufiga kirdi.
Davlat mustahkamlanishida Botuxon hal qiluvchi shaxs bo‘ldi. Uning
hukmronlik yillarida Oltin O‘rda harbiy qudrati keskin oshdi va boshqaruv
mexanizmlari tartibga solinib, ma’muriy tizim shakllantirildi. Saroy-Botu qad
ko‘tarib, tez orada savdo-hunarmandchilik va madaniy hayotning markaziga aylandi.
Keyinroq Saroy-Berka ham muhim iqtisodiy va siyosiy markaz sifatida shakllanib,
davlatning ikkinchi poytaxti darajasiga yetdi. Oltin O‘rdaning iqtisodiy rivojlanishi
ko‘p jihatdan tranzit savdoga asoslanardi. Buyuk Ipak yo‘lining asosiy tarmoqlari shu
hududdan o‘tganligi tufayli mol-mulk almashinuvi va hunarmandchilik
mahsulotlarining sotilishi yuqori darajada yo‘lga qo‘yildi. Dehqonchilik va
chorvachilikning rivojlanishi esa iqtisodiyotning qo‘shimcha tayanch nuqtasi bo‘lib
xizmat qildi. Turli xalqlar, an’analar va tillarning bir qon ostida yashashi madaniy
boyishni ta’minladi.
XIV asrning birinchi choragiga kelib davlat o‘z tarixiy qadriyatining eng
cho‘qqisiga ko‘tarildi. O‘zbekxon va Jonibekxon hukmdorligi yillarida ichki
barqarorlik ta’minlandi, islom dini esa rasmiy e’tiqod sifatida davlatning ma’naviy
negizini mustahkamladi. Bu o‘zgarish nafaqat diniy, balki ma’muriy va huquqiy
jihatdan ham yangi sahifani boshlab berdi. 2
Biroq XIV asrning ikkinchi yarmiga o‘tilgach, tanazzulning ilk belgilari sezila
boshladi. Ichki nizolar, taxt uchun tinmay davom etgan siyosiy kurashlar va markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi davlatning yaxlitligini yemira boshladi. Turli hududlarda
2
Grekov B.D., Yakubovskiy A.Yu. Zolotaya Orda i eyo padenie. - Moskva: Nauka, 1950. – S. 45.
5

alohida boshqaruv markazlari shakllana boshlashi esa bo‘linish jarayonining
boshlanganidan darak berdi.
Tashqi omillar ham bu jarayonni tezlashtirdi. Amir Temurning harbiy
yurishlari davlat ga katta zarba berdi va Oltin O‘rdaning iqtisodiy hamda harbiy
salohiyatini sezilarli darajada zaiflashtirib qo‘ydi. Oqibatda XV asrning boshlariga
kelib yagona davlat bir necha mustaqil xonliklarga bo‘linib ketdi.
Oltin O‘rda o‘rta asrlar tarixida eng yirik va ta’sirchan siyosiy tuzilmalardan
biri bo‘lgan, uning shakllanishi, yuksalishi va inqirozi jahon tarixida chuqur iz
qoldirgan. Mazkur bobda ushbu davlatning paydo bo‘lishi, taraqqiyot bosqichlari va
tanazzul jarayoni tahlil qilinib, keyingi boblarda ko‘rib chiqiladigan Qunduzcha
jangining tarixiy zaminini tushunish uchun asos yaratiladi.
Oltin O‘rda o‘rta asrlar tarixida muhim o‘rin egallagan ulkan siyosiy uyushma
bo‘lib, uning paydo bo‘lishi XIII asrning boshlarida yuz bergan mo‘g‘ullar
istilosining bevosita natijasidir. Bu davlat harbiy jihatdan kuchli bo‘lishi bilan birga,
o‘z davrida Yevroosiyo hududidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlarga ham
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Oltin O‘rda davlatining shakllanishi buyuk mo‘g‘ul
sarkardasi Chingizxon nomi bilan uzviy bog‘liqdir. U XIII asrning boshida turli
qabilalarni birlashtirish orqali qudratli va markazlashgan davlatga poydevor qo‘ydi.
Qisqa muddatda uning qo‘shinlari Markaziy Osiyo, Xitoy, Eron, Kavkaz va Sharqiy
Yevropaning katta qismini zabt etib, tarixdagi eng ulkan imperiyalardan birini barpo
etdi. Chingizxon joriy etgan harbiy tizim va ma’muriy tartib-qoidalar uning vorislar
avlodi tomonidan ham saqlandi.
Chingizxon vafotidan so‘ng uning katta mulki avlodlari o‘rtasida taqsimlab
berildi. O‘sha uluslardan biri – Jo‘chi ulusi – Chingizxonning to‘ng‘ich o‘g‘li nomi
bilan atalgan. Jo‘jiga Irtish daryosidan Volga bo‘yigacha cho‘zilgan keng hududlar
in’om etilgan edi. Jo‘ji otasidan oldin hayotdan ko‘z yumganligi sababli ushbu ulus
uning o‘g‘illariga o‘tdi. 3
Jo‘chi ulusining siyosiy qudratini oshirishda uning o‘g‘li Botuxon alohida hissa
qo‘shdi. U 1236–1242-yillar davomida ulkan harbiy yurishlarni amalga oshirib,
3
Rashididdin Fazlulloh. Jome' ut-tavorix. - Tehron: Do'nyoye ketab; Toshkent: Fan, 1971. – B. 215.
6

Volga Bolgariyasini, rus knyazliklarini, Qrimni, Polsha va Vengriyani ham egalladi.
Bu yurishlar natijasida Jo‘chi ulusi yanada kengayib, mustaqil siyosiy markaz bo‘lib
shakllanishi uchun shart-sharoit vujudga keldi. Aynan o‘sha davrdan tarixda «Oltin
O‘rda» nomi bilan mashhur bo‘lgan davlat shakllana boshladi. Oltin O‘rda
davlatining poytaxti sifatida dastlab Saroy-Botu shahri qurildi. Keyinchalik Saroy-
Berka shahri ham muhim ma’muriy va iqtisodiy markazga aylandi. Ikkalasi ham
Volga daryosi qirg‘og‘ida, savdo yo‘llari kesishgan joyda barpo etilganligi tufayli tez
rivojlandi. Bu shaharlarda turli xalqlar – turklar, mo‘g‘ullar, forslar, ruslar va boshqa
etnik guruhlar yashab, madaniy o‘zaro ta’sir jarayonlarini kuchaytirdi.
Oltin O‘rda davlatining siyosiy tizimi ko‘chmanchi boshqaruv an’analariga
asoslanib, asta-sekin markazlashgan davlat tizimi belgilarini kasb eta boshladi. Davlat
tepasida xon turardi va u oliy boshqaruvchi sifatida barcha hokimiyatni qo‘lida
to‘plab turdi. Xon harbiy yurishlarni boshqargan, ichki siyosat yo‘nalishini belgilagan
va tashqi munosabatlarni tartibga solgan. Shu bilan bir qatorda, davlat
boshqaruvida beklar, amirlar va boshqa yuqori tabaqali kishilar ham muhim o‘rin
egallagan.
Oltin O‘rda siyosiy tarixida Rus knyazliklari bilan aloqalar alohida o‘rin tutadi.
Rus hududlarini bevosita boshqarish o‘rniga, Oltin O‘rda hukmdorlari ularni o‘ziga
tobeligini saqlab turdi. Rus knyazlari o‘z yerlarini idora etishda davom etgan
bo‘lsalar-da, xonga itoat etib, muntazam ravishda soliq to‘laganlar. Bundan tashqari,
knyazlar o‘z hokimiyatini qonuniylashtirishlari uchun xondan maxsus «yorliq»
olishlari kerak edi.
XIV asrning boshlariga kelib Oltin O‘rda o‘zining tarixiy yuksakligiga erishdi.
Bu davr O‘zbekxon hukmronligi bilan bog‘liq bo‘lib, u 1312-yilda islom dinini
davlat dini sifatida e’lon qildi. Ushbu qaror davlatning siyosiy va madaniy
taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Islom dini turli qabilalar va xalqlarni
birlashtiruvchi ma’naviy omilga aylandi hamda markaziy hokimiyatni
mustahkamlashga xizmat qildi. O‘zbekxon davrida Oltin O‘rda nafaqat siyosiy
jihatdan barqarorlashdi, balki iqtisodiy va madaniy jihatdan ham ravnaq topdi.
7

Savdo aloqalari jonlandi, shaharlar o‘sdi va diplomatik munosabatlar kengaydi. Bu
davrda Oltin O‘rda Misr, Eron va Yevropa davlatlari bilan faol aloqada bo‘ldi.
O‘zbekxondan keyin hokimiyatga kelgan Jonibekxon davrida davlat o‘z
kuchini saqlab qoldi. U otasining siyosatini davom ettirib, markazlashgan
hokimiyatni mustahkamlashga intildi. Biroq uning vafotidan keyin Oltin O‘rda ichida
ichki nizolar keskinlashib, siyosiy notinchlik davri boshlandi. XIV asrning ikkinchi
yarmidan boshlab Oltin O‘rda tarixida «parokandalik» deb ataladigan davr boshlanib
ketdi. Bu yillarda taxt uchun kurashlar avjiga chiqdi, qisqa vaqt ichida ko‘plab xonlar
almashdi. Markaziy hokimiyat kuchi so‘na bordi, hududiy hokimlar esa mustaqillikka
intilishdi. Bu hol davlatning siyosiy birligidan mahrum bo‘lishiga olib keldi. 4
Shu
bilan birga, tashqi omillar ham Oltin O‘rda davlatining zaiflashuviga katta hissa
qo‘shdi. Amir Temur tomonidan amalga oshirilgan harbiy yurishlar davlatga katta
zarba berdi. Uning Oltin O‘rdaga qarshi olib borgan yurishlari natijasida davlatning
harbiy va iqtisodiy salohiyati keskin pasaydi. Xususan, XIV asr oxirida yuz bergan
Qunduzcha jangi Oltin O‘rda tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, davlat
tanazzulini yanada tezlashtirdi.
Umuman olganda, Oltin O‘rda davlatining shakllanishi va siyosiy taraqqiyoti
ko‘p qirrali va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lgan; uning ko‘tarilishi va inqirozi ichki
hamda tashqi omillar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu davlat o‘z davrida ulkan siyosiy kuch
bo‘lib, ammo ichki nizolar va tashqi bosimlar natijasida asta-sekin yo‘q bo‘lib ketdi.
Oltin O‘rda davlatining siyosiy boshqaruv tizimi o‘ziga xos murakkab tuzilishga ega
bo‘lib, unda ko‘chmanchi an’analar bilan markazlashgan davlat belgilari qo‘shilib
ketgan edi. Davlat boshqaruvida oliy hokimiyat xon qo‘lida jamlangan bo‘lib, u
harbiy, fuqarolik va sud vakolatlarining asosiy sohibi hisoblangan. Xon hokimiyati
ilohiylashtirilgan bo‘lib, «Tangri tomnonidan ato etilgan» degan tushuncha asosida
talqin qilingan.
Xon barcha muhim qarorlarni o‘zi qabul qilgan, ammo ko‘pincha yirik
zodagonlar va harbiy sarkardalar bilan kengashib ish tutgan. Bu jarayonda «qurultoy»
4
Yakubovskiy A.Yu. Oltin O'rda va uning qulashi. - Toshkent: Fan, 1956. – B. 35
8

muhim o‘rin egallagan – mo‘g‘ul an’analariga xos bo‘lgan bu yig‘inda yangi xon
saylash, harbiy yurishlarni rejalashtirish va ichki siyosat masalalari hal qilingan.
Oltin O‘rda davlatida ma’muriy tizim markaz va viloyatlar o‘rtasidagi muvozanatga
qurilgan edi. Davlat hududlari uluslarga bo‘linib, ularni xon tomonidan tayinlangan
noiblar boshqargan. Bu noiblar soliq yig‘ish, tartibni saqlash va markazdan keladigan
ko‘rsatmalarni amalga oshirish uchun javobgar bo‘lgan. Shu bilan birga, ular
ko‘pincha mustaqil siyosat yuritishga intilganlar, bu esa keyinchalik markaziy
hokimiyatning zaiflashuviga sabab bo‘lgan omillardan biriga aylangan.
Oltin O‘rdaning siyosiy tizimida harbiy kuch hal qiluvchi o‘rinda turgan.
Davlat harbiy yurishlar orqali kengayganligidan qo‘shinlar yaxshi tashkil etilgan va
qat’iy intizomga ega bo‘lgan. Harbiy tizim Chingizxon davridan joriy etilgan o‘nlik,
yuzlik, minglik va tumenlardan iborat bo‘lib, bu tizim Oltin O‘rda davomida ham
muvaffaqiyatli ishlagan va davlatning uzoq vaqt kuchli bo‘lib qolishida asosiy omil
bo‘lgan.
Davlatning iqtisodiy asosini soliq tizimi tashkil etgan. Oltin O‘rda o‘ziga
qaram hududlardan, ayniqsa Rus knyazliklaridan muntazam ravishda soliq undirib
turgan. Bu soliq «yasoq» deb yuritilgan bo‘lib, pul, mahsulot yoki xizmat shaklida
olinishi mumkin edi. Bundan tashqari, savdo yo‘llaridan ham katta daromad kelgan.
Buyuk Ipak yo‘lidan o‘tgan karvonlar davlat xazinasining muhim manbaiga
aylangan. Oltin O‘rda davlatining tashqi siyosati ham uning siyosiy tarixida katta
ahamiyat kasb etadi. Davlat bir vaqtda ham Sharq, ham G‘arb davlatlari bilan faol
munosabatda bo‘lgan. Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalar o‘rnatilgan, savdo
va siyosiy manfaatlar muvozanatlashgan. Ba’zi hollarda Oltin O‘rda hukmdorlari
Yevropa davlatlari bilan birlashib, ba’zan ular bilan to‘qnashib ham kelgan.
Bundan tashqari, Oltin O‘rda Misr mamlakati bilan ham yaqin aloqada
bo‘lgan, bu munosabatlar ayniqsa O‘zbekxon davrida kuchaygan. Misr sultonligi
bilan diniy va siyosiy hamkorlik rivojlanib, bu aloqalar islom olamidagi hamjihatlikni
mustahkamlashga xizmat qilgan. Biroq tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatlar ichki
muammolarni to‘liq bartaraf etmadi. XIV asrning o‘rtalaridan boshlab Oltin O‘rda
ichida siyosiy inqiroz chuqurlasha bordi.
9

Bu jarayon, avvalambor, taxt uchun kurashlar bilan bog‘liq edi. Xonlar tez-tez
almashib turdi, bu esa davlat boshqaruvida beqarorlikni yanada kuchaytirdi.
Jonibekxon vafotidan keyin bu jarayon yanada keskinlashdi. Bir necha yil
davomida bir-biriga raqib bo‘lgan xonlar o‘rtasida kurashlar to‘xtamadi. Har bir
hukmdor o‘z mavqeini mustahkamlash uchun zodagonlar va harbiy kuchlarga
suyandi, bu esa davlat ichidagi parchalanishni yanada kuchaytirdi. 5
Bu davrda «beklarbegi» lavozimi ham katta ta’sir kasb eta boshladi.
Beklarbegi amalda xondan keyingi ikkinchi shaxs bo‘lib, ko‘pincha real hokimiyat
uning qo‘lida edi. Ba’zan xon faqat rasmiy ramzga aylanib qolgan, haqiqiy boshqaruv
esa beklarbegilar tomonidan amalga oshirilgan.
Oltin O‘rda davlatini zaiflashtirishda hududiy ajralish jarayonining kuchayishi
ham katta rol o‘ynadi. Qrim, Qozon va Astraxan hududlarida mustaqil siyosiy
markazlar shakllanib, markaziy hokimiyatning ta’sir doirasi torayib bordi. Tashqi
bosimlar ham hal qiluvchi omil bo‘ldi. Amir Temurning harbiy yurishlari Oltin O‘rda
uchun jiddiy zarba bo‘ldi. 1391-yilda sodir bo‘lgan Qunduzcha jangi harbiy qudratini
keskin pasaytirib, davlatni avvalgi quvvatga qaytarib bo‘lmaydigan ahvolga tushirib
qo‘ydi. 1395-yildagi yangi yurish natijasida esa Saroy kabi asosiy shaharlar vayron
qilinib, savdo aloqalari uzildi va iqtisodiy inqiroz yanada chuqurlashdi.
XV asrning boshlariga kelib Oltin O‘rda davlatining siyosiy tizimi deyarli
butunlay yemirilib bo‘ldi. Markaziy hokimiyat o‘z ta’sirini yo‘qotdi va hududlar
mustaqil xonliklarga ajralib ketdi. Qrim xonligi, Qozon xonligi, Astraxan xonligi va
boshqa davlatlar shu jarayon natijasida vujudga keldi. 6
Shu tariqa Oltin O‘rda davlatining siyosiy tarixi mustahkam markazlashgan
davlat sifatida shakllanishdan boshlab ichki nizolar, tashqi bosimlar va hududiy
bo‘linish natijasida parchalanib ketishigacha bo‘lgan murakkab jarayonni o‘z ichiga
oladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Oltin O‘rda qulashiga birgina omil emas,
balki ichki siyosiy beqarorlik, iqtisodiy inqiroz va tashqi harbiy tazyiqning bir-biriga
qo‘shilib ketishi sabab bo‘lgan.
5
Grekov B.D., Yakubovskiy A.Yu. Zolotaya Orda i eyo padenie. - Moskva: Nauka, 1950. – S. 112.
6
Muiniddin Natanziy. Muntaxab ut-tavorix. - Tehron: Kitobfurushiyi Xayyom, 1957. – B. 192.
10

1.2. «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarining tarixiy-ilmiy tavsifi.
«Oltin O‘rda va uning qulashi» nomli asar o‘rta asrlar tarixini o‘rganishda
muhim manba hisoblanadi. Mazkur tadqiqot Oltin O‘rda davlatining paydo bo‘lishi,
siyosiy taraqqiyoti, ichki hamda tashqi siyosati va uning inqirozga yuz tutish
sabablarini tafsiliy yorituvchi ilmiy-tarixiy manba sifatida alohida qimmatga ega.
Ushbu asarda davlat qad ko‘targanidan boshlab uning tanazzulga uchrash va bo‘linib
ketish bosqichlarigacha bo‘lgan jarayonlar izchil va tizimli ravishda bayon
etilgan.Asarning asosiy xususiyati shundaki, unda tarixiy voqealar shunchaki ketma-
ket bayon qilinmay, balki ular o‘zaro sabab-oqibat munosabatlari doirasida tahlil
qilinadi. Bu holat asarning ilmiy salohiyatini oshiradi. Muallif voqealarni yoritishda
turli birlamchi manbalar, solnomalar va ilmiy tadqiqotlarga tayangan holda fikr
yuritadi, natijada asardagi ma’lumotlar ishonchlilik va asoslilik bilan ajralib turadi. 7
Mazkur asarda Oltin O‘rda davlatining tashkil topishi Chingizxon asos solgan
mo‘g‘ul imperiyasi bilan bog‘lab tushuntiriladi. Muallif Chingizxonning harbiy
yurishlari va ulkan imperiya barpo etishdagi roli haqida qisqacha to‘xtalib,
keyinchalik uning avlodlari davlatni qanday boshqarganligi haqida ma’lumot beradi.
Ayniqsa, Jo‘chi ulusining shakllanishi va uning negizida Oltin O‘rda davlatining
vujudga kelishi aniq ketma-ketlikda yoritilgan.
Asarda Botuxon faoliyatiga alohida e’tibor qaratilgan. Uning g‘arbga
uyushtirgan yurishlari, rus knyazliklari ustidan o‘rnatilgan nazorat va yangi siyosiy
markazning barpo etilishi muhim tarixiy bosqich sifatida talqin qilinadi. Muallif
Botuxon davrini Oltin O‘rda davlatining shakllanish davri sifatida baholaydi.
Asarning yana bir muhim jihati – Oltin O‘rda davlatining siyosiy tuzilishi va
boshqaruv tizimining keng yoritilishidir. Muallif davlat boshqaruvida xonning o‘rni,
vakolatlari, zodagonlar va harbiy sarkardalarning roli haqida batafsil ma’lumot
beradi. Shu bilan birga, qurultoy tizimi, soliq yig‘ish mexanizmlari va mahalliy
boshqaruv organlari haqida ham ilmiy asoslangan tahlillar keltiriladi.
«Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida davlatning iqtisodiy hayoti ham muhim
o‘rin egallaydi. Muallif savdo-sotiqning rivojlanishi, Buyuk Ipak yo‘lining ahamiyati,
7
To'rayev S. O'rta asrlar harbiy san'ati. - Toshkent: Ma'naviyat, 2012. – B. 88
11

shaharlar taraqqiyoti va turli xalqlar o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalar haqida keng
ma’lumot beradi. Bu esa Oltin O‘rda davlatining nafaqat harbiy, balki iqtisodiy
jihatdan ham rivojlangan davlat bo‘lganini ko‘rsatadi. 8
Asarda Oltin O‘rda davlatining eng yuqori taraqqiyot davri O‘zbekxon
hukmronligi bilan bog‘lanib tushuntiriladi. Muallif ushbu davrni siyosiy barqarorlik,
iqtisodiy ravnaq va diniy birlik davri sifatida baholaydi. Ayniqsa, islom dinining
rasmiy dinga aylanishi davlatning ichki birligini mustahkamlashga xizmat qilgani
alohida ta’kidlanadi.
Shuningdek, asarda Jonibekxon davriga ham e’tibor berilgan bo‘lib, bu davr
Oltin O‘rda tarixida nisbatan barqarorlik saqlanib qolgan bosqich sifatida
tavsiflanadi. Biroq muallif aynan shu davrdan keyin davlatda ichki muammolar
kuchaya boshlaganini ham qayd etadi. Asarning asosiy e’tibori Oltin O‘rda
davlatining inqiroz jarayonlarini tahlil qilishga qarati lgan. Muallif davlatning
zaiflashuviga sabab bo‘lgan omillarni yaxlit ko‘rib chiqadi. U ichki siyosiy nizolar,
taxt uchun kurashlar, markaziy hokimiyatning kuchsizlanishi va hududiy ajralishlarni
asosiy sabablar sifatida ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, asarda tashqi omillarga ham katta e’tibor qaratilgan. Xususan,
Amir Temur tomonidan olib borilgan harbiy yurishlar Oltin O‘rda davlatining
qulashida muhim rol o‘ynaganligi ta’kidlanadi. Muallif bu yurishlarni davlatning
harbiy va iqtisodiy salohiyatiga katta zarar yetkazgan voqealar sifatida baholaydi. 9
Asarning yana bir muhim jihati – tarixiy voqealarning tahliliy yondashuv asosida
yoritilishidir. Muallif faqat faktlarni bayon etish bilan chegaralanmay, balki ularning
sabab va oqibatlarini chuqur ko‘rib chiqadi. Bu esa asarni oddiy tarixiy bayondan
farqli ravishda ilmiy tadqiqot darajasiga olib chiqadi.
Bundan tashqari, asarda turli tarixiy manbalar o‘rtasidagi farqlar va
o‘xshashliklar ham o‘rganiladi. Muallif ayrim voqealarning turlicha talqin qilinishini
ko‘rsatib, o‘zining ilmiy xulosalarini bayon etadi. Bu esa asarning tarixshunoslik
nuqtai nazaridan ham muhimligini tasdiqlaydi.
8
Muiniddin Natanziy. Muntaxab ut-tavorix. - Tehron: Kitobfurushiyi Xayyom, 1957. – B. 549 .
9
Ibn Arabshoh. Ajaib al-maqdur fi tarixi Taymur. - Qohira: Dorul maorif; Moskva: Nauka, 1958. –B.78.
12

Umuman olganda, «Oltin O‘rda va uning qulashi» asari Oltin O‘rda
davlatining tarixini har tomonlama yorituvchi, ilmiy asoslangan va tahliliy xarakterga
ega muhim manbadir. Unda davlatning tashkil topishi, rivojlanishi va inqirozi izchil
tarzda bayon etilgan bo‘lib, bu jarayonlarni chuqur tushunish imkoniyatini beradi.
Mazkur asar kurs ishining asosiy manbalaridan biri sifatida xizmat qilib,
ayniqsa Qunduzcha jangining tarixiy ahamiyatini o‘rganishda muhim nazariy asos
yaratadi. «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarining muhim jihatlaridan biri uning
metodologik yondashuvidir. Asar muallifi tarixiy voqealarni yoritishda faqat
xronologik bayon usuliga tayanmay, tahliliy va qiyosiy usullardan ham foydalanadi.
Bu esa asarni oddiy tarixiy solnoma emas, ilmiy tadqiqot xarakteriga ega manba
sifatida baholash imkonini beradi. Muallif voqealarni sabab va natija zanjiri asosida
izohlashga harakat qiladi, bu esa Oltin O‘rda tarixini aniqroq anglashga yordam
beradi.
Asarda foydalanilgan manbalar ham uning ilmiy qiymatini oshiradi. Muallif
turli davrlarda yozilgan Sharq va G‘arb tarixchilari asarlariga, solnomalarga va
arxeologik materiallarga tayanadi. Bu manbalar asosida Oltin O‘rda tarixiga oid turli
qarashlar solishtiriladi va umumiy xulosalar chiqariladi. Ayniqsa, rus solnomalari,
fors tarixchilari asarlari va arab geografik yozuvlari muhim o‘rin tutadi. Bu manbalar
orqali Oltin O‘rda davlatining siyosiy tuzilishi, iqtisodiy hayoti va tashqi aloqalari
haqida keng tasavvur hosil qilinadi. 10
Asarda tarixiy voqealarni yoritishda muallifning tanqidiy yondashuvi ham
yaqqol ko‘rinadi. U ayrim tarixiy manbalardagi qarama-qarshi ma’lumotlarni tahlil
qilib, ularning ishonchlilik darajasini baholaydi. Bu esa asarning ilmiy yondashuvini
yanada kuchaytiradi. Muallif har bir muhim voqeani bir nechta manba asosida
tekshirib, xolis xulosaga kelishga harakat qiladi. Shu jihatdan asar tarixshunoslik
ilmida muhim metodologik ahamiyatga ega.
«Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida davlatning ichki siyosiy tizimi ham chuqur
o‘rganilgan. Muallif markaziy hokimiyat va hududiy boshqaruv o‘rtasidagi
munosabatlarni tahlil qiladi. Xususan, xon hokimiyatining zaiflashuvi, beklarbegi va
10
Al-Maqriziy. Kitab as-suluk. - Qohira: Dorul kutub al-misriya, 1936. – B.134
13

amirlar ta’sirining kuchayishi davlat ichidagi siyosiy muvozanatni buzgan omillar
sifatida ko‘rsatiladi. Bu jarayonlar keyinchalik davlatning parchalanishiga olib kelgan
asosiy sabablardan biri sifatida talqin qilinadi.
Asarda Oltin O‘rda jamiyatining ijtimoiy tuzilishi ham yoritiladi. Jamiyat bir
necha qatlamlarga bo‘lingan: eng yuqori qatlamni xon va uning xonadoni tashkil
etgan, undan keyin harbiy zodagonlar, amirlar va beklar kelgan. Quyi qatlam esa
oddiy ko‘chmanchi aholi, dehqonlar va hunarmandlardan iborat bo‘lgan. Muallif bu
ijtimoiy tizimning o‘ziga xos jihatlarini ko‘rsatib, uning davlat barqarorligiga ta’sirini
tahlil qiladi.
Asarning yana bir muhim jihati – iqtisodiy tizimga berilgan e’tibordir. Muallif
Oltin O‘rda iqtisodiyotining asosini savdo va soliqlar tashkil etganini ta’kidlaydi.
Buyuk Ipak yo‘lining muhim tarmoqlari ushbu hududdan o‘tganligi tufayli davlat
katta daromad manbalariga ega bo‘lgan. Savdo karvonlari orqali Sharq va G‘arb
o‘rtasida tovarlar almashinuvi amalga oshirilgan, bu esa Oltin O‘rda shaharlarining
tez sur’atda rivojlanishiga imkon bergan.
Asarda shuningdek Oltin O‘rda shaharlarining taraqqiyoti ham keng yoritilgan.
Saroy-Batu va Saroy-Berke kabi shaharlar nafaqat siyosiy markaz, balki iqtisodiy va
madaniy hayotning jonlanish nuqtasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etgan. Bu
shaharlar orqali turli xalqlar o‘rtasida madaniy almashinuv kuchayib, Oltin O‘rda
madaniyatining boyishiga zamin yaratgan.
Muallif Oltin O‘rda tarixini yoritishda diniy omillarga ham katta e’tibor
qaratadi. Xususan, O‘zbekxon davrida islom dinining davlat dini sifatida qabul
qilinishi muhim o‘zgarish sifatida baholanadi. Bu jarayon jamiyatning birlashishiga
va markaziy hokimiyatning mustahkamlanishiga xizmat qilgan. Islom dini davlat
boshqaruvi va huquqiy tizimga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. 11
Shu bilan birga, Jonibekxon davri asarda Oltin O‘rda tarixining nisbatan barqaror
bosqichi sifatida tasvirlanadi. Bu davrda davlat ichki va tashqi siyosatda ma’lum
yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, keyinchalik yuzaga kelgan inqiroz jarayonlari uchun
shart-sharoit ham tayyorlanayotgan edi.
11
Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. - Toshkent: O zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Fan nashriyoti, 1972. – B.487ʻ
14

Asarda Oltin O‘rda qulashining sabablari kompleks tarzda tahlil qilinadi.
Muallif ichki siyosiy nizolarni asosiy omil sifatida ko‘rsatadi. Taxt uchun kurashlar,
xonlarning tez-tez almashib turishi va zodagonlar o‘rtasidagi raqobat davlatning
zaiflashuviga olib kelgan. Bu jarayon markaziy hokimiyatning nufuzini pasaytirib,
umumiy boshqaruv tizimini izdan chiqargan.
Tashqi omillar ham asarda katta o‘rin tutadi. Xususan, Amir Temur tomonidan
amalga oshirilgan harbiy yurishlar Oltin O‘rda tarixida hal qiluvchi rol o‘ynagan.
Muallif bu yurishlarni davlatning harbiy qudratini sindirgan asosiy omillardan biri
sifatida baholaydi. Ayniqsa, Qunduzcha jangi va keyingi yurishlar Oltin O‘rda
iqtisodiy hamda siyosiy tizimini izdan chiqargan.
Asarda tarixiy jarayonlarning ketma-ketligi juda aniq yoritilgan bo‘lib, har bir
bosqich avvalgi bosqich bilan bog‘lab tushuntiriladi. Bu esa o‘quvchiga Oltin O‘rda
tarixini yaxlit bir tizim sifatida tushunish imkonini beradi. Muallifning asosiy
maqsadi faqat faktlarni keltirish emas, balki ularni tahlil qilish va umumiy tarixiy
xulosalar chiqarishdir.
Shuningdek, asarda Oltin O‘rda qulashidan keyingi jarayonlar ham qisqacha
yoritiladi. Davlat parchalanib ketgach, uning hududida bir nechta mustaqil xonliklar
shakllanishi ta’kidlanadi. Bu xonliklar Oltin O‘rda merosini davom ettirgan bo‘lsa-
da, markazlashgan davlat tizimi qayta tiklana olmadi. 12
Umuman olganda, «Oltin O‘rda va uning qulashi» asari Oltin O‘rda tarixini
kompleks tarzda yorituvchi, ilmiy tahlilga asoslangan muhim manba bo‘lib, u
davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotini chuqur ochib beradi.
Mazkur asar kurs ishida foydalanilayotgan asosiy manbalardan biri sifatida
Qunduzcha jangining tarixiy ahamiyatini tushunishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Chunki aynan shu jang Oltin O‘rda qulash jarayonining eng keskin bosqichini
ifodalaydi.
12
Saunders J. J. The History of the Mongol Conquests. - London: Routledge & Kegan Paul, 1971. – P. 400.
15

II BOB. QUNDUZCHA JANGI TARIXIY MANBADA: TAHLIL VA
BAHOLASH
2.1. Jangning kelib chiqish omillari va uning qanday kechganligi.
Oltin O‘rda va uning qulashi asarida Qunduzcha jangi davlat inqirozini
tezlashtirgan muhim harbiy-siyosiy hodisalardan biri sifatida o‘rganiladi. Muallif
ushbu jangni oddiy qo‘shin to‘qnashuvi sifatida emas, balki ikki yirik siyosiy kuch –
Oltin O‘rda va Temuriylar davlati o‘rtasidagi strategik ziddiyatning eng keskin
lahzasi sifatida tahlil qiladi. Shu sababli asarda Qunduzcha jangi nafaqat harbiy, balki
siyosiy tarix nuqtai nazaridan ham chuqur yoritiladi.
Asarda Qunduzcha jangining kelib chiqish sabablari birinchi navbatda Oltin
O‘rda ichidagi siyosiy beqarorlik bilan bog‘lanadi. XIV asrning oxiriga kelib davlat
ichida taxt uchun kurashlar kuchaygan, markaziy hokimiyat kuchsizlangan va turli
amirlar o‘rtasida hokimiyat bo‘linib ketgan edi. Aynan shu fonida tashqi bosim ham
ortib, Amir Temur tomonidan olib borilgan harbiy siyosat Oltin O‘rdaning shimoliy
hududlariga jiddiy xavf tug‘dirdi. Muallif bu holatni jangning asosiy siyosiy sababi
sifatida ko‘rsatadi.
Asarda Qunduzcha jangidan avvalgi diplomatik va harbiy vaziyat ham keng
yoritiladi. Temuriylar davlati bilan Oltin O‘rda o‘rtasida avvaldan raqobat mavjud
bo‘lib, ikki tomon ham Buyuk Ipak yo‘lining muhim qismlarini nazorat qilishga
intilgan edi. Bu esa iqtisodiy manfaatlar to‘qnashuvini vujudga keltirgan. Asarda
aynan shu iqtisodiy omil ham jangning yuzaga kelishida muhim rol o‘ynagani
ta’kidlanadi.
Qunduzcha jangi tasvirida muallif qo‘shinlar tarkibi, harbiy tayyorgarlik va
strategik joylashuvga alohida e’tibor qaratadi. Oltin O‘rda qo‘shini an’anaviy
ko‘chmanchi jang uslubiga tayangan bo‘lsa, Temuriylar qo‘shini esa markazlashgan
va intizomli harbiy tizimga ega edi. Bu farq jang natijasiga ham sezilarli ta’sir
ko‘rsatdi.
Asarda jangning borishi bosqichma-bosqich yoritiladi: dastlabki razvedka harakatlari,
so‘ng asosiy kuchlarning to‘qnashuvi va nihoyat hal qiluvchi harbiy epizodlar
tasvirlanadi. Muallif jangni tasvirlashda uning keskinligi va qo‘llanilgan
16

strategiyalarni alohida urg‘u bilan ko‘rsatadi. Ayniqsa, Temuriylar qo‘shinining
tartibli harakatlari va Oltin O‘rda ichidagi muvofiqlashtirish muammolari jang
taqdirini belgilab bergan omillar sifatida tahlil qilinadi.
Qunduzcha jangining natijalari asarda juda muhim tarixiy burilish sifatida
talqin qilinadi. Muallifning fikriga ko‘ra, bu jang Oltin O‘rda qo‘shinlarining
zaiflashganini ochiq ko‘rsatdi va davlatning harbiy qudratiga katta zarba bo‘ldi.
Jangdan keyin Oltin O‘rda ichida siyosiy inqiroz yanada chuqurlashgan, markaziy
hokimiyat esa yanada kuchsizlashgan.
Asarda Qunduzcha jangining iqtisodiy oqibatlari ham tahlil qilinadi. Jang
natijasida savdo yo‘llarining xavfsizligi buzilgan, karvon harakati to‘xtab qolgan va
bu holat davlat iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, Volga bo‘yi va
shimoliy savdo markazlarining zaiflashuvi Oltin O‘rda daromadlarining kamayishiga
olib kelgan.
Muallif Qunduzcha jangini Oltin O‘rda qulash jarayonining ilk burilish
nuqtalaridan biri sifatida baholaydi. Chunki bu jang nafaqat harbiy mag‘lubiyat, balki
siyosiy tizimning ichki zaifligini ham ochib bergan. Jangdan keyin ko‘plab hududlar
markaziy hokimiyatdan uzoqlasha boshlagan va mustaqillikka intilish kuchaygan. 13
Asarda yana bir muhim jihat – Qunduzcha jangining tarixiy manbalarda turlicha
yoritilishidir. Muallif ba’zi manbalarda bu jang qisqacha tasvirlanganini,
boshqalarida esa uning ahamiyati yuqori baholanganini qayd etadi. Shu sababli
asarda muallif ushbu ma’lumotlarni solishtirish orqali umumiy ilmiy xulosaga
kelishga harakat qiladi. 14
Qunduzcha jangi yoritilishida muallif harbiy tarixga xos tahliliy yondashuvni
qo‘llaydi. U jangni faqat natijasi bilan emas, balki sabablari, jarayoni va oqibatlari
bilan birgalikda o‘rganadi. Bu esa o‘quvchiga jangning tarixiy ahamiyatini chuqurroq
tushunish imkonini beradi.
Shuningdek asarda Qunduzcha jangi Oltin O‘rda davlatining inqiroz jarayonini
tezlashtirgan, ichki va tashqi siyosiy ziddiyatlarni yaqqol ko‘rsatib bergan muhim
13
Al-Umariy. Masalik al-absar fi mamalik al-amsar. - Qohira: Dorul maorif, 1924. – B.86
14
Abulgʻozi Bahodirxon. Shajarayi turk. - Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1992. – B.45
17

voqea sifatida yoritiladi. Muallif ushbu jang orqali davlatning harbiy zaiflashuvi,
siyosiy beqarorlik va iqtisodiy inqiroz o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Qunduzcha jangi XIV asrning oxiri – Oltin O‘rda davlatining eng og‘ir siyosiy
davrida yuz bergan muhim harbiy to‘qnashuvlardan biri hisoblanadi. Ushbu jangning
paydo bo‘lishi birgina harbiy sabab bilan emas, balki ko‘p yillik siyosiy, iqtisodiy va
ichki ijtimoiy ziddiyatlarning natijasi sifatida shakllangan murakkab jarayon bilan
bog‘liqdir. Asarda aynan shu jihat alohida ta’kidlanib, Qunduzcha jangi davlat
inqirozining muhim burilish nuqtasi sifatida ko‘rsatiladi.
Jangning asosiy sabablaridan biri – Oltin O‘rda ichidagi siyosiy beqarorlikdir.
XIV asrning ikkinchi yarmiga kelib davlatda markaziy hokimiyat kuchini yo‘qotib
borgan, taxt uchun kurashlar avjiga chiqqan edi. Xonlar tez-tez almashib turishi,
amirlar va zodagonlar o‘rtasidagi raqobat davlat boshqaruv tizimini izdan chiqarardi.
Har bir siyosiy guruh o‘z manfaatini birinchi o‘ringa qo‘yib, umumiy siyosiy
birlikning yo‘qolishiga sababchi bo‘lardi.
Bu davrda Oltin O‘rda ichida bir necha mustaqil kuch markazlari shakllangan
edi. Harbiy sarkardalar va hududiy hokimlar markaziy hokimiyatga bo‘ysunishdan
bosh tortishga harakat qilar, ayrim hollarda mustaqil siyosat yuritardi. Natijada davlat
ichida ziddiyat kuchayib, markaziy hokimiyat faqat rasmiy belgi bo‘lib qolgan edi.
Ikkinchi muhim sabab – iqtisodiy inqiroz edi. Oltin O‘rda davlatining asosiy daromad
manbai savdo yo‘llari va soliq tizimi bo‘lgan. Biroq XIV asrning oxiriga kelib Buyuk
Ipak yo‘lining ayrim tarmoqlari xavfsizligini yo‘qota boshladi. Ichki urushlar va
tashqi harbiy harakatlar savdo yo‘llarini izdan chiqardi, bu esa davlat iqtisodiyotiga
jiddiy zarar yetkazdi.
Shuningdek, shaharlar rivojlanishi ham sekinlashdi. Ilgari savdo va
hunarmandchilik markazlari bo‘lgan Saroy shaharlari asta-sekin tanazzulga yuz tutdi.
Bu esa davlatning moliyaviy qudratini zaiflashtirdi va harbiy harakatlarni
moliyalashtirish imkoniyatini kamaytirdi.
Uchinchi asosiy sabab – tashqi siyosiy bosim bo‘lib, bu yerda eng muhim rolni Amir
Temur o‘ynaydi. Temuriylar davlati va Oltin O‘rda o‘rtasidagi munosabatlar dastlab
raqobat ko‘rinishida boshlangan bo‘lsa, keyinchalik ochiq harbiy qarama-qarshilikka
18

aylangan. Har ikki davlat Buyuk Ipak yo‘li va shimoliy hududlar ustidan nazoratni
qo‘lga kiritishga intilgan.,
Amir Temur Oltin O‘rdaning zaiflashgan ichki ahvolini yaxshi anglagan va bu
vaziyatdan foydalanishga harakat qilgan. U Oltin O‘rda hududlariga bir necha marta
yurish uyushtirgan. Bu yurishlar davlatning iqtisodiy va harbiy tizimini zaiflashtirib,
ichki nizolarni yanada kuchaytirgan.
Qunduzcha jangiga olib kelgan yana bir muhim omil – harbiy strategik
raqobatdir. Oltin O‘rda an’anaviy ko‘chmanchi harbiy tizimga tayangan bo‘lsa,
Temuriylar qo‘shini esa markazlashgan, intizomli va yaxshi tashkil etilgan armiyaga
ega edi. Bu tafovut har ikki davlat o‘rtasidagi harbiy muvozanatni sezilarli darajada
o‘zgartirib yubordi. Shuningdek, Oltin O‘rda ichida hokimiyat uchun kurashayotgan
turli guruhlar Temuriylar bilan alohida munosabatlar o‘rnatishga harakat qilgan. Bu
esa davlat ichidagi birlikni yanada zaiflashtirgan. Ba’zi amirlar o‘z manfaatlarini
ko‘zlab, tashqi kuchlar bilan hamkorlik qilishdan toymagan.
Asarda Qunduzcha jangining sabablari yaxlit tarzda tahlil qilinadi. Muallif bu
jangni birgina harbiy to‘qnashuv emas, balki uzoq davom etgan siyosiy inqirozning
tabiiy yakuni sifatida ko‘rsatadi. Ichki beqarorlik, iqtisodiy inqiroz va tashqi tazyiq
birgalikda ushbu jangning yuzaga kelishiga olib kelgan asosiy omillar sifatida talqin
qilinadi.
Qunduzcha jangi «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida faqat natija emas,
balki murakkab harbiy-siyosiy jarayon sifatida bosqichma-bosqich yoritiladi. Muallif
jangni tasvirlashda har ikki tomonning strategik tayyorgarligi, qo‘shinlarning
joylashuvi, jang oldi harakatlari va asosiy to‘qnashuvlarni izchil tarzda bayon qiladi.
Jangdan oldingi davrda har ikki tomon o‘z harbiy kuchlarini safarbar etgan. Amir
Temur boshchiligidagi Temuriylar qo‘shini markazlashgan, intizomli va yuqori
darajada tashkil etilgan armiyaga ega edi. Qo‘shin tarkibi turli bo‘linmalarga
ajratilgan bo‘lib, har bir bo‘linma aniq vazifaga ega edi. Razvedka, otliq qo‘shinlar va
asosiy zarba beruvchi qismlar o‘rtasida muvofiqlik o‘rnatilgan edi. 15
15
Asqarov A. O rta Osiyo tarixi. - Toshkent: Fan va texnologiya, 2007. – B. 92ʻ
19

Oltin O‘rda qo‘shini esa ko‘chmanchi harbiy an’analar asosida shakllangan bo‘lib,
tezkorlik va manevrga asoslangan edi. Biroq davlat ichidagi siyosiy beqarorlik
qo‘shin birligiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Ayrim sarkardalar mustaqil harakat qilishga
moyil bo‘lib, bu harbiy muvofiqlikni zaiflashtirgan.
Asarda jang oldi razvedka harakatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Har ikki
tomon ham dushman qo‘shinining joylashuvi, soni va taktikasini aniqlashga harakat
qilgan. Bu bosqichda kichik to‘qnashuvlar ham sodir bo‘lgan bo‘lib, ular asosiy
jangning boshlanishi uchun zamin yaratgan.
Qunduzcha jangining boshlanishi strategik pozitsiyalarni egallash bilan bog‘liq
bo‘lgan. Temuriylar qo‘shini jang maydonida yuqori o‘rinlarni egallashga intilgan,
chunki bu ularga taktik ustunlik berardi. Oltin O‘rda qo‘shini esa keng ochiq
maydonda tezkor hujum strategiyasiga tayangan. Jangning dastlabki bosqichida ikki
tomon o‘rtasida otliq qo‘shinlar to‘qnashuvi yuz bergan. Bu bosqichda tezkor
hujumlar, chekinishlar va qayta hujumlar orqali ustunlikka erishishga harakat
qilingan. Oltin O‘rda qo‘shini o‘zining tezkorligi bilan Temuriylar safini yorib
kirishga uringan bo‘lsa-da, Temuriylar intizomli mudofaa orqali bu hujumlarni
qaytargan.
Keyingi bosqichda asosiy kuchlar to‘qnashuvi yuz bergan. Bu bosqich
jangning hal qiluvchi qismi bo‘lib, har ikki tomonning eng kuchli bo‘linmalari
safarbar etilgan. Temuriylar markazlashgan hujum taktikasini qo‘llab, dushman safini
bo‘lib tashlashga harakat qilgan. Bu strategiya jang natijasiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Oltin O‘rda qo‘shini esa keng qanotli hujum uslubiga tayangan. Ular dushman
qo‘shinini o‘rab olish va tezkor zarbalar orqali mag‘lub etishga intilgan. Biroq ichki
muvofiqlikning yetishmasligi va qo‘mondonlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar bu
strategiyaning to‘liq amalga oshishiga to‘sqinlik qilgan.
Jang davomida Temuriylar qo‘shini asta-sekin ustunlikni qo‘lga kirita
boshlagan. Ularning tartibli harakatlari, aniq boshqaruv tizimi va strategik rejalari
jang taqdirini belgilab bergan asosiy omillardan biri bo‘lgan. Ayniqsa, markaziy
zarba orqali dushman safini parchalash taktikasi muhim rol o‘ynagan.
20

Oltin O‘rda qo‘shinida esa tartibsizlik kuchaygan. Ba’zi bo‘linmalar chekinishni
boshlagan, boshqalari esa jangni davom ettirishga harakat qilgan. Bu holat qo‘shin
ichidagi birlikning yo‘qligini ko‘rsatib, jangovar samaradorlikni sezilarli darajada
pasaytirgan.
Jangning oxirgi bosqichida Temuriylar qo‘shini hal qiluvchi zarbani amalga
oshirgan. Dushman markazi yorib o‘tilgan va Oltin O‘rda qo‘shini parokandalikka
uchragan. Natijada jang maydonida ustunlik to‘liq Temuriylar qo‘liga o‘tgan.
Asarda Qunduzcha jangining yakuni Oltin O‘rda uchun og‘ir mag‘lubiyat sifatida
baholanadi. Bu mag‘lubiyat nafaqat harbiy yo‘qotish, balki siyosiy va ma’naviy zarba
ham bo‘lgan. Jangdan so‘ng Oltin O‘rda ichidagi siyosiy beqarorlik yanada
kuchaygan va markaziy hokimiyatning nufuzi yanada pasaygan.
Muallif jangni tasvirlashda uning keng tarixiy oqibatlariga ham ishora qiladi.
Qunduzcha jangidan keyin savdo yo‘llari xavfsizligi buzilgan, iqtisodiy aloqalar
zaiflashgan va davlatning harbiy salohiyati keskin kamaygan. Bu holat Oltin O‘rda
qulash jarayonini tezlashtirgan.

21

2.2. Jang yakunlari hamda Oltin O‘rda tanazzulidagi o‘rni.
Qunduzcha jangi (1391-yil 18-iyun) Oltin O‘rda tarixida keskin burilish yasagan
harbiy-siyosiy voqealardan biri sifatida baholanadi. «Oltin O‘rda va uning qulashi»
asarida bu jangning natijalari nafaqat jang maydonidagi harbiy mag‘lubiyat yoki
g‘alaba bilan, balki butun davlat tizimining ichki zaiflashuvi va keyingi parchalanish
jarayoni bilan bog‘liq holda yoritiladi. Jang natijalari ko‘p qirrali bo‘lib, u harbiy,
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy yo‘nalishlarda o‘z aksini topgan.
Eng avvalo, Qunduzcha jangining bevosita natijasi sifatida To‘xtamishxon
boshchiligidagi Oltin O‘rda qo‘shinining jiddiy strategik yo‘qotishlarga uchraganini
qayd etish lozim. Jang davomida ko‘plab harbiy kuchlar yo‘q qilingan, qo‘mondonlik
tizimi izdan chiqqan va asosiy harbiy bo‘linmalar tarqalib ketgan. Bu holat
davlatning mudofaa salohiyatini sezilarli darajada zaiflashtirgan. Harbiy tizimning
buzilishi keyingi davrlarda Oltin O‘rda hududlarini tashqi bosimlardan himoya
qilishni qiyinlashtirgan. 16
Jang natijasida yuzaga kelgan yana bir muhim o‘zgarish – markaziy
hokimiyat obro‘sining pasayishi bo‘ldi. Oltin O‘rda xoni To‘xtamish va uning yaqin
atrofidagi siyosiy elita jangdagi mag‘lubiyat sababli katta nufuz yo‘qotgan. Natijada
davlat ichidagi turli siyosiy guruhlar, ayniqsa muxtoriyatga intilayotgan mahalliy
amirlar markaziy hokimiyatga nisbatan ishonchsizlik bilan qaray boshlagan. Bu esa
siyosiy markazlashuv jarayonining batamom zaiflashishiga olib kelgan. Amir Temur
tomonidan amalga oshirilgan harbiy bosim Qunduzcha jangidan keyingi geosiyosiy
vaziyatga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Temuriylar davlati ushbu g‘alabadan keyin
mintaqadagi siyosiy muvozanatda mutloq ustunlikka erishgan. Oltin O‘rda esa
o‘zining ilgari mavjud bo‘lgan strategik mavqeini va Dashti Qipchoqdagi
yetakchiligini yo‘qota boshlagan.
Jangdan keyingi yana bir muhim oqibat – iqtisodiy tizimdagi chuqur inqiroz
bo‘lgan. Savdo yo‘llarining xavfsizligi buzilishi natijasida karvonlar harakati keskin
kamaygan. Bu holat Shimoliy savdo tarmog‘i, ya’ni Xorazm orqali o‘tadigan va
Buyuk Ipak yo‘lining muhim qismi hisoblangan yo‘nalishlardagi savdo hajmining
16
Vohidov Sh. O'zbekiston tarixi manbalari. - Toshkent: Universitet, 2000. – B.243
22

qisqarishiga olib kelgan. Natijada davlat xazinasiga tushadigan boj va soliq
daromadlari kamaygan, iqtisodiy barqarorlik izdan chiqqan.
Shuningdek, Qunduzcha jangining natijasi sifatida hududiy boshqaruv
tizimining zaiflashuvi ham kuzatilgan. Markaziy hokimiyat uzoq viloyatlarni va
uluslarni nazorat qilish imkoniyatini yo‘qota boshlagan. Bu esa ayrim yirik
hududlarning mustaqillikka intilishiga harbiy va ma’muriy zamin yaratgan.
Qunduzcha jangi Oltin O‘rda tarixida faqat harbiy mag‘lubiyat emas, balki davlatning
ichki tuzilmasini yemirgan muhim siyosiy burilish nuqtasi sifatida ham baholanadi.
«Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida ushbu jangdan keyingi jarayonlar alohida
tahlil qilinib, uning imperiya qulashini tezlashtirgan asosiy omillardan biri bo‘lganligi
ta’kidlanadi.
Jangdan keyin eng avvalo siyosiy beqarorlik keskin kuchaygan. Oltin O‘rda
markaziy hokimiyati allaqachon zaiflashgan bo‘lsa-da, Qunduzcha jangidan so‘ng bu
inqiroz yanad a chuqurlashdi. Xon hokimiyati ustidan nazoratni turli nufuzli
amirlar (masalan, amir Edigey) va harbiy guruhlar o‘z qo‘liga olishga harakat qila
boshladi. Natijada davlat ichida bir necha mustaqil siyosiy markazlar paydo bo‘lib,
yagona boshqaruv tizimi amalda yo‘qolib bordi.
Bu jarayon tarixda «ichki parokandalik» deb ataluvchi holatni yanada
kuchaytirdi. Har bir hududiy hokim yoki harbiy sarkarda o‘z guruhining manfaatini
birinchi o‘ringa qo‘yib, Saroy xonining buyruqlarini to‘liq bajarishni to‘xtatgan. Bu
esa davlatning yaxlit siyosiy tizimini buzgan asosiy omillardan biri bo‘lgan. Amir
Temur tomonidan amalga oshirilgan siyosiy va harbiy zarbalar Qunduzcha jangidan
keyin (keyinchalik 1395-yilgi Terak jangi bilan) yanada samarali bo‘lib qolgan.
Chunki Oltin O‘rda allaqachon ichki zaiflikka uchragan edi. Temuriylar davlati esa
bu vaziyatdan foydalanib, Yevroosiyo iqtisodiy va savdo yo‘laklaridagi ustunlikni
qo‘lga kiritdi.
Jangdan keyingi davrda Oltin O‘rda ichida taxt uchun kurashlar yanada avj
oldi. Xonlik taxti tez-tez qo‘ldan qo‘lga o‘ta boshladi, bu esa davlat boshqaruvida
uzluksizlik va siyosiy vorislik tizimining yo‘qolishiga olib keldi. Har bir yangi
hukmdor qisqa muddat ichida hokimiyatni saqlab qolishga urinib, keng ko‘lamli
23

islohotlar o‘tkazishga ulgurmagan. Bu holat subyektlarning ajralib chiqishini
tezlashtirgan.
Iqtisodiy jihatdan ham Qunduzcha jangidan keyingi davr og‘ir kechgan. Savdo
yo‘llari xavfsizligi pasayganligi sababli tashqi savdo aloqalari qisqargan. Karvonlar
soni kamayganligi Volga bo‘yidagi shaharlarning iqtisodiy faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatgan. Natijada Saroy Berka, Qrim, Hojitarrxon va boshqa muhim savdo hamda
madaniyat markazlarining iqtisodiy qudrati pasaya boshlagan.
Shuningdek, jangdan keyin hududiy ajralish jarayoni o‘zining cho‘qqisiga
chiqdi. Ayrim yirik viloyatlar markaziy hokimiyatdan mustaqil harakat qilishni
boshlagan. Bu jarayon keyinchalik mustaqil xonliklarning shakllanishiga olib kelgan.
Jumladan, Qozon, Qrim, Sibir, Astraxan va Qosim xonliklarining hamda No‘g‘ay
o‘rdasining paydo bo‘lishi aynan shu siyosiy bo‘shliq va parokandalik bilan bog‘liq
edi. 17
Asarda Qunduzcha jangidan keyingi davr «ichki yemirilish bosqichi» sifatida
baholanadi. Bu bosqichda davlat tashqi hujumlardan ko‘ra ko‘proq ichki nizolar,
sulolaviy urushlar va iqtisodiy inqiroz tufayli zaiflashgan. Markaziy hokimiyatning
nazorati kamaygani sari hududiy hokimlar mustaqil siyosat yuritishni boshlab
yuborgan. Bundan tashqari, harbiy tizim ham butunlay izdan chiqqan. Ilgari tartibli
va markazlashgan Oltin O‘rda qo‘shini endi turli mahalliy urug‘ va qabila guruhlariga
bo‘linib ketgan. Har bir sarkarda o‘z qo‘shinini mustaqil boshqarganligi sababli
yagona harbiy strategiya yo‘qolgan. Bu esa Oltin O‘rdaning tashqi xavflarga,
xususan, tobora kuchayib borayotgan Moskva knyazligiga qarshi kurashish
imkoniyatini keskin kamaytirgan.Natijada Qunduzcha jangi Oltin O‘rda qulash
jarayonini tezlashtirgan «siyosiy katalizator» vazifasini bajargan. U mavjud inqirozni
yuzaga chiqargan va uni ortga qaytarib bo‘lmaydigan darajaga olib kelgan.
Qunduzcha jangining eng muhim tarixiy xulosasi shundan iboratki, u Oltin
O‘rda davlatining siyosiy markazlashuv tizimini batamom barbod qildi. Jangdan
keyin markaziy hokimiyat avvalgi nufuzini va hududiy yaxlitligini butunlay tiklay
olmadi. Turli hududiy hokimlar mustaqil siyosat yuritishni davom ettirib, davlat
17
Yo'ldoshev M. Oltin O'rda davlati tarixi. - Toshkent: Ma'naviyat, 2001. – B. 187
24

ichidagi birlikni yanada yemirdi. Bu jarayon keyinchalik Oltin O‘rdaning to‘liq
parchalanishiga olib keldi.
Shuningdek, jangning natijalari davlatning xalqaro mavqeiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatdi. Oltin O‘rda ilgari Yevroosiyo siyosatida, Sharqiy Yevropa va Mamluklar
Misri bilan aloqalarda muhim kuch sifatida tanilgan bo‘lsa, Qunduzcha jangidan
keyin uning tashqi siyosiy ta’siri sezilarli darajada kamaydi. Qo‘shni davlatlar Oltin
O‘rdaning zaiflashganidan foydalanib, o‘z siyosiy pozitsiyalarini mustahkamlashga
harakat qildilar. 18
Amir Temur bilan bog‘liq harbiy yurishlar ham ushbu jarayonda hal qiluvchi
rol o‘ynagan. Temuriylar davlati Oltin O‘rda zaiflashganidan foydalanib,
Transoxiana (Movarounnahr) orqali o‘tadigan iqtisodiy va savdo yo‘llari ustidan
nazoratni kuchaytirdi. Bu esa Oltin O‘rdaning iqtisodiy asoslarini va uning asosiy
daromad manbalarini yanada zaiflashtirdi.
Iqtisodiy jihatdan Qunduzcha jangining uzoq muddatli oqibatlari juda og‘ir
bo‘lgan. Savdo yo‘llarining buzilishi, shaharlarning tanazzulga uchrashi va soliq
tizimining izdan chiqishi davlat daromadlarini keskin kamaytirdi. Natijada markaziy
hokimiyat harbiy va ma’muriy xarajatlarni to‘liq qoplay olmaydigan xarob ahvolga
tushib qoldi.
Asarda ta’kidlanishicha, Qunduzcha jangi Oltin O‘rda ichidagi ijtimoiy
tizimga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Jamiyatda ichki beqarorlik kuchayib, o‘troq va
ko‘chmanchi aholi orasida markaziy hokimiyatga bo‘lgan ishonch pasaygan. Bu esa
davlatning siyosiy qonuniyligini zaiflashtirgan muhim omillardan biri bo‘lgan.
Yakuniy tahlil sifatida aytish mumkinki, Qunduzcha jangi Oltin O‘rda qulash
jarayonini tezlashtirgan kompleks tarixiy hodisa bo‘lgan. U faqat harbiy mag‘lubiyat
emas, balki siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarning bir vaqtning o‘zida
yemirilishini aks ettirgan strategik voqea sifatida tarixda qolgan. 19
Shu sababli «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida Qunduzcha jangi
imperiyaning tanazzulini tushuntiruvchi asosiy kalit voqealardan biri sifatida
18
Hamdulloh Qazviniy. Tarixi Guzida. - Tehron: Kitobxonayi Amir Kabir, 1960. – B. 279
19
Morgan D. The Mongols. - Oxford: Basil Blackwell, 1986. – P. 428.
25

qaraladi. Muallif ushbu jang orqali davlatning ichki zaifliklari va tashqi bosimlar
o‘zaro qanday bog‘langanini ko‘rsatadi. Umuman olganda, Qunduzcha jangi Oltin
O‘rda tarixida yakuniy burilish nuqtalaridan biri bo‘lib, uning oqibatlari keyingi
mustaqil xonliklarning shakllanishiga zamin yaratgan. Bu jarayon Oltin O‘rda
imperiyasining tarixiy sahnadan asta-sekin butunlay chiqib ketishiga olib kelgan. 20

20
Ahmedov B. Amir Temur va temuriylar davri. - Toshkent: Fan, 1996. – B. 397
26

XULOSA
Mazkur kurs ishida «Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida Qunduzcha
jangining yoritilishi, uning sabablari, borishi hamda Oltin O‘rda davlatining inqiroz
jarayoniga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqot davomida shunday xulosaga
kelindiki, Qunduzcha jangi nafaqat oddiy harbiy to‘qnashuv, balki Oltin O‘rda
imperiyasining siyosiy, iqtisodiy va harbiy tizimlaridagi chuqur inqirozlarni ochib
bergan muhim tarixiy voqea hisoblanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Qunduzcha jangining yuzaga kelishiga bir nechta
omillar sabab bo‘lgan. Eng avvalo, davlat ichidagi siyosiy beqarorlik, Jo‘chilar
xonadonidagi taxt uchun kurashlarning kuchayishi hamda markaziy hokimiyatning
zaiflashuvi asosiy ichki sabablar sifatida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, iqtisodiy
inqiroz, savdo yo‘llarining xavfsizligi buzilishi va tashqi harbiy bosimlar ham
jangning kelib chiqishida muhim rol o‘ynagan.
Jangning borishi tahlil qilinganda, Oltin O‘rda qo‘shinlarining ichki birligi
sustlashgani, Temuriylar qo‘shinining esa yuqori darajada markazlashgan va qat’iy
intizomli harbiy tizimga ega bo‘lgani yaqqol ko‘rinadi. Bu tafovut jang natijasiga
bevosita ta’sir ko‘rsatgan va Oltin O‘rda qo‘shinlarining strategik mag‘lubiyatiga olib
kelgan.
Shuningdek, Qunduzcha jangining natijalari Oltin O‘rda tarixida keskin
burilish yasagan. Jangdan keyin markaziy hokimiyat yanada zaiflashgan, siyosiy
parokandalik kuchaygan va hududiy ajralish jarayoni tezlashgan. Natijada davlatning
yagona siyosiy tizimi yemirilib, keyinchalik bir nechta mustaqil xonliklarning
shakllanishiga zamin yaratilgan.
Amir Temur tomonidan olib borilgan harbiy yurishlar ham ushbu jarayonni
tezlashtirgan muhim tashqi omillardan biri sifatida baholandi. Bu holat Oltin O‘rda
davlatining geosiyosiy nufuzini va xalqaro siyosiy maydondagi mavqeini ham
sezilarli darajada pasaytirgan.
Umuman olganda, Qunduzcha jangi Oltin O‘rda imperiyasining qulash
jarayonini tezlashtirgan strategik ahamiyatga ega tarixiy voqea bo‘lib, u ichki va
tashqi omillar o‘zaro qanday ta’sir qilishini yaqqol namoyon etadi.
27

«Oltin O‘rda va uning qulashi» asarida ushbu jangning yoritilishi orqali davlat
inqirozining chuqur ildizlari ochib berilgan. Shu sababli, mazkur kurs ishida
Qunduzcha jangi Oltin O‘rda tarixidagi eng muhim burilish nuqtalaridan biri sifatida
baholanadi va uning oqibatlarini o‘rganish o‘rta asrlar tarixini chuqurroq tushunishga
xizmat qiladi.

28

FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. TARIXIY MANBALAR
1. Abulg‘ozi Bahodirxon. Shajarayi turk. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
adabiyot va san’at nashriyoti, 1992. – 360 b.
2. Al-Maqriziy. Kitab as-suluk. – Qohira: Dorul kutub al-misriya, 1936. – 365 b.
3. Al-Umariy. Masalik al-absar fi mamalik al-amsar. – Damashq: Dorul kutilmiya,
1924. – 534 b.
4. Ibn Battuta. Rihla Sayohatnoma. – Beyrut: Dor sadir; Moskva: Nauka, 1983. –
342 b.
5. Ibn Arabshoh. Ajaib al-maqdur fi tarixi Taymur. – Qohira: Dorul maorif;
Moskva: Nauka, 1958. – 487 b.
6. Hamdulloh Qazviniy. Tarixi Guzida. – Tehron: Kitobxonayi Amir Kabir, 1960. –
351 b.
7. Muiniddin Natanziy. Muntaxab ut-tavorix. – Tehron: Kitobfurushiyi Xayyom,
1957. – 549 b.
8. Mirxond. Ravzat us-safa. – Bombay: Muzaffariy nashriyoti, 1893. – 379 b.
9. Rashididdin Fazlulloh. Jome’ ut-tavorix. – Tehron: Do‘nyoye ketab; Toshkent:
Fan, 1971. – 623 b.
10. Xondamir. Habib us-siyar. – Tehron: Kitobxonayi Xayyom, 1954. – 452 b.
11. Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. – Toshkent: O‘zbekiston SSR Fanlar
akademiyasi Fan nashriyoti, 1972. – 500 b.
II. ILMIY ADABIYOTLAR
12. Asqarov A. O‘rta Osiyo tarixi. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2007. – 586 b.
13. Ahmedov B. O‘zbekiston tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – 548 b.
14. Ahmedov B. Amir Temur va temuriylar davri. – Toshkent: Fan, 1996. – 462 b.
15. Muhammadjonov A. O‘rta asrlar tarixi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2005. – 420 b.
16. Vohidov Sh. O‘zbekiston tarixi manbalari. – Toshkent: Universitet, 2000. – 300
b.
17. Yo‘ldoshev M. Oltin O‘rda davlati tarixi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2001. – 367
b.
29

III. XORIJIY TADQIQOTLAR
18. Vernadsky G. The Mongols and Russia. – New Haven: Yale University Press,
1953. – P. 384.
19. Saunders J. J. The History of the Mongol Conquests. – London: Routledge &
Kegan Paul, 1971. – P. 400.
20. Morgan D. The Mongols. – Oxford: Basil Blackwell, 1986. – P. 428.
30

Купить