Optik sistemalarning aberratsiyasini o‘rganish - Физика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	639.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Optik sistemalarning aberratsiyasini o‘rganish

Купить

Mavzu: Optik sistemalarning aberatsiyasini
o’rganish .
Kurs ishi
1

Mundarija:
Kirish………………………………………………………………………….3
1. Sferik aberratsiya ………………………………………………………....4
2. Xromatik aberratsiya …………………………………………………...8
3. Koma va Distorsiya …….. ……………………………..……………….11
Xulosa………………………………………………………………….........15
Adabiyotlar………………………………………………………………….16
2

KIRISH
Optik sistemalarning aberratsiyasini o’rganish
Birinchidan kundalik xayotimizda nuqtaviy manba xosil qilish murakkab ish.
Ikkkinchidan xar qanday optik linzalarni paraksial nurlar bilan yoritish mumkin
emas.Shu sababdan linzalarda kuzatiladigan asosiy kamchiliklar bilan yaqindan
tanishish. aberrasiyalar nazariyasi juda murakkab. Shunday bo’lsada biz bu yerda
ularning mohiyatini aniqlab beruvchi fizikaviy tasavvurlarni kurib
o’tamiz.Aberratsiya Lotincha so’zdan olingan bo’lib og’ish umumiy ma’noda-
me’yoridan og’ish degan ma’noni anglatadi Bir nechta tur aberrasiyalar mavjud:
Sferik aberrasiya, xromatik aberrasiya va boshqalar. L in za lar (r a qa m li) k a me ra la r ,
m i k ros k op la r , t e l e sk op la r , s h i s ha la r , s pek t ros k op lar v a op t oe l e kt ro n a s bob lar k ab i
k o ' p c h i l ik qur i l m a la r d a qo 'll an il ad ig a n op t i k e l e m en t lar h i s ob la nad i. L in z a
s i st e m a la r i t uz ili s h id ag i bunda y op t i k x a t o li k l a r v a a ks la n t ir i s h x a t o li k la r i
t uzat il i sh i k era k .
A g a r n u r yo ’l i o p t i k o ’q n i k i ch i k bu r c ha k o st ida k e s i b o ’ ts a , v a l in z ad a n o ’ t a y otga n
n u r u chu n t u s h i s h b u rcha g i v a s in d i r i s h bu r cha g i ham u n c h a li k k a tt a b o ’l m a s a
s f e r i k l in z a n uq t a n i id e a l n uq t a s i f a t i d a t a s v i r la y d i . G a u s s o p t i k a s i de b at a la d i g a n
b u nd a y sha r o i t c he k la n g a n ho l a t l a rd a g i n a ba j a r i l ad i , a m a li y o t d a e s a
ab e rr at s i y a la r ( t a s v i r nu q s o n l a r i ) mu q arr a r . Xisoblash, kostruksiyalash va
optikaviy asboblar yasash bilan shug’illanuvchi amaliy optikaning vazifasi
aberrasiyalarni maksimal kamaytirish imkoniga erishishdir.Agar shunga
erishilgan bo’lsa, u vaqtda ideal optikaviy sistemalar uchun yaratilgan
nazariy qoidalarni optikaviy sistemalardan paraksial bo’lmagan nurlar dastasi
o’tgan xol uchun ham qo’llash mumkin bo’ladi. Aberrasiyalarni
kamaytirishga turli xil navdagi optikaviy shishalardan yasalgan linzalarni
kombinasiyalash tufayli erishiladi. Aberrasiyalarni yo’qotishning boshqa
muhim usuli asferik sirtlarni qo’llash xisoblanadi.
Mavzuning dolzarbligi: Optika fani yutiqlari , ilmiy tadqiqotlari hamda
yorug’likning korpuskulyar va elektiramagnit tabiati bilan balog’liq bo’lgan fizik
qonunyatlar bugungi kunda fundamental va amaliy axamiyatga ega.
3

Mavzuning maqsad va vazifalari: Yulduzlar nuqtasimon yorug’lik manbalaridir
va teleskopning fakal tekisligida ularni tasviri qancha kichik bo’lsa tasvirning
yorug’ligi shuncha yuqari bo’ladi. Biroq teleskopning optik qisimlari va sirtlaridan
nurlar o’tayotganda va qaytayotganda o’z yo’nalishlarini har xil o’zgartiradi
buning sababi optikada aberratsiya(yorug’lik nurining egilishi chetlashishi)
hodisasidir. Ushbu hodisa haqida malumotga ega bo’lish.
1. Sferik aberratsiya.
Yupqa linza ko’pgina kamchiliklarga ega, yuqori sifatli tasvir olish uchun tasvirni
buzilishga olib keladigan kamchiliklarni bartaraf qilish lozim. Shu kamchiliklar
abberatsiyalardir. Bu abberatsiyalardan eng muhimlari sferik va xromatik
abberatsiyalardir. Shu vaqtgacha optik sistemalarga tushuvchi nurlar paraksial,
ya‘ni ular optik o’q bilan uncha katta bo’lmagan burchaklar hosil qiladi va
moddaning sindirish ko’rsatkichi yorug’lik to’lqin uzunligiga bog’liq emas deb
hisoblab keldik. Amalda esa optik sistemaga shunday talab qo’yiladiki, u turli
to’lqin uzunligidagi yorug’lik uchun hamda bir xil chiziqli kattalashtirish bilan
aniq tasvir hosil qilish kerak, optik sistemaning yorug’lik kuchi katta bo’lishi
kerak, ya‘ni tasvir yasashda keng burchak ichida tarqalayotgan nurlardan
foydalanish kerak. Oddiy linzalar bu talablarga javob bera olmaydi, chunki chekli
o’lchamga ega bo’lgan buyum tasviri bir qancha kamchiliklarga ega bo’ladi.
Shuning uchun zamonaviy optik qurilmalarda faqat yupqa linza emas, balki
markazlashgan optik sistema (ko’p linza) qo’llaniladi, chunki ularda har xil
aberratsiyalarni yo’qotish mumkin. Buyumning haqiqiy tasvirini hosil qiluvchi
yig’uvchi linzalar kombinatsiyasi ko’p optik qurilmalarda ishlatiladi, masalan:
fotapparat, preyektor, va boshqalar
Sferik aberrasiya shunday nuqsonki, optikaviy o’qda yotgan nuqtadan
chiqayotgan va sindiruvchi sirtga o’qdan turli burchak ostida tushayotgan
4

yorug’lik nurlari shunday sinadiki,natijada optikaviy o’qning bitta nuqtasida
to’plana olmaydi. Linzaga optik o’qdan yo’nalgan nurlar linzadan o’tgach
optik o’qqa nisbatan kichik burchak ostida yo’nalganlari bitta nuqtada, ya’ni
linza fokusda yig’iladi, optik o’qqa nisbatan katta burchak ostida
yo’nalganlari esa linza bilan,linza fokusi orasida yotadi,linzaning bu
nuqsoniga sferik aberrasiya deyiladi.(1-rasm)
A A
0i
f
Buning natijasida A nuqtaning bitta tasviri o’rniga A0i va Ari lar orasida
yotuvchi cheksiz ko’p tasvirlar xosil bo’ladi.
A0i nuqta A buyumning paraksial
nurlardagi tasviriga tegishli,
Ari nuqta esa otikaviy o’qdan maksimal uzoqda
ketayotgan nurlardan xosil bo’lgan tasviri. Agar
A0i ,A1i ,…….., A
r − 1 , Ari
to’plamdagi ixtiyoriy nuqtada optikaviy o’qqa perpendikulyar holda ekran
joylashtirsak, u holda A buyumning nuqtaviy tasviri o’rninga, kattaligi
jixatdan ko’ndalang sferik aberrasiyani xaraterlovchi xira dog’ ko’rinadi.
Linzaga parallel yo’rug’lik dastasi kelib tushganda ham shunga o’xshash
manzara yuzaga keladi.(2-rasm)
5

2-rasm
Chetki F va ffokuslar orasidagi masofa
δ s '
= f '
− f buylama sferik aberrasiya
yoki odiy holda sferik aberrasiya diyiladi .Linzaning turli zonalari uchun bo’ylama
6

sferik aberrasiya zonlar balandligining funksiyasi bo’ladi. Agar zona balandligi
bo’yicha masofani h harfi bilan belgilasak, u vaqtda sferik aberrasiyani h ning
funksiyasi sifatida yozish mumkin, ya’ni δ s '
= f ( h )
Agar buyo’m chekli uzoqlikda turgan bo’lsa, f' va f
fokus masofalarning
ayirmasini bildiruchi
δ s '
aberrasiya o’rniga tasvir aberrasiyasini olish mumkin,
yani
δsA=ar'−a0' bu yerda ar' va a0' -linzadan tegishli tasvirlargacha bo’lgan
masofa.
δs' aberrasiya kabi δsA aberrasiya ham h ning funksiyasi xisoblanadi:
δsA=φ(h).
δs'= f(h)
va δsA=φ(h) bog’lanishlarni grafik tasvirlash qabul qilingan.3-
rasmda tegishli grafik bog’lanishlar keltirilgan. 1-egri chiziq oddiy yig’uvchi
linzaning sferik aberrasiyasini beradi. 2-egri chiziq musbat va manfiy linzalardan
tashkil topgan sferik aberrasiyaga to’g’rilangan ikki linzali obekit uchun bo’lgan
δs'
ni ifodalaydi.
3-rasm
1- va 2- rasmlardan ko’rinishicha, turli fokuslarda yoki tasvirning nuqtalarida
yig’iluvchi nurlar o’ramga ega bo’lib, buni kaustika deb ataladi.
7

Qabul qilingan belgilarga asosan musbat (yig’uvchi) linzaning sferik aberrasiyasi
manfiy, manfiy (sochuvchi) linza uchun esa musbat buladi. Sferik aberrasiya
buyumning faqat optikaviy o’qda yotuvchi nuqtalri uchungina emas, balki
buymning optikaviy o’qda yotmagan ixtiyoriy boshqa nurlar uchun ham mavjud
bo’ladi.
2. Xromatik aberratsiya .
Xromatik aberratsiya linzani sindirish koeffitsienti nuring to'lqin uzunligiga
bog'liqligi(n
l ≈ 1
l ) tufayli ro‘y beradi Optikaviy sistemaning xromatikaberrasiyasini
yuqotish uchun, sistemani xromatizasiyalashtiriladi, ya’ni turli dispersiyaga ega
bo’lgan turli shishalardan yasalgan turlilinzalarni maxsus tanlash yo’li bilan
sipektirning turli qisimlarga tegishli fokuslar va bosh tekisliklarning usitma –usit
tushirishga erishiladi. Agar sistema monoxromatik bo’lmagan yorug’lik bilan
yoritilgan bo’lsa, u vaqtda aberrasiyaning yangi turi-xromatik aberrasiya vujudga
keladi. Bu aberrasiya yorug’lik dispersiyasi xisobiga paydo bo’ladi. Spektirning
turli qisimlardagi nurlar uchun sindirish kursatkichining birxil bo’lmasligi tufayli
buyum tasviri turli ranglarga ajrab turli fokuslarga ega bo’ladi.
.Xromatik aberratsiyaning namayon bo’lishi tasvirni tashqi ko’rinishda bo’yashda,
shuningdek, oldinroq kuzatilmagan obektning tasvirda rangli tasvirlar paydo
bo’lganda kuzatish mumkun. Xromatik buzilishlar optik muhitning
tarqalishi(optik materallarning sinish indekisi uzatiladigan yorug’lik to’lqinining
uzunligiga bog’liqliligi) tufayli yuzaga keladi. Aynan ulardan optik tizim hosil
bo’ladi ushbu aberratsiyaga xromatik aberratsiya yoki pozitsiyadagi xromatizm
(bazan “bo’ylama xromatizm” deb ataladi) va xromatik aberratsiya yoki
kuchaytiruvchi xromatizim kiradi. Bu yerda l ko'rilayotgan to'lqin uzunligi, l
0 —
o'lchanayotgan o'rtacha to'lqin uzunligi. Oddiy sferik linzaning fokus masofasi
F
l uning sirtlari egrilik radiuslari r va sindirish koeffitsiyenti n
l orqali quyidagicha
ifodalanadi:
8

1
F =( n − 1 ) ( 1
r 1 − 1
r 2 ¿ ¿ )
.
Bu formuladan ko‘rinib turiptiki, har xil ranglarda linzaning fokusi undan har xil
masofada joylashadi, ya’ni yakka linza oq nurni o‘zining optik o‘qi bo‘ylab
spektga yoyadi.
.
4-rasm
4-rasmda: Xromatik aberratsiya qizil nurlar obektividan yoki o’rtacha fokusdan
uzoqroqda, hova ranglar esa obektivga yaqinroqda yig’iladi natijada natijada
o’rtacha fokusda yulduz tasviri ranglarga bo’yalgan kattagina gardishcha
ko’rinishiga ega bo’ladi. Sferik sirtga ega obyektivga tushayotgan yassi to'lqin
fronti undan o'tgach (agar botiq ko'zgu bo'lsa, qaytgach) sferik to’lqin frontiga
aylanishi kerak, biroq bu shart bajarilmaydi. Bunday obyektivdan o'tgan (qaytgan)
to'lqin uning aberratsiyalari tufayli sferik sirtdan chetlashadi va natijada hosil
bo'lgan yulduz tasviri nuqtasimon bo'lmaydi, u biroz kengayadi. Yuqorida biz
teleskop obyektivi chetida yorug'lik diffraksiyasi tufayli yulduz tasviri
ma’lumkattalikdagi gardishcha shaklda bo'ladi va buni bartaraf etib bo'lmaydi
degan edik. Endi esa aberratsiya ham yulduz tasvirini kengaytirishi mumkinligi- ni
ko'rib turibmiz. Aberratsiyalami kamaytirish yo'llari ishlab chi- qilgan. Demak,
9

teleskopni shunday yasash kerakki, unda aberratsiya tufayli kengaygan yulduz
tasviri shu teleskopda yulduzning diffraksion tasviridan katta bo‘lmasin. Tajriba
shuni ko‘rsatadiki, bu shart bajarilishi uchun obyektivdan o'tgan (qaytgan) to‘lqin
frontni sferadan chetlashishi e amaldagi nurlanish to‘lqin uzunligining
to'rtdan (sakkizdan) biridan oshmasligi kerak bo‘ladi. Bu shart Reley sharti deb
ataladi. Bunday shart parabolik ko'zgularda bajariladi (e’tibor bering, televizion
antenna parabolik antennadir).
Aberratsiyalar ikki turga bo'linadi: fizik va geometrik. Fizik aberratsiya fizik
hodisa (muhitning sindirish koeffitsienti har xil rangli nurlar uchun har xilligi)
tufayli ro‘y bersa (mas. xromatik aberratsiya), geometrik aberratsiya har xil optik
sirtlardan har xil burchak ostida tushish, sinish va qaytish tufayli ro'y beradi (mas.
sferik aberratsiya). Ayrim aberratsiyalar faqat optik o'qdan tashqarida kuzatiladi.
Optikaviy sistemaning xromatikaberrasiyasini yuqotish uchun, sistemani
xromatizasiyalashtiriladi, ya’ni turli dispersiyaga ega bo’lgan turli shishalardan
yasalgan turlilinzalarni maxsus tanlash yo’li bilan sipektirning turli qisimlarga
tegishli fokuslar va bosh tekisliklarning usitma –usit tushirishga erishiladi. Agar
sistema monoxromatik bo’lmagan yorug’lik bilan yoritilgan bo’lsa, u vaqtda
aberrasiyaning yangi turi-xromatik aberrasiya vujudga keladi. Bu aberrasiya
yorug’lik dispersiyasi xisobiga paydo bo’ladi. Spektirning turli qisimlardagi nurlar
uchun sindirish kursatkichining birxil bo’lmasligi tufayli buyum tasviri turli
ranglarga ajrab turli fokuslarga ega bo’ladi.
Astigmatizm va tasvirning egirligi: Astigmatizm shunday abeerasion nuqsonki, u
buyumning o’qdan tashqarida yotgan nuqtalarning tasvirini xosil qilishda vujudga
keladi. Nuqtaviy manbadan tarqaluvchi nurlarning to’lqin sirti sferik sirtda iborat
bo’ladi. To’lqin sirti shaklining bir jinsli va izotrop muhitda
o’zgartirmaydi.Birinchidan biz ta’kitlaganimizdek xayotda nuqtaviy manba yo’q,
ikkinchidan nur dastalari linzadan o’tish jarayonida qushimcha hodisalar
ro’yberadi. Natijada ularning to’lqin sirti deformasiyalanadi.Ya’ni stigmatic
shartidan chetlashadi.Linzalarda kuzatuluvchi bunday hodisani astigmatism
10

deyiladi.Astigmatizm mavjud bo’lganda ideal optikaviy sistemalarda bo’lgani kabi
nuqta ko’rinishidagi fokuslar o’rniga fokal chiziqlar olinadi. Berilgan elementar
nurlar dastasi uchun
f '
paraksial fokusdan meridional fokusgacha bo’lgan xm va
sagittal fokusgacha bo’lgan x
s masofalar nurning ω
bilan belgilangan sistemaga
kirish burchagining funksiyasi xisoblanadi,ya’ni
{
xm= φm(ω),
xs=φs(ω).
Astigmatizm o’lchovi birligi uchun astigmatik farq deb ataluvchi
δ= xm− xs
kattalikolinadi.
Tasvirning eng yaxshi “nuqtasi” buyum nuqtasining eng kichik sochilish
doirachasiga ega bo’lib tasvirlangan nuqtasi xisoblanadi. U meridional va sagittal
tasvirlar orasida joylashgan bo’ladi, focus uchun esa meridional va sagittal
fokuslar orasi olinadi. U yassi bo’lmaydi, ya’ni buyumlar tasviri egri sirtda
joylashadi. Tasvir egirligining ulchovi sifatida tasvirning o’rtacha egriligi deb
ataluvchi δ
r = x
m + x
s
2
yarim yig’indi qabul qilingan.

3. Koma Va Distorsiya .
Biz yuqorida, optik o'qqa parallel nurlar hosil qilgan tasvirda kuzatiladigan
aberratsiyalar bilan tanishib chiqdik. Bu tasvir optik o'qda yotadi. Obyektivga,
uning optik o'qiga qiyshiq tushayotgan parallel nurlar hosil qiladigan tasvir optik
o'qdan chetda hosil bo'ladi va bunday tasvirda o'qdan tashqi aberratsiyalar
kuzatiladi. Bular koma, ko'rish maydonining egrilanishi va distorsiyadir .
Koma : Yulduzdan kelayotgan va teleskopning optik o'qiga θ
burchak ostida
tushayotgan parallel nurlari dastasi hosil qilgan yulduz tasviri buaberratsiya tufayli
o'qqa nisbatan radial yo'nalishda.cho'ziladi yoki tasvirda radial yo‘nalishda
“o'simta” paydo bo'ladi. Tasvirning cho'zilish miqdori tushish burchagiga
θ va
obyektiv zonalari radiusi kvadratiga proporsional bo'ladi. Obyektivning chetki
zonalaridan o'tgan nurlar uning markazidan o'tgan (paraksial) nurlarga nisbatan
11

radial yo'nalishda cho'zilgan tasvirlar hosil qiladi. Koma obyektivning yorug'lik
kuchi (A) kvadratiga proporsional va yorug'lik kuchi kam obyektivlarda u tasvirni
ko'p buzmaydi tasvir.
Refraktorlarda bir-biridan ma’lum masofaga uzoqlashtirilgan ikki linzali tizmlar
yordamida xromatik, sferik aberratsiyalar va koma bartaraf etiladi va bunday
obyektiv aplanat deb ataladi.
Aberrasiyaning bu turi buyumning optikaviy o’qdan tashqarida yotgan nuqtalari
uchun keng nurlar dastasi yordamida tasvir . xosil qilishda vujudga keladi.(5-rasm)
5-rasm
Linzaning bosh optik o’qida joylashgan har qanday manba tasvirida dumli yorug’
dog’ xosil bo’ladi. Bunday turdagi linzaning kamchilligi koma deyiladi.
Tasvir optikaviy o’qdan uzoqlik orta borishi bilan radiuslari orta boradigan
doiralarning uzluksiz to’plamidan iborat bo’ladi.(6-rasm)
12

6-rasm
Rasmda Af' nuqta optikaviy o’qqa yaqindagi chiqish qorachizig’idan o’tayotgan
yorug’lik dastasiga tegishli.O’lchov kattalashib borayotgan doiralar optikaviy
o’qdanborgan sari uzoqlashayotgan chiqish qorachizig’idan o’tayotgan dastalar
xisobiga xosil bo’layotgan tasvirlarga mos keladi. Umuman olganda
A' nuqtaning
o’rniga
∝ =60 0 ochilish burchagiga ega bo’lgan kons ko’rinishidagi tasvir xosil
bo’ladi va uning ko’rinishi kometa dumini eslatadi, shundan koma deb atalish kelib
chiqqan.
Distorsiya: Aberrasiyaning bu turi shu bilan xarakterlanadiki, bunda buyum
tasvirining kattalashishi kurish maydoni bo’yicha bir xil bo’lmaydi. Tasvir yassi va
tasvir tekisligidagi chiziqlar keskin bo’lishi mumkin, lekin kattalashishning bir xil
bo’lmasligi tufayli chiziqlarning egrilanishga olib keladi.Ya’ni har qanday linza
radiusi bo’ylab xar xil kattalashtirish xususiyatiga ega, linza markazi kattalashtirish
teng emas. Shu sababdan buym tasvirning shakli bo’chka yoki yostiq ko’rinishda
bo’ladi.Linzaning bunday kamchiligi distorsiya deyiladi. Distorsiyani kamaytirish
uchun optic sistemalarda linzalar turkumidan foydalaniladi.(7-rasm)
13

7-rasm
Bu optik sirt nuqsoni yulduz tasviri markazini buzmaydi, biroq tasvir chetida to'rtta
uch hosil qiladi. Distorsiya bartaraf etilgan katta (5x5°) astrograflar ixtiro etilgan.
Masalan, O'zFA Astronomiya institutining Kitob (Qashqadaryo) filialiga
or'natilgan astrograf to'rtta linzadan iborat obyektivga ega va unda distorsiya yo’q
darajada kam.
O'qdan chetda kuzatiladigan aberratsiyalar teleskopning yuqori sifatli tasvir hosil
bo'ladigan maydonini, ko'rish maydonini, kichraytiradi. Masalan, 5 m li Polomar
(AQSH) teleskopining (yorug'lik kuchi 1:3.3) qoniqarli ko'rish maydoni diametri
12 mm. Teleskop parabolik ko'zgusining fokus masofasi 17 m va uning 12 mm U
ko'rish maydoni diametriga 2,5 yoy minuti to'g'ri keladi. Bu teleskopda Oy gardishi
(burchakiy diametri 31 yoy minuti) chetlari koma tufayli noaniq ko'rinadi. Bir xil
shishadan yasalgan, biri musbat, ikkinchisi manfiy ikkita linzadan iborat Ross
afokal sistemasi Polomar teleskopining ko'rish maydoni diametrini 15 sm gacha
kattalashtiradi. Linzalar teleskopning fokusi yaqiniga o'rnatiladi va endi, Oy
gardishi, uning markazidan chetigacha aniq ko'rinadi.
Hoziigi paytda astrofizik tekshirishlarda keng qo'llaniladigan Richi-Kretyen
teleskopi ikkitagiperbolik ko'zgudan iborat. Giperbolik ko‘zguda manfiy (o'qdan
chetdagi nurlar o‘qdagi nurlardan uzoqroqda yig'iladi) sferik aberratsiya kuzatiladi.
Bosh ko'zguning bunday sferik aberratsiyasi va kompasini maxsus hisoblab
yasalgan ikkinchi giperbolik ko‘zgu tuzatadi. Richi-Kreten teleskopining
astigmatizmi va maydonning egriligi, uning fokal tekisligi oldiga qo'yiladigan
asferik shisha plastinka yordamida bartaraf etiladi.
14

Ko‘rish maydonining egriligi . Obyektivning meredional va sagittal
fokuslari o'rtasidagi nuqtada tasvir eng aniq bo'ladi. Biroq bu nuqta optik o'qdan
chetlashgan sari undagi tasvir fokal tekislikdan chetlasha boradi. Bu ko'rish
maydonining egriligini ko'rsatadi. Ko'rish maydonining egrilanishi θ 2
proporsional.
Ko'rish maydoni ikkinchi darajali egri sirtdan (sfera, paraboloid) iborat. Bunday
holda, yaxshi tasvir olish uchun fotoplenkani shu sirt bo'ylab joylashtirish (egish)
kerak. Teleskop obyektivi ustolari fokal tekislikni yassi (tekis) sirt darajasiga
yetkazishga harakat qiladilar.
Aberrasiyalarning xosil bo’lish sabablari
Sferik aberrasiya - optik sistemalarda paraksial bo’lmagan abaksial nurlardan
foydalanish tufayli vujudga keladi.
Xromatik aberrasiya - optik sistemalarda monoxromatik bo’lmagan nurlardan
foydalanish tufayli vujudga keladi.
Distorsiya - optik yistema yordamida xosil qilingan tasvir linzadan o’tgan nurlar
sinishi va bitta no’qtada yig’ilmasligi xisobiga, geometric o’xshashliklarni
buzilishi tufayli vujudga keladi.
Koma - optik sistemalarda manbadan qiya nurlar tushganda kuzatiladigan
nosimmetrik tasvir.
15

Xulosa:
Demak yuqorida ko’rib o’tganlarimizdan xulosa qilib shuni aytish
mumkunki aberratsiya tufayli tasvirda yuzaga keladigan nuqsonlarni
kamaytirish uchun. kostruksiyalash va optikaviy asboblar yasash bilan
shug’illanuvchi amaliy optikaning vazifasi aberrasiyalarni maksimal
kamaytirish imkoniga erishishdir.Agar shunga erishilgan bo’lsa, u vaqtda
ideal optikaviy sistemalar uchun yaratilgan nazariy qoidalarni optikaviy
sistemalardan paraksial bo’lmagan nurlar dastasi o’tgan xol uchun ham
qo’llash mumkin bo’ladi. L in z a l ar n ing a be r r a s i y a s i t ur l i u s u l lar b i l a n
k a ma y t i r i li s h i m u m k i n , m a sa l a n l in z a n i n g o l d i n g i v a o rq a s i r t la r i n ing e gr ili k
r a d i u s la r i n i m u n o s ib t a n l a s h o r qa l i .

16

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati .
1. Qo’yliyev B.T.Optika.T.: “Fan va texnologiya”.-2014y 272b.
2. Qo’yliyev B.T. va boshqalar Optika elektron o’quv qo’llanma.T.: “Fan va
texnologiya” 2015y 21b.
3. Ландсберг Г.С. Оптика. Т. :« Ўқитувчи » . 943 b .
4. В.И.Ивернова таҳрири остида Физикадан практикум Электр ва оптика
Т. :« Ўқитувчи » .1979й 822б
5. Джанколи Д. Умумий физика курси. М. :« Мир » . Том II - 1989 й 653с
Internet saytlar
www.optica4all.ru
www.ziyonet.uz
www.frast.uz
17

MUNDARIJA

Kirish

1. Sferik aberratsiya

2. Xromatik aberratsiya

3. Koma va Distorsiya

Xulosa

Adabiyotlar

Купить