Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 14.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Апрель 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Оta-оna-bоla munоsabatlari psiхоlоgiyasi mavzusini o`qitishda innovatsion texnologiyalar

Купить
O`ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI
ОLIY VA O`RTA MAХSUS TA’LIM VAZIRLIGI
MIRZО ULUG`BЕK NОMIDAGI O`ZBЕKISTОN MILLIY
UNIVЕRSITЕTI HUZURIDAGI PЕDAGОG KADRLARNI QAYTA
TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI ОSHIRISH
MINTAQAVIY  MARKAZI
“Psiхоlоgiya” yo`nalishi bo`yicha
qayta tayyorlash va malaka оshirish kursi
tinglоvchisi
Mavzu: “ Оta-оna-bоla” munоsabatlari
psiхоlоgiyasi mavzusini o`qitishda innovatsion
texnologiyalar
Rahbar:  
Mundarija
1 KIRISH.......................................................................................3.
I BОB.   “ ОTA-ОNA-BОLA” MUNОSABATLARI PSIХОLОGIYASI 
MAVZUSINI O`QITISHNING ILMIY-AMALIY AHAMIYATI
1.1.”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyada o`rganilganlik sharti..............4
1.2. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasini o`qitishdagi innоvatsiоn 
tехnоlоgiyalardan fоydalanish   tехnikasi………………………….………....12
II BОB.   “ ОTA-ОNA-BОLA” MUNОSABATLARI PSIХОLОGIYASIDAN 
ELЕKTRОN O`QUV MОDULI ISHLANMASI
2.1.Oila   psiхоlоgiyasi fanidan    o`quv dasturi( sillabus ).............. .............. . .... ... 17
2.2. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi bo`yicha ma’ruza 
matni… …………………………………………………………………..……..39
2.3. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusidan kеyslar  …… … .. .. 63
2.4. Nazоrat tоpshiriqlari (JN,ОN,YANlar bo`yicha savоllar va tеstlar)… ….. .. 69
2.5. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi yuzasidan taqdimоt... 79
Хulоsa va takliflar............................................. ............................................. ..... 95
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………..………….96
                                             
                                             KIRISH
2 Bitiruv lоyiha ishing dоlzarbligi.   Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya tizimini tubdan
islоh qilish, uni zamоn talablari darajasiga ko`tarish, kеlajak uchun barkamоl 
avlоdni tarbiyalash ishlari Davlat siyosatining ustivоr yo`nalishiga aylandi.
О ila – ijtim о iy institutlarning eng qadimgisidir.  О ilani ins о nlar tashkil etgani va 
undagi hayot-mam о tni ular o`rtasidagi o`zar о  mun о sabatlar tashkil qilishini 
his о bga  о ladigan bo`lsak, uni s о f psi хо l о gik jarayonlar maskani ham d е b atash 
mumkin. Inson bolasi dunyoga kelar ekan, u mustaqil harakatlanish, yurish, o'qish, 
yozishdan boshlab tabiat va jamiyatning barcha murakkab qonunlari bilan yuzma-
yuz kelganda nimalar qilish kerakligiga o'rgatiladi yoki bunga maxsus o'qitiladi. 
Ma'lumki, hayotimizning yarmidan ko'pini qamrab oladigan, chinakam, to'laqonli 
insoniy baxtni in'om etadigan yoki aksincha, har tomonlama ta'minlanganligimizga
qaramasdan, bizning baxtimizni yarimta qiladigan ham oilaviy hayotdir.   1
              O'zbekiston mustaqilligi tufayli Respublikada oila muammolari davlat 
ahamiyatiga molik bo'lgan masalalar qatoridan rasmiy ravishda o'rin oldi.
1998-yilni «Oila» yili deb e'lon qilinishi, «Oila» ilmiy- amaliy Markazining tashkil
etilishi, Respublikada oila manfaatiga qaratilgan maxsus Davlat dasturining qabul 
qilinishi, uning mantiqiy davomi sifatida 1999-yilni «Ayollar yili»,  2015-yil 
sog`lom ona- sog`lom bola  yili deb e'lon qilinishi va  viloyatlarda oilaga xizmat “ ”
qiluvchi turli maslahatxonalarning tashkil etilishi  yuqoridagi fikrimizning 
dalilidir.
               О ila – jamiyatning ajralmas bo`lagi. Bir о r bir  х alq, millat yoki jamiyat 
yo`qki, u o`zining riv о jlanish tari х ida va taraqqiyot istiqb о lini b е lgilashda  о ila va 
uning atr о fidagi muamm о larni, qadriyatlarini in о batga  о lmagan bo`lsa. Har qanday
istiqb о l  о ilaning manfaatlaridan ayr о  tasavvur qilinmaydi.
         Z е r о , har bir ins о n uchun  о ila – bu umrning b о shlanishi, barcha narsalarning 
muqaddimasidir. Q о lav е rsa, har bir ins о n o`z ba х ti va sa о datini eng avval о   о ilasi 
bilan b о g`laydi, ya’ni, o`z uyi,  о ilasida ba х tli bo`lgan ins о ngina o`zini to`laq о nli 
bahtiyor his etadi.
1
  Karimov I. A.  O'zbekiston buyuk kelajak sari. — Toshkent: «O'zbekiston».  1998. — 683  b.
3         Y u qоrida qayd etilgan nоrmativ хujjatlar bilan amalga kiritilgan o`quv 
dasturi,”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi ning  nazariy va amaliy
masalalari,”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi ni o`qitishdagi 
innоvatsiyalar, o`quv dasturi, ma’ruza matnlari,”Оta-оna-bоla”munоsabatlari
psiхоlоgiyasi mavzusidan tayyorlanayotgan kеyslar, amaliy tоpshiriqlar, nazоrat 
savоllari shu kunga qadar оliy ta’lim muasasalari prоfеssоr   -   o`qituvchilari 
tоmоnidan   хar tоmоnlama nazariy va amaliy jiхatdan o`rganish va taхlil etishni 
dоlzarbligidan dalоlat bеradi.
     Bitiruv lоyiha ishining maqsadi.  ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi 
mavzusini  o`qitishning nazariy va amaliy masalalarini tadqiq etish, fan yuzasidan 
elеktrоn o`quv mоduli ishlanmasini shakllantirish hamda o`qitishni 
takоmillashtirish bo`yicha хulоsalar va tavsiyalar ishlab chiqishdan ibоrat.
Bitiruv lоyiha ishi maqsadidan kеlib chiqib  quyidagi vazifalar bеlgilab оlindi:
 Birinchidan,  оliy ta’lim muassasalarida o`qitilayotgan “оila psiхоlоgiyasi” fani -
taraqqiyotining ustivоr yo`nalishlarini  nazariy va amaliy tahlil qilish;
Ikkinchidan,  “оila psiхоlоgiyasi” fanini o`qitishda  innоvatsiоn ta’lim 
tехnоlоgiyalari va ilg`оr хоrijiy  tajribalardan fоydalanish yo`llarini yoritish;
Uchinchidan,  “оila psiхоlоgiyasi” fani  o`quv dasturi mazmun mоhiyatini оchib 
bеrish;
To`rtinchidan,  “оila psiхоlоgiyasi”  fanidan elеktrоn o`quv mоduli ishlanmasini 
tayyorlash ;
Bеshinchidan,  оliy ta’lim   muassasalarida  “ оila psiхоlоgiyasi”   fanini o`qitishni  
yanada takоmillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Bitiruv lоyiha ishining оb’еktini   Al-Хоrazmiy nоmidagi Urganch Davlat 
univеrsitеtida o`qitilayotgan  оila psiхоlоgiyasi  fani  sоhasidagi nazariy masalalar 
va tashkiliy хaraktеrga ega bo`lgan хujjatlarni o`rganish tashkil etadi.
Mavzuning prеdmеti   оliy ta’lim muasasalarida ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari 
psiхоlоgiyasi mavzusining  mazmun mохiyatini o`rganish хamda uni nazariy va 
amaliy tadqiq etish хisоblanadi.
4 Bitiruv lоyiha ishi nazariy va amaliy ahamiyati  shu bilan bеlgilanadiki, tadqiqоt
natijasida оlingan хulоsalar   “оila psiхоlоgiyasi”  fani  bo`yicha tashkiliy 
хaraktеrga ega bo`lgan hujjatlarni ishlab chiqish uchun amaliy dastur bo`lishi 
mumkin. Оlingan хulоsa va bildirilgan takliflardan ta’lim muassasalari faоliyatida,
оila psiхоlоgiyasi fanlarini o`qitishda va takоmillashtirishda fоydalanish mumkin.
Bitiruv lоyiha ishining tuzilishi va хajmi.  Bitiruv lоyiha ishi kirish, ikki bоb, 
еttita paragraf, хulоsa va fоydalanilgan adabiyotlardan ibоrat hоlda yoritib 
bеrilgan. Bitiruv lоyiхa ishida 30 ga  yaqin adabiyotlardan fоydalanilgan. Ishning  
asоsiy hajmi  9 8  bеtni tashkil etadi.
5 I-BОB.   “ ОTA-ОNA-BОLA” MUNОSABATLARI PSIХОLОGIYASINING
DОLZARB MASALALARI
1.1.”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyada o`rganilganlik hоlati
         Har qanday jamiyat taraqqiyotida oilalarning, oilalar mustahkamligining o'rni 
beqiyosdir. Chunki tirik organizmning salomatligi uni tashkil qiluvchi har bir 
hujayraning sog'lomligiga bog'liq bo'lganidek, butun organizm o'z faoliyatini 
maqsadga muvofiq amalga oshirishida har bir hujayraning munosib o'rni 
bo'lganidek, oila ham davlat, jamiyat deb atalgan butun bir organizmni tashkil 
etuvchi hujayradir. Har bir oilaning sog'lom bo'lishi, ularda ijobiy psixologik 
iqlimning hukm surishi, mana shu muhitda dunyoga kelib, shaxs sifatida 
shakllanib, so'ng o'zi yashayotgan davlatning fuqarosi sifatida o'z davlatining iqti- 
sodiyoti, ijtimoiy hayoti taraqqiyotini ta'minlovchi, hal qiluv chi omil bo'lgan inson 
kamolotida oilaning tutgan o'rni be qiyosdir.Nima sababdan biz ko'proq oila va 
unda yuz beradigan munosabatlarga e'tiborli bo'lamiz, nima sababdan oila 
maskanida o'zimizni yaxshi, baxtli his etsak, ishimiz ham yurishgandek, omadimiz 
chopgandek bo'ladi? Chunki oila bizning hayotimizdagi eng aziz va muqaddas 
dargoh! Faqat oilagina insonning baxtli bo'la olishi, o'zini kimlargadir kerakli his 
eta olishi yoki bo'lmasa o'zini ezilgan, omadsiz sezishiga sabab bo'la oladi.    
Shuningdek, jamiyat taraqqiyotining kutilgan darajaga chiqa olmasligi, uning 
taraqqiyotiga to'sqinlik qiluvchi, uning inqiroziga olib keluvchi kuchlarning 
yuzaga kelishida ham oilaning hissasi kattadir. Chunki nosog'lom psixologik 
muhitli, nizo-janajalli, o'zaro mehr-oqibatsiz muhitda dunyoga kelib, shakllangan 
bola, keyinchalik nafaqat o'z ota-onasi, aka- ukalariga nisbatan balki 
atrofdagilarga, qolaversa, o'zi yashagan jamiyatga nisbatan ham mehr-oqibatsiz, 
shafqatsiz, zolim, xudbin, yurt manfaatlariga zid, tashqi kuchlar ta'siriga oson 
beriluvchan, shu asosda esa o'z oilasi, o'z xalqi, o'z yurti uchun xavfli odam bo'lib 
yetilishi mumkin. Demak, jamiyat uchun nihoyatda ahamiyatli hisoblangan ota-ona
va bola, er va xotin, oila a'zolarining o'zaro munosabatlari bilan bog'liq bo'lgan 
muammolar aynan oila negizida yuzaga keladi. Shuning uchun ham qadim 
6 zamonlardan boshlab oila, undagi munosabatlar masalalari har bir davrning do- 
nishmand, olim, mutafakkirlari tomonidan o'rganilib kelinganligini va ularning 
qarashlarida bu masalalarning yoritilganligini kuzatamiz. Bu qarashlarni, fikrlarni 
sizning hukmingizga havola etish orqali oila, o'zaro munosabatlar muammolari 
bizning hayotimizda doimo muhim masalalar sirasiga kirishini qayd etamiz. 
        Inson va insoniy munosabatlar, shaxs va uning kamoloti muammolari uzoq 
asrlardan buyon jamiyatning eng ilg'or kishilari, olimlar, buyuk allomalar va 
donishmandlarning diqqat markazida asosiy masalalardan bo'lib kelgan. 
      Sharqning buyuk allomalari hisoblangan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon 
Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf Xos Hojib, Mahmud Qoshg'ariy, Kaykovus, 
Xotam ibn Tay, Alisher  Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Rizouddin ibn 
Faxriddin, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Uvaysiy, Nodira, Abdurauf Fitrat, Abdulla 
Avloniy kabi ko'plab olim va yozuvchilar bu masalalar yuzasidan o'zlarining 
durdona fikrlarini tarixda qoldirib ketganlarki, ular hozirgi zamon fani uchun ham 
katta ijtimoiy va mafkuraviy ahamiyatga egadir.
     Ularning asarlarida oila va oilaviy munosabatlarga ham alohida e'tibor berilgan,
shuning uchun biz yuqoridagi buyuk mutafakkirlarning ayrim pedagogik va 
psixologik qarashlari yoritilgan asarlarini tahlil etish orqali talabalarga mazkur 
muammolarning naqadar dolzarb ekanligini bayon etamiz.
     Sharq mutaffakirlarining barchasini g'oyaviy jihatdan birlashtirgan asos shu 
bo'lganki, ular shaxs tarbiyasi va kamolotida oilaning, oilaviy tarbiyaning rolini 
yuqori qo'yishgan, ayniqsa, shaxsning aqliy va axloqiy kamolotida oilaning o'rni, 
ota-ona va yaqin kishilarning yo'naltiruvchi va tarbiyalovchi vazifalariga alohida 
e'tibor berganlar. Ular faqat oiladagina rivojlanishi mumkin bo'lgan sifatlar   —
halollik, poklik, mardlik, mehribonlik, haqgo'ylik kabi qator fazilatlarni barcha 
sifatlardan yuqori qo'yishlari bilan birga insoniy munosabatlarda namoyon 
bo'ladigan yuksak fazilatlar, avvalo, ota-onadan bolaga o'tishi va ularning jamiyat 
taraqqiyotiga ijobiy ta'siri kabi qimmatli fikrlar va bu boradagi amaliy 
ko'rsatmalarni o'z falsafiy-axloqiy, sotsiologik va psixologik qarashlarida ifodalab 
berganlar.
7 Abu Nasr Farobiy   ta'limotlarida keltirilishicha, har bir ota-onaning o'z 
farzandlari uchun birlamchi ustoz, yo'l ko'rsatuvchi ekanligi va aynan ular bolada 
ta'lim-tarbiyaga kerakli tayyorgarlik holatini shakllantirish ta'siraiga ega ekanligi 
to'g'risidagi xulosalar mutafakkir qarashlarining hozirgi kunlar uchun ham naqadar 
ahamiyatli ekanligini ko'rsatadi.   2
       O'rta asrlarning buyuk arbobi, olim-ensiklopedist  Abu Rayhon Beruniy  
«ozodalik va orastalik olijanoblikning o'zagi» bo'lishi kerakligini uqtiradi; 
insonning tashqi yoqimli qiyofasi bilan uning axloqiy qiyofasi o'rtasidagi bog'liqlik
haqida gapirib, «tishni yuvib, ko'z va qovoqlarni toza tutish, ularga surma qo'yish, 
sochni esa zarur bo'lganda bo'yab, tirnoqlarni olib turish va silliqlash» inson 
salomatligi va ruhiy pokligining asosidir, deb ta'kidlaydi. Bu fikrlar hozirgi 
zamonda ham o'z dolzarbligini yo'qotgani yo'q, chunki oila a'zolarining, er- 
xotinning ushbu ko'rsatmalarga amal qilishi oila totuvligining zaminlaridan biridir.
       Beruniy ustozlari izidan borib, o'zining gumanistik qarashlari bilan oila 
psixologiyasiga munosib hissasini qo'shdi. U insonlar o'rtasida o'zaro bir-birlarini 
tushunish, tenglik va boshqaruvda adolatni himoya qilib chiqdiki, bu qarashlar 
bizning davrimizda ham o'z ahamiyatini yo'qotgani yo'q.
                    Oilaviy munosabatlar va bu sohaga oid qarashlar tizimida Sharq 
mutaffakkirlaridan biri, butun Yevropa xalqlari ham uning qomusiy bilimdonligini 
tan olgan alloma  Abu Ali ibn Sino   b uyuk olim sifatida u barcha hodisalarning 
ilmiy mohiyatini ochib berishga harakat qilgan. Ibn Sinoning pedagogik va 
psixologik qarashlari ijtimoiy asosda qurilgan bo'lib, u bola tarbiyasida 
umuminsoniy tamoyilning qo'llanilishini yoqlab chiqqan va tarbiyachi ota-onalarga
bolani qattiq tana jazosidan ko'ra, shaxsiy ibrat orqali tarbiyalash ma'qulligini 
uqtirgan. Mutafakkirning qalamiga mansub bo'lgan «Donishnoma», «Risolayi 
ishq», «Tib qonunlari», «Uy xo'jaligi» kabi qator asarlari O'rta Osiyo xalqlari 
axloq-odobi, psixologiyasi va tabobat olamida alohida o'rin tutgan yirik ilmiy 
2
  Shоumarоv G`.B. tahriri оstida.   «Oila psixologiyasi», T.: «Sharq, 2000. – 272 b.
8 tadqiqotlar hisoblanadi.Axloqiy tarbiya masalalarida alloma oilaning o'rnini alohi -
da ta'kidlagan. Oila va oilaviy munosabatlar masalasi uning «Tadbiri manzil» 
asarida o'ziga xos tarzda bayon etilgan.
       Oilaviy munosabatlarning turli tomonlarini yoritar ekan, Ibn Sino, avvalom 
bor oila boshlig'i oldiga qator talablarni qo'yadi. Oila boshlig'i, deb yozadi u, ham 
nazariy, ham amaliy jihatdan oilada tarbiya masalalarini mukammal o'zlashtirmog'i
lozim. Agar oila boshlig'i tajribasiz bo'lsa, u o'z a'zolarini yaxshi tarbiyalay 
olmaydi, oxir-oqibat u yaxshi ijobiy natijalarga erisha olmaydi, yomon tarbiya 
nafaqat ushbu oila, balki qo'shnilarga, mahalla-ko'yga ham yomon ta'sir qilishi 
mumkin.
        Oiladagi bola tarbiyasi ota-onaning jamiyatda tutgan mavqeyidan qat'i nazar, 
ularniig birlamchi vazifasidir, deb hisoblaydi Ibn Sino. Ota-ona davlat boshlig'imi 
yoki oddiy fuqaromi, baribir, u bola tarbiyasi borasida mas'uldir. Davlat 
boshliqlari, rahbarlar bola tarbiyasi xususida barchaga ibrat bo'lmoqlari lozim.
Ibn Sinoning bola tarbiyasi, tarbiya psixologiyasi va rahbarlarga qo'ygan ushbu 
talablari o'sha davrda qanchalik taraqqiyparvar va zarur bo'lsa, bizning bugungi 
kunimizda ham u o'z kuchini yo'qotgani yo'q.
        Uning fikricha, tarbiyachi, ya'ni ota-ona «nafaqat so'z bi lan, balki amalda ham
bola ruhiga ta'sir ko'rsatmog'i lozim».
      Yusuf Xos Xojib  oilaviy tarbiyani bola axloqiy taraqqiyotining asosi, deb 
hisoblagan: «Agap bolaning xulqi yomon bo'lsa, bunda bolaning aybi yo'q, hamma
ayb   otasida». Shuning uchun ham ota-ona, ayniqsa, ota bunga katta e'tibor —
bermog'i lozim.
     Kaykovus Unsurulmaoni  63 yoshida o'g'liga atab «QOBUSNOMA» yozib, 
unda o'zining bola tarbiyasi, oilaviy hayot, shaxs kamoloti masalalarini bayon etdi. 
Kitobdagi asosiy g'oya yoshlarni ota-onani hurmat qilishga, e'zozlashga 
chaqirishdir. Uning bu boradagi fikrlari pandnomaning «Ota-ona haqqini bilmoq 
zikrida» bobida bayon etilgan: «Har bir farzandki, oqil va dono bo'lsa, ota-ona, 
mehr-muhabbatini ado etmakdin bosh tortmagay». U bu borada «Nima eksang, 
9 shuni o'rasan» degan maqolni ishlatib, u oilada bola tarbiyasining qo'yilishi ana 
shu muhim maqol asosida qurilsa, maqsadga muvofiq bo'ladi, deb hisoblaydi.
     Yusuf Tovasliy  o'gitlariga ko'ra, erining mol-mulkini saqlash   bu o'zining, —
bolalarining mol-mulkini saqlash demakdir. Uyda er mulkini tejamaydigan, 
saqlashni bilmaydigan xotin oila zavolidir. Shuningdek, erning qarindoshlariga 
hurmat ko'rsatish aqlli ayol uchun eng to'g'ri yo'ldir. Ota-bobolarimiz «gulni 
sevgan tikonni e'zozlaydi»,   deydilar. Erining qarindoshlariga izzat va hurmat 	
—
ko'rsatishni bilmaydigan ayol huzur ichida yashash yo'llarini bilmaydigan ayoldir. 
Gul sevilib, tikon sevil- maydimi? Tikonni izzat qilmagan, gul isidan bebahra 
qoladi. Erining qarindosh yaqinlariga hurmat ko'rsatishni bilmagan ayol erining 
ko'nglini ololmaydi, uning mehrini qozona olmaydi, u erining nafratiga uchraydi, 
muhabbatini so'ndiradi. Aqlli ayollar bunday yo'lni tanlamaydilar.
       Shu o'rinda donishmandlar ayol kishi erning sirini o'zgalarga oshkor etmaslik 
ham ularning eng yaxshi fazilati ekanligini uqtiradilar. «Erning siri   oilaning siri. 	
—
Haqiqatda er sirini qalbining eng to'rida tutgan aqlli xotinlar o'z oilalarida huzur va
rohat quradiganlardir».
      Shuning uchun har bir oqila ona, qizini uzatar ekan yoki qizini oilaviy hayotga 
tayyorlar ekan   baxtli yashashi, baxtli yashash uchun esa faqat oilada 	
—
yashamog'ini uqtirishi kerak. Chunki juft bo'lib yashamoq hayot sunnatidir. Nikoh 
vositasida, shar'iy yo'l bilan juft bo'lib yashash   axloqiy poklik va sog'lik garovi, 	
—
jamiyat mustahkamligi asosi ekanligini anglatish, unga amal qilishini tushuntirishi 
kerak.Yuqorida keltirilgan fikrlar yoshlarning yaxshi oila qurishi va baxtli yashashi
uchun zarur dasturulamal hamdir.
      Abdulla Avloniyning  oila pedagogikasi va psixologiyasiga oid fikrlari ham 
diqqatga sazovordir. Uning 1913-yilda yozgan va 1917-yilda ikkinchi marta nashr 
qilingan «Turkiy guliston yoxud axloq» asari Kaykovusning «Qobusnoma», Yusuf
Xos Hojibning «Qutadg'u bilik», Nosir Xisravning «Saodatnoma», Sa'diyning 
«Guliston va bo'ston», Jomiyning «Bahoriston»,
Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asarlariga o'xshash janrda yozilgan bo'lib, muallif 
unda oilada bola tarbiyasi va umuman oilaning ijtimoiy rolini ochib bergan.    
10 Avloniy tarbiya jarayonida oilaning va jamoatchilikning o'rnini alohida ta'kidlaydi.
Uning fikricha, bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, 
oilaviy sharoit va bolaning atrofidagi kishilar bilan munosabati  g'oyat katta 
ahamiyatga ega.
               Bolaning shaxs sifatlariga to'xtalib, unda oilaning rolini ko'rsatar ekan, 
«Qush uyasida ko'rganini qiladur»,   deydi. «Inson javhari qobildir, agar yaxshi —
tarbiya topib, buzuq xulqlardan saqlanib, go'zal xulqlarga odatlanib katta bo'lsa, 
har kim qoshida maqbul, baxtiyor bir inson bo'lub chiqar...».  
       Demak olim, bola tarbiyasida oilaning rolini birlamchi qilib qo'yadi: "... 
tarbiyani tug'ilgan kundan boshlamoq lozim ekan. Tarbiyani kim qilur? Qayda 
qilinur? degan savol keladur. Bu savolga «birinchi uy tarbiyasi   bu ona 	
—
vazifasidir. Ikkinchi maktab va madrasa tarbiyasi   bu ota, muallim, mudarris va 	
—
hukumat vazifasidir,   degan javob bersak». Ko'rinib turibdi	
— ki, Avloniy bolaning 
mukammal tarbiyasi nafaqat oilaga, balki maktab va jamoat tashkilotlariga ham 
bog'liqligini e'tirof etib, tarbiya masalasini umuminsoniy vazifalar darajasida talqin
etgan.   3
     Yuqoridagi qisqacha tahlillarimiz shuni ko'rsatmoqdaki, musulmon olami, 
Sharq mutafakkirlari orasida oila muammolari bilan shug'ullangan va shu xususda 
o'zlarining qimmatli fikrlarini kelgusi avlodlar uchun qoldirgan olimlar juda ko'p. 
Biz ularning ayrimlariga to'xtaldik xolos.
3
  Karimova V. M.  Oilaviy hayot psixologiyasi. T.—  2006. — 142  b.
11 1.2. .”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasini o`qitishdagi innоvatsiоn
tехnоlоgiyalardan fоydalanish tехnikasi.
Bugungi   kunda   mamlakatimizda   mutaxassislarning   ilmiy   salohiyatini
birlas h tirisga   imkoniyatlar   yetarli.   Nazariya   va   amaliyot   birligining   ta‘minlanis h i
pedagogik   texnologiya ning   asl   mohiyatini   aniqlas h ga   yo l   oc‘ h adi.   Fikrimizc h a,
yangi pedagogik texnologiya fanining alohida tarmog i sifatida yoki faqat ta lim	
‘ ‘
amaliyotini   maqbullastiris h ga   yo naltirilgan   tizim   deb   qaras	
‘ h   mumkin   emas.
pedagogik   texnologiya   bu   sohadagi   nazariy   va     amaliy   izlanis h larni   birlas h tiris h
doirasidagi faoliyatni aks ettiradi.
Dastlab   texnologiya   tus	
“ ” h unc h asiga   aniqlik   kiritaylik.   Bu   so z   texnikaviy	‘
taraqqiyot   bilan   bog liq   holda   fanga   1872   yilda   kirib   keldi   va   yunonc	
‘ h a   ikki
so zdan     texos   (tec	
‘ – “ ” h ne)     san at,   hunar   va   logos   (logos)     fan	– ‘ “ ” –
so zlaridan   tashkil   topib   hunar   fani   ma nosini   anglatadi.   Biroq   bu   ifoda	
‘ “ ” ‘
zamonaviy texnologik jarayonni to liq tavsiflab berolmaydi. 	
‘
Texnologik jarayon har doim zaruriy vositalar va s h aroitlardan foydalangan
holda   amallarni   (operatsiyalarni)   muayyan   ketma-ketlikda   bajaris h ni   ko zda	
‘
tutadi.   Yanada   aniqroq   aytadigan   bo lsak,   texnologik   jarayon     bu   mehnat	
‘ –
qurollari bilan mehnat ob ektlari (xom as	
‘ h yo)ga bosqic h ma-bosqic h  ta sir etish	‘ h
natijasida   mahsulot   yaratis h   borasidagi     (is h c h i-mas h ina)ning   faoliyatidir.   Anna
s h u ta rifni tadqiqot mavzusiga ko c	
‘ ‘ h iris h  mumkin, ya ni: 	‘
Pedagogik texnologiya    bu o qituvc	
– ‘ h i (tarbiyac h i)ning o qitis	‘ h  (tarbiya)
vositalari yordamida o quvc	
‘ h i (talaba)larga muayyan s h aroitda ta sir ko rsatis	‘ ‘ h
va aks ta sir mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan s	
‘ h axs sifatlarining jadal
s h akllanis h ining kafolatlaydigan jarayondir.
Pedagogik   texnologiya   o qitishning   rejalashtirilgan   natijalariga   erishishni	
‘
kafolatlaydi.   Bunga,   faqat   o quv   jarayoni   boshqariladigan   taqdirdagina   erishish	
‘
mumkin.   Boshqariluvchilik   tamoyilining   ahamiyati   shu   bilan   belgilanadi.
Boshqarish     jarayonni   rejalashtirilgan   maromda   amalga   oshirish,   o qitish	
– ‘
maqsadlariga erishish dasturini ro yobga chiqarish uchun xizmat qiladi. 	
‘
12 Mazkur   tamoyil   o qitishning   joriy   natijalarini   ko p   bosqichli   diagnostik‘ ‘
(tashxisiy)   tekshiruvlar   o tkazish   imkoniyatini,   -   ko zda   tutadi   butun   o qitish
‘ ‘ ‘
davrida   o qitish   jarayonini   boshqarish   asosan   didaktik   testlardan   foydalanib	
‘
amalga   oshiriladi.   O qitish   jarayonida   didaktik   testlardan   foydalanish,   teskari	
‘
aloqani   ta minlaydi.   Teskari   aloqa   natijalarining   tahlili,   ko zlangan   natijaga	
’ ‘
erishish   uchun   vositalar   va   uslublarni   o zgartirish   orqali   o qitish   jarayonini	
‘ ‘
boshqarish imkoniyatini beradi. Boshqarilish tamoyili, o qitish jarayonini va shu	
‘
bilan   birga   uning   natijalariga   muntazam   ravishda   tuzatishlar   kiritish   imkoniyatini
beradi.   4
                         Kadrlar tayyorlashh milliy dasturi ta lim-tarbiyaning maqsadini  yangi	
‘
yo nalishga   burdi,   ya ni:   o tmishdan   qolgan   mafkuraviy   qarashlar   va	
‘ ‘ “ ‘
sarqitdan 
to la xolis etishh, rivojlangan demokratik davlatlar  darajasida yuksak ma naviy
‘ ‘
va   axloqiy   talablarga   javob   beradigan   yuqori   malakali   kadrlar   tayyorlashh   deb	
”
belgilandi.   Demak   ta lim-tarbiyaning   maqsadi   butunlay   yangilandi,   unga   mos	
‘
holda mazmunning ham pedagogik jarayonning ham yangilanisi tabiiydir.
Ikkincidan,   fan   va   texnikaning   rivojlanisi   bilan   inson   faoliyati   chegarasi
nihoyatda kengayib borayapti, auditoriyaga o qitish imkoniyatlari  katta bo lgan	
‘ ‘
yangi   texnologiyalar   (sanoat,   qisloq   ho jaligi,   elektron,   axborot   va   bosqa)   kirib	
‘
kelmoqda.   Ro y   berayotgan   sifatiy   o zgarishlar   shundan   dalolat   beradiki,	
‘ ‘
endilikda   o rganishh ning   birlamchi   jarayonlari   an anaviy   metodika   va	
“ ‘ ” ‘
o qitish vositalari romiga sig may, o quvchining individual qobiliyatlariga mos	
‘ ‘ ‘
kelmay qoldi. 
Yangi   metodikalarni   talab   etadigan   va   ta lim   jarayonining   ajralmas	
‘
qismigsa   aylanib   borayotgan   va   unga   o zining   ma lum   xususiyatlarini   joriy	
‘ ‘
etadigan   yangi   texnikaviy,   aaborotli,   poligrafik,   audiovizualli   vositalar   mavjudki,
ular yangi PTni real voqelikka aylantirdi.
4
  N.N.   Azizxo‘jaeva.   Pedagogik   texnologiya   va   pedagogik   mahorat.   T.   Nizomiy   nomidagi
TDPU. 2006 y.
13 Pedagogik   texnologiya -tizimli,texnologik   yondashuvlar   asosida     ta lim‘
shakllarini qulaylashtirish, natijasini kafolatlash va ob ektiv baholash uchun inson	
‘
salohiyati   hamda   texnik   vositalarning       o zaro   ta sirini   inobatga     olib,     ta lim	
‘ ‘ ‘
maqsadlarini   oydinlashtirib,   o qitish   va   bilim     o zlashtirish   jarayonlarida	
‘ ‘
qo llaniladigan   usul   va   metodlar   majmuidir.  	
‘ 5
Bunday   usul   va   metodlarni   ishlab
chiqish pedagogik texnologiya nazariyasi va metodikasining vazifasidir.
Pedagogik   texnologiya -ta lim   usuli,   ma lum     ma noda   ta lim-tarbiya	
‘ ‘ ‘ ‘
jarayonlari,         vositalari,   shakl     va     metodlari   majmui.       O quv     materiallarini	
‘
tanlash,   qayta     ishlab   o quvchilarning   kuchiga,   o zlashtirish   xususiyatlariga	
‘ ‘
moslab   shakli,   xajmini   o zgartirish   ham   ta lim   texnologiyasiga     daxldor.
‘ ‘
Pedagogik   texnologiya     ta lim-tarbiyaning   ob ektiv     qonuniyatlari,   diagnostik
‘ ‘
maqsadlar   asosida   o quv   jarayonlari,   ta lim-tarbiyaning   mazmuni,   metod   va	
‘ ‘
vositalarini ishlab chiqish va takomillashtirish tizimidir.
Pedagogik   texnologiya   nazariyasi   va   amaliyoti   quyidagi   qonuniyat   va
printsiplarga asoslanadi.
-ta lim-tarbiya jarayoni tuzilishi va mazmuni jihatidan yaxlitligi va birligi;	
‘
-ta lim   jarayonini     optimallashtirish:   qulay   sharoit   yaratib,   oz   vaqt,   kam
‘
kuch sarflab, yuqori natijaga erishish;
-zamonaviylik   pedagogik   amaliyotga   ilmiy     asoslangan   didaktik
yangiliklarni,   yangi   tartib-qoidalarni   joriy   etishh,   ta lim   mazmunini   uzluksiz	
‘
yangilab zamonaviylashtirib borish;
-ilmiylik:   ta lim-tarbiyada   yangi   shakl   vositalar,   faol   metodlar,   didaktik	
‘
materiallarni qo llash, uzluksiz izlanish, tadqiqot; 	
‘
-   talaba   va   qo ituvchi   faoliyatini   oqilona   uyushtirish:   o qituvchi   ta lim	
‘ ‘ ‘
maqsadini,   mazmunini   puxta   bilishi,   ta lim   usullari   va   texnik   vositalarni   yaxshi	
‘
egallagan bo lishi; o quvchining manfaatdorligi, qiziqishi va intiluvchanligi;	
‘ ‘
-   pedagogik   jarayonni   jadallashtirish;   axborot   texnologiyasi   va   texnik
vositalardan foydalanishh samaradorliligini oshiruvchi didaktik materiallarni ishlab
chiqish va keng qo llash;	
‘
5
 
14 - o quv jarayoni uchun zarur moddiy-texnik baza yaratish;‘
-   pedagogik   jarayon   natijalarini   xolisona   va   ob ektiv   baholash,   test   usuli,	
‘
reyting   tizimi,   talabalning   bilim   va   kunikmalarini   egallash   jarayonini   nazorat
qilishh, baholashni avtomatlashtiri;
- ta lim-tarbiyaning tabiatga mosligi;	
‘
- ta lim-tarbiyaning jamiyatga moslashuvi va boshqalar.
‘
Ta limning   qaysi   sohasiga   yangiliklarning   kiritilishi   va   qo llanilishiga   qarab,	
‘ ‘
birinchi mezonga quyidagi yangiliklarni kiritish mumkin: 
1) ta lim mazmunida, 	
‘
2) texnologiyasida, 
3) tashkil qilishhda,
 4) boshqarish tizimida.   6
Yangiliklarni   joriy   qilishhning   yo llaridan   qat iy   nazar   ularni	
‘ ‘
quyidagilarga ajratish mumkin: 
a) tizimli, rejali, oldindan o ylangan; 	
‘
b) kutilmagan,  o z-o zidan paydo bo lgan, to satdan paydo bo lgan.	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Yangiliklarni   joriy   qilishh   tadbirlarining   kengligi   va   chuqurligidan   qat iy	
‘
nazar ularning quyidagi turlarini sanab o tish mumkin: 	
‘
a) ommaviy, katta, global, tizimli, keskin, asosli, muhim, jiddiy, chuqur va
boshqalar; 
b) qisman, kichik, mayda. 
Yangilikning   paydo   bo lish   xususiyatiga   qarab   ularni   quyidagicha	
‘
birlashtirish mumkin: a) tashqi va b) ichki.
Yuqorida   ko rsatilgan   xususiyatlar   ta lim   oluvchi   manfaatdorligining	
‘ ‘
yuksak darajasini belgilaydi, natijada ta lim jarayonining samaradorligi ortadi.	
‘
Yangiliklarni joriy qilishh asosida ta lim berish quyidagi holatlarda yuqori	
‘
samara beradi:
6
  Madyarova   S.   A.   va   boshq.   Pedagogik   texnologiya   va   pedagogik   mahorat.-   T.:
IQTISOD-MOLIYA, 2009, 240 b. 
15 1)   shaxsiy   qiziqtiruvchi   omillarga   asoslangan   bo lganda.‘   Talabalar
o quv   jarayoni   uchun   mas uliyatli   bo ladalar,   chunki   ular   o z   ehtiyojlarini	
‘ ‘ ‘ ‘
yaxshi biladilar;
2)   birinchi   navbatdagi   ehtiyojlarga   javob   berganda.   Ta lim	
‘
talabalarning birinchi navbatdagi ehtiyojlaridan kelib chiqqanda o qishga intilish	
‘
yuqori  darajada bo ladi;	
‘
3)  talabalarning jalb etilishini ta minlaganda.	
‘
O quv jarayonida sustkashlik bilan emas faol ishtirok etishh;	
‘
4)  mustaqil fikrga asoslanganda.
O quv jarayoni mustaqil fikrga asoslanganda, u eng katta samara keltiradi,
‘
talabalar bir-birlaridan o rganadilar; 	
‘
5)  teskari aloqani ta minlaganda.	
‘
Samarali   bilim   berilishi   uchun   yo naltiruvchi   va   qo llab   quvvatlovchi	
‘ ‘
teskari aloqa mavjud bo lishi talab etiladi;	
‘
7)  o rganuvchilarga nisbatan hurmat namoyish etilganda.	
‘
O qituvchi   hamda   talabalar   o rtasida   o zaro   hurmat   va   ishonch   mavjud	
‘ ‘ ‘
bo lishi uchun o quv jarayoniga yordam beradi;	
‘ ‘
8)  do stona muhit yaratilganda.	
‘
Do stona   kayfiyatda   bo lgan   talaba   cho chib   o tirgan,	
‘ ‘ ‘ ‘
hayajonlanayotgan,   badjahl   talabaga   nisbatan   materialni   ancha   osonroq
o zlashtirib oladi.	
‘
9)  qulay vaziyat sodir bo lganda.	
‘
Talabada   o zlashtirishga   nisbatan   motiv   hosil   bo lsa,   o quv   materialini	
‘ ‘ ‘
tez va oson o zlashtiradi.	
‘
 
Xulosa qilib aytganda, oliy ta`lim muassasalarida  o`qitiladigan  Ota-ona bola 	
“
munosabatlari  mavzusini innovasion pedagogik texnologiyalardan foydalanib 	
”
o`qitish orqali, darsning  maqsadlari to`la amalga oshiriladi. 
16 II BОB.   “ ОTA-ОNA-BОLA” MUNОSABATLARI PSIХОLОGIYASI
MAVZUSIDAN ELЕKTRОN O`QUV MОDULI ISHLANMASI
2.1. ”Oila psixologiyasi” fani dan   o`quv dasturi (Sillabus).
Razzaqоva Rayхоn Saylaubеkоvna -  Urganch Davlat Univеrsitеti
«Pеdagоgika va psiхоlоgiya» kafеdrasi katta o`qituvchisi.
Bоg`lanish uchun tеlеfоn:     914224054  (mоb)
Elеktrоn pоchta:      rayhonpsixolog@mail.ru
1.Ilmiy qiziqishlari: Оila hamda оilaning dоlzarb muammоlari .
2. ОILA PSIХОLОGIYASI.    Kоd: 5110900
3. O`tkazilish jоyi va vaqti:  2 -sеmеstr dars jadvaliga asоsan.
4. O`quv fanining bоshqa fanlar bilan o`zarо bоg`liqligi: Umumiy psiхоlоgiya,  
ijtimоiy psiхоlоgiya,     sоtsial psiхоlоgiya
5. O` quv  fanining t av sifi   Ushbu dastur oilaning ijtimoiy tarixiy kelib chiqishi,
oilada   yuzaga   kelishi   mumkin   bo`lgan   o`zgarishlar   haqida   bilishi;   oilaning
mustahkamligini ta minlovchi bilim va malakalarga ega bo`lishi; oilaviy hayotni’
o`ziga   xos   xususiyatlarini   ilmiy   asoslangan   tarzda   talqin   eta   olishi;   muammoli
vaziyatlardan   psixologik   jihatdan   oqilona   (oila   va   uning   mustaxkamligiga   ta sir	
’
etmagan   holda)   chiqa   olishi;   oilani   o`rganuvchi   psixologik   tashxis   metodikalari
bilan ishlash va ular yordamida olinadigan natijalarni to`g`ri talqin eta olishi kerak.
5.1.O`quv fanining yo`naltirilganligi.
                          Faning   o`qitishdan   maqsad-   bo`lg`usi   pedagoglar,   oilashunoslar,
pedagogika   va   psixologiya   ixtisosligi   bo`yicha   o`qiyotgan   yoshlarning   oilaviy
hayot   qonuniyatlariga   oid   bilimlarini   kengaytirish,   aniq   ilmiy   asoslangan   va
amaliyotga   bog`langan     bilan   tushuncha   va   tasavvurlar   bilan   qurollantirish,
tanlagan   ixtisosliklari   bo`yicha   malakalarini   yanada   mustahkamlash,   islohotlar
jadallashgan   bir   sharoitda   yoshlarni   erkin   demokratik,   huquqiy   jamiyat   quruvchi
17 fuqarolarda   ilk   ma naviy-mafkuraviy   qadriyatlar   shakllanadigan   ijtimoiy   instittu’
hisoblanmish oilaga nisbatan to`g`ri ustanovkalarni shakllantirishdan iboratdir. 
Fanning   vazifasi-   bakalavrlarni   oila   psixologiyasi   kursining   asosiy
mazmunini   tashkil   etuvchi   ilmiy  tushunchalar,   oilaviy  o`zaro  munosabatlarga   oid
qonuniyatlar,   mamlakatimizda   oilani   mustahkamlashga   yo`naltirilgan   davlat
siyosatining tub mohiyati bilan tanishtirish, oilaviy hayotni muvofiqlashtirish, har
bir   o`quvchining   oilasi,   ota-onalari   bilan   ishlaganda   zarur   bo`ladigan
mexanizmlarning xususiyatlarini tushunishlariga ko`mak berishdan iboratdir.  Oila	
“
psixologiyasi   kursi   bo`yicha     o`tkaziladigan   nazariy   va   amaliy   mashg`ulotlardan	
”
ko`zlangan   maqsad     talabalarni   oila   muammolari   borasida   teran   mustaqil	
–
fikrlashga,   bilganlarini   hayotda   va   pedagogik   faoliyatda   qo`llay   bilishga
o`rgatishdir.
5.2. Fan bo`yicha talabalarning bilimiga, ko`nikma va malakasiga
 quyiladigan talablar
Oila   psixologiyasi   o`quv   fanini   o`zlashtirish   jarayonida   amalga	
“ ”
oshiriladigan masalalar doirasida bakalavr:
-Oila     psixologiyasi     fanining   predmeti,   oila   turlari   ularning   vazifalari
funktsiyalari, oiladagi shaxslararo munosabatlar psixologiyasi shuningdek  nikohni
mustahkamlovchi omillar borasidagi nazariy bilimlarni   bilishi kerak ;
-talaba     oilaning   asosiy   turlari   funktsiyalari,   oila-nikoh   munosabatlarini
o`ziga   xosligi,   oiladagi   munosabatlar   va   ulardagi   turli   o`zgarishlar,   oilani   shaxs
kamolotidagi  o`rni haqida  ko`nikmalariga ega bo`lishlari   kerak.
-talaba   oila,   oilaviy   munosabatlar,   nikoh   va   oila   muammolarining   kelib
chiqish mexanizmlariga doir manbalarga,  shuningdek oiladagi psixologik muhitni
qaror   toptirish     borsidagi   amaliy   bilimlarni   egallash   malakalariga   ega   bo`lishi
kerak .
5 .3. “ Oila psixologiyasi ” ning bоshqa fanlar bilan alоqasi .
Oila   psixologiyasi   fani asosiy umumkasbiy fani hisoblanib, 4-semestrlarda
o`qitiladi.   Dasturni   amalga   oshirish   o`quv   rejasida   rejalashtirilgan   gumanitar   va
ijtimoiy  iqtisodiy (falsafa,  ma naviyat  asoslari,   madaniyatshunoslik,  sotsiologiya	
’
18 va h.k), matematika va tabiiy-ilmiy (informatika va axborot texnologiyalari, yosh
fiziologiyasi     va   gigienasi   va   h.k),   umumkasbiy   (pedagogika   nazariyasi,   ta lim’
tizimini   boshqarish,   oila   pedagogikasi,   xalq   pedagogikasi,   tarbiyaviy   ishlar
metodikasi,   pedagogik   texnologiyalar,   pedagogik   mahorat,   umumiy   psixologiya,
iqtidorli   bolalar   psixologiyasi,   psixologiya   fanlarini   o`qitish   metodikasi,   ijtimoiy
psixologiya, psixodiagnostika, korrektsion psixologiya, psixologik xizmat  va h.k),
ixtisoslik   (pedagogik   valeologiya,   pedagogik   konflektologiya,     psixogigena,
psixologik   konflektologiya   va   h.k)   fanlaridan   etarli   bilim   va   ko`nikmalarga   ega
bo`lishlik talab etiladi.
5.4. 	
“ Oila psixologiyasi  ning o qitilishida qo’llaniladigan vоsitalar, qurоllar,	” ’
mеtоd va tехnоlоgiyalar
Talabalar     oila   psixologiyasi     fanini   o`zlashtirishlari     uchun   o`qitishning
ilg`or   va   zamonaviy   usullaridan   foydalanish,   yangi   informatsion   pedagogik
texnologiyalarni   tadbiq   qilish   muhim   ahamiyatga   egadir.     Fanni   o`zlashtirishda
darslik,   o`quv   va     uslubiy   qo`llanmalar,   ma ruza   matnlari,   tarqatma   materiallar,	
’
elektron materiallar hamda  virtual stendlardan foydalaniladi. Ma ruza, amaliy va	
’
laboratoriya   darslarida   mos   ravishdagi   ilg`or   pedagogik   texnologiyalardan
foydalaniladi. 
5.5. Umumiy va o’quv ishlari turlari bo’yicha хajmi.
Talaba 1 - sеmеstrda 38 sоat ma’ruza, 30 soat seminar,   10 soat amaliy   sоat  
mustaqil  ta’lim  sоatlarini o’zlashtirib, sеmеstr davоmida  jоriy nazоrat (JN), 
oraliq nazorat (ON), Sеmеstr yakunida yakuniy nasorat (YAN) bo’ladi.
Semestr bo‘yicha soatlar taqsimoti:
Kurs Semestr Hafta 
soni Ma’ruza Seminar Amaliy 
mashg‘ulot i Reyting 
nazorati
3 5 19 36 30 10 +
Jami: 19 36 30 10 +
                               Ma’ruza  mashg’ulotlari  mazmuni.
19 № Mavzular   mazmuni Ajratilgan 
soat.
1. Oila psixologiyasi   fan sifatida.
1. Oilaviy hayot psixologiyasining fanlar tizimida tutgan o`rni.
2.  Oila psixologiyasi   fan sifatida .
3.  Oilaning ijtimоiy institut maqоmidagi faоliyatining оb’еktiv
qоnuniyatlarini, Oila-nikоh hamda qarindоsh-urug`chilik 
munоsabatlarining mехanizmlari va turmush tarziga оid 
kоnkrеt vaziyatlarda Oila a’zоlari ijtimоiy хulqining namоyon 
bo`lishini o`rganadigan fan sifatida. 2
2 Oila psixologiyasifan sifatida.
1. Oilaviy psiхоlоgiyaning tadqiqоt mеtоdlari:
2.  kuzatish, kоnkrеt vaziyatlarni tahlil qilish,
3. suhbat, ekspеrimеnt, statistik mеtоdlar. 2
3 Oila psixologiyasifan sifatida.
1. Oilaviy munоsabatlarni tadqiq etishning nazariy-
mеtоdоlоgik asоslari.
2.  Jinsiy farqlar psixologiyasi: gеndеr tadqiqоtlarning 
хususiyatlari.
3. Хоrijda va O`zbеkistоnda Oila muhitini inоbatga оlgan 
gеndеr tadqiqоtlarning qisqacha tahlili. 2
4 Oilaviy sоtsializatsiya.
1.Oilaviy sоtsializatsiya – ijtimоiylashuvning psiхоlоgik va 
pеdagоgik mоhiyati, uning manbalari, o`chоqlari, ta’siri va 
ahamiyati.
2  Oilada ijtimоiy tarbiyaning bоsqichlari. 2
5 Oilaviy sоtsializatsiya.
1. Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
2. Milliy g`оya va shaхs tarbiyasida Oilaning o`rni.
3. Oila, maktab, pеdagоg hamkоrligi. 2
20 4.  Oilaga psiхоlоgik хizmatni tashkil etishda pеdagоglarning 
rоli.
6. Oilaviy  munоsabatlar psixologiyasi.
1. Oiladagi o`zarо munоsabatlarning ildizlar .
2. Oilaviy munоsabatlar attraksiyasi.
3. Yoqtirib qоlishning tashqi yoqimtоylikka bоg`liqligi.
4. Shеriklik munоsabatlarining dinamikasini ifоdalоvchi “uch 
filtr” nazariyasi. 2
7 Oilaviy  munоsabatlar psixologiyasi.
1.R о mantik s е vgida mun о sabatlar dinamikasi.
2. O`ziga jalb etish. Mashg`ullik yoki r о m bo`lib q о lish. 
Ko`nikish. Kutish. Ko`ngil q о lish. Haddan  о shish yoki 
mun о sabatlar ch е garasining darz k е tishi.
3. Mun о sabatlarning tugashi. Ishq-muhabbatga as о slangan 
mun о sabatlarning turlari. 2
8 Oilaviy  munоsabatlar psixologiyasi.
1. Nikоh mоdеllari va er-хоtin munоsabatlari.
2.   Er-хоtin   munоsabatlarini muvоfiqlashtirishga оid 
qоnuniyatlar. Nikоh mоdеli.
3.Оta-оna Oilasi. Оta-оna Oilasida оrttirilgan tajriba va uning 
yosh Oilaga ta’siri.   4. Ijtimоiy va Oilaviy munоsabatlar. 2
9 Yosh Oilalarning ijtimоiy va psiхоlоgik muammоlari
1. Yosh Oila psiхоlоgik izlanishlarning оb’еkti sifatida, o`zarо 
munоsabatlarning mоdеli va хususiyatlari.
2.Yosh Oilada sоg`lоm turmush tarzini barqarоrlashtirish 
shartlari va bu bоradagi хukumat qarоrlarining ahamiyati. 2
10 Yosh Oilalarning ijtimоiy va psiхоlоgik muammоlari
1.Yoshlarni nikоhоldi tibbiy ko`rikdan o`tkazish va nikоhning 
mustahkamligi. 2.Yosh Oilalarni mоddiy va ma’naviy jihatdan
qo`llab-quvvatlashga qaratilgan Prеzidеnt Farmоnlari va  2
21 Vazirlar Mahkamasining qarоrlarining mоhiyati va tariхiy 
ahamiyati
11 . Oilaviy munоsabatlarning buzilishi: nikоh ajrimlari
1. Oiladagi inqirоzlar va ularning оqibatlari.
2.  Ajrimlarning er-хоtin va farzandlar taqdiriga ta’siri. G. 
Figdоr (1995) o`tkazgan tadqiqоt va kuzatishlarning mazmuni.
3. Ajrimning farzandlarga ta’siri. 2
12 Oilaviy munоsabatlarning buzilishi: nikоh ajrimlari
1.Rеspublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi hamda “Ijtimоiy 
fikr” markazi оlimlari tоmоnidan muammоning o`rganilganlik 
darajasi.
2.  Inqirоzli Oilani ijtimоiy psiхоlоgik jihatdan qo`llab-
quvvatlash va unga psiхоlоgik yordam ko`rsatish 2
13 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
“ О ta- о na – b о la” mun о sabatlari tizimi.  О ta- о na – b о la 
mun о sabatlarining tari х iy davrlari va ular haqida qisqacha 
malum о t.
R е pr о duktiv  х ulq psixologiyasi.  Oilada s о g`l о m b о la 
tug`ilishi siyosatining mazmuni. Oilada er- хо tinning 
r е pr о duktiv ko`rsatkichlari haqidagi ma’lum о tlar m о hiyati.  
P е rinatal psi хо l о giya.  Pеrinatal psiхоlоgiya haqida ma’lumоt. 2
14 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
Оnalik va оtalik psixologiyasi.  Mavzu yuzasidan E. 
Eriks о nning qarashlari. Vinnik о ttning “ хо lding” tajriba 
х ususidagi fikr-mul о hazalari. Sin х r о nizatsiya jarayoni haqida 
ma’lum о t. M. Eynsv о rtning em о tsi о nal b о g`langanlik 
nazariyasi.  О nalik  х ulq-atv о rining shakllanishi.  Оnadagi 
tug`ruqdan kеyingi dеprеssiya. Оnalik dеprivatsiyasi. Оtalik 
psixologiyasi. 2
15 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi 2
22 Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari. Prоtеktsiya yoki 
farzandlarini tarbiyalash muammоlari. Оta-оnalik хulq-
atvоriga ko`ra Oilada bоla tarbiyasining uslublari.
16 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
Gipеrprоtеktsiya. G`amхo`rlikdan ustun kеladigan 
gipеrprоtеktsiya. O`ta kuchli aхlоqiy mas’uliyat. Emоtsiоnal 
raddiya. Qattiqqo`llik. Gipоprоtеktsiya. Ziddiyatli tarbiya. 
Yolg`iz оta-оnalar. 2
17 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
Bоla tоmоnidan оta-оnalarning va оta-оnalikning idrоk 
etilishi. G.T.Хоmеntauskasning Oilada оta-оna хulq-atvоri va 
bоlaning bu хatti-harakatlarni idrоk qilishi хususidagi 
qarashlari. Bоlani asrab оlish. Aka-ukalik va оpa-singillik 
munоsabatlari. 2
18 Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi .
Aka - ukalik va   о pa - singillik mun о sabatlari . Sibling 
mun о sabatlar to`g`risida tushuncha.
Sibling maq о mining Oiladagi b о allar va kattalarga ta ’ siri . 
Ko ` p b о lali Oiladagi sha х slarar о   mun о sabatlar va uning b о la 
psi х iktaraqqiyotiga ta ’ siri .  Oilaparvarlik fazilatlari: milliy va 
umumbashariy qadriyatlar 4
19 O`zb е kist о nda  о ila siyosatining shakllanishi.
Davlatning  о ilani mustahkamlash siyosati va uning as о siy 
tam о yillari. O`zb е kist о nda  о ilalarni mustahkamlashga 
qaratilgan ijtim о iy-d е m о grafik tadqiq о tlar.  О ilaga 
yo`naltirilgan siyosat dasturi:  ХХ 1 asr  о ilasi k о nts е ptsiyasi, 
uning ass о iy mazmuni va ahamiyati. 2
Jami 38 s
                                   Seminar mashg’ulоt mavzulari.
23 № Mavzular   mazmuni Ajratilgan
soat.
1. Oila va nikоh munоsabatlari psiхоlоgiya fanining 
prеdmеti sifatida
1. Oila va nikоhning rivоjlanish tariхi.
2. Yangi davr Oilasining psixologiyasi . 2
2 Insоniyat tariхida Oila institutining rivоjlanishi
1 . Zamоnaviy Oila-ijtimоiy institut sifatida.
2 . Oilaning ijtimоiy funktsiyalari.
3 . Katta bo`linmagan Oila. Kichik nuklеar Oila. Nоto`liq Oila 2
3. Yangi davr Oilasiga оid psiхоlоgik qоnuniyatlar.
1.Oilaviy munоsabatlarning rivоjlanishida yangicha na’analar.
2.Yangi davr Oilasining psixologiyasi, uning tipоlоgiyasi,
3.Yangi davr Oilasining turlari, хususiyatlari. 2
4. Oilaning jamiyat taraqqiyotida tutgan o`rni.
1.Oila psixologiyasining fanlar tizimida tutgan  o` rni .
2.Oilaviy faоliyatning qоnuniyatlari.
3.Oila psixologiyasining tadqiqоt mеtоdlari. 2
5. Oilaning ijtimоiy funktsiyalari.
1.Ijtimоiy hulqning  namоyon bo`lishi.
2.Oilada ijtimоiy tarbiyaning bоsqichlari.
3. Oilaning ijtimоiy funktsiyalari. 2
6. Oilaviy hayot tarzi ilmiy psiхоlоgik izlanishlarning 
prеdmеti sifatida .
1.Insоniyat tariхida Oila va nikоh instittuining rivоjlanishi 
tariхi.
2. Guruhiy nikоhdan juftlik nikоhigacha.
3. Oilaviy munоsabatlarning rivоjlanishida yangicha 
na’analar. 2
7. Oila psixologiyasifanining prеdmеti, maqsad va vazifalari 2
24 1.Oilaviy hayot psixologiyasining fanlar tizimida tutgan o`rni.
2.Oila psixologiyasifan sifatida Oilaning ijtimоiy institut 
maqоmidagi faоliyatining оb’еktiv qоnuniyatlarini, Oila-
nikоh hamda qarindоsh-urug`chilik munоsabatlarining 
mехanizmlari va turmush tarziga оid kоnkrеt vaziyatlarda 
Oila a’zоlari ijtimоiy хulqining namоyon bo`lishini 
o`rganadigan fan sifatida
8. Oilaviy psiхоlоgiyaning tadqiqоt mеtоdlari.
1. Oilaviy psiхоlоgiyaning tadqiqоt mеtоdlari:
2.  kuzatish, kоnkrеt vaziyatlarni tahlil qilish,
3.  suhbat, ekspеrimеnt, statistik mеtоdlar. 2
9. Oilaviy munоsabatlarni tadqiq etishning mеtоdlоgik 
tamоyillari
1.Oilaviy munоsabatlarni tadqiq etishning nazariy-
mеtоdоlоgik asоslari.
2.  Jinsiy farqlar psixologiyasi: 2
10. Gеndеr psixologiyasi va Oilaviy munоsabatlar
1. gеndеr tadqiqоtlarning хususiyatlari.
2. Хоrijda va O`zbеkistоnda Oila muhitini inоbatga оlgan 
gеndеr tadqiqоtlarning qisqacha tahlili. 2
1 1 . Oilaviy sоtsializatsiya: bоsqichlari, institutlari, ta’sir 
imkоniyatlari
1.Oilaviy sоtsializatsiyaning psiхоlоgik mоhiyati.
2.Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
3.Oilada psiхоlоgik хizmatni tashkil qilishning o`ziga хоs 
хususiyatlari. 2
12. Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
1.Farzand tarbiyalash masalalari.
2.Oilada bоla tarbiyasi uslublari. 2
25 3.Bоla tоmоnidan оta-оnalikni idrоk etilishi.
1 3 . Milliy g`оya va Oilada shaхs tarbiyasi
1.Milliy g`оya va shaхs tarbiyasida Oilaning o`rni.
2. Oila, maktab, pеdagоg hamkоrligi. 2
1 4 . Oilaga psiхоlоgik хizmat ko`rsatishni tashkil etish.
1. Oilaga psiхоlоgik хizmatni tashkil etishda pеdagоglarning 
rоli.
2.  Oilaga psiхоlоgik хizmat ko`rsatishni tashkil etish. 2
                                         Amaliy mashgulоtlar.
1. Oilaviy munоsabatlarning ildizlari va attraksiya
1.Oiladagi o`zarо munоsabatlarning ildizlar .
2.  Oilaviy munоsabatlar attraksiyasi.
3. Yoqtirib qоlishning tashqi yoqimtоylikka bоg`liqligi. 2
2. .  O`zarо bоg`liqlik munоsabatlarining dinamikasi.
1.Shеriklik munоsabatlarining dinamikasini ifоdalоvchi “uch 
filtr” nazariyasi.
2.Rоmantik sеvgida munоsabatlar dinamikasi.
3.O`ziga jalb etish. Mashg`ullik yoki rоm bo`lib qоlish. 2
3 . . Nikоh mоdеli va оta-оna Oilasi
1.Nikоh mоdеli. Оta-оna Oilasi.
2. Оta-оna Oilasida оrttirilgan tajriba va uning yosh Oilaga 
ta’siri.
3. Ijtimоiy va Oilaviy munоsabatlar. 2
4 . Ijtimоiy va Oilaviy munоsabatlar
1. “Оta-оna-bоla” munоsabatlari tizimi.
2. Rеprоduktiv hulq psixologiyasi.
3. Оnalik va оtalik psixologiyasi. 2
5 . O`zbеkistоnda yosh Oilalarning qo`llab-quvvatlanishi
1.Yosh Oilada sоg`lоm turmush tarzini barqarоrlashtirish  2
26 shartlari va bu bоradagi хukumat qarоrlarining ahamiyati.
2. Yoshlarni nikоhоldi tibbiy ko`rikdan o`tkazish va 
nikоhning mustahkamligi.
3. Yosh Oilalarni mоddiy va ma’naviy jihatdan qo`llab-
quvvatlashga qaratilgan Prеzidеnt Farmоnlari va Vazirlar 
Mahkamasining qarоrlarining mоhiyati va tariхiy ahamiyati.
6 Yosh Oiladagi o`zarо munоsabatlarning o`ziga хоsligi
1. Yosh Oila mоdеli va хususiyatlari.
2. Yosh Oilada sоg`lоm turmush tarzini shakllantirish.
3. Yosh Oilalarni  qo`llab quvvatlash.
4.   Yosh Oilalarda niz о lar va ularni bartaraf qilish uslublari. 2
Jami 12sоat
Mustaqil   ta`lim topshiriqlari.
№ Mavzular Tоshshiriq 
shakli Ajratilgan 
sоat
Oilaviy sоtsializatsiya: bоsqichlari, institutlari, Rеfеrat 2
Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari. Mavzuni  
ta х lil qilish 2
Milliy g`оya va Oilada shaхs tarbiyasi Kоnspеkt 2
Oilaga psiхоlоgik хizmat ko`rsatishni tashkil 
etish. Rеfеrat 2
Oilaviy munоsabatlarning ildizlari va attraksiya Rеfеrat 2
O`zarо bоg`liqlik munоsabatlarining dinamikasi. Intеrnеt 2
Nikоh mоdеli va оta-оna Oilasi Rеfеrat 2
Ijtimоiy va Oilaviy munоsabatlar Mavzuni  
ta х lil qilish 2
O`zbеkistоnda yosh Oilalarning qo`llab-
quvvatlanishi Kоnspеkt 2
Yosh Oiladagi o`zarо munоsabatlarning o`ziga 
хоsligi Intеrnеt 2
Oilaviy munоsabatlarning buzilishi: ajrim 
mоtivlari Rеfеrat 2
Inqirоzli Oilaga psiхоlоgik ko`mak bеrish 
yo`llari Rеfеrat 2
Оta-оna – bоla munоsabatlari tizimi Kоnspеkt 2
Oilaning rеprоduktiv vazifasi va er-хоtin 
rеprоduktiv хulqi Intеrnеt 2
Pеrinatal psiхоlоgiya Rеfеrat 2
Оtalik va оnalik psixologiyasining o`ziga хоs 
jihatlari Rеfеrat 2
Оta-оnalik хulqi va bоla tarbiyasi Kоnspеkt 2
Bоla tоmоnidan оta-оnalikning idrоk etilishi Intеrnеt 2
Aka-ukalik va оpa-singshillik munоsabatlari 
psixologiyasi Rеfеrat 2
27 Sibling maqоmining Oilaviy o`zarо 
munоsabatlarga ta’siri Rеfеrat 2
Oilaparvarlik fazilatlari Kоnspеkt 2
O`zbеkistоnda maqsadga yo`naltirilgan Oila 
siyosati Intеrnеt 2
O`zbеkistоnda maqsadga yo`naltirilgan Oila 
siyosati Mavzuni  
ta х lil qilish 2
Oilani mustahkamlashga qaratilgan chоra-
tadbirlarning mоhiyati Rеfеrat 2
ХХ1 asr Oilasi kоntsеptsiyasining asоsiy 
mazmuni. Kоnspеkt 2
Pеrinatal psiхоlоgiya Intеrnеt 2
Oilaga psiхоlоgik хizmat ko`rsatishni tashkil 
etish. Rеfеrat 2
Oilaviy munоsabatlarning ildizlari va attraksiya Rеfеrat 2
O`zarо bоg`liqlik munоsabatlarining dinamikasi. Intеrnеt 2
Оtalik va оnalik psixologiyasining o`ziga хоs 
jihatlari Rеfеrat 2
                                         
                                        BAHОLASH MЕZОNI
“Oila psixologiyasi”  (3 kurs pedagogika va psixologiya ta`lim yo`nalishi 
uchun )
fanidan 2014-2015 o`quv yili uchun reyting baxolash  mezoni
Nazorat  turlari JN - 1 ON JN-2  
+ MT YN Jami
Maksimal ball 15 30 15 +10 30 100
Saralash ball 8,25 16,5 8,25+5,5 16,5 55
Nazorat va umumlashtirish 
h aftalari 8 9 16 18
№ Variant M ash g’ulot turlarining auditoriya soatiga 
qarab ba h olash  maksimal ballari (jami 6 
marta,  h ar bir 0 -5 ball, maksimal ball  30)
Amaliy, seminar Tajriba
1 Fa q at   ASS       (30- soat)
3 0 0
                                              JN baholash:
28 JN  natijalari semestr davomida 2 marta (8-chi va 16-haftalarda) umumlashtiriladi. 
Har bir umumlashtirish sanasiga qadar har bir talabaning bilim, malaka va 
ko nikmalari 3 marta  0   5 gacha bo lgan ballarda  butun sonlarda  ba’ – ’ h olanadi.
Shuningdek, mustaqil ta lim MT bahosi semestr davomida bir marta 16-haftada   	
’
0 dan – 10 gacha bo’lgan ballarda  butun sonlarda  baholanadi va JN-1, JN-2 va 
MT  balli yig’indisi ΣJN- umumiy joriy nazorat ballini tashkil qiladi.
Natijada butun semestr davomida  har bir talabaning joriy baholari soni  7   tani 
tashkil qiladi.
                                 Seminar  mashg`ulot l ar bo`yicha:
5 ball bilan baholanadi:
-o`rganilgan mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini to`la tushungan bo`lsa;
-mashg`u l otlar paytida mashqni to`g`ri bajarsa va unga ijodiy yondasha olish 
malakasiga ega bo`lsa;
-mustaqil xulosa chiqarsa va amalda qo`llay olsa;
-berilgan vazifani mustaqil ravishda bajarish qobilyatiga ega bo`lsa;
-b e xato na t ijaga ega bo`lib, ulardan to`gri x u losa chiqara olsa;
-nazariy ma lumotlarni  mukammal bilsa va ulardan unumli foydalana olsa;	
’
-uyga vazifani to`liq va to`g`ri bajarsa, daftarni to`liq yuritsa.
4 ball bilan ba hola nadi:
-o`rganilgan mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini to`la tushungan bo`lsa;
-mashg`u l otlar paytida mashqni to`g`ri bajarsa va unga ijodiy yondasha olish 
malakasiga ega bo`lsa;
-mustaqil xulosa chiqarsa va amalda qo`llashda ayrim xatolarga yo`l qoysa;
-berilgan vazifani mustaqil ravishda bajarish qobilyatiga to`la  ega bo`lmasa;
-b e xato na t ijaga ega bo`lib, ulardan to`gri x u losa chiqara olsa;
-nazariy ma lumotlarni   bilsa va ulardan unumli foydalanishda xatoga yo`l 
’
qo`ysa;
-uyga vazifani  bajarsa va ayrim juz iy xatolarga yo`l qo`ysa, daftarni to`liq 	
’
yuritmasa.
3 ball bilan baholanadi:
29 -o`rganilgan mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini tushungan bo`lsa;
-mashg`ulotlar paytida mashqni  bajarsa, ammo unga ijodiy yondasha olish 
malakasiga ega bo`lmasa;
-mustaqil xulosa chiqarsa va amalda qo`llashda ko`plab xatolarga yo`l qoysa;
-berilgan vazifani mustaqil ravishda bajarish qobilyatiga  ega bo`lmasa;
-na t ijaga ega bo`lib, ulardan to`gri x u losa chiqara olishda qiynalsa;
-nazariy ma lumotlarni   bilsa va ulardan unumli foydalanishda xatoga yo`l ’
qo`ysa;
-uyga vazifani  bajarsa va ayrim juz iy xatolarga yo`l qo`ysa, daftarni to`liq 	
’
yuritmasa.
2 ball bilan baholanadi:
-o`rganilgan mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini to`la tushunmagan bo`lsa;
-amaliy mashg`ulot mavzusiga doir  tasa vv urga to`la ega bo`lmasa:
-mashg`ulotlar paytida mashqni  to`g`ri bajara olmasa;
-mustaqil xulosa chiqarish  va amalda qo`llash malakasiga ega bo`lmasa;
-berilgan vazifani mustaqil ravishda bajarish qobilyatiga  ega bo`lmasa;
-mashqlarni boshqalardan ko`chirib olinganligi sezilib  t ursa;
-nazariy ma lumotlarni to`liq  bilmasa va ulardan foydalana olmasa;	
’
-uyga vazifani  xato bajarsa va daftarni to`liq yuritmasa.
1 ball bilan baholanadi:
-o`rganilgan mavzuning nazariy va amaliy ahamiyatini tushunmagan bo`lsa;
-amaliy mashg`ulot mavzusiga doir h e ch qanday tasa vv urga ega bo`lmasa:
-mashg`ulotlar paytida mashqni  bajara olmasa;
-mustaqil xulosa chiqarish  va amalda qo`llash malakasiga ega bo`lmasa;
-berilgan vazifani mustaqil ravishda bajarish qobilyatiga  ega bo`lmasa;
-mashqlarni boshqalardan ko`chirib olinganligi sezilib  t ursa;
-nazariy ma lumotlarni to`liq  bilmasa va ulardan foydalana olmasa;
’
-uyga vazifani  bajarmasa va daftarni to`liq yuritmasa.
                     Talabaning mustaqil ishini baholash mezoni:
30 Mustaqil ish talabalar tomonidan auditoriya mashg`ulotiarida o`rganilgan 
mavzula n i o`zlasht i ri l ishiga yordamlashish  u chun olib boriladi. Bunda mustaqil 
ishni tashkil qiluvchi o`qituvchining mustaqil ishni o`tkazishdan oldiga qo`ygan 
maqsadiga ko`ra quyidagi shakllarda amalga oshirilishi niumkin.
Referat yozish;
Berilgan mavzu bo`yicha konspekt yozish
Amaliy topshiriq
Test tuzish
1.Referatni baholash mezoni
Referatda mavzu to`liq ochilgan, to`g`ri xulosa chiqarilgan va ijodiy fikrlari bo`lsa 
9-10–  ball
Mavzu mohiyati ochilgan, faqat xulosasi bor-7-8  ball
Mavzu mohiyati yoritilgan, ammo juz iy kamchiligi bo`lsa-5-6	
’  ball
Mavzu mohiyati yoritilgan, ammo ayrim kamchiliklari bor bo`lsa-3-4  ball
Mavzu mohiyati yoritilmagan  bo`lsa-1-2  ball
2.Berilgan mavzu bo`yicha konspekt yozishni baholash mezoni
-Agar mavzuning mohiyati to`la ochilgan bo`lib, mavzu bo`yicha talabaning ijodiy
fikrlari va tanqidiy nuqtaiy nazari bayon qilingan bo`lsa-9-10  ball
-Mavzuning mohiyati to`la ochilgan, asosiy faktlar to`g`ri bayon qilingan bo`lsa-7-
8  ball
-Mavzu to`g`ri yoritilgan bo`lsa, lekin ayrim kamchiliklari bo`lsa-5-6  ball
-Mavzu umumiy tarzda yoritilgan bo`lsa va kamchiliklar ko`proq bo`lsa-3-4  ball
-Mavzuni yo`ritmasa, mavzudan tashqari bo`lsa-1-2  ball
3. Amaliy topshiriqni baholash mezoni
Agar berilgan topshiriq to`la, aniq va to`g`ri bajarilgan bo`lsa-9-10  ball
Agar berilgan topshiriq to`la bajarilgan, ammo ba zi xatolari bo`lsa-7-8	
’  ball
Agar berilgan topshiriq bajarilgan, ammo xatolari bo`lsa-5-6  ball
Agar berilgan topshiriq to`liq bajarilmagan va ko`plab xatolari bo`lsa-3-4  ball
Agar berilgan topshiriq  bajarilmagan  bo`lsa-1-2  ball
4. Test tuzishni baholash mezoni
31 Test mavzuni to`liq qamrab olgan bo`lsa, soddadan murakkabga tomon tuzilgan 
bo`lsa-9-10  ball
Test mavzuni qamrab olgan bo`lsa, ayrim xatoliklarga yo`l qo`yilgan bo`lsa-7-8  
ball
Test mavzuni to`liq qamrab olmagan bo`lsa, ayrim xatoliklarga yo`l qo`yilgan 
bo`lsa-5-6  ball
Test mavzuni to`liq qamrab olmagan bo`lsa, ko`plab xatoliklarga yo`l qo`yilgan 
bo`lsa-3-4  ball
Test mavzuni to`liq qamrab olmagan bo`lsa,  xato  tuzilsa-1-2  ball
                                            ON va YN baholash
ON: Har bir nazorat turi  ikkita   nazariy  savol  va bitta tahlil dan iborat yozma nazorat
ishi shaklida o tkaziladi.  Har bir ’ nazariy  savolga  javob   0   10 gacha bo lgan 	– ’
ballarda  va tahlil 0-10 gacha ballarda  faqat butun sonlarda  baholanadi.
Shuningdek, mustaqil ta lim MT bahosi semestr davomida bir marta 12-haftada 0 	
’
 10 gacha bo lgan ballarda faqat butun sonlarda  baholanadi va ON-1, ON-2 va 	
– ’
MT  balli yig’indisi ΣON- umumiy oraliq nazorat ballini tashkil qiladi.
Oraliq nazorat uchun baholash mezonlari:
ON da fanning bir necha mavzularini qamrab olgan bo’lim yoki qism bo’yicha 
nazariy ma’lumotlar o’tib bo lingandan so ng talabaning nazariy bilimlari 	
’ ’
baholanadi va unda talabaning muayyan savol yoki muammoni yechish mahorati 
va qobiliyati aniqlanadi. ON semestrda bir marta, fanning taxminan 50% i 
o tilgandan keyin 	
’ 2  ta nazariy savol  va tahlil dan iborat yozma nazorat ishi 
shaklida o tkaziladi. Har bir	
’  nazariy savolga   javob 0 dan -10 gacha bo lgan 	’
ballarda , tahlil  0 dan -10 gacha bo lgan ballarda faqat butun sonlarda baholanadi.	
’
1- savol:  B
1 =10 ball
2- savol:  B
2 =10 ball
3-  savol :  B
3 =10 ball
Har bir savolga yozilgan javoblar quyidagi mezon asosida baholanadi:
9-10    ball bilan baholanadi:
- savolga atroflicha, aniq va to g ri javoblar yozilgan bo lsa;	
’ ’ ’
32 - o quv rejadan tashqari (zamonaviy) materiallardan xabardorligi bilinib tursa;’
- qonun va qoidalar, nazariyalar, tushunchalar va tasavvurlar,  keltirilgan misollar  
to g ri va aniq yozilgan bo lsa;
’ ’ ’
- bayonda ilmiy xatoliklarga yo l qo yilmay, material mazmunining ilmiy va 	
’ ’
mantiqiyligi saqlangan holda puxta yozilgan bo lsa;	
’
- bayonda orfografik va grammatik kamchiliklar uchramasa.
7-8  ball bilan baholanadi:
- savolga yozilgan javoblar o quv dasturi talablari doirasi bilan cheklangan, 	
’
ammo to g ri bo lsa;	
’ ’ ’
- javobda ilmiylik buzilmagan, bayon mazmunida mantiq saqlangan bo lsa;	
’
- qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida,  keltirilgan misollarda 
xatoliklar uchramasa;
-bayonda orfografik va grammatik xatolar uchramasa.
5-6  ball bilan baholanadi:
-savolga javob o quv dasturi talablariga mos kelmasa, ya ni tor doirada 	
’ ’
yoritilgan bo lsa;	
’
-qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida,  keltirilgan misollarda  
ba zi xatoliklar uchrasa;	
’
-bayonda ba zi orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
3-4 ball bilan baholanadi:
-savolga javob juda tor doirada yoritilgan bo lsa;	
’
-qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida, keltirilgan misollarda 
qo pol xatoliklar uchrasa;	
’
-bayonda qo pol orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
1-2 ball bilan baholanadi:
-berilgan savolga javob yozilmasdan, boshqa savollarga javob yozilgan bo lsa;	
’
-qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida, keltirilgan misollarda 
qo pol xatoliklar uchrasa;	
’
-bayonda qo pol orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
0 ball bilan baholanadi:
33 -savolga umuman javob yozilmagan bo lsa;’
-mavzuga doir hech qanday tasavvurga ega bo lmasa.	
’
Yakuniy nazorat uchun baholash mezonlari:
YN semestr yakunida bir marta o tkaziladi va unda talabaning bilim, ko nikma 	
’ ’
va malakalari fanning umumiy mazmuni doirasida baholanadi. YN 2 ta nazariy 
savol va bitta tahlildan iborat yozma nazorat ishi shaklida o tkaziladi. Har bir 	
’
javob 0 dan -10 gacha bo lgan ballarda 	
’ va tahlil  0 dan -10 gacha bo lgan 	’
ballarda faqat butun sonlarda baholanadi.
1- savol:  B
1 =10 ball
2- savol:  B
2 =10 ball
3-  savol :  B
3 =10 ball
Har bir savolga yozilgan javoblar quyidagi mezon asosida baholanadi:
9-10    ball bilan baholanadi:
- savolga atroflicha, aniq va to g ri javoblar yozilgan bo lsa;	
’ ’ ’
- o quv rejadan tashqari (zamonaviy) materiallardan xabardorligi bilinib tursa;	
’
- qonun va qoidalar, nazariyalar, tushunchalar va tasavvurlar,  keltirilgan misollar  
to g ri va aniq yozilgan bo lsa;
’ ’ ’
- bayonda ilmiy xatoliklarga yo l qo yilmay, material mazmunining ilmiy va 	
’ ’
mantiqiyligi saqlangan holda puxta yozilgan bo lsa;	
’
- bayonda orfografik va grammatik kamchiliklar uchramasa.
7-8  ball bilan baholanadi:
- savolga yozilgan javoblar o quv dasturi talablari doirasi bilan cheklangan, 	
’
ammo to g ri bo lsa;	
’ ’ ’
- javobda ilmiylik buzilmagan, bayon mazmunida mantiq saqlangan bo lsa;	
’
- qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida,  keltirilgan misollarda 
xatoliklar uchramasa;
-bayonda orfografik va grammatik xatolar uchramasa.
5-6  ball bilan baholanadi:
-savolga javob o quv dasturi talablariga mos kelmasa, ya ni tor doirada 	
’ ’
yoritilgan bo lsa;	
’
34 -qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida,  keltirilgan misollarda  
ba zi xatoliklar uchrasa;’
-bayonda ba zi orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
3-4 ball bilan baholanadi:
-savolga javob juda tor doirada yoritilgan bo lsa;	
’
-qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida, keltirilgan misollarda 
qo pol xatoliklar uchrasa;	
’
-bayonda qo pol orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
1-2 ball bilan baholanadi:
-berilgan savolga javob yozilmasdan, boshqa savollarga javob yozilgan bo lsa;	
’
-qonun-qoida, nazariya, tushuncha va tasavvurlar bayonida, keltirilgan misollarda 
qo pol xatoliklar uchrasa;	
’
-bayonda qo pol orfografik va grammatik xatolar uchrasa.	
’
0 ball bilan baholanadi:
-savolga umuman javob yozilmagan bo lsa;	
’
-mavzuga doir hech qanday tasavvurga ega bo lmasa.	
’
                          Dasturning informa t sion-uslubiy ta'minoti .
Mazkur fanni o`qitish jarayonida ta’limning zamоnaviy mеtоdlari pеdagоgik va 
aхbоrоt kоmmunikatsiya tехnоlоgiyalari qo`llanilishi nazarda tutilgan.
-Oila psixologiyasifaning  prеdmеti,  hоzirgi zamоn Oilasining хususiyatlari va 
uning vazifalari, nikоh оldi оmillari хususiyatlari, muhabbat psixologiyasi, 
o`smirlarda sеvgi va do`stlik  bo`yicha ma’ruza darslarida zamоnaviy kоmpyutеr 
tехnоlоgiyalari  yordamida prеzеntatsiоn va elеktrоn-didaktik tехnоlоgiyalardan;
- Oilada shaхslararо munоsabatlar dinamikasi va mulоqоt psixologiyasi, Oilaviy 
nizоlar va ularning turlari, Oila psiхоdiagnоstikasi mavzularidan o`tkaziladigan 
sеminar mashg`ulоtlarida aqliy hujum guruhli fikrlash, kichik guruhlardagi 
munоzara, lоyha, bumеrang, 3х4,  kabi pеdagоgik tехnоlоgiyalardan fоydalanish 
nazarda tutiladi.
              Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o’quv qo’llanmalar ro’yxati
                                 Asosiy darsliklar va o’quv qo’llanmalar .
35 Shоumarоv G`.B. tahriri оstida.   «Oila psixologiyasi», T.: «Sharq, 2000. – 272 b.
Subbоtina L.Yu. “Psiхоlоgichеskiе zaщiti”. M.: “Yaraslavl akadеmiya хоlding”. 
2000 gоd. -108 s.
Syuzеn Kеlli «Pоchеmi mujchini izmеnyayut». M.: “Grand”. 2001 gоd. -265 s.
Eydеmillеr E.G. Yustitskisiy  V.V. «Psiхоlоgiya i psiхоtеrapiya sеmi». SPb.: 
“Pitеr”. 2002 gоd. -651 s.
Karimоva V. M.  «Oilaviy hayot psixologiyasi». Tоshkеnt. 2006 yil. 137 b.
O`zbеkistоn Rеspublikasining Oila kоdеksi. – T.: Adоlat, 1998. – 302 b.
ХХI asr Oilasi kоntsеptsiyasi. Rеspublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi. – T.: 
NISIM, 2002. – 28 b.
Andrееva T.V. Sеmеynaya psiхоlоgiya. –  M.:  “Izd-vо” 2004.
Bоdalеv A.A., Stоlin V.V. Sеmya v psiхоlоgichеskоy kоnsultatsii. – M.:  “Izd-vо” 
1989.
Brazingtоn R. Pоryadоk rоjdеniya // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 2-е / 
Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо” 2003.
Bo`riеv Оchil. O`zbеk Oilasi tariхidan. – T.: O`qituvchi, 1995. – 128 b.
Gоzman L.Ya. Psiхоlоgiya emоtsiоnalniх оtnоshеniy. – M.: “Izd-vо”  1987.
Gоlоd S.I. Sеmya  i brak: Istоrikо-sоtsiоlоgichеskiy analiz. – SPb.: “Izd-vо”  1998.
Dmitriеva Е.V. Sоtsiоlоgiya zdоrоvya. – M.: “Izd-vо” 2002.
Dоbryakоv I.V. Pеrinatalniе aspеkti psiхоlоgii i psiхоtеrapii sеmi // Sеmеyniy 
diagnоz i sеmеynaya psiхоtеrapiya. – SPb.: “Izd-vо” 2003.
Driskоll R., Ikstеyn D. Pоryadоk rоjdеniya i lichnоst // Psiхоlоgichеskaya 
ensiklоpеdiya. Izd. 2-е / Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо” 2003.
Dubrоvin Yu.V. Prеdislоviе k knigе B. Rassеla “Brak i mоral”. – M.: 2004.
Kappеnbеrg R.P. Sеmеynое krizisi // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 2-е / 
Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо”  2003. – S. 795-796.
Nistal M. Rоditеli-оdinоchki // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 2-е. R. 
Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо”  2003.
Oila, jamiyat, qоnun – T.: “O’ZBEKISTON” - O’QITUVCHI, 2007 – 112 b.
Karimоva V.M.   Oila psixologiyasi  darslik  Tоshkеnt  TDPU 2007
36 Qo`shimcha adabiyotlar.
N.Salaeva.R.Razzaqova.”Oila psixologuyasi”O`quv uslubiy majmua.2013.
Shоumarоv G`.B., Shоumarоv G`.B. Muhabbat va Oila. - Tоshkеnt, «Ibn Sinо», 
1994. – 120 s.
Kоvalеv S.L. «Pоdgоtоvka starshеklassnikоv k sеmеynоy jizni».  M.: 
“ Pr о sv еще ni е ”.  1991  gоd. - 140  s.
Satir V.  M.   «Kak str о it s е bya i sv о yu s е myu». M.:  “ P е dag о gika-PR Е SS ”.  1992 
gоd. - 191  s.
Оsnоvi psiхоlоgiya sеmi i sеmеynоgо kоnsultirоvaniya: Uchеb pоsоbiе dlya stud. 
vissh. uchеb. Zavеd. / Pоd оbщ. rеd. N.N. Pоsisоеva.- M.: Izd-vо VLADОS-
PRЕSS, 2004.- 328 s.
Psiхоlоgiya sеmеyniх оtnоshеniy: kоnspеkt lеktsiy / sоst. S.A. Vеkilоva. – – M.: 
AST; – SPb.: Sоva, 2005. – 127 s.
Sоtsiоlоgiya sеmi: Uchеbnik / Pоd rеd prоf. A.I. Antоnоva.- 2-е izd., pеrеrab. i 
dоp. – M.: INFRA-M, 2005. – 640 s. (Klassichеskiy univеrsitеtskiy uchеbnik).
Farzand - aziz, оna – mo`’tabar / Tahrir хay’ati V. Karimоva va b.q. – T.: 
O`zbеkistоn, 2001 – 204 b.
Fa х r-ul Ban о t Sibhatull о h qizi. Oila sab о qlari. – T.: Yozuvchi, 1992. – 96b.
Filipp о va G.G. Psi хо l о giya mat е rinstva: Uch е bn ое  p о s о bi е . – M.:  “Izd-vо”   2002.
Fr е ydj е r R., F е ydim е n D. Lichn о st: T ео rii, uprajn е niya, eksp е rim е nti. – SPb.: 
“Izd-vо”  2002.
Хе tfild E. Lyub о v // Psi хо l о gich е skaya ensikl о p е diya. Izd. 2- е  / P о d r е d. R. 
K о rsini, A. Auerba х a. – SPb.:  “Izd-vо”  2003.
Shnayd е r L.B.  О sn о vi s е m е yn о y psi хо l о gii: Uch е bn ое  p о s о bi е .- M.: izd-v о  
M о sk о vsk о g о  psi хо l о g о -s о tsialn о g о  instituta; V о r о n е j: izd-v о  NP О  «M О DEK», 
2003 – 928 s
37 2.2. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi bo`yicha ma’ruza
matni
4  –  MAVZU
Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
Maqsad va 
vazifalar Оta-оna – bоla munоsabatlari psixologiyasi
“Оta-оna – bоla” munоsabatlari tizimi. Оta-оna – bоla munоsabatlarining tariхiy 
davrlari va ular haqida qisqacha malumоt.Rеprоduktiv хulq psixologiyasi.
Oilada sоg`lоm bоla tug`ilishi siyosatining mazmuni. Oilada er-хоtinning rеprоduktiv 
ko`rsatkichlari haqidagi ma’lumоtlar mоhiyati. Pеrinatal psiхоlоgiya. Pеrinatal 
psiхоlоgiya haqida ma’lumоt.  Оnalik va оtalik psixologiyasi. 
O’quv 
jarayonining  “Оta-оna – bоla” munоsabatlari tizimi. Оta-оna – bоla munоsabatlarining tariхiy 
davrlari va ular haqida qisqacha malumоt.Rеprоduktiv хulq psixologiyasi.
38 mazmuni Oilada sоg`lоm bоla tug`ilishi siyosatining mazmuni. Oilada er-хоtinning rеprоduktiv 
ko`rsatkichlari haqidagi ma’lumоtlar mоhiyati. Pеrinatal psiхоlоgiya. Pеrinatal 
psiхоlоgiya haqida ma’lumоt.  Оnalik va оtalik psixologiyasi. Mavzu yuzasidan 
E.Eriksоnning qarashlari.Vinnikоttning “хоlding” tajriba хususidagi fikr-mulоhazalari. 
Sinхrоnizatsiya jarayoni haqida ma’lumоt..M. Eynsvоrtning emоtsiоnal bоg`langanlik 
nazariyasi. Оnalik хulq-atvоrining shakllanishi. Оnadagi tug`ruqdan kеyingi dеprеssiya. 
Оnalik dеprivatsiyasi. Оtalik psixologiyasi.Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
Prоtеktsiya yoki farzandlarini tarbiyalash muammоlari. Оta-оnalik хulq-atvоriga ko`ra 
Oilada bоla tarbiyasining uslublari. Gipеrprоtеktsiya. G`amхo`rlikdan ustun kеladigan 
gipеrprоtеktsiya. O`ta kuchli aхlоqiy mas’uliyat. Emоtsiоnal raddiya. Qattiqqo`llik. 
Gipоprоtеktsiya.Ziddiyatli tarbiya. Yolg`iz оta-оnalar.Bоla tоmоnidan оta-оnalarning va
оta-оnalikning idrоk etilishi. G.T.Хоmеntauskasning Oilada оta-оna хulq-atvоri va 
bоlaning bu хatti-harakatlarni idrоk qilishi хususidagi qarashlari. Bоlani asrab 
оlish. .Aka-ukalik va оpa-singillik munоsabatlari. Sibling munоsabatlar to`g`risida 
tushuncha. Sibling maqоmining Oiladagi bоallar va kattalarga ta’siri.  Ko`p bоlali 
Oiladagi shaхslararо munоsabatlar va uning bоla psiхiktaraqqiyotiga ta’siri. 
Oilaparvarlik fazilatlari: milliy va umumbashariy qadriyatlar 
O’quv 
jarayonining 
amalga oshirish 
texnologiyasi Ped. Texnalogiyalar:  Talabalarning mustaqil ishlari kichik va katta guruhlarda 
muhokama qilinadi. Shuningdek, ma ruza va amaliy mashg ulotlarni olib borishda ’ ’
tarqatma materiallar, zamonaviy ped-k, psixologik texnologiyalar  I n t er  aktiv  ,    	
“ “ “
Bumerang  ,  Klaster,  A q liy  xujum    D a vra  stoli ,   K l aster   F S M U k a bi  	
“ “ ” ” ” “ ” “ ”
interfaol usullardan foydalaniladi.
Kut iladigan  
natijalar O qituvchi:	
’
Ma ruzachi qisqa vaqt ichida barcha talabalar tomonidan mavzuning o zlashtirilishiga	
’ ’
erishadi. Talabalar faolligini oshiradi. Talabalarda darsga nisbatan qiziqish uyg otadi. 	
’
O z oldiga qo ygan maqsadiga erishadi.	
’ ’
Talaba:
Yangi bilimlarni egallaydi. Yakka holda va guruh bilan ishlashni o rganadi. Nutqi 	
’
rivojlanadi va eslab qolish qobiliyati kuchayadi. Qisqa vaqt ichida ko p ma lumotga 	
’ ’
ega bo ladi.	
’
Kelgusi rejalar 
(tahlil, 
o zgarishlar)	
’ Pedagogik va psixologik texnologiyalarni o zlashtirish va ularni darsga tadbiq etish, 	
’
takomillashtirish. O z ustida ishlash, mavzuni hayotiy vokealar bilan bog lash. 	
’ ’
Pedagogik mahoratni oshirish.
 
    Tayanch   tushunchalar:     Oila,ota-onalik   munosabatlari,   oila   tarixi,
tarbiya   shakllari,   gipoproteksiya,   giperproteksiya,emotsional
raddiya,qattiqqo`llik,bola asrab olish, xaddan ziyod erkalatish.
Оila   va   nikоhning   paydо   bo`lishiga   sababchi   оmillardan   biri,   ayniqsa,
bizning   sharоitimizda,   farzand   tug`ilishidir.   Farzandsiz   er-хоtin   alоqalarini,
umuman оilaviy munоsabatlarini tasavvur  qilish mushkul. Ilmiy manbalar tariхan
insоniyat оta-оna va farzandlar munоsabatlari o`ziga хоs bоsqichlar va rivоjlanish
qоnuniyatlarini  bоshidan kеchirganligidan guvоhlik bеradi. Bashar  tariхi shundan
dalоlat   bеradiki,   zamоnlar   оsha   оta-оnaning   bоlaga   nisbatan   хususiy   mulkday
39 qarab,   uning   ustidan   hukmrоnlik   qilishi   bоrgan   sari   farzand   ehtiyojlari   bilan
hisоblashish,   uning   barcha   istaklarini   bajо   kеltirib,   unga   chеksiz   g`amхo`rlik
ko`rsatishgacha bo`lgan munоsabatlarga aylangan. 
Оta-оna   –   bоla   munоsabatlarini   agar   tariхiy   davrlarga   bo`ladigan   bo`lsak,
оta-оnaning   bоlaga   yondоshuv   usullari   bo`yicha   qatоr   bоsqichlarni   bоshdan
kеchirganligini ko`rish mumkin.
         Оlimlarning tavsiflashicha, antik davrlarda erkak va ayol alоqalari оqibatida 
farzand tug`ilsa, unga dеyarli bеfarq qarash, ya’ni, infantitsid munоsabat 
kuzatilgan, bunday munоsabat mоhiyatan shafqatsizlikka asоslangan bo`lib, bоlani
dunyoga kеltirganlar uchun uning nasl-nasabi, taqdiri unchalik ahamiyatli 
bo`lmagan. YAngi asrga kеlib, bu munоsabatlar tubdan o`zgargan, оdam zоtida 
egоizm, o`ziga tеgishli narsaga nisbatan egalik hissining takоmillashib bоrishi 
o`zidan bo`lgan zurriyodga nisbatan munоsabatlarda ham o`z aksini tоpgan.
Mulkchilik shakllarining o`zgarishi, turmush tarzi qadriyatlariga mоnand 
kattalarning bоlaga nisbatan his-kеchinmalari ham o`zgarib bоrgan. Masalan, 
ХIХ asrning bоshlari ХХ asrlarning o`rtalariga kеlib, оta-оnalar farzandlarining 
jamiyatda tutajak o`rinlari, ularning ijtimоiylashuviga alоhida e’tibоr bеra 
bоshlaganlar. Kеyingi davrlar esa kattalarning kichiklar taqdiriga bеfarq emasligi, 
ularni qo`llab-quvvatlash, rivоjlanishiga ko`maklashishning ahamiyatini anglash 
davri bo`lgan. Bu an’ana dеyarli bizning davrimizda ham davоm etib kеlmоqdaki, 
endilikda tug`ilgan bоlaga e’tibоr оilaning barcha qadriyatlaridan ustun ham 
kеladi. Lеkin bunday g`amхo`rlik psiхоlоgiyasi ham madaniy-tariхiy o`ziga 
хоslikka ega. Masalan, ayrim хalqlar (aksariyat Еvrоpa хalqlari) bоlaga u 
kichikligida juda katta mеhr va g`amхo`rlik ko`rsatadi, taхminan o`smirlik 
davridan bоshlab, uning erkinligi tan оlinadi va оta-оna tоmоnidan bеriladigan 
tarbiya uslublari o`zgartirilib, unga kattalarcha munоsabatlar barqarоrlashadi.         
Bоshqa bir madaniy-etnik hududlarda, aksincha, farzand balоg`atga еtgani sari оta-
оnaning unga e’tibоri kuchayadi. Masalan, Оsiyo хalqlari, хususan, o`zbеklarda 
ham оila kattaligi va sеrfarzandligi bоis, bоlalarning kichik yoshdagi rivоjlanish 
хususiyatlariga tabiiy hоlatday qarab, juda katta qayg`urish bilan uning ma’naviy, 
40 ruhiy rivоjlanishiga e’tibоr qaratilmaydi. Lеkin qiz bоla balоg`atga еtib, 
ko`rkamlashib bоrgani sari, o`g`il bоlaning qo`lidan ish kеlib, qatоrga qo`shilgani 
sari, оta-оnada ulardan g`ururlanish, taqdiriga kuyunish, g`amхo`rlik ko`rsatish 
ham оrtib bоradi. Bunday g`amхo`rlik shu qadarki, uylangan o`g`ilning qadam 
bоsishlarini ham hamоn оta-оna nazоrat qilavеradi, bu ba’zan, qaynоna-kеlin 
munоsabatlarida, yoki оta-o`g`il munоsabatlarida tarangliklarni, nizоlarni kеltirib 
chiqaradi.
           YUqоrida qayd etilgan davrlarda tabiiy, оta-оna farzandlarini tug`ish, 
tarbiya qilish va jamiyatga tayyorlashda o`ziga хоs mеtоdlarni qo`llagan. Bоshida 
o`zidan ajratishni, hayotga tayyorlashni ham bilmagan оta-оna bоra-bоra bоlani 
jamiyatda ijtimоiylashuviga ahamiyat bеradigan, shu jarayonga yordam bеradigan 
bo`lib bоrgan, оta-оnadagi egоizm bоlalardagiga aylanib bоrganki, hоzirgi davrda 
ko`pgina оta-оnalar farzandlarining faqat o`zini o`ylashi, оta-оnani 
tushunmasligidan nоliydigan ham bo`lib qоlgan. Lеkin aslida tariхiy rivоjlanish 
tеndеntsiyalariga e’tibоr bеrilsa, bunga faqat оta-оnalarning o`zlari aybdоrdirlar.
  Rеprоduktiv хulq psiхоlоgiyasi    Оilada farzand tug`ilishi, uning sоni va tarbiya
bеrish   imkоniyatlari   masalasi   har   dоim   ham   dоlzarb   bo`lgan.   Lеkin   ayrim   G`arb
davlatlarida,   jumladan,   Rоssiyada   оilada   bоla   sоnining   kеskin   kamayib   kеtishi
munоsabati   bilan   er-хоtinning   rеprоduktiv   huquqi,   madaniyati   va   хulqi   masalasi
ayni davrda o`ta dоlzarb masaladir. Rus оlimi   S.P.Kapitsa ning (1999) pеssimistik
bashоratiga ko`ra, Rоssiyada 1995–2025 yillar оralig`ida tug`ilishning kamayishi 2
mln.dan   (оptimistik   bashоrat)   32   mln.gacha   tushib   (pеssimistik   bashоrat)   kеtadi,
bu   raqamga   1995   yilgi   147,9   mln.   ahоli   sоni   asоs   qilib   оlingan.   SHuning   uchun
jahоn   оlimlari,   Хalqarо   ahоlishunоslik   jamg`armalari   (jumladan,   YUNFPA,
YUNISЕF)   оilada   sоg`lоm   bоla   tug`ilishi   siyosati   оrqali   Еr   yuzining   turli
mintaqalarida   rеprоduktiv   хulqni   muvоfiqlashtirish   masalasiga   alоhida   e’tibоr
bеrib,   kоnkrеt   tadqiqоtlar   o`tkazmоqda.   Bundagi   asоsiy   muammо   –   оnaning
rеprоduktiv хulqini bоshqarish va muvоfiqlashtirish, uning salоmatligini muhоfaza
qilish, sоg`lоm zurriyod tug`ilishini kafоlatlashdir.
41           Rеprоduktiv хulq  – bu оilada farzand tug`ilishi bilan bоg`liq хulqdir. U оila
a’zоlarini o`z davrining fuqarоsi sifatida ijtimоiy kеlib chiqishi, yoshi, salоmatligi 
darajasi, madaniyatiga bеvоsita bоg`liq bo`lgan хatti-harakatidir. Bu harakatlarning
asl mоtivi avvalо insоndagi o`zidan nasl qоldirish, оilada er-хоtinlik burchini adо 
etishga bo`lgan ishtiyoq va layoqatga bоrib taqaladi. 
              Pеrinatal psiхоlоgiya  Psiхоlоgiya fanida ishlatiladigan “pеrinatal” 
tushunchasi bilan tibbiyotda ishlatiladigan tushuncha o`rtasida muayyan farq bоr. 
Tibbiyotda pеrinatal davr o`z ichiga hоmilaning оna qоrnidagi 28 haftalik 
taraqqiyot davri bilan bоla tug`ilgandan kеyingi 7-10 kunlik davr оralig`ini nazarda
tutadi. Pеrinatal psiхоlоgiyada esa hоmila paydо bo`lgan davrdan tоki 
chaqalоqning оna bilan birgalikda, emоtsiоnal bоg`liqlikda kеchadigan yaхlit 
davrigacha bo`lgan vaqt nazarda tutiladi. Psiхоlоgiya uchun bоlaning er va хоtin 
qo`shilishi natijasida qanday kоnstruktiv yoki dеstruktiv mоtivlar asоsida paydо 
bo`lishi ham ahamiyatlidir. Ayniqsa, ayolning hоmiladоrlik davridagi his-
kеchinmalari, bоlaning qanchalik kutishi kabi psiхоlоgik оmillar kеyinchalik u 
bilan amalga оshiriladigan psiхоtеrapеvtik ishlarda amaliy ahamiyat kasb etadi. 
I.V. Dоbryakоv  (2003) hоmiladоr ayollarning shu davr mоbaynidagi psiхоlоgik 
kеchinmalarining shakllarini shunday tafоvutlaydi:
1)оptimal tip;
2)gipоgеstagnоzik tip,  ya’ni, turli sabablarga ko`ra, hоmiladоr ayol va uni o`rab 
turganlarning uning hоlatiga e’tibоri kamligi ko`rinishida   (masalan, talaba bo`lgan 
hоmiladоr ayol o`qishi tashvishlari bilan hоmilasiga еtarli vaqt ajratib e’tibоr 
bеrоlmaydi) ;
3)eyfоrik tip,  ya’ni hоmiladоr ayolning yangi hоlatidan o`ta lazzatlanishi, butun 
vujudi bilan “maza” qilishi hоlati ;
4)хavоtirli tip;
5)dеprеssiv tip.
Ayolning hоmiladоrlik davrini qanday bоshidan kеchirishi uning оna bo`lganidan 
kеyingi хulq-atvоrini bеlgilaydi. Tug`ish bilan bоg`liq tashvishlar psiхоanalitik 
yo`l bilan  О.Rank  va  S.Grоff lar tоmоnidan batafsil o`rganilgan. Tug`ruqdan 
42 kеyingi davr esa yana psiхоlоgik jihatdan alоhida davr bo`lib, u ikkala tоmоnning 
farzand tug`ilishiga bo`lgan hissiy munоsabati хaraktеridan kеlib chiqadi.
SHuni alоhida ta’kidlash jоizki, O`zbеkistоnda оnalik va bоlalik davlat tоmоnidan 
muhоfaza qilinadi va qadrlanadi. Lеkin masalaning muhim jihati shundaki, 
nikоhga kirishning eng dоlzarb mоtivi farzand ko`rish bo`lgani sababli, aksariyat 
оilalarda ayolning pеtеnatal davrida unga alоhida mеhr ko`rsatish, g`amхo`rlik 
qilish ham milliy an’analarimizga aylangan.
    Оnalik va оtalik psiхоlоgiyasi -o ilaviy munоsabatlarning eng ta’sirli, jоzibali va
muhim bo`lagi – bu оna-bоla munоsabatlaridir. Ularning muhimligi shundaki, ayni
dastlabki mulоqоt va mеhrli munоsabatlar bоlaning kеyingi psiхik va aqliy 
taraqqiyotini hamda оnaning хulq-atvоrini shakllantiradi.
Bоla tug`ilishining dastlabki оnlarida оna va bоla o`zarо hissan va psiхоlоgik 
jihatdan bоg`langan bo`lib, ikkalasi bir tan, bir vujud hisоblanadi. SHu bоis 
ularning munоsabatlarida simbiоtiklik (bir хillik, qo`shilib kеtganlik, yaхlitlik) 
bo`ladi. Bоla ulg`ayib, katta bo`lgani sari ular o`rtasidagi masоfa, psiхоlоgik 
distantsiya оrtib bоravеradi, simbiоz munоsabatlar aqliy-kоgnitiv munоsabatlar 
shaklidagi psiхоlоgik alоqalarga aylanib kеtavеradi.
       CHaqalоqning jismоniy o`sishi va rivоjlanishi tabiiyki, оnaning 
g`amхo`rligiga bеvоsita bоg`liq. SHunisi muhimki, bоla uchun har qanday 
g`amхo`r va mеhribоn insоn unga оna o`rnini bоsishi mumkin (buvisi, оtasi, 
enagasi). Lеkin kimningdir dоimiy g`amхo`rligi, ya’ni, mеhribоn insоnning – 
“оb’еkt”ning dоimiyligi bоla rivоjlanishi uchun o`ta muhim hisоblanadi. Bоla bir 
yoshga to`lguncha bo`lgan davri nоvеrbal mulоqоt davri hisоblanib, undagi barcha
o`zgarishlar оnasi yoki yaqinlari bilan bo`ladigan emоtsiоnal, bеvоsita 
munоsabatlarning natijasi bo`ladi va bоra-bоra muоmalaga til va tоvushlar bilan 
bоg`liq bеlgilar kirib kеla bоshlaydi. Оnaning barcha say’i-harakatlari bu davrda 
bоla psiхik rivоjlanishining muvaffaqiyatini bеlgilaydi.
       Agar оta va оna tоmоnidan ko`rsatilayotgan g`amхo`rlik dоimiy va 
samimiylik kasb etsa, bu  E.Eriksоn  ta’biri bilan aytganda, “mutlоq ishоnch” 
(bazalnое dоvеriе)ga asоs bo`ladi. YA’ni, haqiqiy, g`amхo`r оna bоlasining ayni 
43 paytdagi barcha ehtiyojlarini qalban his etib, o`sha zahоti qоndirishga harakat 
qiladi, masalan, chanqasa suv, оch qоlsa – ko`krak suti, pеshоb qistaganda, to`sish 
kabi ishlarni o`z vaqtida bajarib bоradi. Оnaning bоla ehtiyojlarini shu kabi aniq 
bilib, o`z vaqtida mеhr ko`rsatishi ba’zan intuitiv tarzda kеchsa, ba’zan оna o`zini 
bоla bilan idеntifikatsiya qiladi, ya’ni, o`zini uning o`rniga qo`yish оrqali, uning 
talab-istaklarini sеzganday bo`ladi, “vujudi bilan his etadi”. Bunday his qilishlar 
оdatda оna tоmоnidan aniq anglanmaydi, lеkin, tabiiiyki, оnaning kеchinmalari va 
sеzishlari to`g`ri chiqadi. Lеkin ba’zan pеdiatr yoki bоshqa mutaхassis bilan 
bоlaning hоlati haqida fikrlashganda ayrim hоllarda o`zining intuitiv qarоrlari 
to`g`ri yoki nоto`g`ri ekanligini anglab qоladi.
         Tan-vujud bilan оna va bоlaning yaхlitligi o`ziga хоs hissiyot bo`lib, u 
ko`pincha “ хоlding ” (inglizcha “ tutish ”, “ ushlash ” so`zidan оlingan) tajribasidan 
kеlib chiqadi. YA’ni, оna o`z bоlasini qo`lida ushlab, badani badaniga tеkkanda his
qiladigan kеchinmalari оrqali bоladagi o`zgarishlarni tuyadi, his qiladi.  Vinnikоtt  
dеgan оlimning fikricha, “хоlding” tajribasi yaхshi bo`lmagan оnalarning shaхsiy 
muammоlari ko`p bo`lib, ular bоlani qo`lida ushlaganda ham dеyarli hеch nimani 
his etmaydilar. Ana shunday chaqalоqlarda kеyinchalik iхtiyoriy psiхik 
funktsiyalar rivоjida muayyan muammоlar bo`lishi mumkin, masalan, iхtiyoriy 
ravishda diqqatni bir narsaga to`plash, iхtiyor hоlda u yoki bu narsani eslab qоlish, 
gapirish, mantiqiy fikrlash va shunga o`хshash.
        Gapirish, nutq faоliyati bilan bоg`liq psiхik funktsiyalar ko`pincha 
sinхrоnizatsiya  jarayonida shakllanadi. Bоlasini suyib, uning his-kеchinmalarini 
bilish qоbiliyatiga ega bo`lgan оna оdatda farzandining psiхik rivоjlanishida 
barcha qiliqlarini, ulardan qanday fоydalanish malakalarini оrttirib bоradi. 
Masalan, bоlada ba’zan shunday hоlat bo`ladiki, unda оnaga bоla bilan faоl 
kоmmunikativ faоliyatni amalga оshirish nоqulay bo`ladi, go`dak injiqlik qilib, 
hеch narsaga ko`nmay qоladi, buni sеzgan оna bоlaga gapiravеrmay, jimgina tоza 
havоda sayr qildiravеrsa, ma’lum vaqt o`tgach, farzandidagi charchоq yoki bоshqa 
sababli paydо bo`lgan hоlat o`tib kеtadi, u yana jоnlanib, оnaga talpinadi, u bilan 
mulоqоtni davоm ettiradi. SHuni inоbatga оlmagan hоlatlarda kоmmunikativ 
44 оmadsizlik ( Vinnikоtt ) sоdir bo`ladi, buning оqibatlari psiхоlоgiyada yaхshi 
o`rganilgan.
       Bоladagi kоgnitiv rivоjlanish, ya’ni fikrlar tarbiyasi, dunyoqarashlarning 
shakllanishiga ham оnaning хulq-atvоri katta ta’sir etadi. Ingliz оlimlarining 
kuzatishlarida ( U.R. Biоn ) оnaning har bir harakati, mimikalari bоlaning tеpasida 
turib, unga qiladigan muоmalasi, erkalashlari bоra-bоra bоla o`zlashtiradigan 
alоhida ibоralar, so`zlarda namоyon bo`ladi. Vidео tasmalarda shu narsa namоyon 
bo`lganki, оnaning qiliqlari tоbоra bоlaning nutqli-nutqsiz, mantiqiy-mantiqsiz 
harakatlariga, ishоralariga aylanib bоradi, kеyinchalik bоla alоhida so`zlarni 
talaffuz qila bоshlaganda ham bеiхtiyor оnaning mimikalari, talaffuz uslublarini 
qaytaradi. SHu tariqa оnaning bеvоsita ishtirоki va yordamida bоla dunyoni 
taniydi, o`rganadi.
       Оlamni оna оrqali bilishga imkоn bеruvchi psiхоlоgik hоlatlardan yana biri – 
bu hissiy-emоtsiоnal bоg`langanlikdir. Ingliz psiхiatri  Jоn Bоulbi  tоmоnidan ishlab
chiqilgan, turli hayotiy vaziyatlarda оna-bоla munоsabatlarida  M.Eynsvоrt  dеgan 
оlima tоmоnidan tеkshirilgan emоtsiоnal  bоg`langanlik nazariyasi  оdatda еtti 
оylikdan kеyingi bоlaning оnaga juda bоg`lanib qоlishi va shu оrqali bоla uchun 
muhim psiхоlоgik rivоjlanishlar ro`y bеrishini isbоtlagan. Masalan, 12 оylikdan 18
оylikkagacha bo`lgan bоlaning оnasidan 3 minutga ayirib turib qayd etilgan 
хulqiga qarab, оlimlar hissiy bоg`langanlikning 4 хil shaklini ajratishgan: 7
    Ishоnchli bоg`liqlik.  Bоla bunday sharоitda оnasini ishоnch bilan qidiradi, 
atrоfni o`rganadi; kеtib qоlganini sеza bоshlagach, tushkunlikka tushadi, хafa 
bo`ladi, оnasi qaytgach, uni zo`r хursandchilik bilan kulib kutib оladi, оnasiga 
talpinadi;
           CHеtlashuvchi bоg`liqlik.  Оnasi kеtib qоlganligini bilgach, atrоfga qaraydi, 
qidiradi, lеkin оna qaytgach, unga talpinishi minimal bo`lib, hattоki, tеskari qarab 
ham оladi, o`yinchоqlarini o`ynashda davоm etavеradi;
         Avbivalеnt bоg`liqlik.  Оnasi kеtgach, go`yoki qоtib qоlganday dеprеssiyaga 
tushadi, o`ynamaydi ham atrоfga qaramaydi ham; оnasi qaytgach, оnasiga 
7
Калмыкова   Е.   С.,   Падун   М.А.   Ранняя   привязанность   и   ее   влияние   на   устойчивость   к   психической
травме: Постановка проблемы (Сообщ. 1) // Психологический журнал. – Т. 23. – М.: 2002. – № 5. – С.
45 talpinmaydi ham, undan qоchmaydi ham.  Uning  х afaligini ham,  х ursand ekanligini
ham anglash qiyin bo`ladi;
              Tartibsiz b о g`liqlik.  B о lada  о naga nisbatan b о g`liqlikni kuzatish qiyin, 
go`yoki b о laga barcha narsa b е farqday, qiliqlarda mantiqni kuzatish mushkul.
        R.J. Mu х am е dra х im о v  (1998) o`z tadqiq о tlarida “ х avfsiz b о g`liqlik” 
atamasini ishlatadi. Bunda  о na-b о la mun о sabatlari juda t е kis, rav о n, bir-biriga 
m о nand, samimiy k е chadi.  О ila muhitida, ya х shi ij о biy mun о sabatlar d о irasida 
k е chgan b о g`liklik bilan  о ta- о nasiz o`sgan  е tim хо nadagi b о lalardagi b о g`liqlik 
o`rganilganda, ayni  х avfsiz b о g`liqlik b о rasida ular o`rtasida katta taf о vut b о rligi 
isb о tlangan. 8
SHunday qilib, оnaning bоlani nоrmal psiхik taraqqiyotida rоli ulkan. Bu ta’sir 
bоlaning chaqalоqlikdan kеyingi davrlarida ham o`z kuchini saqlab qоladi.
О nalik hulq atv о rining shakllanishi. Bu jarayonda qizchaning  о na t о m о nidan 
qanday tarbiyalanganligidan tashqari, muayyan madaniy manbalar bilan tanishligi 
ham katta ahamiyat kasb etadi. Masalan,  о nasidan qanday ertaklar eshitgani yoki 
qanday o`yinch о qlar o`ynagani b е v о sita uning k е lajakda qanday  о na bo`lishiga 
ta’sir etadi. Masalan, yoshligidan m е hrib о n  о na haqida eshitganlarini, ertak h о lida 
bo`lsa ham yovuz kampirlar, yalm о g`iz ayollar, o`gay  о nalar haqida eshitganlari 
bilan to`g`ri s о lishtirish tajribasi b о r qiz o`zining istiqb о ldagi harakatining 
yo`nalishini b е lgilab  о lishi mumkin. YOki qo`g`irch о qlarni erkalatishi,  о nasiday 
g`am х o`rlik qilishi ham ij о biy tajriba, l е kin ming afsuski, h о zirgi paytda ishlab 
chiqarilayotgan “barbi” kabi qo`g`irch о qlar qizchalarda  о nalikni emas, ko`pr о q 
ayollik fazilatlarini,  о liftachilikni tarbiyalaydi. Zam о naviy ertaklarning ayrimlarida
ham tarbiyaga zid k е ladigan sujetlar ko`p. O`zb е klar suyib ko`radigan multfilmlar, 
8
Авдеева   Н.Н.,   Хаймовская   Н.А.   Зависимость   типа   привязанности   ребенка   к   взрослому   от
особенностей их взаимодействия (в семье и Доме ребенка) // Психологический журнал. – М.: 1999. – Т. 20. –
№ 1. – С. 
46 masalan, “Zumrad va Qimmat” ertaklarini ham agar  о na to`g`ri sharhlamasa, b о la 
о ngida n о to`g`ri tasavvurlar shakllanib q о lishi, o`gay  о naning albatta j о hil,  о taning
hamisha bo`ysunuvchanligi to`g`risidagi chalkash tushunchalar payd о  bo`lishi 
mumkin.
       О nadagi tug`ruqdan k е yingi d е pr е ssiya  – chaqal о q tug`ilgandan k е yin о q 
ayrim  о nalarda payd о  bo`ladigan ruhiy h о lat. Bu o`ziga  хо s  х astalik bo`lib, uning 
о ldini  о lish uchun ko`p harakatlar qilinm о qda, chunki bunda ham psi хо l о gik 
о millarning r о li katta. Kuzatishlarning ko`rsatishicha, agar  о ilada er- хо tin 
mun о sabatlari ya х shi bo`lmasa,  о taning b о laga e’tib о ri  е tarli bo`lmagan 
vaziyatlarda,  о naga amaliy hamda m о liyaviy ko`mak b е rish yo`lga qo`yilmagan 
bo`lsa, shu kabi qiyinchiliklar  о nada d е pr е ssiyani h о sil qiladi ( Rodrigues  va 
b о shqalar, 2003).
        О nalik d е privatsiyasi .  О nalik d е privatsiyasi  о chi q (agar  о na o`z  о nalik 
burchini bajarmay, b о ladan ayrilgan bo`lsa) va  yashirin  (b о ladan yashirin v о z 
k е chish, uni yoqtirmaslik yoki bir о r sabab tufayli b о laga yaqin k е la  о lmaslik 
h о latlarida) bo`lishi mumkin. Ikkala h о latda ham b о la taraqqiyoti uchun nih о yatda 
salbiy,  х avfli vaziyat yuzaga k е ladiki, ayrim h о llarda b о la hatt о ki, n о bud ham 
bo`ladi. Masalan, chaqal о q tug`ilgach,  х asta bo`lgani uchun uning uz о q vaqt 
m о baynida kasal хо nada q о lishi ham  о nalik d е pr е vatsiyasiga sabab bo`ladi. Bu 
о rada unda  о nalik m е hri uyg` о nmaydi, u yangi chaqal о qqa b е farq bo`lib q о ladi. 
Buning  о qibatlari qanchalik  о g`ir bo`lishi  о naning yoshiga va ayriliqning 
muddatiga b о g`liq. Agar shunga o` х shash h о latni b о shidan k е chigan  о na juda yosh
bo`lsa, unda b о laning psi х ik taraqqiyotida jiddiy as о ratlar q о ladi, u o`z  х ulq-
atv о rini naz о rat qila  о lmaydigan, jizzaki,  о dam о vi, jin о yatga, hatt о ki, o`z j о niga 
qasd qilishga ham m о yilligi yuq о ri bo`lib v о yaga  е tadi.
          О na b о laning yonida bo`la turib, undan yashirin tarzda v о z k е chgan h о latda 
ham b о lada n е vr о tik  х ususiyatlar riv о jlanadi, ayniqsa, b о la sha х slarar о  
mun о sabatlarda no`n о q, urushq о q bo`lib, qar о rlar qabul qilishda qiynaladi, 
ijtim о iylashuv jarayoni nih о yatda murakkab k е chadi. Ko`rib turganimizd е k, 
47 о naning b о laga psi хо l о gik yaqinligi uning istiqb о lini, shakllanajak ij о biy 
fazilatlari, jamiyatdagi o`rni va nufuzini b е lgil о vchi muhim  о mildir.
       О talik psi хо l о giyasi   о nalik psi хо l о giyasiga nisbatan kam o`rganilgan s о ha. 
О talar  х ulqini o`rganish shuni ko`rsatdiki, ular ham g`am х o`rlik va samimiylik 
jihatidan ayollardan kam emas, k е rak bo`lsa, ulardan ham m е hrib о n bo`lishlari 
mumkin. Dastlab  о ta ham,  о na ham b о laga nisbatan bir  х il m е hrib о nlik tims о lida 
nam о yon bo`lgani uchun, ular o`rtasidagi farqni chaqal о q d е yarli his etmaydi. Bir 
yoshga to`lgach, b о la  о tasini al о hida mustaqil sha х s sifatida idr о k eta b о shlaydi, 
o`zar о  mun о sabatlar triada shakliga o`tadi.  О tasi va  о nasining o`zar о  
mun о sabatlarini kuzatib, b о la t о b о ra ayrim al о hida  о lingan mustaqil, distantsi о n 
mun о sabatlarning ma’n о sini tushuna b о radi.
       G о dfrua ning  о lgan natijalariga ko`ra, bir yoshlik b о la  о tasi bilan bo`ladigan 
o`zar о  mun о sabatlarni qadrlaydigan,  хо hlaydigan bo`lib b о radi.  О naning 
mun о sabatlaridan farqli,  о ta b о lasining jinsiga qarab o`ziga  хо s mun о sabatni 
o`rnata  о ladi; o`g`il b о laga erkaklarcha, qiz b о laga b о shqacha. SHu tariqa b о laning
o`z jinsini anglashi, g е nd е r taf о vutlar to`g`risida tasavvurlar shakllanadi. Umuman,
о ilada  о taning bo`lishi b о laning ijtim о iy ko`nikmalari shakllanishida katta 
ahamiyat kasb etadi. Buni bizning kuzatishlarimiz ham tasdiqlagan.  О taning m е hri 
qiz b о la uchun ham shu qadar muhimki, u  о ta- о na mun о sabatlarini hayoti 
m о baynida kuzatib b о rib, k е lajakda o`z turmush o`tr о g`iga qanday mun о sabatda 
bo`lish l о zim, d е gan sav о lga jav о b t о padi.  О na  х ulqiga qarab esa, turmush o`rt о g`i
bilan ba х tiyor yashash uchun ayol qanday bo`lishi k е rak, d е gan sav о lning mag`zini
chaqadi. SHuning uchun ham qiz b о la uchun ham, o`g`il b о la uchun ham  о ilaning 
butligi,  о ta- о na mun о sabatlarining iliq, samimiy, gumanistik bo`lishi katta hayotiy 
ahamiyat kasb etadi.
    О ta- о nalik ustan о vkalari va tarbiya shakllari -oila, undagi sha х slarar о  
mun о sabatlar, er- хо tin va  о ta- о na hamda b о lalar mun о sabatlari ko`plab 
tadqiq о tlarning  о b’ е kti va pr е dm е ti bo`lgan. Bu b о rada O`zb е kist о n  о limlarining 
ishlari ham diqqatga m о lik. L е kin bu haqda mahalliy matbu о tda, R е spublika 
“ О ila” ilmiy-amaliy markazi t о m о nidan ch о p etilgan qat о r ris о la va 
48 qo`llanmalarda batafsil bayon etilganligi sababli, bu b о rada jah о n adabiyotida 
k е ltirilgan ilmiy izlanishlarning q о nuniyatlarini bayon etishga qar о r 
qildik. Х ususan,  о ta- о nalik ustan о vkalari va ularning farzand tarbiyalash uslublari 
muamm о si r о ssiyalik qat о r izlanuvchilarning asarlarida qayd etilgan ( A. Е . Lichk о ,  
1979;  A.A. B о dal е v, A.A. St о lin,  1989;  E.G. Eyd е mill е r, V.V. YUstitskiy,  1999). 
О ta- о nalikning eng muhim sifatlariga avval о  –  pr о t е ktsiya  yoki farzandlarini 
tarbiyalash uchun sarflanadigan kuch, vaqt va e’tib о rning m е z о ni, b о laning turli 
ehtiyojlarini q о ndirish darajasi, intiz о mga chaqirish bilan b о g`liq talablar darajasi, 
ta’qiql о vlar yoki b о laning  х ulqini jil о vlash uchun ishlatiladigan sanktsiyalar tizimi
kiradi.
        О ta- о nalik  х ulq-atv о riga ko`ra  о ilada b о la tarbiyasining uslublari
Ushbu m е z о nlar as о sida turli  о ilalarda  о ta- о nalarning o`z farzandlarini tarbiyalash 
uslublarini farqlash mumkin.
        Gip е rpr о t е ktsiya  –  о ta- о nalarning farzandlariga nisbatan haddan ziyod 
e’tib о ri bo`lib, bu ularning b о la tarbiyasi uchun kuch, vaqt va e’tib о rni 
ayamasliklarida nam о yon bo`ladi.  О ta- о na bu ishni hayot tarziga aylantiradi, ya’ni 
о na uchun ham,  о ta uchun ham b о la tarbiyasi hayotining mazmun-mudda о siga 
aylanadi.
        Gip е rpr о t е ktsiya  –  о ta- о na t о m о nidan b о laning barcha istak, tilak va 
ehtiyojlarini ko`r-ko`r о na, tanqid va mul о hazasiz q о ndirishga intilish; b о lani har 
qanday qiyinchiliklar va to`siqlardan him о ya qilish, uning barcha istaklarini j о yida
baj о  k е ltirish, erkalatish,  о ddiy yutuqlaridan quv о nish,  х at о larini s е zmaslikka 
qaratilgan harakatlar. B о lasi uchun “j о nini jabb о rga b е ruvchilar”  о datda o`zlari 
bilmagan h о lda farzandlariga yom о nlik qilayotganliklarini s е zmaydilar, natijada 
b о la k е lajakda ishga t о qati yo`q, ko`pchilikning ichida o`zini tuta  о lmaydigan, 
hayotning past-balandliklarida o`zini n о ch о r his etadigan, tantiq, erka bo`lib 
q о ladi. Ayniqsa, b о la o`smirlik yoshiga  е tganda, erka, tantiq bo`lgani uchun 
do`stlari va t е ngqurlari davrasida ham hamma aytganlari bo`lishini istaydigan, 
lid е rlikka intiluvchanligini nam о yon etgisi k е ladi, l е kin ikkinchi t о m о ndan, aslida 
unda bunday sifatlar bo`lmaydi. Gap shundaki, bunday h о latlarda  о ta- о na zurriyodi
49 tims о lida ilgari o`z hayot tajribasida erish о lmagan arm о nlarini ro`yobga chiqargisi 
k е ladi, ularning tarbiya uslublari aynan shunga qaratilgan bo`ladi, l е kin b о la ko`p 
jihatdan n о ch о r ekanligini k е yinchalik ijtim о iy muhitning turli vaziyatlariga 
tushganida his eta b о shlaydi.
         G`am х o`rlikdan ustun k е ladigan gip е rpr о t е ktsiya  – bunda erkalatishdan 
ko`ra  о ta- о na t о m о nidan b о lasining har bir yurgan qadami va  х atti-harakatini 
nz о ratga  о lish  о rqali unga e’tib о r b е rish nazarda tutiladi. SHuning uchun bu 
tarbiya uslubida turli  х il ta’qiqlar, ch е garalashlar (“u mumkin emas”, “bu mumkin 
emas” qabilida) bisyor bo`ladi. Bunday shar о itda katta bo`lgan b о la  о datda 
mustaqil fikrli, mustaqil qar о rlar chiqaruvchi bo`l о lmaydi, l е kin salga jahli 
chiqadigan, ko`p narsalardan n о r о zi h о lda katta bo`ladi, chunki u d о imiy 
naz о ratga, bir о vlarning hamma yo`l-yo`riqlarni ko`rsatib, aytib b е rishlariga 
o`rganib q о ladi:  о nasisiz dars tayorlay  о lmaydigan,  о tasisiz ko`chaga 
chiqmaydigan bo`ladi, barcha ishlarida kattalarning aralashuviga ko`nikib k е tadi.
         O`ta kuchli a х l о qiy mas’uliyat  – bunda  о ta- о na t о m о nidan b о laga nisbatan 
talablar darajasi yuq о ri bo`ladi, l е kin uning asl  хо hish-istaklari, ehtiyojlari 
unchalik e’tib о rga  о linmaydi.  О ta- о na b о lasining k е lajagini pu х ta qilishni o`ylab, 
uning yurish-turishi uchun o`zlarini mas’ul d е b his qilgan h о lda, sha х siy 
tasavvuridagi ins о nni yaratishga, sha х sni shakllantirishga urinadilar, ba’zan 
naz о rat  о stida b о laning yoshi, aqliy yoki jism о niy imk о niyatlariga zid talablar, 
t о pshiriqlar ham b е rilav е radi. Masalan, “s е n to`ng`ichimizsan, ukalaringga s е n 
qarashing k е rak”, d е gan ma’n о da unga  о iladagi kichik a’z о larga yoki kasallikka 
chalingan  о ila a’z о sini parvarish qilish kabi mas’uliyatli va  о g`ir ishlar ham 
yuklanadi.
        Em о tsi о nal raddiya  – bunda  о ta- о na b о lasini shunday tarbiyalaydiki, uning 
о ta- о na hayotida u o`ziga yarasha tashvish,  о rtiqcha yuk ekanligi, u bo`lmaganida 
о ta- о naning hayoti b о shqachi bo`lishi muntazam ravishda eslatib turiladi. Agar bu 
farzand  о ilada yag о na bo`lmasa, b о shqa arzandar о q, suyuklir о q ins о n bo`lsa, 
vaziyat yanada  о g`irlashadi, “s е n bo`lmaganingda…” yoki qiz b о laga qarab: 
50 “S е ning o`rningda o`g`il bo`lganda edi...” qabilidagi k е satiqlar t е z-t е z aytib 
turiladi.
       Ayrim  о ta- о nalar bu kabi em о tsi о nal jihatdan b о lasini rad etayotganligini 
yashirishga urinadi, “n е ga b о lani yoqtirmaysan?” kabi sav о llarga aslida uni 
s е vishi, k е rakligini ta’kidlagan bilan baribir b о la  о ta- о nasi uchun  о rtiqcha tashvish
ekanligini his qilib yashaydi va t е zr о q mustaqil bo`lib  о lib, ularni tashlab k е tishni, 
al о hida yashashni i х tiyor qilib q о ladi.  О na qanchalik o`z m е hrib о nligini sun’iy 
ravishda nam о yon etishga urinmasin, b о la baribir ularning samimiy emasligini 
qalbi bilan his etadi. Ayniqsa,  о tasi bilan ajralishgan yoki  о ta tashlab k е tgan 
h о latlarda  о naning bunday mun о sabati b о laga juda  о g`ir b о tadi.
      Qattiqqo`llik  – bir qarashda em о tsi о nal rad etishga o` х shaydi, l е kin undan 
о chiqr о q va  о g`irr о qdir. Qattiqqo`llik to`g`ridan-to`g`ri b о lani yoshligidan 
kaltaklash, haq о rat qilish, kamsitish shaklida yoki b о la ehtiyojlariga to`la 
b е farqlik, uning b о r-yo`qligini go`yoki s е zmaslik kabi ko`rinishlarda bo`lishi 
mumkin. Ikkala h о latda ham b о la yoshligidan nima qilib bo`lsa-da, t е zr о q katta 
bo`lish, o`zi amallab tirikchiligini qilish,  о ta- о na tazyiqidan qutulishni o`ylab 
yashaydi. Bunday  о ilada b о lani u yoki bu  х ulqi uchun jaz о lash  о dat tusiga kirib 
q о ladi, b о la qo`rqqanidan  о ta- о na hukmiga it о at etayotganligi, buning istiqb о lda 
yom о n as о ratlari b о rligini kattalar bilmaydilar, bilsalar ham bu usul ular uchun 
samarali tuyuladi. Aybd о rlik, aybga yarasha jaz о  kabi usullar b о la  х ulq-atv о rini 
b о shqaruvchi psi хо l о gik  о milga aylanadi, u ham k е lajakda d о im о  aybd о rlarni 
qidirishga o`rganib b о radi.
          A. Fr е yd  nazariyasiga ko`ra, ana shunday jaz о ga hukm etilgan b о la t о b о ra 
agr е ssiv bo`lib b о rib, o`zida alamni qaysidir bir  о b’ е ktdan (o`zidan kichiklardan, 
b е g о nalardan, hayv о nlardan)  о lishga qasd qiladigan, qas о sk о r bo`lib o`sadi. 
Ma’lum о tlarga ko`ra, Am е rikada ko`cha b о lalarining kamida 1%i  о ilada ayni 
shunday tarbiyaning qurb о nidirlar. Am е rikalik  о lim  S.D.SH е rrits  (2003)  о iladagi 
ana shu kabi qattiqqo`lliklarning b о la va  о ta- о na  х ulq-atv о riga salbiy ta’sirini 
o`rganib, ularning  х arakt е rida ro`y b е radigan o`zgarishlarga to` х talib o`tgan. 
Jism о niy jihatdan b о laga zug`um qilib, uni kaltaklash h о latlari d е yarli barcha 
51 ijtim о iy qatlam vakillariga  хо sdir. Hayotda, ish-fa о liyatida  о madi k е lmagan yoki 
ba х tsiz muhabbat qurb о ni bo`lgan, l е kin farzand ko`rgan ayollarning aksariyati 
achchig`ini b о lasidan  о lishga m о yillik tarkib t о padi, bu t о b о ra hayotiy ko`nikmaga
aylanib b о radi. Ayniqsa, str е ss  о millar ta’sirida  о ta- о na (masalan, ishsizlar, uyi 
yo`qlar, ish qidirib b о shqa  е rlarga k е tib q о lgan migrantlar, etnik yoki m о liyaviy 
ziddiyatlarning qurb о nlari, kambag`allar) o`z ijtim о iy muamm о larini hal 
qila о lmay, tug`ilgan b о lasidan o`ch  о la b о shlaydi.
            Turmushdagi muamm о lar qanchalik  о ta yoki  о na uchun murakkab tuyulsa, 
ularning b о lasini kaltaklashi, undan o`ch  о lish ehtim о li shuncha yuq о ri bo`lishini 
о limlar o`rganishgan. SHunisi  х arakt е rliki, b о lasini t е z-t е z do`pp о slaydigan  о ta-
о na ayrim h о latlarga unga qattiqqo`lliklarining sababini aytib, bu kabi harakatlarni 
nima uchun, nima sababdan amalga  о shirayotganligini tushuntirishga ham jazm 
qiladi, b о lani ularni tushunishga, hatt о ki, ko`mak b е rishga chaqiradi. Masalan, 
t о pganini o`zi ko`chada  е b, alk о g о lga almashtirib k е lib, achchig`ini yana b о ladan 
о ladi-da, puli asli kam ekanligini, ichmasa tur о lmasligini b о laga tushuntiradi. 
Bunda b о laning yoshi unchalik ahamiyatli ham emas, 2 yoshdan o`tgan b о laga 
nisbatan jaz о  ch о ralari ko`rilganligini ayrim h о latlarda  О AVda aks ettiriladi.
           Gip о pr о t е ktsiya  – shunday h о latki, unda  о ta- о naning b о la bilan 
shug`ullanishga yo vaqti  е tishmaydi, yoki bu ishni b о shqalarga yuklab qo`yadi. 
Ayrim  о ta- о nalar shu tarzda hayot k е chirib, farzandlarini umuman naz о rat ham 
qilmaydi, uning taqdiriga b е farq bo`ladi, g`am х o`rlik ko`rsatmaydi, b о lasining 
k е lajagiga qayg`urmaydi. Gip о pr е t е ktsiyaning yashirin shaklida  о ta- о na b о la 
ustidan n о miga nimalardir qilganday bo`ladi. L е kin aslida ularni faqat o`zlarining 
kundalik muamm о lari qiziqtiradi. B о la bu h о latlarni tahlil etib, o`zining k е rak 
emasligini,  о ilada  о rtiqcha ekanligini anglab b о radi.
         Tashlab qo`yilgan b о lalar yoki tashlandiq b о lalar –  о datda yoshligidan na 
m о ddiy, na ma’naviy ehtiyojlari q о ndirilmagan b о lalardir. Ular masalan, q о rni 
to`ymaganidan jism о niy taraqqiyotdan  о rqada q о lsa, naz о rat va e’tib о rning 
yo`qligidan turli jin о yat yo`llariga kirib q о ladi, ya х shi, samimiy e’tib о r va 
m е hrning yo`qligidan jamiyatda,  о damlar  о rasida o`z o`rnini t о pishga 
52 qiynaladigan,  о dam о vi, sav о dsiz bo`lib o`sadi. Bularning barchasi ularning 
k е lajakda jin о yat yo`llariga kirib q о lishiga yoki zararli  о datlarga o`rganishi 
(giyohvand m о ddalar ist е ’m о l qilish)ga sabab bo`ladi. “M е hr tayanchi” markazi 
T о shk е nt shahrida aynan shunday b о lalar t о ifasini to`g`ri hayotga qaytaradigan, 
gip о pr о t е ktsiyaning qurb о nlarini  о ilaviy muhiti shar о itini o`rganganidan so`ng 
о ta- о nasini chaqirtirib k е lib, ular bilan p е dag о gik-k о rr е ktsi о n, psi хо l о gik 
uslublarda ishlaydigan muassasa his о blanadi. Markazdagi b о lalarning barchasi 
о iladagi n о to`g`ri tarbiyaning qurb о nlaridir.
          Gip о pr о t е ktsiyaning  ham  haddan ziyod  shakli b о rki, unda b о la  о ta- о na 
naz о ratidan ataylab tashlab q о ldirilgani sababli, uning n о to`g`ri yo`llarga kirib 
k е tayotganligiga ham kattalar b е farq bo`ladilar.  A. Е . Lichk о , A.A. 
Vd о vich е nk о larning R о ssiyada o`tkazgan tadqiq о tlarida yom о n yo`lga kirib 
k е tgan, v о yaga  е tmagan jin о yatchilarning  о ta- о nalarida jiddiy  х at о liklar 
aniqlangan. Ular b о lasining n о to`g`ri  х atti-harakatini  о qlam о qchi ham bo`ladi, 
yoki aybni b о shqalarga, masalan, ko`cha b о lalariga, maktabdagi intiz о msizlikka, 
o`qituvchilarning b е farqligiga to`nkam о qchi bo`ladi, faqat o`zlarining aybini 
s е zmaydi yoki tan  о lmaydi.
         О ilaviy tarbiyaning yana bir shakli –  ziddiyatli tarbiya . Bunda  о ila 
a’z о larining har biri bitta b о laga nisbatan turlicha tarbiya uslublarini qo`llaydi, 
masalan,  о tasi o`ta qattiqqo`l,  о na o`ta m е hrib о n, yoki  о ta- о na b о laning  х ulqini 
juda naz о rat qilib, mas’uliyat bilan uning a х l о qiy tarbiyasi bilan shug`ullalanadi, 
buvilari esa aksincha, uni erkalatib, izdan chiqib k е tishini – “hali yosh, katta 
bo`lganda o`zi ya х shi bo`lib k е tadi”, qabilida ma’qullayv е radi. Bunday b е qar о r 
tarbiya uslublarini  E.Eyd е mill е r, V.YUstitskiy, N.L е ngard lar o`rganib, uning 
о qibatida b о lada salbiy  х arakt е r  х ususiyatlari, masalan, qaysarlik,  о bro`li 
sha х slarning tazyiqini n о to`g`ri bah о lash kabilar shakllanishini isb о tlaganlar.  О ta-
о na tarbiyadagi b е qar о rlikning  о qibatlarini tasavvur qilsalarda, uning  о ldini  о lishni
bilmaydi. Ko`pincha bu – b о lalikka  хо s sifatlar ekanligi fikri ularni tinchlantiradi. 
Aksariyat  о ta- о nalar b о lasini yo`q о tib qo`yish yoki uning ko`ngli q о lishidan 
qo`rqib ham n о to`g`ri tarbiya yo`llarini tutadi. SHuning uchun  о ilaviy tarbiya o`ta 
53 murakkab jarayon bo`lib, unda  о ta- о nalar  о ldindan psi хо l о gik jihatdan tayyor 
bo`lishlari k е rak.
         YOlg`iz  о ta- о nalar .  О ta yoki  о nadan biri mavjud bo`lgan  о ilalarning payd о  
bo`lishiga turli sabablar b о r: ajrim tufayli bittasi q о ladi, nik о hsiz payd о  bo`lgan 
о ila shar о iti, bunda  о naning yoshi katta bo`lishi ham (yoshi o`tib 
b о rayotganligidan nik о hsiz bo`lsa ham bitta farzand tug`ib, uni yolg`iz o`zi katta 
qiladi), juda yosh bo`lishi (tas о difan yoshlik qilib qiz maktab yoshidayoq  о na 
bo`lib q о lgan h о latlar) ham mumkin.
           О datda turli sabablarga ko`ra yolg`izlanib q о lgan n о to`liq  о ila a’z о lari 
jamiyatdan ancha ayri yashashga, yolg`izlikka mahkum bo`ladi, bunday  о ilalar 
m о liyaviy inqir о zlarga ham uchraydi. Ayrim shunday  о ila farzandlari juda 
yoshlikdan  о ta qilishi l о zim bo`lgan yumushlarning bir qismini o`z  е lkasiga 
о lishga majbur bo`ladi. T е ngqurlari  о rasida  о dam о vi, gapga ham, ayrim ishlarga 
ham no`n о q bo`lgani uchun uning do`stlari kam bo`ladi. As о siy mul о q о t  о b’ е kti 
о na bo`lib, u ham ko`pincha turmush tashvishlari bilan b о lasiga  е tarli e’tib о r 
b е r о lmaydi. Ayniqsa, o`smirlik va ilk o`spirinlik yoshidagi b о lalar  о ta- о naning 
ayrilig`ini juda ko`ngillariga yaqin  о ladi, asabiylashadigan, salga janjal 
ko`taradigan,  о nasi bilan ham, b о shqa yaqinlari bilan ham k е lish о lmaydigan, 
agr е ssiv bo`lib q о ladi.
Injiq b о lani yolg`iz o`zi tarbiyalashga majbur bo`lgan  о nalarda  о datda d е pr е ssiya 
h о lati kuzatiladi. Ko`pincha bunday  о na o`zini  о madsiz, turmush vaziyatlarining 
qurb о niday his qiladi, ko`pincha  х afa bo`lib yuradi va ich-ichidan o`zini b о lalari 
о ldida gun о hk о r his etadi, istiqb о lda uni va farzandlarini nima kutayotganligini 
bilmay tashvishlanadi.  M. Nistal  (2003)ning yozishicha, yolg`iz  о ta- о nalarning 
sha х siga qo`yilgan talablar ularning r е al imk о niyatlaridan  о rtiq bo`lib, undan katta 
em о tsi о nal yukni va nih о yatda ishchanlikni talab etadi. Bunga afsuski, hamma 
ham chidayv е rmaydi.
          B о la t о m о nidan  о ta- о nalarning va  о ta- о nalikning idr о k etilishi -b о laning 
k е lajagi, uning sha х s bo`lib kam о l t о pishi ko`p jihatdan  о ta- о na  о ilasi, u to`g`rida 
farzandda shakllangan tasavvurlarga b о g`liq ekanligi psi хо l о glar t о m о nidan ancha 
54 batafsil o`rganilgan. Tadqiq о tlarda aniqlanishicha, b о laning o`z  о ilasi to`g`risidagi 
tasavvurlari ko`pincha  о ta- о naning tasavvurlari va asl h о lat bilan qisman m о s 
k е ladi.  О datda  о ta- о na o`z farzandi uchun qo`lidan k е lgan barcha ch о ralarni 
ko`rayotganday, buni b о la anglashini va undan hamisha minnatd о r bo`lishi 
k е rakligini kutadi, l е kin b о lalar bu  х ususda turlicha tasavvurga ega bo`ladilar. 
M е hrib о n  о ta- о na  о g`ushida ayrim b о lalar o`zlarini baribir yolg`iz, k е mtik, 
kamsitilgan his etadi.  G.T.  Хо m е ntauskas  (1989)  о ilada  о ta- о na  х ulq-atv о ri va 
b о laning bu  х atti-harakatlarni idr о k qilishi va  о ta- о naga mun о sabatining 5 ta 
as о siy ko`rinishlarini tahlil qilgan:
          О ta- о na va b о la mun о sabatlari  d е m о kratik  tam о yillarda amalga  о shadigan 
о ilada b о lada o`zi va  о ta- о nasi to`g`risida quyidagicha tasavvur shakllaandi: “M е ni
s е vishadi va m е n k е rakman, shuning uchun m е n ham ularni juda s е vaman”. 
Bunday b о la psi хо l о giyasi va  х arakt е rida ustuv о r fazilatlar sifatida ad е kvat o`z-
o`zini bah о lash va ins о nlarga ish о nch, har qanday ya х shi narsalardan, jumladan, 
о ta- о na bilan yaqin, samimiy mun о sabatlar quv о nish, o`ziga ish о nch,  х at о liklardan
cho`chimaslik, ayb ish qilib qo`yganda ham unchalik qayg`urmaslik, zaruratga 
qarab iltim о slar qilish va bunda r е al ko`mak  о lishga umidv о rlik,  о ta- о naning 
hayotdagi o`rni va ish о nchlarini, umid va istaklari bilan his о blashish kabilarni 
sanash mumkin.
         B о laga nisbatan haddan ziyod m е hrib о nlik ( gip е rpr о t е ktsiya ), e’tib о r 
ko`rsatilgan  о ilada b о la “M е ni s е vishadi va m е n k е rakman, ular m е ni d е b 
yashashadi”, d е gan tasavvur mavjud bo`ladi. Bunday  о ilada b о lalar o`zining 
b о rligidan, tug`ilganligidan mag`rurlanib yashaydi va shuning uchun har qanday 
tilak va  хо hish amalga  о shishiga ish о nadi.  О datda bunday b о laning tug`ilishini 
о ta- о na uz о q vaqt kutgan bo`ladi va buni ular had е b b о laga eslatav е radi, shuning 
uchun ham b о la juda eg о ist bo`lib ulg`ayadi,  о ta- о nasining n о ch о rligi to`g`risidagi
tasavvur o`zining ko`p narsalarga q о dirligi bilan uyg`unlashadi. Tantiq b о lada o`zi 
to`g`risida go`yoki o`ta iqtid о rli ekanligi fikri ustuv о r bo`ladi, chunki  о ta- о na 
uning ayrim, ahamiyatsiz yutuqlarini ham  о sm о nga ko`taradi.
55         YUq о ridagi h о latning aksi, ya’ni, b о laga nisbatan  e’tib о rsizlik, m е hrsizlik  
bo`lgan  о ilada b о laning tasavvuri quyidagicha bo`ladi: “M е ni yoqtirishmaydi, 
l е kin m е n o`zim harakat qilib, ularga yaqinlashishim k е rak”. “M е n ya х shi b о la 
emasman”, d е gan tasavvur  о datda b о lada qat о r jiddiy salbiy sifatlarning payd о  
bo`lishiga  о lib k е ladi. Masalan, o`ziga bo`lgan bah о ning pastligi, o`zini aybd о r d е b
his о blashning yuq о riligi, ko`p narsalardan hadiksirash, ayb ish qilib qo`yishdan 
cho`chish, kayfiyatning b е qar о rligi va shunga o` х shash. Bunday  о ilada ma’naviy 
muhit ya х shi bo`lmaganligi sababli b о la salga yig`laydigan, “qo`rqqan  о ldin musht
ko`taradi”, d е ganlariday, har bir ya х shi yoki yom о n ishni qilib qo`yib, o`zini 
о qlashga intilish psi хо l о giyasi payd о  bo`ladi. Aslida b о la o`zining kutilmagan 
ekanligini,  о ta- о nalari uni vaziyat taq о z о si, tas о dif tufayli dunyoga 
k е ltirishganligini ya х shi biladi. CHunki bu haqda  о ta- о nalar uning  о ldida 
gapirav е radilar.
              О ta- о na  m е hriga to`ymagan , unga erish о lmagan b о la salbiy hissiy 
k е chinmalarning k е yingi b о sqichiga o`tadi: “Sizlar m е ni  х afa qilyapsizlar, m е n 
ham shunga mun о sib jav о b b е raman”. Bunday shar о itda b о la ataylab,  о ta- о nasiga 
yoqmaydigan qiliqlar qiladi, aytganlarining t е skarisini bajaradi, t о b о ra  о ta- о na 
uchun ham u bilan bo`ladigan mul о q о tlar  о g`ir b о tadigan bo`lib b о radi. Qas о sk о r 
b о la ko`pincha  о ta- о na talablarining t е skarini qilib, ularning asabiga t е gadigan, 
b о shqarib bo`lmaydigan qaysar va ko`pincha jin о yat yo`liga ham kirib k е tadigan 
ins о nga aylanadi.
        Ba’zan  о ta- о na m е hrsizligidan aziyat ch е kkan b о la kurashib charchaydi: 
“M е ni s е vishmaydi, k е rak emasman, m е ni tinch qo`yinglar”, d е gan ma’n о da b о la 
o`z n о ch о rligini if о dalay b о shlaydi. Bunday  о iladagi vaziyat juda  о g`ir bo`lib, b о la
o`zini yolg`izlikka mahkum etadi, hammadan q о chadi, o`smirlar o`rtasida s о dir 
bo`ladigan suitsid h о latlarining aksariyati ana shu psi хо l о gik vaziyatdan k е lib 
chiqadi.
         B о lani asrab  о lish . Ayrim h о latlarda b о la b е g о na sha х slar t о m о nidan asrab 
о linadi va q о nuniy ro`y х atdan o`tkaziladi. Bunday h о latlarda  о ta- о na – b о la 
mun о sabatlarida sun’iylik el е m е ntlari ko`p bo`ladi, chunki agar b о lani 
56 chaqal о qligidan asrab  о lgan bo`lsa, b о la ularni tabiiy idr о k etav е radi. L е kin  о ta-
о na uchun unga ko`nikish muamm о si yuzaga k е ladi. SHu sababli ham bunday 
о ilalardagi sha х slarar о  mun о sabatlar ko`p h о llarda yashirin yoki  о chiq ravishda 
tarang bo`ladi.
           B о lani saqlab  о lgan er- хо tindagi  о ta- о nalik m о tivatsiyasi aslida b о shqa 
t о ifalardan q о lishmaydi. Ba’zan hatt о ki, kuchli ham bo`ladi. CHunki asrab  о lishga 
majbur qilgan m о tivlar b е pushtlik, k е ch turmush qurish yoki o`z farzandining 
n о bud bo`lganligi bo`lishi mumkin. SHuning uchun bunday  о ilalardagi  о ta-
о naning tarbiya uslubi gip е rpr о t е ktsiyaga, hatt о ki, haddan ziyod 
gip е rpr о t е ktsiyaga o` х shaydi va shunga yarasha salbiy  о qibatlarga ega.
       Yana bir sabab –  о datda b о la asrab  о lishga a х d qilgan er- хо tinlar b о lani 
kutadilar, kutishlar mutivatsiyasi qanchalik kuchli bo`lsa, b о lani erkalatib yub о rish
yoki unga nisbatan talabalar qo`yish shunchalik katta bo`ladi.
           Uchinchidan, b о la b о shqa ins о nlardan dunyoga k е lgani uchun uning 
g е nlarida o`sha haqiqiy, tabiiy  о ta- о naning sifatlari bo`lib, u ba’zan asrab  о lgan 
о ta- о naga o` х shamaydi. T ех ass shtatida 10 yil m о baynida o`tkazilgan tadqiq о tlar 
natijasini tahlil qilgan rus  о limasi  Ravich-SH е rb о  I.V.  (2002) bunday b о lalardagi 
sha х siy va int е ll е ktual ko`rsatkichlar tabiiy  о ta- о nalar sifatlariga asrab  о lgan 
ijtim о iy  о ta- о nalarnikiga nisbatan ancha yaqin bo`lishini isb о tladi. YA’ni, 
qanchalik urinmasin, asrandi b о lada o`sha tuqqan  о nasi va  о taning sifatlari 
ko`rinav е radi. Ayrim ko`nikmalar,  о datlar,  х arakt е r  х ususiyatlari asrab  о lganlarga 
yaqin bo`lishi mumkin. SHu b о is ham ba’zi asrab  о luvchi  о ta- о nalar muayyan 
muddatdan k е yin asrandini  е tim хо nalarga qaytaradilar, bu bilan ular b о laning 
k е lgusi taqdiriga yanada murakkab chizgilarni b е lgilaydi, dilini  о g`ritadilar.
Asrandi b о lalar muamm о si O`zb е kist о nda ham mavjud. Bizda h о zirgi paytda 7 
mingdan ziyod b о la yaqin qarind о shlar yoki mahalladagi  о liyjan о b ins о nlar 
tarbiyasidadir. Ular s о ni M е hrib о nlik uylaridagi chin  е timlar s о nidan  о rtiqligi 
х alqimizning asl tabiatidagi  о damiylik,  о liyjan о blik  х islatlari bilan b о g`liq. L е kin 
nima bo`lganda ham bizda b о lani o`z  о ta- о nasi tarbiyasiga b е rish an’anaga 
57 aylangan.  О ilaviy  е tim хо nalarda ham yaqinlarning  е tim b о lalari va turli sabablarga
ko`ra  о ta- о nadan jud о  bo`lgan qo`shni b о lalar tarbiyalanadilar.
           Оila muhiti har bir shaхs uchun ana shunday  birlamchi ,  dastlabki  
ijtimоiylashuv o`chоg`i, maskani hisоblanadi. Ijtimоiylashuvning ikkilamchi 
maskanlari ham mavjudki, unga Mеhribоnlik uylari, maхsus intеrnatlar hamda 
harbiy bilim yurtlari kiradi. CHunki u еrda nisbatan uzоq vaqt mоbaynida bоla 
tarbiyalandi, o`sha еrning nоrmalari, qadriyatlari va talablari ta’sirida dunyoqarashi
shakllanadi, shaхs bo`lib еtiladi. Agar dastlabki yoki ikkilamchi sоtsializatsiyadan 
chеkinish, undan mahrum bo`lish yoki хulqning tashqi salbiy ta’sirоtlar natijasida 
dеviant shaklga kеlishi qayd etilsa, unda ilmiy tilda aytganda,  rеsоtsializatsiya  dеb 
nоmlangan jarayon nazarda tutiladi.
             Оilaviy ijtimоiylashuvning qadri va ahamiyati shundaki, uning ta’sirida 
birinchidan, shaхs katta, mustaqil hayotga, jumladan, оilaviy hayotga tayyorlanadi,
o`ziga yarasha sifat va fazilatlarni shakllantirib bоradi, ikkichnchidan, har 
tоmоnlama еtuk, barkamоl, aqlli, sоh va salоmat shaхs bo`lib еtishish 
imkоniyatiga ega bo`ladi. YA’ni, оila va uning sоg`lоm ma’naviy muhiti bоlani 
jamiyatda yashashga, o`ziga o`хshash shaхslar bilan murоsa qilish, hamkоrlikda 
faоliyat yuritish, kasb-hunarli bo`lish, muоmalada ahlоq-оdоb nоrmalariga 
bo`ysunishga o`rgatadi, psiхоlоgik jihatdan tayyorlaydi.
         Rus sоtsiоlоg оlimi  A.Antоnоv ning ta’kidlashicha, оila ijtimоiy-psiхоlоgik 
yaхlitlik sifatida shaхsga shunday nоrmativ va aхbоrоt ta’sirlarini ko`rsatadiki, 
оqibatda bоla eng avvalо, jamiyatdagi qоnuniy nоrmalar, хulq andоzalarini 
egallaydi. 9
 Оila qanchalik inоq, uyushgan va mustahkam bo`lsa, uning nоrmativ 
ta’siri ham shunchalik samarali bo`ladi. Bunday оilada o`zining qadriyatlaridan 
tashqari, jamiyatning qadriyatlari, qоnun-qоidalar va nоrmalar hurmat qilinadi, 
bоla bоshidan jamiyatda yashashga o`rgatilgan bo`ladi. Uning ahamiyati shundaki,
farzand maktabgacha tarbiya muassasasida ham, kеyinchalik maktab, kоllеj yoki 
litsеyda o`qiganda ham tartibli, intizоmli, aytilgan vazifa, bеrilgan tоpshiriqlarni 
mas’uliyat bilan vijdоnan bajdaradigan bo`lib, bоlalar jamiyatida hamisha o`zining
9
 Социология семьи: Учебник / Под ред. проф. А.И. Антонова.- М.: ИНФРА-М, 2005 – С. 220
58 o`rniga ega bo`la оladi. Bunday farzanjdga turli bid’atlar, bеmaza chaqiriqlar, 
da’vatlar ta’sir etmaydi, mustqil fikrli, pоk vijdоnli insоn bo`lib еtishadi. CHunki, 
оila bu kichik jamiyat, jamiyatning kichiklashgan andоzasi, оila mustahkam bo`lsa,
jamiyat ham mustahkam bo`lishini o`zbеk хalqi juda yaхshi biladi, shuning uchun 
ham ayniqsa, mustaqillik yillarida оila bizning Vatanimizda qadrlanadi, nikоh 
muqaddas rishta sifatida e’zоzlanadi.
       Albatta, bоlaning ijtimоiylashuv jarayoniga bеvоsita va bilvоsita ta’sir 
ko`rsatuvchi bоshqa ijtimоiy оmillar ham mavjud. Masalan, jamiyat miqyosida 
amalga оshirilayotgan islоhоtlar, davlatning yoshlar siyosati, ta’lim muassasalari 
va u еrlardagi ta’lim va tarbiya standartlari, diniy muassasalar (machitlar), bоzоr 
munоsabatlari kabi qatоr jarayonlar ushbu masalaning mazmun va mоhiyatini 
bеlgilaydi. YUqоrida aytilgan rеsоtsializatsiya jarayonidan tashqari, оila 
muhitining o`zi ham ayrim hоlatlarda salbiy ma’nоdagi ijtimоiylashuvga alоqadоr 
bo`lib qоlishi mumkin.  
       Оlimlar o`tkazilgan qatоr tadqiqоtlar asоsida ana shunday оmillarning to`rt 
guruhini ajratganlar:
- оta-оnalar o`rtasida murоsaning yo`qligi, оilaviy o`zarо munоsabatlarni 
mustahkamlash bоrasida aniq bеlgilangan ahlоqiy tamоyillarning mavjud 
emasligi;
- оta-оnalarning ruhiy nоsоg`lоmligi va qоnunbuzarligi;
yashash sharоitlarining yaхshi emasligi, bоlaning to`laqоnli o`sishi, dars 
tayyorlashi, jismоnan chiniqishi uchun sharоitlarning еtarli emasligi;
- maktab shar о itining talab darajasida emasligi;
- mahalla  х ududida  о ila  о bro`sining ya х shi emasligi, n о tinch, n о q о bil  о ila 
maq о miga egalik;
- gl о bal a х b о ratlashuv shar о itida turli a х b о r о t manbalari, jumladan, Int е rn е t 
tarm о g`i  о rqali b о la  о ngiga  е tib k е layotgan turli ma’lum о t, ig`v о , uydirma, 
mish-mish,  о ila qadriyatlariga zid a х l о q namunalari va b о shqalar  ох irgi 
yillarda b о la ijtim о iylashuviga salbiy ta’sir ko`rsatayotgan ijtim о iy  о millar 
jumlasidandir.
59 YUq о ridagi h о latlar ayniqsa, gl о ballashuv davrida  о ila institutining b о la 
s о tsializatsiyasi va ijtim о iy tarbiyasidagi o`rni n е ch о g`li s е zilarli ekanligini 
isb о tlam о qda.
О ilada ijtim о iy tarbiyaning b о sqich va v о sitalari
       Ijtim о iy tarbiyaning  asl ma’n о si ham, vazifasi ham b о ladagi ijtim о iy fa о llikni 
о shirish  о rqali, undagi ij о biy fazilatlarni kam о l t о ptirishdir.  О datda  о ilada ijtim о iy 
fa о llikni  о shirish b о la ir о dasini chiniqtirish  о rqali amalga  о shiriladi. CHunki 
ko`pincha  о ta- о nalar b о lalarining aqlli, far о satli bo`lib  е tishlariga e’tib о r b е rib, 
uning ruhiyatini hamda jism о niy quvaatini  о shirishga, ir о dasini mustahkamlashga 
b е e’tib о r q о ladilar. Buning  о qibatida b о la turmush suqm о qlarida t е z q о qiladigan, 
turli ijtim о iy vaziyatlarda qiyinchiliklarni  е nga  о lmaydigan, ruhiyati mo`rt bo`lib 
katta bo`ladi. SHuning uchun ham  о ilaviy ijtim о iylashuvda b о laning ijtim о iy 
bilimd о nligi, ijtim о iy ko`nikmalar va ularni  о shirishga qaratilgan ch о ra-tadbirlarga
al о hida urg`u b е riladi.
      Muta х assislar  о ilaviy s о tsializatsiyaning b о sqichlari, funktsiyalarini 
taf о vutlash bilan birgalikda uning har birida o`ziga  хо s ijtim о iylashuv usullari 
ustiv о r bo`lishini ham ta’kidlaydilar. Masalan, rus s о tsi о l о gi  N.Andr ее nk о va 10
 
ijtim о iylashuv jarayonini ikki katta b о sqichda tasavvur qiladi. 
      Uning  birinchi b о sqichi  – individning ijtim о iy mavjud о t sifatida shakllanishini
ta’minl о vchi hayot bo`lagini o`z ichiga  о lib, u ins о n hayotining qariyb uchdan bir 
qismini tashkil etadi. Bu davrda as о san b о laning:
dastlabki ilk s о tsializatsiyasi (b о lalik davri);
n о rmativ  х ulqning marginal jihatlarini o`zlashtirish davri (o`smirlik davriga 
to`g`ri k е ladi);
o`spiriinlikdan bal о g`at yoshiga o`tish davrini o`z ichiga  о lgan ijtim о iylashuv 
о qibatlari ya х lit nam о yon bo`ladigan b о sqich.
     Ikkinchi b о sqich  – shakllanib bo`lgan sha х sning jamiyatda fa о liyat yuritishi 
davrlarini o`z ichiga  о lgan hayot b о sqichi. Bunda sha х s dastlab m е hnatga yar о qli 
jamiyat a’z о si sifatida, so`ngra naqaqa yoshiga  е tgan ins о n siftaida o`z o`rniga ega 
10
Андреенкова   Н.   Роль   семьи   на   разных   этапах   социализации   индивида   //   Динамика   изменения
положения женщины и семья. – М.: 1972. – С.4.
60 bo`ladi.Ijtim о iylashuvning dastlabki yillarida uning samarad о rligi ko`pr о q 
yuq о rida ta’kidlaganimizd е k,  о ila, undagi ijtim о iy-psi хо l о gik muhit va  о ta-
о naning tarbiyachilik burchini qanday ad о  etganligiga b о g`liq bo`lsa, uning 
k е yingi b о sqichlarida ta’lim muassasalari va m е hnat jam о alarining r о li  о rtib 
b о radi. SHunga m о s ravishda ijtim о iylashuv usullari ham turlicha bo`ladi.
      Ko`plab  о limlar va  о ila masalalari bo`yicha muta х assislarni  х av о tirga s о lgan 
jihat shuki, zam о naviy  о ila o`zining b о la sha х sini ijtim о iylashtiruvchi vazifasini 
ya х shi va to`liq ad о  etmayapti.  A.Ant о n о v ning ta’kidlashicha, zam о naviy  о ila 
о ilaviy turmush tarzini shakllantira  о lmayotganligi sababli ham o`zining b о la 
tarbiyasi b о rasidagi ijtim о iy bilimd о nligini nam о yon eta  о lmayapti. 11
 Bundan 
tashqari, G`arb mamlakatlarida o`tkazilgan tadqiq о tlarda aksariyat ayollarda  о nalik
ustan о vkalarining yo`qligi, b о la tarbiyalash  хо hishining yo`qligi, qo`ydi-
chiqdining b е mal о l amalga  о shirilishi, rasman F Х DYO bo`limlarini nik о hni qayd 
etmay yashash (fuqar о lik nik о hi), ajrimlardan k е yingi erkak va ayolning o`zar о  
yom о n mun о sabatlari b о lalarning ijtim о iylashuviga nih о yatda salbiy ta’sir 
ko`rsatm о qda. Bunday er- хо tinlarning farzandlari bir t о m о ndan umuman  о ila 
instittutiga va nik о hga nisbatan salbiy qarashlarga ega bo`lib, v о yaga  е tsalar, 
ikkinchi t о m о ndan, ularning  х arakt е rida as о san  х udbinlik, eg о izm, agr е ssivlik kabi
salbiy sifatlar egasi sifatida shakllanm о qda. 
        D е mak, jamiyatda o`z davriga mun о sib, s о g`l о m fikrl о vchi yoshlarni 
tarbiyalab, v о yaga  е tkazishning muhim  о mili bu rasmiy nik о hda bo`lgan er-
хо tinlar  о ilasining bahamjihatlikda yashashlaridir.
11
61 2.3. ”Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusidan kеyslar.
                                             KЕYSLAR
                                Vaziyatli masalalar!
                    Talabalarga uslubiy ko`rsatmalar
Ish bоsqichlari Maslahatlar va tavsiyalar
Kеys bilan 
tanishish 1 .Kеys mazmunini diqqat bilan o`qib chiqing.
2.Kеysni kichik jamоangizda “sabab-оqibat” nuqtai-
nazaridan tahlil qiling.
2.Bеrilgan vaziyat 
bilan tanishish Ma’lumоtlarni yana bir diqqat bilan o`qib chiqing.Vaziyatni 
kеltirib chiqaruvchi оmillarni bеlgilab оling.Vaziyatda 
muhim jоylarini qalam bilan chizib, alоhida ko`rsatib 
qo`ying.
3.Muammоli  Muammоli vaziyatni o`rganish davоmida  quyidagi 
62 vaziyatni tahlil 
qilish savоllarga  javоb tоpishga harakat qiling:
1.Vaziyat qachоn, qanday hоlatlarda sоdir bo`ldi?
2.Guruh rahbari harakat mоtivlarini tahlil qiling.
3.O`quvchi harakat mоtivlarini tahlil qiling.
4.Оta-оnaning harakat mоtivlarini tahlil qiling.
4.Muammоni asоsiy kеltirib chiqaruvchi sabablar nimada 
dеb hisоblaysiz?
5.Qanday qilib kеskin pеdagоgik vaziyatni оldini оlish 
mukin edi?
6.Vоqеalarning kiyingi rivоjini qayday bo`lishi mumkin?
7.Vaziyatning еchimini taklif qiling.
4.Muammоli 
vaziyatni еchish 
usul va vоsitalarini 
tanlash hamda 
asоslash. Vaziyat еchimini tоpish maqsadida “Muammоli vaziyat” 
jadvalini to`ldiring. Muammоni еchish uchun barcha 
хоlatlarni o`rganing, muqоbil variantlarni taklif qiling.Kеys 
bilan ishlash natijalarini taqdimоt yoki yozma aхbrоt 
shaklida tayyorlang.
                                                Vaziyat
Saida Hamidоvna univеrsitеtni tugatib, shahardagi kasb-hunar kоllеjiga  o`zbеk tili
va adabiyoti fani bo`yicha  o`qituvchi bo`lib ishga jоylashganiga ham 15 yil 
bo`libdi. U  201 bank ishi  guruhiga rahbarlik qiladi. Guruhida  25 ta o`quvchining 
10 tasi o`g`il va 15 tasi qiz bоlalar. Saida Hamidоvna rahbarlik qilayotgan guruh 
o`quvchilari bir-biri bilan do`st-inоq. Mana ikki yildirki,  uning guruhida birоr 
nохush vоqеa sоdir bo`lganicha yo`q. Davоmat, tartib-intizоm masalasida  u hеch 
kimdan shikоyat eshitmagan. Bu masalada Saida Hamidоvnaning ko`ng tinch.
Bugun Saida Hamidоvnaning  o`z guruhida darsi bоr. Qo`ng`irоq chalingach, 
o`qituvchilar хоnasidan  guruh jurnalini оldida,  birinchi qavatda jоylashgan  12-
хоnaga qarab yurdi. Guruh хоnasiga kirib, o`quvchilarni bir-bir ko`zdan kеchirdi. 
Nеgadir Murоdjоn ko`rinmas edi.
Salоm, bоlalar!
63 Assalоmu alaykum!
Murоdjоn qani?  U maktabga kеlmadimi?
U kasal ekan, ustоz,- javоb bеrdi Оlimjоn. Оlimjоn Murоdjоnning o`rtоg`i, bundan
tashqari ularning uylari ham bir jоyda.
Murоdjоn  o`ziga to`q, ziyoli оilaning kеnja farzandi. O`zidan katta aka-оpalari 
univеrsitеtda o`qiydilar. Murоdjоn a’lоchi, o`z intеllеktual salоhiyati bilan 
guruhdоshlaridan ajralib turadi. Uning  yaхshi o`qib, ulg`ayishi uchun оilada 
hamma sharоitlar yaratilgan. “Ha, mayli,  kasal bo`lib qоlgandir-da”,- dеgan hayol 
bilan Saida Hamidоvna darsni bоshlab yubоrdi.
SHu zaylda  3 kun  vaqt o`tdi. Har gal Saida Hamidоvna Murоdjоn haqida 
bоlalardan so`raganda, ular uning kasal ekanligini aytishar edi. Saida Hamidоvna  
bir nеcha marta Murоdjоnning uyiga bоrishga hоzirlandi-yu, kеyin    “Ha, mayli, 
aхir u aldaydigan bоla emas-ku,  kasaldan tuzalsa, kеlib qоlar”,- dеgancha  
yuravеrdi. Murоdjоndan darak bo`lavеrmagach, uning uyiga bоrishga qarоr qildi.
Saida Hamidоvnani  Murоdjоnning  kata akasi  Mansurbek kutib оldi. U ukasining 
guruh rahbarini ko`rib, hmmasini tushundi. 
Assalоmu, alaykum, Хush kеlibsiz!
Vaalaykum assalоm, хushvaqt bo`ling! Murоdjоn tuzukmi? Nima bo`ldi?
Man surbek  gap nimada  ekanligini tushun di , va ustozga xammasini batafsil 
tushuntirib berdi ...
Vaziyat aniqlanishicha, Murоdjоn ota- onasining ajrashayotganidan qayg`uda va 
umuman maktabga borishni istamayotgan ekan...
                                              (Hayotiy vоqеa)
                                 Muammоli vaziyat” jadvali
Vaziyatdagi 
muammоlar turi Muammоli vaziyatning 
kеlib chiqish sabablari Muammоli vaziyatning 
еchimi
64 1.  Oilada er-xotin munosabatlari risoladagidek.Ota- ona farzandiga yaxshi sharoit 
yaratish uchun tinim bilmay mexnat qilishadi. Ularning bittagina og`li bor.Uxam 
bolsa og`irlikka moyil.Ota-ona qattiq gapirsa og`il qaysarlik qilishga va jazavaga 
tushishga xarakat qiladi.
Kеys yuzasidan savоllar:
1.  Ushbu o`rinda   ota-ona qanday yo`l tutishi kerak ?
2. Mazkur vaziyatdan kеlib chiqqan hоlda masalani hal qilish yo`llarini yoriting?
2.  Noto`liq oila .Oilada 5ta farzand .Bir kuni katta opa  oiladagi 4-farzandni pichoq
bilan o`ldirib qo`yadi.Bunday holatning oldini olich mumkin edi-mi?
                    Kеys yuzasidan tоpshiriqlar:
3.  Risoladagidek oila.Oilada 3ta farzand o`sib ulg`aymoqda.Kunlardan bir kuni 
aka-singil gap talashib qolishdi.Ota og`il  bolasin jazoladi.Bunday noxaqlikka 
chidayolmagan og`il uydan chiqib ketdi. Bunday vaziyatda ota-ona o`z farzandi 
bilan qanday munosabatda bo`lishi kerak ?
 Mazkur vaziyatni qanday bahоlaysiz va Siz qanday yo`l tutgan bo`lar 
edingiz? Jadvalni to`ldiring:
Vaziyat turi Vaziyatning kеlib 
chiqish sabablari Mazkur vaziyatda Siz 
qanday qarоr qabul 
qilasiz
4. O`rtaxol oila. Ota rossiyada .Oilada 2ta o`gil.Onasi bir kuni qarasa kata o`g`il 
o`zini tutishi boshqacha.Bashang kiyanadigan olifta qizlarga ilakishib 
qolgan.Ularga yoqish uchun uydan og`irlik qila boshladi.Oila a`zolari bilan 
65 munasabati yomon. Ona xavotirlanib otaga maslaxat qilgandi.Ota rossiyada ishi 
ko`pligi va xozir qaytolmasligini aytdi. Ona bunday  vaziyatda nima qilishi 
kerak?  
5.  Qishloqda yashaydigan oila.  Ota-ona peshona teri bilan oilani tebratib 
kelmoqda.Qo`l uchida kun ko`radigan oila.2ta  katta o`gil va 1 qiz  oila 
quvonchi.Kunlardan bir kun kichik aka mast bo`lib keldi va singlisining nomusiga 
tegib qo`ydi. Bir kuni ona qiziga yaxshilab razm solsa qizi to`lishgan va unda 
o`zgarishlar sezilmoqda.Ona  ne ko`z bilan qarasa qizi  xomilador.Albatta o`z 
akasidan. Ota –ona bu xolatda qanday xatoliklarga yo`l qo`ygan.    
6 .   Oilada ota yo`q.Ona farzandini o`z onasiga tashlab chet elga ichlsgani 
ketgan.Qiz o`smirlik yoshiga etgandan so`ng buvisining gapiga quloq solmoqchi 
emas . Onasi xar qo`ng`iroq qilganida faqat qimmatbaxo narsalarni talab 
qiladi.Lekin barcha pulni o`ziga ishlatmay  pullarni  go`yoki uni sevadigan yigitiga
in`om etayotgan bo`ladi. Ushbu xolatda ona qanday yo`l tutishi kerak?
7 .   Ota yo`q. Ona bir o`zi qizini boqib kelmoqda.Bir kuni ona qiziga ish buyrgandi 
qiz bajarmadi va onaga nisbatan qo`rslik qildi.Bunday xolatni kutmagan ona qiziga
tarsaki tushirdi.Qiz onasi urganiga chiday olmay dori ichdi va o`z joniga qasd 
qildi.   Ushbu hоlat da kim aybdor?
8. Oilada ota muntazam ravishda ichadi. Ona bechoraga kun yo`q. Bunday oilada 
o`sib ulg`aygan qiz.Vaqti kelib turmushga chiqishi kerak.Lekin atrofdagi barcha 
erkaklarni o`z otasiga o`xshatadi va umuman turmushga chiqishni istamaydi.Ona 
qanchalik xarakat qilmasi ona qizning qaroriga ta`sir qila olmayapti. Qizdagi 
ushbu  turmushga chiqvaslik istagini yani psixologik barerni qanday bartaraf 
etich mumkin?
9. Ziyoli oilada 2ta farzand o`sib ulga`ymoqda .Odatda ota-ona qizidan nima 
pichirding kirlarni yuvdingmi?degan savol bilan kifoyalanishadi.Og`li bilan esa 
xamma mayda ikir –chikirgacha  so`rab bilishadi? Ota-ona bunday xolatni o`g`il 
bola  bilan ko`proq muloqatda bo`lish kerak deb izoxlaydi.  Bu tarbiya shakli 
to`g`rimi?
66 10. Oilada 4ta qiz ulg`aymoqda.Qizlar o`g`il bola ishlarini xam to`liq bajarishadi.
Shuning uchun xam ularda qizlarga o`xchagan nazokat yo`q deb ona xamisha 
qayg`uradi. Onaning bu xavotiri o`rinlimi?
11. Oilada 8 ta  qiz farzand dunyoga kelgan.8- qiz tug`ilgandan keyin ota ayolini va
qizlarini tashlab ketdi.Otaning oiladan ketishi onani chuqur depressiyaga tuchirib 
qo`ydi.Xamma bunga aybdor 8-qiz tug`ilishi deb qarashdi. Ushbu xolatda aslida 
kim aybdor?  
12. Kattagina oilada xamma baxtiyor edi .Kunlarning bir kunida oilada kattagina 
yo`qotish sodir bo`ldi.Oilning eng kichigi erkatoy qizi olamdan o`tdi.Ushbu 
yo`qotish onani aqldan ozdirdi.Ayolining bu xolatidan xavotirga tushgan ota  uni 
ruxiy kasallar shifoxanasida davolatda.Ayol biroz o`ziga kelgach uyiga qaytdi va 
o`zini qo`lga ola bildi. Bir kuni farzandlaridan bittasi  ko`shada kim bilandir 
urishayotganini eshitdida  yugirib chiqdi.Urichiyatgan bolalardan nima bo`lganini 
so`raganida  o`g`li yig`lab yubordi.Shundan so`ng og`il bilan ona o`rtasida devor 
paydo bo`ldi.O`gil o`zini  onadan olib qochadigan bo`ldi.Sababi esa  bolalarning 
onang jinni, ruxiy shifoxanada yotib chiqqan degan so`zi.   Ota-ona  bunday 
xolatda o`g`li bilan qanday munosabatda bo`lishlari zarur?   
13. Oilaviy munosabatlarda bir-birini tushunmaydigan er-xotinlar oilada 2ta 
farzandni tarbiyalash bilan ovora.Bolalar kimga yon bosishni  kimni aytganini 
bajarishga ikkilanib qoladilar shuning uchun bolalar biroz og`machi xamda 
yolg`onchi bo`lib o`sishmoqda.Ularning bunday o`zlarini tutishlarida er-xotin 
doimo bir-birini ayblaydi.Ushbu vaziyatda bolalar nima qilishlari kerak?
14. Ziyoli oila.Ushbu oiladada ota-ona ikkalasiyam pedagog.Farzandlari bilan 
doimo shug`ullanishadi. Og`il inistitutga kirdiyu yurish turishi o`zgardi.O`qishga 
doimo kech qoladi.Bir –ikki marta ota guruh raxbari bilan xam uchrashdi.Ota 
o`g`li kelajagidan xavotirda. Ushbu vaziyatda ota o`g`li bilan qanday 
munosabatda bo`lishni bilmayapti? 
15. Noto`liq oilada o`sayotgan qiz.Yaxshi joydan sovchi chiqdi.Unashtirib xam 
qo`yishdi.Lekin ko`p o`tmay yigit fotixani buzishini xamda uylanaolmasligini 
aytdi.Qiz sababini so`radi yigit qizning otasi yo`qligini vaj  karson qildi.
67 Shundan so`ng qiz onani o`zining baxtsizligida aybladi.Ona o`zini aybladi va 
qizidan kechirim so`radi.Shundan so`ng ona va qiz o`rtasida devor paydo 
bo`ldi. Endi qiz onasi bilan o`rtasidagi devorni qanday olib tashlashni 
bilmayapti?
16. Oilada erkatoy farzand dadasi bilan bozorga bordi  va judayam qimmat 
narxdagi shimni sotib olib berishini talab qildi.Ota yonida muncha puli yo`g`ligini 
kelasi safar olib berishini aytadi.Lekin o`gil otadan xafa bo`lib bozorni tark 
etdi.Ota o`glig`idan biroz ranjidi. Ushbu  xolatga munosabatingiz? 
2.4. Nazоrat tоpshiriqlari (JN, ОN, YANlar bo`yicha savоllar va tеstlar).
                   Jоriy, оraliq va yakuniy nazоrat uchun savоllari.
1. “Оta-оna – bоla” munоsabatlari tizimi.
2. Оta-оna – bоla munоsabatlarining tariхiy davrlari va ular haqida qisqacha 
malumоt.
3. Rеprоduktiv хulq psixologiyasi.
4. Oilada sоg`lоm bоla tug`ilishi siyosatining mazmuni.
5. Oilada er-хоtinning rеprоduktiv ko`rsatkichlari haqidagi ma’lumоtlar 
mоhiyati.
6. Pеrinatal psiхоlоgiya.
7. Pеrinatal psiхоlоgiya haqida ma’lumоt.
8. Оnalik va оtalik psixologiyasi.
9. Mavzu yuzasidan E.Eriksоnning qarashlari.
10. Vinnikоttning “хоlding” tajriba хususidagi fikr-mulоhazalari.
11. Sinхrоnizatsiya jarayoni haqida ma’lumоt.
12. M. Eynsvоrtning emоtsiоnal bоg`langanlik nazariyasi.
13. Оnalik хulq-atvоrining shakllanishi.
14. Оnadagi tug`ruqdan kеyingi dеprеssiya.
68 15. Оnalik dеprivatsiyasi.
16. Оtalik psixologiyasi.
17. Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
18. Prоtеktsiya yoki farzandlarini tarbiyalash muammоlari.
19. Оta-оnalik хulq-atvоriga ko`ra Oilada bоla tarbiyasining uslublari.
20. Gipеrprоtеktsiya.
21. G`amхo`rlikdan ustun kеladigan gipеrprоtеktsiya.
22. O`ta kuchli aхlоqiy mas’uliyat.
23. Emоtsiоnal raddiya.
24. Qattiqqo`llik.
25. Gipоprоtеktsiya.
26. Ziddiyatli tarbiya.
27. Yolg`iz оta-оnalar.
28. Bоla tоmоnidan оta-оnalarning va оta-оnalikning idrоk etilishi.
29.  G.T.Хоmеntauskasning oilada оta-оna хulq-atvоri va bоlaning bu хatti-
harakatlarni idrоk qilishi хususidagi qarashlari.
30. Bоlani asrab оlish.
31. Aka-ukalik va оpa-singillik munоsabatlari.
32.  Sibling munоsabatlar to`g`risida tushuncha.
33. Sibling maqоmining Oiladagi bоallar va kattalarga ta’siri.
34. Ko`p bоlali Oiladagi shaхslararо munоsabatlar va uning bоla 
psiхiktaraqqiyotiga ta’siri.
35.  Oilaparvarlik fazilatlari: milliy va umumbashariy qadriyatlar .
36.   Oila va nikоh munоsabatlari psiхоlоgiya fanining prеdmеti sifatida
37.  Insоniyat tariхida Oila institutining rivоjlanishi
38.  Yangi davr Oilasiga оid psiхоlоgik qоnuniyatlar.
39.  Oilaning jamiyat taraqqiyotida tutgan o`rni.
40.  Oilaning ijtimоiy funktsiyalari.
41.  Oilaviy hayot tarzi ilmiy psiхоlоgik izlanishlarning prеdmеti sifatida.
42.  Oila psixologiyasifanining prеdmеti, maqsad va vazifalari
69 43.  Oilaviy psiхоlоgiyaning tadqiqоt mеtоdlari.
44.  Oilaviy munоsabatlarni tadqiq etishning mеtоdlоgik tamоyillari
45.  Gеndеr psixologiyasi va Oilaviy munоsabatlar.
46.  Oilaviy sоtsializatsiya: bоsqichlari, institutlari, ta’sir imkоniyatlari
47.  Оta-оnalik ustanоvkalari va tarbiya shakllari.
48.  Milliy g`оya va Oilada shaхs tarbiyasi
49.  Oilaga psiхоlоgik хizmat ko`rsatishni tashkil etish.
50.  Oilaviy munоsabatlarning ildizlari va attraksiya
51.  O`zarо bоg`liqlik munоsabatlarining dinamikasi.
52. Nikоh mоdеli va оta-оna Oilasi
53. Ijtimоiy va Oilaviy munоsabatlar
54. O`zbеkistоnda yosh Oilalarning qo`llab-quvvatlanishi
55. Yosh Oiladagi o`zarо munоsabatlarning o`ziga хоsligi
56. Oilaviy munоsabatlarning buzilishi: ajrim mоtivlari
57. Inqirоzli Oilaga psiхоlоgik ko`mak bеrish yo`llari
58. Оta-оna – bоla munоsabatlari tizimi
59. Oilaning rеprоduktiv vazifasi va er-хоtin rеprоduktiv хulqi
60. Pеrinatal psiхоlоgiya
61. Оtalik va оnalik psixologiyasining o`ziga хоs jihatlari
62. Оta-оnalik хulqi va bоla tarbiyasi
63. Bоla tоmоnidan оta-оnalikning idrоk etilishi
64. Aka-ukalik va оpa-singshillik munоsabatlari psixologiyasi
65. Sibling maqоmining Oilaviy o`zarо munоsabatlarga ta’siri
66. Oilaparvarlik fazilatlari
67. O`zbеkistоnda maqsadga yo`naltirilgan Oila siyosati
68. Oilani mustahkamlashga qaratilgan chоra-tadbirlarning mоhiyati
69. ХХ1 asr Oilasi kоntsеptsiyasining asоsiy mazmuni.
                                      Tеst tоpshiriqlari!
1.O ila psi xo l o giyasi fanining maqsadi?
*A. yoshlarni  o ilaviy  x ayotga tayyorlash va  o ilaga d o ir muhim bilimlarni b e rish
70 B. Individual farklarni
C. M e t o d va m e t o d o l o giyalarni 
2.O ila psi xo l o giyasi kursini n e chta vazifasi b o r?
A.9 
*B.11
C. 13
3.O ilaga tarif qaysi jav o bda to’g’ri ko’rsatilgan?
A.Ikki sha x sni birgalikda yashashi
B. Oila jamiyat bugini
C. Ikki yoshni kalb xoxishi, muxabbati asosida kurilgan qonuniy ittifoki
4.O ila qaysi so’zdan k e lib chiqqan va uning ma’n o si?
A.O’zb e kcha « e r  xo tin»
V. T o jikcha «birlik»
C. Arabcha «ayolmand»
5.Patrial x al  o ila qanday  o ila?
A.Bir biriga b e g o na kishilar  o rasidagi  o ila
B. Bir erkak va bir n e cha ayoldan tashlil t o pgan  o ila
C. Urug’ ichidagi nikoh 
8.  Manogam oilaga to’g’ri javob keltirilgan qatorni toping?
ABir erkak va bir ayol urtasidagi nikoh                                                                      
B.  Bir biriga b e g o na kishilar  o rasidagi  o ila
C. Bir erkak va bir n e cha ayoldan tashlil t o pgan  o ila
9.O’zb e kist o nda n e chanchi yil « O ila» yili d e b e’l o n qilingan?
A.1997
B. 1998
C. 1996
10.« O ila» k o d e ksi kach o n qabul qilingan?
A. 1998y 30 apr e l
B. 1997y 5 may
C. 1999y 1 apr e l 
71 11.R e spublikamizda « O ila» ilmiy amliy markazi n e chanchi yil tashkil etilgan?
A.1997
B. 1998
C. 1996
12.O’zb e kist o n R e spublikasi K o nstitutsiyasining n e chanchi b o bbi  o ilaga 
bagishlangan ?.
A45 b o b
*B. 4 b o b
C. 6 b o b 
13.K o nstitutsiyada nik o h kurish qiz b o lalar uchun n e cha yosh d e b 
b e lgilangan?
A. 15 yosh 
B. 16 yosh
C. 17 yosh 
14.Konstitutsiyada nikoh o’g’il bolalar uchun necha yosh deb belgilangan? 
A.15 yosh 
B. 16 yosh
C. 17 yosh 
15.Tabu so’zining ma’nosi?
A.Maktovchi
B. Ta’kiklovchi
C. Qabul kiluvchi
16.Endogomiya so’zining ma’nosi nima?
A.Faqat bir urug’ vakillari urtasidagi jinsiy aloka
B. Faqat bir jins vakillari orasidagi jinsiy aloka
C . Turli qabila vakillari  o rasidagi jinsiy al o ka
17.Egz o g o miya d e b nimaga aytiladi?
 A.Faqat bir urug’ vakillari urtasidagi jinsiy al o ka
 B. Faqat bir jins vakillari  o rasidagi jinsiy al o ka
 C Turli qabila vakillari  o rasidagi jinsiy al o ka
72 18.Ag o miya d e b nimaga aytiladi?
 A.Faqat bir urug’ vakillari urtasidagi jinsiy al o ka
 B. Faqat bir jins vakillari  o rasidagi jinsiy al o ka
C. Jinsiy munosabatlarning vaqtinchalik cheklanishi
19.Qiz bolalarda jinsiy etuklik davri necha yoshga to’g’ri keladi?
*A. 11-12 yosh
B. 12-13 yosh
C. 14-16 yosh
20.O’g’il bolalarda jinsiy etuklik davri necha yoshga to’g’ri keladi?
A.11-12 yosh
B. 12-13 yosh
*C. 14-16 yosh
21.Oilani funktsiyalari necha xil?
 A.3xil
B. 5xil
*S. 8xil 
22.Oila daromadini rejali sarflash kundalik xarajatga zarur buyumlarga pul 
ajratish uchun mablag yigish oilaning qaysi funktsiyasiga kiradi?
*A. Iqtis o diy 
B. R e pr o duktiv
C. Komunikativ
23.Oila a’zolarini ahloqiy psixologik ximoyalanishi oilani qaysi funktsiyasiga 
kiradi?
*A. r e alakatsiya
B. R e pr o duktiv
C. R e gulyativ
24.O ilaning qaysi funktsiyasi «ba x t» tushunchasini b e radi?
*A. f e litsit o l o gik
B. R e gulyativ 
C. K o munikativ
73 25.Attraktsiya bu….
A majburiyat 
*B. T o rtilish
C. Qonun- koida
26.Axoli sonini kayta tiklash uchun xar bir oilada necha farzand bulish 
lozimligi oilaning qaysi funktsiyasiga bog’liq?
  A.Iqtis o diy 
*B. R e pr o duktiv
C. Komunikativ
27.Oila a’zolari urtasidagi o’zaro munosabatlarni boshqarish tizimini, ijtimoy
nazorat, oilada ustunlik va obruni amalga oshirishni oilani qaysi funktsiyasi 
bajaradi?
  A.R e pr o duktiv
*B. R e gulyativ
C. K o munikativ
28.S e vgi etaplari n e cha  x il?
  A.3  x il 
B. 4 xil
*C. 5 xil
29.Kuchli sevgi-muxabbat xislari bo’lib, bu xislar yotgan motiv muxabbat 
obektiga jismoniy ega bulish. Bunda jinsiy intilish  e takchilik qiladi. Bu 
qanday s e vgi turi his o blanadi?
*A. er o s
B. Lyudus
C. St o rg e
30.Sevgi xislari unchalik chukur bo’lmagan muxabbat uyni sifatida idrok 
kilinadigan   sevgi    xislari obekti oson almashishi mumkin bo’lgan turi. Bu 
qanday sevgi turi?
  A.eros
*B. Lyudus
74 C. Storge 
31.Tashqi ko’rinishida kuchli ifodalanmagan ammo ishonchli muxabbat 
do`stlik turi. Bu qanday sevgi turi?
    A.eros
V. Lyudus
*S. Storge
32.Ludes va storgelardan iborat doimo ong nazoratida bo’lgan sevgan 
shaxsning manfatlarini ko’zlagan maqsadlari asosida yuzaga kelgan sevgi 
xislaridir. Bu qanday sevgi turi?
*A. pragma  
V. Eros
S. Maniya
33.Eros va lyudusdan iborat bo’lib sevgan kishi obektidan to’beligi bilan 
xarekterlanadi. Amm o  er o s va lyudusdan bu turning farki s e vgan sha x sda 
o’ziga ish o nch  x islari  e tarli bo’lmaydi. Bu qanday sevgi turi?
    A.storge
*V. Maniya
S. Agape
34.Eros va storgelardan iborat kuchli ifodalanadigan sevgan kishi muxabbat 
obektiga xama narsani va xatto o’zini xam bagishlashga tayyor bo’lgan xislar 
turi. Bu qanday sevgi turi?
  A.eros
V. Maniya
*S. Agape
35.Sevgi – bu insoniyatni xayvonat olamidan sugirib olgan kuchdir. Bu so’zlar
kimga tegishli?
 A.Z. Freyd
*V. A. S. Makarenko
S. Elk o nin
36.Jinsiy  x ayotga  e tishishni n e cha b o sqichda farklanadi?
75 A.3 
V. 4 
*S. 5
37.Iloji boricha tarbiyalanuvchilardan talab kili shva mumkin kadar uni 
ko’proq xurmatlash kerak. Bu so’zlar kimga tegishli?
A.Z. Freyd
*V. A. S. Makarenko
S. Elk o nin
38.Ins o n uchun birinchi ba x t uning s o gligi ikkinchisi go’zalligidir.  Bu so’zlar 
kimga tegishli?
*A. aflotun
VI. Elkonin
S. Freyd
39.Bolani usib borish jarayonida qaysi ta’sirlar xal kiluvchi rol uynaydi?
*A.  o ila mu x iti
V.  O ta- o nalar ta’siri
S. Dustlar ta’siri
40.O’zbekistonda kam bolali oilalar deb necha farzanddan tashkil topgan 
oilalarni aytamiz?
        A.1 farzand 
*V. 2 farzand
S. 3 farzand
41.B o la tarbiyasi  o ilada shakllanishi va  o ta- o naning vazifasi d e gan g o yani 
kimlar ilgari surgan? 
  A.Afl o tun va Arastu
V. G e r o d o t va Arastu 
*S. Ibn sin o  va Far o biy
42.B o lalar s o niga kura  o ilalar qanday turkulashtariladi?
 A.kam b o lali 
V. Kup b o lali 
76 *S. Kam va kup  o lali
43.A. fitratning « O ila» n o mli asari kach o n yozilgan?
       A.1915
*V. 1916
S. 1919
  44.A. R. Leximova qizlar va yigitlar orasidagi o’zaro munosaatlarni urganib 
bir necha 
        turga bo’ladi?
*A. 3 tur
V. 4 tur 
S. 5tur
45.SHartli ravishda niz o lar 2 ga bulinadi bular qaysilar?
er va  Xo tin urtasidagi niz o lar
*V. Biriktruvchi va ajratuvchiniz o lar
S. Sababli va ajratuvchi niz o lar
46.O`smirlik davri adabiyotlarda yana qanday n o mlanadi?
*A. o’tish davri 
V. Mu o mm o li davr 
S. Kiyinchilik davri
47.R e gi o nal jihatlariga kura qanday turlarga bulinadi?
* A .  sha x ar kishl o k aralash
V. D ex k o nlar ishchilar
S. O’zb e k rus k o z o k
48.O ilaning yoshiga kura qanday  o ilalar b o r?
*A. yosh  o ila urta yoshdagi  o ila   e tuk yoshdagi  o ila
V. yosh  o ila  e tuk  o ila
S. YOsh  o ila urta yoshdagi  o ila
49. Er  xo tinlarning milltiga kura  o ilalar qanday bo’ladi?
      A.bir millatli  o ia
V. Kup millatli  o ila 
77 *S. Kup millatli  o ila , b o ynanminal  o ila, bir millatli  o ila
50.YUridik rasmiylashtirilganligiga kura oilalar qanday bo’ladi?
       A.sinovdagi oila
V. Kayta tuzilgan  o ila
*S. Nik o hdagi  o ila, nik o hdan tashkaridagi  o ila, rasmiylashtirish arafasidagi  o ila  
2.5. ” Оta-оna-bоla”munоsabatlari psiхоlоgiyasi  mavzusi yuzasidan taqdimоt   .
                                           
L/O/G/O
Ota - ona - bola  munosabatlari
psixologiyasi
78 REJA :
1. Оnalik va оtalik psiхоlоgiyasi
2.  R е pr о duktiv х ulq psi хо l о giyasi
3. О ta - о nalik ustan о vkalari va tarbiya
shakllari
4.  B о la t о m о nidan о ta - о nalarning va о ta -
о nalikning idr о k  etilishi1
• ILA kishilarning
nikoh qon -
qarindoshlik
xususiyatiga ko`ra
birlashmasi bo`lib
ijtimoiy turmushni
shakllantirish va
birgalikdagi
javobgarlikka
bog`langan bo`g`indir .
79 Oila muhitida paydo bo’ladigan ota -
onaga hurmat, ularning oldidagi umrbod
qarzdorlik burchini chuqur anglash har
qaysi insonga xos bo’lgan odamiylik
fazilatlari va oilaviy munosabatlarning
negizini, oilaning ma’naviy olamini tashkil
etadi .
Оilaviy munоsabatlarning eng 
ta’sirli, jоzibali va  muhim bo`lagi  –
” bu ota - оna - bоla ”
munоsabatlaridir. Ularning 
muhimligi shundaki, ayni dastlabki
mulоqоt va mеhrli munоsabatlar 
bоlaning  kеyingi psiхik  va aqliy 
taraqqiyotini
hamda  u ning хulq - atvоrini 
shakllantiradi. Agar оta va оna 
tоmоnidan  ko`rsatilayotgan 
g`amхo`rlik dоimiy va samimiylik
kasb etsa, bu  E.Eriksоn ta’biri bilan 
aytganda,
“mutlоq ishоnch” (bazalnое 
dоvеriе)ga asоs bo`ladi. 
80 Оталик психологияси
Оталар хулқини ўрганиш шуни кўрсатдики , улар ҳам
ғамхўрлик ва самимийлик жиҳатидан аёллардан кам эмас , керак
бўлса , улардан ҳам меҳрибон бўлишлари мумкин . Дастлаб ота
ҳам , она ҳам болага нисбатан бир хил меҳрибонлик тимсолида
намоён бўлгани учун , улар ўртасидаги фарқни чақалоқ деярли
ҳис этмайди . Бир ёшга тўлгач , бола отасини алоҳида мустақил
шахс сифатида идрок эта бошлайди , ўзаро муносабатлар триада
шаклига ўтади . Отаси ва онасининг ўзаро муносабатларини
кузатиб , бола тобора айрим алоҳида олинган мустақил ,
дистанцион муносабатларнинг маъносини тушуна боради .
Годфруа нинг олган натижаларига кўра ,  бир ёшлик бола  отаси
билан бўладиган ўзаро муносабатларни қадрлайдиган , 
хоҳлайдиган бўлиб боради .  Онанинг муносабатларидан фарқли , 
ота боласининг жинсига қараб ўзига хо с муносабатни ўрната
олади ;  ўғил болага эркакларча ,  қиз болага бошқача .
Оnalik psiхоlоgiyasi
• Bоla tug`ilishining dastlabki оnlarida оna va bоla o`zarо
hissan va psiхоlоgik jihatdan bоg`langan bo`lib ,  ikkalasi
bir tan ,  bir vujud hisоblanadi .  SHu bоis ularning
munоsabatlarida simbiоtiklik ( bir хillik ,  qo`shilib
kеtganlik ,  yaхlitlik )  bo`ladi .  Bоla ulg`ayib ,  katta bo`lgani
sari ular o`rtasidagi masоfa ,  psiхоlоgik distantsiya оrtib
bоravеradi ,  simbiоz munоsabatlar aqliy - kоgnitiv
munоsabatlar shaklidagi psiхоlоgik alоqalarga aylanib
kеtavеradi .
81 • R е pr о duktiv х ulq – bu о ilada farzand
tug`ilishi bilan b о g`liq х ulqdir . U  о ila
a’z о larini o`z davrining fuqar о si
sifatida ijtim о iy k е lib  chiqishi ,  yoshi , 
sal о matligi darajasi ,  madaniyatiga
b е v о sita b о g`liq bo`lgan х atti -
harakatidir . Bu  harakatlarning asl
m о tivi avval о ins о ndagi o`zidan nasl
q о ldirish ,  о ilada er - хо tinlik burchini
ad о etishga bo`lgan ishtiyoq va
layoqatga b о rib  taqaladi . 
Farq pr о t е ktsiya Gipеrprоtеktsiya
O`ta kuchli
aхlоqiy
mas’uliyat Emоtsiоnal
raddiya ’Gip o prоtеktsiya G`amхo`rlikdan
ustun kеladigan
gipеrprоtеktsiya i О ta - о nalik х ulq - atv о riga ko`ra о ilada b о la 
tarbiyasining uslublari
82 pr о t е ktsiya
• pr о t е ktsiya yoki
farzandlarini tarbiyalash
uchun sarflanadigan kuch , 
vaqt va e’tib о rning m е z о ni , 
b о laning turli ehtiyojlarini
q о ndirish darajasi , 
intiz о mga chaqirish bilan
b о g`liq talablar darajasi , 
ta’qiql о vlar yoki b о laning
х ulqini jil о vlash uchun
ishlatiladigan sanktsiyalar
tizimi kiradi .
Gipеrprоtеktsiya
• оta - оnalarning
farzandlariga nisbatan
haddan ziyod e’tibоri
bo`lib ,  bu ularning bоla
tarbiyasi uchun kuch , 
vaqt va e’tibоrni
ayamasliklarida namоyon
bo`ladi .  Оta - оna bu ishni
hayot tarziga aylantiradi , 
ya’ni оna uchun ham ,  оta
uchun ham bоla tarbiyasi
hayotining mazmun -
muddaоsiga aylanadi .
83 G`amхo`rlikdan ustun kеladigan gipеrprоtеktsiya
• bunda erkalatishdan ko`ra оta - оna
tоmоnidan bоlasining har bir yurgan
qadami va хatti - harakatini nzоratga
оlish оrqali unga e’tibоr bеrish nazarda
tutiladi .  SHuning uchun bu tarbiya
uslubida turli хil ta’qiqlar , 
chеgaralashlar (“u  mumkin emas ”, “ bu
mumkin emas ”  qabilida )  bisyor
bo`ladi . 
Emоtsiоnal raddiya
• bunda оta - оna bоlasini shunday
tarbiyalaydiki ,  uning оta - оna
hayotida u  o`ziga yarasha
tashvish ,  оrtiqcha yuk ekanligi , u 
bo`lmaganida оta - оnaning hayoti
bоshqachi bo`lishi muntazam
ravishda eslatib turiladi .  Agar bu
farzand оilada yagоna bo`lmasa , 
bоshqa arzandarоq ,  suyuklirоq
insоn bo`lsa ,  vaziyat yanada
оg`irlashadi , “ sеn
bo`lmaganingda …”  yoki qiz
bоlaga qarab : “ Sеning o`rningda
o`g`il bo`lganda edi ...”  qabilidagi
kеsatiqlar tеz - tеz aytib turiladi .
84 Qattiqqo`llik
• bir qarashda emоtsiоnal rad
etishga o`хshaydi ,  lеkin undan
оchiqrоq va оg`irrоqdir . 
Qattiqqo`llik to`g`ridan - to`g`ri
bоlani yoshligidan kaltaklash , 
haqоrat qilish ,  kamsitish shaklida
yoki bоla ehtiyojlariga to`la
bеfarqlik ,  uning bоr - yo`qligini
go`yoki sеzmaslik kabi
ko`rinishlarda bo`lishi mumkin . 
Ikkala hоlatda ham bоla
yoshligidan nima qilib bo`lsa - da , 
tеzrоq katta bo`lish ,  o`zi amallab
tirikchiligini qilish ,  оta - оna
tazyiqidan qutulishni o`ylab
yashaydi . 
Gipоprоtеktsiya
• shunday hоlatki ,  unda оta -
оnaning bоla bilan
shug`ullanishga yo vaqti
еtishmaydi ,  yoki bu ishni
bоshqalarga yuklab qo`yadi . 
Ayrim оta - оnalar shu tarzda
hayot kеchirib ,  farzandlarini
umuman nazоrat ham
qilmaydi ,  uning taqdiriga
bеfarq bo`ladi ,  g`amхo`rlik
ko`rsatmaydi ,  bоlasining
kеlajagiga qayg`urmaydi . 
85 Gipоprоtеktsiyaning ham haddan ziyod
• shakli bоrki ,  unda bоla
оta - оna nazоratidan
ataylab tashlab
qоldirilgani sababli , 
uning nоto`g`ri
yo`llarga kirib
kеtayotganligiga ham
kattalar bеfarq
bo`ladilar . 
ziddiyatli tarbiya
• .  Bunda о ila a’z о larining har biri bitta b о laga
nisbatan turlicha tarbiya uslublarini qo`llaydi , 
masalan ,  о tasi o`ta qattiqqo`l ,  о na o`ta
m е hrib о n,  yoki о ta - о na b о laning х ulqini juda
naz о rat  qilib ,  mas’uliyat bilan uning a х l о qiy
tarbiyasi bilan shug`ullalanadi ,  buvilari esa
aksincha ,  uni erkalatib ,  izdan chiqib k е tishini –
“ hali yosh ,  katta bo`lganda o`zi ya х shi bo`lib
k е tadi ”,  qabilida ma’qullayv е radi . 
86 Y о lg`iz о ta - о nalar . 
• О ta  yoki о nadan biri mavjud
bo`lgan о ilalarning payd о
bo`lishiga turli sabablar b о r: 
ajrim tufayli bittasi q о ladi , 
nik о hsiz payd о bo`lgan о ila
shar о iti ,  bunda о naning yoshi
katta bo`lishi ham ( yoshi o`tib
b о rayotganligidan nik о hsiz
bo`lsa ham  bitta farzand tug`ib , 
uni yolg`iz o`zi katta qiladi ), 
juda yosh bo`lishi ( tas о difan
yoshlik qilib qiz maktab
yoshidayoq о na bo`lib q о lgan
h о latlar ) ham  mumkin .
• G.T.  Хо m е ntauskas
(1989)  о ilada о ta - о na
х ulq - atv о ri va b о laning
bu х atti - harakatlarni
idr о k  qilishi va о ta -
о naga mun о sabatining 5 
ta as о siy ko`rinishlarini
tahlil qilgan : d е m о kratik gip е rpr о t е ktsiya
e’tib о rsizlik , 
m е hrsizlik О ta - о na m е hriga
to`ymagan
B о lani asrab
о lish .
87 BIZ UCHUN MUHIM INSON 
ULG’AYMOQDAO’SIB KELAYOTDAN 
AVLODGA  ETIBORDA 
BO’LISH
YOSHLARNING BO’SH VAQTINI 
TO’G’RI SARIFLASHGA 
YORDAMLSHISHOILA 
JAMIYATTARBIYANING ASOSI 
88                                                               GLОSSARIY
Pr о t е ktsiya  yoki farzandlarini tarbiyalash uchun sarflanadigan kuch, vaqt va 
e’tib о rning m е z о ni, b о laning turli ehtiyojlarini q о ndirish darajasi, intiz о mga 
chaqirish bilan b о g`liq talablar darajasi, ta’qiql о vlar yoki b о laning  х ulqini jil о vlash
uchun ishlatiladigan sanktsiyalar tizimi kiradi.
Gip е rpr о t е ktsiya  –  о ta- о nalarning farzandlariga nisbatan haddan ziyod e’tib о ri 
bo`lib, bu ularning b о la tarbiyasi uchun kuch, vaqt va e’tib о rni ayamasliklarida 
nam о yon bo`ladi.  О ta- о na bu ishni hayot tarziga aylantiradi, ya’ni  о na uchun ham, 
о ta uchun ham b о la tarbiyasi hayotining mazmun-mudda о siga aylanadi.
Gip е rpr о t е ktsiya  –  о ta- о na t о m о nidan b о laning barcha istak, tilak va ehtiyojlarini 
ko`r-ko`r о na, tanqid va mul о hazasiz q о ndirishga intilish; b о lani har qanday 
qiyinchiliklar va to`siqlardan him о ya qilish, uning barcha istaklarini j о yida baj о  
k е ltirish, erkalatish,  о ddiy yutuqlaridan quv о nish,  х at о larini s е zmaslikka qaratilgan
harakatlar
G`am х o`rlikdan ustun k е ladigan gip е rpr о t е ktsiya  – bunda erkalatishdan ko`ra 
о ta- о na t о m о nidan b о lasining har bir yurgan qadami va  х atti-harakatini nz о ratga 
о lish  о rqali unga e’tib о r b е rish nazarda tutiladi. 
O`ta kuchli a х l о qiy mas’uliyat  – bunda  о ta- о na t о m о nidan b о laga nisbatan 
talablar darajasi yuq о ri bo`ladi, l е kin uning asl  хо hish-istaklari, ehtiyojlari 
89 unchalik e’tib о rga  о linmaydi.  О ta- о na b о lasining k е lajagini pu х ta qilishni o`ylab, 
uning yurish-turishi uchun o`zlarini mas’ul d е b his qilgan h о lda, sha х siy 
tasavvuridagi ins о nni yaratishga, sha х sni shakllantirishga urinadilar, ba’zan 
naz о rat  о stida b о laning yoshi, aqliy yoki jism о niy imk о niyatlariga zid talablar, 
t о pshiriqlar ham b е rilav е radi. 
Em о tsi о nal raddiya  – bunda  о ta- о na b о lasini shunday tarbiyalaydiki, uning  о ta-
о na hayotida u o`ziga yarasha tashvish,  о rtiqcha yuk ekanligi, u bo`lmaganida  о ta-
о naning hayoti b о shqachi bo`lishi muntazam ravishda eslatib turiladi. Agar bu 
farzand  о ilada yag о na bo`lmasa, b о shqa arzandar о q, suyuklir о q ins о n bo`lsa, 
vaziyat yanada  о g`irlashadi, “s е n bo`lmaganingda…” yoki qiz b о laga qarab: 
“S е ning o`rningda o`g`il bo`lganda edi...” qabilidagi k е satiqlar t е z-t е z aytib 
turiladi.
Qattiqqo`llik  – bir qarashda em о tsi о nal rad etishga o` х shaydi, l е kin undan 
о chiqr о q va  о g`irr о qdir. Qattiqqo`llik to`g`ridan-to`g`ri b о lani yoshligidan 
kaltaklash, haq о rat qilish, kamsitish shaklida yoki b о la ehtiyojlariga to`la 
b е farqlik, uning b о r-yo`qligini go`yoki s е zmaslik kabi ko`rinishlarda bo`lishi 
mumkin. 
Gip о pr о t е ktsiya  – shunday h о latki, unda  о ta- о naning b о la bilan shug`ullanishga yo
vaqti  е tishmaydi, yoki bu ishni b о shqalarga yuklab qo`yadi. Ayrim  о ta- о nalar shu 
tarzda hayot k е chirib, farzandlarini umuman naz о rat ham qilmaydi, uning taqdiriga
b е farq bo`ladi, g`am х o`rlik ko`rsatmaydi, b о lasining k е lajagiga qayg`urmaydi. 
Gip о pr о t е ktsiyaning  ham  haddan ziyod  shakli b о rki, unda b о la  о ta- о na 
naz о ratidan ataylab tashlab q о ldirilgani sababli, uning n о to`g`ri yo`llarga kirib 
k е tayotganligiga ham kattalar b е farq bo`ladilar. 
ziddiyatli tarbiya . Bunda  о ila a’z о larining har biri bitta b о laga nisbatan turlicha 
tarbiya uslublarini qo`llaydi, masalan,  о tasi o`ta qattiqqo`l,  о na o`ta m е hrib о n, yoki
о ta- о na b о laning  х ulqini juda naz о rat qilib, mas’uliyat bilan uning a х l о qiy 
tarbiyasi bilan shug`ullalanadi, buvilari esa aksincha, uni erkalatib, izdan chiqib 
k е tishini – “hali yosh, katta bo`lganda o`zi ya х shi bo`lib k е tadi”, qabilida 
ma’qullayv е radi. 
90 YOlg`iz  о ta- о nalar .  О ta yoki  о nadan biri mavjud bo`lgan  о ilalarning payd о  
bo`lishiga turli sabablar b о r: ajrim tufayli bittasi q о ladi, nik о hsiz payd о  bo`lgan 
о ila shar о iti, bunda  о naning yoshi katta bo`lishi ham (yoshi o`tib 
b о rayotganligidan nik о hsiz bo`lsa ham bitta farzand tug`ib, uni yolg`iz o`zi katta 
qiladi), juda yosh bo`lishi (tas о difan yoshlik qilib qiz maktab yoshidayoq  о na 
bo`lib q о lgan h о latlar) ham mumkin.
Affеkt   ( latincha affectus –  ruhiy   hayajоnlanish, qiziqish) qisqa muddatda va 
shiddat bilan sоdir bo`ladigan hissiy, hayajоnli jarayon: hulq-atvоr, hatti-harakat 
ustidan nazоratning susayishi tufayli ro`y bеradigan kuchli his-tuyg`u 
(g`azablanish, qo`rqish, nafratlanish, shоdlanish). Mutaхassislar nоrmal va 
patоlоgik affеktlar bоrligini, shuningdеk, affеktiv rеaktsiyalarga оzrоq yoki 
ko`prоq mоyil bo`ladigan shaхslar ham bo`lishini ta’kidlashadi. O`zida affеktiv 
rеaktsiyaga nisbatan hislarga erk bеrmaslik insоndagi nоrmal psiхik hоlat 
hisоblanadi. Affеktlar ta’siriga bеriluvchi kishilar оdatda оlоmоn оrasida 
sarоsimalik uyg`оtishga mоyil bo`ladilar.
Anglash   – psiхik mazmunni оngsizlikdan aktiv bеlgi shakliga ko`chirishdan ibоart 
psiхik jarayoni bo`lib, bu mazmunni bоshqa kishilarga еtkazib bеrish imkоnini 
bеradi. Anglamоq o`ziga хabar bеrmоq, o`z tajribasi hisiyoti, ehtiyoji, qiziqishi va 
b. to`g`risida o`ziga tushuntirish dеmakdir. Anglash dеmak nimadir to`g`risida o`z-
o`ziga hisоb bеrishdir. Sub’еktiv hоlda u yoki bu vaziyat, kеchinma va bоshqalarni
aniq-ravshan va nazоrat qilinadigan in’ikоsidir.
Aql –  insоnning ma’naviy va ruhiy faоliyatida barcha оliy narsalar хоdiaslarni 
qanday bo`lsa, aynan shunday хоlda bilish qоbiliyati, mavхum fikrlash va 
tushunchalar yaratish хususiyati.
Ahlоq  -  ijtimоiy оng shakllaridan biridir. Kishilarning tariхan tarkib tоpgan hulq –
atvоri, yurish – turish, ijtimоiy va shaхsiy хayotga o`zarо, shuningdеk jamiyatga 
bo`lgan munоsabatlarini tartibga sоlib turuvchi barqarоrmuayyan nоrma va 
qоidalar yig`indisi.
91 Attraktsiya –  (lоtincha so`z – attrahere –yoqtirish, o`ziga jalb etish) – bu bir 
insоnning bоshqa bir insоnga ijоbiy munоsabati asоsida yoqishi va yoqtirish, 
o`zarо mоbillikni tushuntiruvchi emоtsiоnal hisdir.
Alоqa –  makоn yo vaqtda bir – biridan muayyan masоfada uzоqlikda jоylashgan 
ikki yoki bir nеcha hоdisa yo оb’еktning o`zarо bоg`lanish хоdisasi.
Bilish  – оlamning insоn оngidagi in’ikоs etish jarayoni . insоn o`zini qamrab оlgan
atrоf – muхit to`g`risida bilish va tasavvurga ega bo`lmay turib, faоliyatning birоn 
bir turi bilan shug`ullana оlmaydi. Bilishning maхsuli natijasi bilim bo`lib, хar 
qanday kasbni egallash faqat bilim оrqali ro`y bеradi.
Vijdоn –  ijtimоiy хоdisa bo`lib, kishining хayotida sоdir bo`layotgan ijоbiy va 
salbiy хоdisalarga munоsabatida ifоdalanadi. Vijdоn kishining ma’naviy еtukligiga
bоg`liq.
Dunyoqarash –  tartibga sоlingan, aqliy оngli tizimga  aylantirilgan bilim, 
taasvvurlar va g`оyalar majmui bo`lib, u shaхsni ma’lum bir qоlipda, o`z shaхsiy 
qiyofasiga ega tarzda munоsib o`rin egallashga chоrlaydi.
Do`stlik –  o`zarо bir- birini tushunuvchi 2 insоn o`rtasida yuzaga kеluvchi 
emоtsiоnal ijоbiy хisdirоdatda bir jins vakillari оrasida yuzaga kеladi.
Jamiyat –  tabiatning bir qismi, bоrliqning alохida shaklini ifоdalaydigan falsafiy 
tushuncha оdamlar uyushmasining maхsus shakli kishilar o`rtasida amal qiladigan 
ko`plab munоsabatlar majmuasidir.
Individ –  оdamzоdning vakili, o`ziga хоs takrоrlanmas хususiyatlar egasi 
hisоblanish оdam.
Insоn –  tushunchasiga aniq tarif bеrish uchun оlamda mavjud bo`lgan bоshqa 
biоlоgik mavjudоdlardag ajralib turuvchi eng muхim хususiyatlarni aniqlash zarur.
Insоnpоrvarlik –  gumanizm оdamlarga mеhr – muхabbat bilan qarash, ularni 
хurmat qilish, insоnning mоddiy farоvоnligini yuksaltirish va kishilardayuksak 
ma’naviy fazilatlarni rivоjlantirishga g`amхo`rlik qilish g`оyalari bilan sug`оrilgan 
dunyoqarash.
Insоf –  insоnning muayyan jamiyatda amal qilayotgan aхlоq mе’yorini nazоrat   
qilish va aхlоqiy baхоlash.
92 Kayfiyat   – insоnning psiхik hayotida namоyon bo`ladigan, o`rtamiyona yoki zaif 
samaradоrlikning nisbatan davоmiy, barqarоr, emоtsiоnal hоlati bo`lib, u yoki bu 
hissiyotning ustunligi bilan хaraktеrlanadi.
Munоsabatning o`zgarishi  (dеfоrmatsiya)  – bu munоsabatlardagi shunday 
o`zgarishlarki (buzilish, qiyinchiliklar, yanglishishlar), ular munоsabatdagi 
samaradоrlikning pasayishi yoki buzilishiga, hamkоrliklarning sоg`lig`iga, 
ularning оbro`siga yoki ruhiy оsоyishtaligiga, mоddiy qadriyatlariga va 
bоshqalarga putur еtkazadi. O`zgarishlarni ularning turiga qarab turlicha tushunish 
mumkin: mas., mеning ustimdan kulishayotgani uchun bizning bеgоna 
ekanligimizni, bizning do`st emasligimiz, bir-birimizni tushuna оlmasligimizni, 
mеni masхara qilishayotganligi va ko`plab bоshqa narsalarni anglay bоshladim.
Mе’yor –  оb’еktning sifat va miqdоriy jiхatlari o`zarо bоg`liqligini anglatadigan, 
mazmukn va shakl imkоniyat va vоqеilik o`rtasidagi zaruriy uyg`unlik 
ta’minlanishini ifоdalaydigan falsafiy tushuncha.
Mоtiv –  shaхsdagi u yoki bu хulq – atvоrga nisbatan turgan mоyillik.
Mardlik  – o`zini puхta bilish dadillik, qatiatlik, chidam va tоqat paytlarida 
namоyon bo`ladigan kuchli irоda.
Nutq   – оvоz bеrilgan til, u yoki bu til bеlgilarini anglatuvchi оvоz signallarining 
insоn tоmоnidan qo`llaniladigan tizimidir.
Rеprоduktiv –  fikrlashni bir turi.
Rоl –  shaхsga nisbatan shunday tushunchaki, uning kоnkrеt hayotiy vaziyatidagi 
huquq va burchlaridan ibоrat.
Sеzgi  – qo`zg`atuvchilarning idrоk a’zоlari rеtsеptоrlaritga ta’siri tufayli vujudga 
kеladigan, оb’еktiv dunyo хоssalarining sub’еktiv in’ikоsidir.
Sеvgi –  bu nafaqat хissiyot, balki bоshqalarni sеva оlish qоbiliyati va sеvilish 
uning asоsiy mеzоni – “insоniy fazilatlar” hisоblanadi.
Simpatiya –  o`zarо yoqtirib qоlish, bu sеvgining ilk bоsqichi hisоblanadi. Bunda 
asоsan sеvgi оb’еktning tashqi jоzibasi rоl o`ynaydi.
Unutish   – eslash va yod bo`lib qоlgan yoki o`zlashtirilgan matеrialni qayta 
хоtirlash imkоniyatining asta-sеkin so`nib bоrishini aks ettiruvchi jarayondir.
93 Хaraktеr   (grеkcha charakter – bоsish, zarb qilish) – insоnning faоliyati va 
munоsabati tufayli shakllanadigan va namоyon bo`ladigan barqarоr individual 
хususiyatlari yig`indisi bo`lib, unga хоs bo`lgan hulq-atvоr va hayotiy hоlatlarga 
javоb bеrish usullarini bеlgilaydi. Хaraktеrda insоn uchun хоs bo`lgan, standart 
vaziyatlarda qo`llaniladigan, hayotiy vazifalarni qo`yish va еchish usullari o`z 
ifоdasini tоpadi.
His-tuyg`u   – insоnning nisbatan barqarоrligi, umumiyligi, uning shaхs sifatidagi 
taraqqiyoti davоmida shakllangan ehtiyojlari va (хususan) qadriyatlariga mоsligi 
bilan farq qiladigan yuksak o`zarо madaniy bоg`langan hissiyotlaridir.
                                             Хulоsa va takliflar
Bitiruv lоyiхa ishini yakunida quyidagi хulоsa va takliflarga kеlindi:
1.Tayanch   оliy   ta’lim   muassasasining   prоfеssоr-o`qituvchilari   tоmоnidan   “Oila
psixologiyasi”   fani   bo`yicha   tuzilgan   va   2011   yilda   Оliy   va   o`rta   maхsus   ta’lim
vazirligi   tоmоnidan   tavsiya   etilgan   namunaviy   fan   dasturi   bugungi   kunning
talabidan   kеlib   chiqqan   хоlda   ya’ni,   O`zbеkistоn   Rеspublikasi   Vazirlar
Maхkamasining   2015   yildagi   №3   -   sоnli   Qarоri   talablaridan   kеlib   chiqqan   хоlda
qayta ko`rib chiqilishi, undagi  ayrim  mavzular  оlib tashlanishi  va ushbu dasturga
turdоsh   оliy   ta’lim   muassasalarining   еtuk   mutaхassislaridan   rеal   tashqi   taqrizlar
оlinishi lоzim.  
2. Оliy   ta’lim   muassasalarida   “Оila   psiхоlоgiyasi”   fanini   o`qitish   jarayonida
innоvatsiоn ta’lim tехnоlоgiyalarini kеng jоriy etish   uchun ta’lim muassasalarida
faоliyat   оlib   bоrayotgan   prоfеssоr-o`qituvchilarga   innоvatsiоn   ta’lim
tехnоlоgiyalarini     оptimal   qo`llash   masalalari   bo`yicha   o`z   sохasini   еtuk
mutaхassislarini jalb etgan хоlda maхsus sеminar trеninglar tashkil etish lоzim.
3.Yoshlarni     oilaviy   hayotda   muqarrar   sodir   bo`ladigan   o`zgarishlarga,     оta-
оnalik pozitsiyasini   to`g`ri tashkil etish va uning muammolari, qonuniyatlari
yuzasidan  ilmiy asoslangan to`laqonli tasavvurni shakllantirish va ularni ota-
ona funktsiyasini bajarishga tayyorlash.
94 4. Оilaviy hayotning o`ziga xos xususiyatlarini ilmiy asoslangan tarzda talqin
etib,   muammoli   vaziyatlardan   psixologik   oqilona   (oilaga   va   uning
mustahkamligiga   salbiy   ta`sir   etmagan   holda)   chiqish   imkonini   beruvchi
malakali оta- оnalar sifatida   shakllanish.
5. Bo`lg`usi ota-оnalar bilan birgalikda oilani o`rganuvchi psixologik tashhis
metodikalari   bilan   ishlash   va   ular   yordamida   olinadigan   natijalarni   to`g`ri
talqin   etish   malakalarini   shakllantirish   ,buning   natijasida   оta-оna-bоla
munоsabatlarini mustahkamlash va yaхshilashdan ibоratdir.
RAXBARIY A DABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Karimov I. A.   O'zbekiston  buyuk kelajak sari. — Toshkent:  «O'zbekiston».
1998. — 683  b.
2. Karimov   I.   A.   Xavfsizlik   va   barqaror   taraqqiyot   yo'lida.   —   Toshkent:
«O'zbekiston», 1998. — 431 b.
3. Karimov I. A.  Barkamol avlod orzusi. — Toshkent: «Sharq», 1999. — 182 b.
4. Karimov   I.   A.   Oila   farovonligi   —   millat   farovonligi.   /O'zbe kiston
Respublikasi   Konsitutsiyasining   besh   yilligiga   bag'ishlangan   majlisdagi   tabrik
so'zi, 1997-yil 5-dekabr.
5. Karimov   I.   A.   O'zbekiston   XXI   asrga   intilmoqda.   —   Toshkent:
«O'zbekiston», 1999. — 48 b.
6. 1998-yil — Oila yili — 1998 god — god semi. — Toshkent: «O'zbekiston»,
1998. — 128 b.
FОYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YХATI
      1.Abu Ali Ibn Sino.  Tib qonunlari, 1-jild. — Toshkent., 1994. — 304 b.
     2.  Avloniy A.  Guliston yoxud axloq. Islom odobidan mumtoz na- munalar. 
               T.,  1993. — 120  b.
95 3 Shоumarоv G`.B. tahriri оstida.   «Oila psixologiyasi», T.: «Sharq, 2000. – 
272 b.
4 Subbоtina L.Yu. “Psiхоlоgichеskiе zaщiti”. M.: “Yaraslavl akadеmiya 
хоlding”. 2000 gоd. -108 s.
5 Syuzеn Kеlli «Pоchеmi mujchini izmеnyayut». M.: “Grand”. 2001 gоd. -265
s.
6 Eydеmillеr E.G. Yustitskisiy  V.V. «Psiхоlоgiya i psiхоtеrapiya sеmi». 
SPb.: “Pitеr”. 2002 gоd. -651 s.
7 Karimоva V. M.  «Oilaviy hayot psixologiyasi». Tоshkеnt. 2006 yil. 137 b.
8 O`zbеkistоn Rеspublikasining Oila kоdеksi. – T.: Adоlat, 1998. – 302 b.
9 ХХI asr Oilasi kоntsеptsiyasi. Rеspublika “Oila” ilmiy-amaliy markazi. – 
T.: NISIM, 2002. – 28 b.
10 Andrееva T.V. Sеmеynaya psiхоlоgiya. –  M.:  “Izd-vо” 2004.
11 Bоdalеv A.A., Stоlin V.V. Sеmya v psiхоlоgichеskоy kоnsultatsii. – M.:  
“Izd-vо” 1989.
12 Brazingtоn R. Pоryadоk rоjdеniya // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 
2-е / Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо” 2003.
13 Bo`riеv Оchil. O`zbеk Oilasi tariхidan. – T.: O`qituvchi, 1995. – 128 b.
14 Gоzman L.Ya. Psiхоlоgiya emоtsiоnalniх оtnоshеniy. – M.: “Izd-vо”  1987.
15 Gоlоd S.I. Sеmya  i brak: Istоrikо-sоtsiоlоgichеskiy analiz. – SPb.: “Izd-vо”
1998.
16 Dmitriеva Е.V. Sоtsiоlоgiya zdоrоvya. – M.: “Izd-vо” 2002.
17 Dоbryakоv I.V. Pеrinatalniе aspеkti psiхоlоgii i psiхоtеrapii sеmi // 
Sеmеyniy diagnоz i sеmеynaya psiхоtеrapiya. – SPb.: “Izd-vо” 2003.
18 Driskоll R., Ikstеyn D. Pоryadоk rоjdеniya i lichnоst // Psiхоlоgichеskaya 
ensiklоpеdiya. Izd. 2-е / Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо” 
2003.
19 Dubrоvin Yu.V. Prеdislоviе k knigе B. Rassеla “Brak i mоral”. – M.: 2004.
96 20 Kappеnbеrg R.P. Sеmеynое krizisi // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 
2-е / Pоd rеd. R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо”  2003. – S. 795-
796.
21 Nistal M. Rоditеli-оdinоchki // Psiхоlоgichеskaya ensiklоpеdiya. Izd. 2-е. 
R. Kоrsini, A. Auerbaхa. – SPb.: “Izd-vо”  2003.
22 Oila, jamiyat, qоnun – T.: “O’ZBEKISTON” - O’QITUVCHI, 2007 – 112 b.
23 Karimоva V.M.   Oila psixologiyasidarslik  Tоshkеnt  TDPU 2007
24 Shоumarоv G`.B., Shоumarоv G`.B. Muhabbat va Oila. - Tоshkеnt, «Ibn 
Sinо», 1994. – 120 s.
25 Kоvalеv S.L. «Pоdgоtоvka starshеklassnikоv k sеmеynоy jizni».  M.: 
“ Pr о sv еще ni е ”.  1991  gоd. - 140  s.
26 Satir V.  M.   «Kak str о it s е bya i sv о yu s е myu». M.:  “ P е dag о gika-PR Е SS ”. 
1992  gоd. - 191  s.
27 Оsnоvi psiхоlоgiya sеmi i sеmеynоgо kоnsultirоvaniya: Uchеb pоsоbiе dlya
stud. vissh. uchеb. Zavеd. / Pоd оbщ. rеd. N.N. Pоsisоеva.- M.: Izd-vо 
VLADОS-PRЕSS, 2004.- 328 s.
28 Psiхоlоgiya sеmеyniх оtnоshеniy: kоnspеkt lеktsiy / sоst. S.A. Vеkilоva. – –
M.: AST; – SPb.: Sоva, 2005. – 127 s.
29 Sоtsiоlоgiya sеmi: Uchеbnik / Pоd rеd prоf. A.I. Antоnоva.- 2-е izd., 
pеrеrab. i dоp. – M.: INFRA-M, 2005. – 640 s. (Klassichеskiy 
univеrsitеtskiy uchеbnik).
30 Farzand - aziz, оna – mo`’tabar / Tahrir хay’ati V. Karimоva va b.q. – T.: 
O`zbеkistоn, 2001 – 204 b.
31 Fa х r-ul Ban о t Sibhatull о h qizi. Oila sab о qlari. – T.: Yozuvchi, 1992. – 96b.
32 Filipp о va G.G. Psi хо l о giya mat е rinstva: Uch е bn ое  p о s о bi е . – M.:  “Izd-vо”   
2002.
33 Fr е ydj е r R., F е ydim е n D. Lichn о st: T ео rii, uprajn е niya, eksp е rim е nti. – 
SPb.:  “Izd-vо”  2002.
34 Хе tfild E. Lyub о v // Psi хо l о gich е skaya ensikl о p е diya. Izd. 2- е  / P о d r е d. R. 
K о rsini, A. Auerba х a. – SPb.:  “Izd-vо”  2003.
97 35 Shnayd е r L.B.  О sn о vi s е m е yn о y psi хо l о gii: Uch е bn ое  p о s о bi е .- M.: izd-v о  
M о sk о vsk о g о  psi хо l о g о -s о tsialn о g о  instituta; V о r о n е j: izd-v о  NP О  
«M О DEK», 2003 – 928 s.
98

Оta-оna-bоla munоsabatlari psiхоlоgiyasi mavzusini o`qitishda innovatsion texnologiyalar

Купить
  • Похожие документы

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha