Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 83.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 29 Май 2025
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Paleontropologik va etnografik ma’lumotlarning o‘lka tarixini o‘rganishdagi ahamiyati

Купить
MAVZU: PALEONTROPOLOGIK VA ETNOGRAFIK MA’LUMOTLARNING O‘LKA TARIXINI O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI. MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………….……3 I BOB. ARXEOLOGIK VA ME’MORIY YODGORLIKLARNING O‘LKASHUNOSLIKDA TUTGAN O‘RNI…………………………………6 1.1. O`lkamiz tarixini o`rganishda arxeologiya fanining tutgan o`rni va ahamiyati …………………………………………………………………….…..6 1.2. O`zbekistonda olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari va ularning asosiy natijalari ………………………………………………………………...14 II BOB. PALEONTROPOLOGIK VA ETNOGRAFIK MA’LUMOTLARNING O‘LKA TARIXINI O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI……………………………………………………………,…...16 2.1. Antropologiya va etnologiya fanlari va tadqiqot ob`ektlari ……………....16 2.2. O`rta Osiyodagi etnik guruhlar to`g`risidagi dastlabki yozma ma`lumotlar ………………………………………………………………,…...19 2.3. O`rta Osiyo hududida asosiy xalqlarning va etnik guruhlarning tarqalishi va tillari. O`zbek xalqi shakllanishining nihoyasiga yetishi ……….21 XULOSA……………………………………………………………………,..31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………33 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi : Mustaqillik yillarida mamlakatimiz hududida qadimgi davrlardan boshlab rivojlangan qishloqlar, shaharlar va sivilizatsiya markazlarining boy o‘tmishini arxeologik jihatdan tadqiq etish va tarixiy jarayonlarni tiklash bo‘yicha muayyan ishlar amalga oshirildi. Fan, ta’lim va iqtisodiyotning jadal integratsiyalashuvida respublika hududida olib borilayotgan arxeologik tadqiqotlarni zamon talablari asosida yo‘lga qo‘yish, qazishmalarni keng ko‘lamda tashkil etish, yoshlarni arxeologik izlanishlar bilan tanishtirish hamda ochilgan qadimiy noyob me’morchilik namunalarini ochiq osmon ostida muzeylar shaklidagi turizm ob’ektlariga aylantirish bugungi kunning muhim masalasi bo‘lib qolmoqda. Arxeologiya tarix fanining tarkibiy qismi bo‘lib, ijtimoiy fanlar orasida alohida o‘rin tutadi. Arxeologiya iborasi «arxayos» qadimgi, «logos» fan degan ikkita grekcha so‘zning birikishidan tashkil topgan bo‘lib, qadimgi bilimlar haqidagi fan degan ma’noni beradi. O‘zbekiston tarixi, ibtidoiy jamoa tarixi, o‘lkashunoslik fanlari va arxeologiya ixtisosligi bo‘yicha maxsus kurslar darslarida va sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda foydalanilib kelinmoqda.. Tarixiy o‘lkashunoslik fanida arxeologik materiallarning qo‘llanilishi o‘quvchilarning ibtidoiy odamlar mashg‘uloti, ularning mehnat qurollari, ibtidoiy jamoa davridan quldorlikka o‘tish jarayoni, qadimgi va o‘rta asrlar davri shaharsozligi, qadimgi davr davlatchiligi va ularni shakllari, qadimgi va o‘rta asr davridagi madaniyat, san’at, me’morchilik, xalqning turmush tarzi haqidagi bilimlarni aniqroq va mustahkamroq o‘rganishga ko‘maklashadi. Arxeologik materiallar tarix fanining vazifasini bajarish sohasida ham muhimdir. Masalan, vatanimiz tarixini aniq dalillar asosida o‘rganish va o‘tmishni moddiy manbalar asosida tanishtirish natijasida o‘quvchilar o‘z xalqining tarixi va madaniyati haqida aniq ma’lumotlarga ega bo‘ladilar. Bu esa yosh avlodda o‘z xalqining o‘tmishi va madaniyatiga nisbatan hurmat bilan qarashga yordam beradi. O‘rta Osiyo arxeologiyasining rivojlanishida S.P. Tolstov, M.E. Mason, M.M.Dyakonov, A.P. Okladnikov, M.M. Gerasimov, A.YU. YAkubovskiy, YA.G. G‘ulomov, V.A. SHishkin, B.A, Litvinskiy, G.A. Pugachenkova singari mashhur 3 arxeologlar o‘lkamiz tarixini o‘rganishda o‘zlarining juda katta hissalarini qo‘shdilar. Kurs ishining o’rganilganlik darajasi : O‘lka tarixini o‘rganishda, yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek, arxeologiya fanini rus olimlari tomonidan O‘zbekistonga kirib kelishi, qolaversa yerli milliy havaskor arxeologlarni ya’ni A.Asqarov, Turdi Mirg‘iyosov va boshqalar tufayli keyinchalik Ya.G‘ulomov boshchiligida o‘zbek arxeologiyasi maktabini tashkil topishi natijasida o‘lkamiz tarixini bosqichma- bosqich o‘rganish boshlandi. Tosh, bronza, temir davri, qadimgi, o‘rta asrlar tarixiy yodgorliklari ochib o‘rganila boshlandi. Qadimgi Xorazm yerlarida, G‘arbiy Buxoro cho‘llarida, ikkinchi jahon urushi arafasida o‘tkazilgan arxeologiyaga oid tekshirishlar bu masalaga aniqlik kiritdi. Shu tariqa Amudaryo va Zarafshon etaklarida cho‘lga aylanib yotgan katta maydonlarda arxeologiyaga oid tadqiqotlar o‘tkazilgan vaqtda bu yerlar qadimgi qal’alar, qishloqlar va shaharlarning vayronalari bilan ular o‘rtasidan o‘tgan qadimgi sug‘orish kanallari izlari bilan to‘la ekanligi bir muncha aniqlandi. Bundan 2100 yil burun O‘rta Osiyoga kelib ketgan Xitoy sayyohi Chjan szyanning ma’lumotlariga ko‘ra «Davon» deb atalgan Farg‘onada 70 ga yaqin katta va kichik qal’alar, 300000 ga yaqin aholi bo‘lib, bu yerda beda, uzum yetishtirilgan va yilqichlik keng rivojlangan. Farg‘onaning Chjan szyan safaridan keyingi davrda qanday bo‘lganligi haqida yozma ma’lumotlar yo‘q, lekin 21 arxeologiya bu hususida ko‘p ma’lumotlarni aniqlab berayotir. Ko‘pincha rus sharqshunoslari O‘rta Osiyodagi qadimgi madaniyatni yo‘qqa chiqarib, bu yerlarda madaniyat faqat Eron davlati ta’siri ostida vujudga kelib, keyinroq Iskandar Zulqarnayn istilosi va umuman yunonlar hukmronligi ta’sirida taraqqiy etgan, so‘ngra yana harobalikka yuz tutib, faqat arablar istilosidan so‘ng islom dini ta’sirida yana ko‘tarilgan degan fikrni ilgari surar edilar. Xorazmda, G‘arbiy Buxoro cho‘llarida va umuman butun O‘zbekistonda arxeologiya yordamida topilgan narsalar va dalillar esa G‘arbning bu uydurmalarini fosh qilib tashladi. Ilgari O‘rta Osiyoning madaniy, siyosiy va iqtisodiy aloqalari haqidagi targ‘ibot faqat Eron hamda Old Osiyo bilan munosabat «Eron ta’siri» degan gaplardan nariga o‘tmas edi. Xorazm va Buxoro viloyatida 4 o‘tkazilgan arxeologiyaga oid qazilmalar O‘rta Osiyo xalqlari Rossiyaning Markaziy tumanlari ayniqsa, Volga daryosining xavzasida bo‘lgan davlatlar bilan juda qadimdan muntazam aloqada bo‘lib kelganini ko‘rsatadi. Daliliy ma’lumotlar qadimdan boshlangan bu aloqaning ilgari surilgani o‘rganilmay kelganini ko‘rsatadi. Kurs ishining maqsadi : O’lkamizda arxeologik va me’moriy yodgorliklarning o’lkashunoslikda tutgan o’rnini o’rganish. Kurs ishining vazifasi : Nafaqat o’lkamizning arxeologik yodgorliklarini o’rganish balkim O’zbekistonda olib borilgan tadqiqot ishlari va ularning asosiy natijalarini o’rganishxam bizning vazifamizga kiradi. Kurs ishi mavzusi : Paleontropologik va etnografik ma’lumotlarning o‘lka tarixini o‘rganishdagi ahamiyati. 5 I BOB. ARXEOLOGIK VA ME’MORIY YODGORLIKLARNING O‘LKASHUNOSLIKDA TUTGAN O‘RNI. 1.1. O`lkamiz tarixini o`rganishda arxeologiya fanining tutgan o`rni va ahamiyati. Arxeologiya tarixining tarkibiy qismi bo’lib ijtimoiy fanlar orasida alohida o’rin tutadi. «Arxeologiya» termini «arxayos» - qadimgi, «logos» - fan degan ikkita grekcha so’zning birikishidan tashkil topgan. Demak arxeologiya qadimgi bilimlar haqidagi fan degan ma’noni bildiradi. Lekin ilgargi vaqtda arxeologiyani fanning qaysi sohasiga qo’shish to’g’risida bahslar bo’lib, ba’zilar uni qadimgi san’at haqidagi fan, yana boshqa birovlari singan sopol idishlarni o’rganuvchi fan degan fikrlarni bildirganlar. Ba’zilar esa uni tarix fanining xizmatkori bo’lgan ikkinchi darajali fan deb tushunganlar. Tarix va arxeologiya aslida o’zaro chambarchas bog’liq, bir-birini to’ldiruvchi yagona fanning ikkita sohasidi 1 r. Topilgan arxeologik manbalarni shartli ravishda quyidagi ikki turga bo’lish mumkin: 1. Tabiiy manbalar (paleozoologiya, paleobotanika) - inson va hayvon suyaklari, o’simliklar qoldiqlari va geologik qatlamlar bo’lib ularni asosan zoologlar, botaniklar va geologlar o’rganadilar. 2. Inson tomonidan yaratilgan manbalar bo’lib, ular mehnat qurollari, yarog’-aslahalar, sopol idishlar, san’at va zeb-ziynat uyamlari, qoyatosh rasmlar, yozuv hamda yozma manbalar va hokazolar. shuni aytish kerakki , yozma manbalarni tarixchilar, moddiy manbalarni o’rganish bilan arxeologlar moddiy buyumlar va yozma manbalarga tayanib ish ko’radilar. O’rta Osiyo qadimgi Sharq tarixining ajralmas qismini tashkil etadi. Kishilik madaniyatining ilk markazlaridan biri hisoblanadi. O’rta Osiyo tabiiy iqlim sharoiti, xilma-xil o`simlik va hayvonot dunyosiga boy iqlim sharoiti asosan mo’tadil bo’lganligidan inosnning yashashi uchun juda qulaydir. Bu hol esa ibtidoiy va qadimgi kishilar diqqat e’tiborini tortmasdan mumkin emas edi. Shu tufayli odamlar bu o’lkada juda qadim 1 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yoiimizni qat’iyat bilan davom etlirib, yangi bosqichga ko'taramiz. T. 1. -Т.: Ozbekistoa 2017 . 6 zamonlardan boshlab yashagan. O’lkaning hamma yerida ibtidoiy va qadimgi davr kishilari qoldirgan xilma-xil obidalar - tosh asri makonlari, g’orlari, bronza davri qishloqlari va mozorlari, temir davri qal’alari va shaharlarning xarobalari, qoyatoshga ishlangan rasmlar, sug’orish inshootlarining qoldiqlari, qadimiy mudofaa devorlarining qoldiqlari juda keng tarqalgan. Tosh, metall, sopol va yog’ochdan yozuvlarni o’rganadigan epigrafika fani, tanga pullarni o’rganadigan numizmatika fani, muhrlarni o’rganadigan sfragistika fani, gerblarni o’rganadigan geraldika fani kabi arxeologiyaning bir qancha alohida tarmoqlari bor. Arxeologiya tarixga oid fan bo’lib qolish bilan birga qazishmalardagi kuzatmalarni izohlab bermoq uchun geologiya , botanika, zoologiya va antropologiya ma’lumotlaridan foydalaniladi va shu bilan birga o’zi ham o’sha tabiat fanlariga qimmatli materiallar beradi. O’rtas Osiyo xalqlarining moddiy va ma’naviy yodgorliklarini o’rganish XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlanadi. Bu o’lka Rossiyaga qo’shib olingach, bu yerga turli kasbdagi kishilar ko’plab kela boshladi. Ular orasida mahalliy moddiy yodgorliklarga qiziquvchi kishilar ham bor edi. Shuni ham ta’kidlab o’tish kerakki, so’nggi yillar ichida ham arxeologlarning katta gruppasi yetishib chiqdi. A. Asqarov, A. Muhammadjonov, O’. Islomov, I. Albaum, Yu. F. Buryakov, R. H. Sulaymonov, A. S. Sagdullayev, N. Ne’matov, A. Ranov, V. Vinogradov, E. V. Rtveladze, M.Jo’raqulov va boshqalarni aytish mumkin. Hozirgi kunda ham O’rta Osiyo arxeologiyasining o’rganilishi ancha yaxshi yo’lga qo’yilgan. Bu ish bilan maxsus institutlar, universitet va pedogogika institutlari, ruspublika va viloyat muzeylari qoshidagi kafedralar va bo’limlar shug’ullanmoqda. 1908 yilda Samarqandda V.L.Lyatkin tomonidan Ulug’bek rasadxonasining qoldig’i topilib tekshirildi. 1925-30 yillarda ham ish olib bordi. 1926-28 yillarda Termizda B.P.Deneke, 1929-1930 yillarda Potapovlar Farg’ona vodiysida ham arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. S.P.Tolstov boshchiligidagi guruh Xorazmda , V.A.Shishkin boshchiligidagi guruh Buxoro viloyatining Farbiy qismida tekshirishlar o’tkazdilar. 7 1938 yilda A.P.okladnikov tomonidan Boysun tog’ining Teshiktosh deb atalgan g’oridan topilgan yodgorliklarni alohida ta’kidlab o’tish kerak. Bu yerda o’tkazilgan arxeologiyaga oid izlanishlar natijasida ko’pgina ashyoviy dalillar bilan bir qatorda g`or devorining ostidan 9 yashar bolaning qabri ham topilgan 2 . Ibtidoiy jamoa tuzumining dastlabki enguzoq davom etgan bosqichi paleolit deb ataladi. Arxeologik nuqtai nazardan qadimgi tosh asri uch davrga bo’linadi: paleolit (qadimgi tosh davri - «palayos» - qadimgi «litos» - tosh); odam mil.avval 3-3,5 million yil ilgari paydo bo’lgan. Engqadimgi topilmalar Sharqiy Afrikaning Olduvay darasidan topilgan bo’lib, Olduvay madaniyati deb yuritiladi. Ilk paleolit Ashel davri mil.avval 700-100 yilliklarni o’z ichiga oladi. O’rta Osiyoda ilk paleolit davri yodgorliklari 700-500-100 ming yilliklar davriga oid bo’lib ashel davri deb ataladi. O’rta paleolit. Bu davr Mustye davri madaniyati deb nomlanadi (mil.avval 100-40 ming yilliklar). So’nggi paleolit. 40-30-12 ming yilliklar ilk paleolit davriga oid makonlar Selung’ur, Uchtut (Buxoro), O’narcha (Qirg’iziston), Qoratog’ (Tojikiston) va boshqa makonlarni keltirish mumkin. Mazkur davr kishilarining qurollari o’zining soddaligi, qo’polligi, turlarining kamligi jihatidan keyingi davrlardan farq qiladi. Odamlari aqliy va jismoniy tomonlardan ham farq qiladi. O’rta paleolit (Mustye madaniyati) - qadimgi tosh davrining bir qismi Markaziy Osiyoda. Bu davrning eng mashhur yodgorliklariga Teshiktosh, Obirahmat, Xo’jakent, Ko’lbuloq, Qo’tirbuloq, Uchtut va boshqalarni kiritish mumkin. O’rta tosh davriga kelib ibtidoiy kishilar O’rta Osiyoning butun maydonlariga keng tarqaladi. Mehnat qurollari takomillasha boradi. Eng muhimi ibtidoiy to’dadan urug’chilik jamoasiga o’tila boshlanadi. Sovuq iqlim tufayli sun’iy olov chiqarish va uni saqlashni o’zlashtiradi, diniy tasavvurlar paydo bo’ladi. So’nggi paleolit - bu davrga oid yodgorliklari nisbatan kam o’rganilgan. Ohangarondan so’nggi paleolit davriga oid Ko’lbuloq makoni ochilgan. Toshkentning g’arbida Bo’zsuv I makoni va 1939 yilda Samarqand 2 Jabborov I. 0 ‘zbek xalq etnografiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi, 1994 8 shahrida ham shu davrga oid makon ochilgan. So’nggi paleolitdan boshlab ibtidoiy odamlar g’ordan chiqib yengil turar joylar qura boshlaganlar. Natijada ular faqat tog’li xududlarda yashab qolmay, vohalar bo’ylab tarqalib, tekisliklarda daryo va ko’llar sohillarida joylasha boshlaydilar. So’nggi paleolitga kelib antropogenez jarayoni tugallanadi, zamonaviy odamlar paydo bo’ladi (kramanon). Yana bu davrning o’zimga xos xususiyati ibtidoiy to’dadan urug’chilik tuzumiga (matriarxat) o’tiladi. Xo’jalik yuritishning eng oddiy yo’llaridan (terib-termachilik) murakkabroq ko’rinishlari (ovchilik, baliqchilik)ka o’tdilar. Mehnat qurollari takomillashib uning turlari ko’paya boradi. Mezolit davri. Bu davrning katta yutuqlaridan biri - kamon va o’qning kashf etilishidir. Shuningdek bu davrda ibtidoiy san’at paydo bo’ldi. Hayvonot va o’simliklar dunyosi o’zgaradi. Bu davrga oid makonlar Machay g’or makoni (Boysun), Farg’ona vodiysida Obisher g’or makoni topilgan. Markaziy Farg’onadan 80ga yaqin mezolit davri yodgorliklari topilgan mehnat qurollarida ham o’zgarishlar bo’ldi. Trapetsiya va uchburchak shakldan mayda qurolchalar - mikropitlar paydo bo’ladi. Suyakdan igna va bigiz qurollarining topilishi ham muhim ahamiyat kasb etadi 3 .Neolit uzoq davom etgan tosh asrining so’nggi va yakunlovchi bosqichidir. Neolit so’zi ham grekcha so’zdan olingan bo’lib, ya’ni tosh asri degan tushunchani bildiradi. Arxeologiya faniga neolit tushunchasini ingliz arxeologi Lebbok olib kirgan. Temir davri. Ilk temir davri (mil.avval VII-V asrlar). Qadimgi Baqtriya, So’g’diyona, Xorazm, Marg’iyona ilk davlat uyushmalarining paydo bo’lishi. Bu davrni o’ziga xos xususiyatlaridan biri bu davrga oid yodgorliklar juda ko’p tpilgan. Foshchimullo, Qizilcha (Surxondaryo), Daratepa Afrosiyob lolazor (Qashqadaryo va Samarqand), Ko’zaliqir, Quyisoy (Xorazm), Dalvarzin, Oqtom, Dasti asht (Farg’ona) va boshqa manzilgohlar topib o’rganilgan. Narshaxiy Buxoro va quyi Zarafshon vohasida joylashgan shahar va qishloqlarning geografik holati, aholisining VII-X asrlaridagi ijtimoiy-siyosiy hayotini aks ettirgan qimmatli tarixiy asar muallifidir. Asar «Tarixi Buxoro» (Buxoro tarixi), «Tarixi Narshaxiy» (Narshaxiy tarixi), «Tahqiq ul-viloyat» (Buxoro) viloyatini tahqiq etish) nomlari 3 Nabiyev A. Tarixiy o‘lkashunoslik. -Т.: Fan, 1996. 9 bilan mashhur bo’lib, 944 yilda yozib tamomlangan. Nizomulmulk davlatini idora qilish masalalariga bag’ishlangan «Siyosatnoma» (boshqa nomi «Siyar al muluk» - Podsholarning turmushi) nomli asari bilan nom qoldirgan. Asar 1092 yilda yozib tamomlangan. «Siyosatnoma» 51 bobdan iborat bo’lib, unda markaziy davlat apparatining tuzilishi va uning moliyaviy hisob-kitob ishlari, qo’shinning tuzilishi, yuqori davlat mansablari va ularga tayinlash tartibi , qabul marosimlari va ularni tayyorlash hamda o’tkazish tartibi, mansabdor faoliyati ustidan nazorat qilish kabi umumdavlat masalalari o’rtaga qo’yilgan. O’rta Osiyo tarixi haqida ham muhim va qimmatli ma’lumotlar bor. Somoniylar zamonida turk g’ulomlarining davlatning ijtimoiy-siyosiy hayotida tutgan o’rni, Turkiston xonlari (Qoraxoniylar) saroyida xizmat qiluvchi xodimlarning maishiy ahvoli, Somoniylar xizmatida bo’lgan amirlarning unvonlari, Xorazmshoh Oltintoj (1017-1032 yy.) bilan Sulton Mahmud Faznaviyning vaziri Ahmad ibn Xasan o’rtasidagi yozishmalar shular jumlasidandir. Agarda bundan tashqari karmatlar, botiniylar harakati, Muqanna qo’zg’oloni haqida ham ayrim diqqatga sazovor ma’lumotlar bor. Alovuddin Otamalik Juvayning Mo’g’uliston, O’rta Osiyo hamda Eronning XII asrdagi ijtimoiy-siyosiy tarixidan hikoya qiluvchi «tarixi jahonkushoy» nomli shoh asari bilan shuhrat topdi. Asar 1260 yilda yozib tamomlangan. Sharofuddin Ali Yazdiy tarixda «Zafarnoma» (boshqa nomlari: «Fatxnomayi sohibqironiy», «Zafarnomayi Temuriy», «tarixi jahonkushoyi Temuriy») nomli kapital asari bilan shuhrat topdi. «Zafarnoma» asosan Nizomuddin Shomiyning yuqorida tilga olingan shu nomli asari asosida zo’r badiiy mahorat bilan yozilgan. Lekin Sharofuddin Ali Yazdiy Nizomuddin Shomiy asarida bayon etilgan voqealarning ba’zilariga yangi tarixiy fakt va dalillar bilan boyitdi. To’g’ri, Sharofuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»sida Temurning shaxsi nihoyatda ideallashtirilgan. Shunga qaramay, uning shaxsiyati va faoliyatidagi qarama-qarshiliklar, ya’ni uning bir tomondan zolim fotih ekanligi, ikkinchidan esa Movarounnahrda feodal tarqoqlikka barham berib, markazlashgan feodal davlatga asos solganligi birmuncha haqqoniy va 10 to’g’ri tasvirlangan. Bundan tashqari, Shayboniy qo’shinlari tarixidan Farg’ona viloyatini bosib olinishi faqat «Nusratnoma»da to’la va to’g’ri yoritilgan. Muhammad Solih Shayboniyxonning hayoti va u olib bergan qonli urushlar haqida hikoya qiluvchi she’riy asar yozib qoldirgan. U Shayboniyxon tug’ilganidan boshlab, to 1505 yillar orasida Dashti Qipchoq, Movarounnahr ham ijtimoiy-siyosiy tarixidan bahs yuritadi. Asarda Shayboniyxon qo’shinlarining yovuzliklari , mehnatkash xalqining og’ir ahvoli, Qorako’l, Qarshi va Guzarda Shayboniylarga qarshi bo’lib o’tgan qo’zg’olonlar haqida ham qimmatli ma’lumotlar bor. Asar boy geografik va etnografik ma’lumotlarga ega 4 . «Shayboniynoma» 1505 yildan keyin yozilgan. Uning qo’lyozma nusxalari ham kam - hozirgacha faqat ikkita nusxasi ma’lum: bulardan biri, Venada (Avstriya), ikkinchisi esa Leningrad Dorulfun kutubxonasida saqlangan. Asar to’rt marta (1885, 1908, 1961, 1989 yy) nashr etilgan. Abulg’ozixon tarix sahifasida feodal hukmdor sifatida emas, balki keng ma’lumotli olim sifatida ajoyib asrlari tufayli qoldi. U «Shajara-yi turk va mug’ul» hamda «Shajara-yi tarakima» nomli ikki yirik va muhim tarixiy asar yozib qoldirdi. «Shajara-yi tarakima» turkman xalqi va Turkmanistonning o’rta asrlardagi tarixini o’rganishda bosh manba rolini o’taydi. «Shajara-yi turk va mug’ul» esa O’zbekistonning XV-XVII asrlardagi tarixini o’rganishda muhim o’rin tutadi. «Shajara-yi tarokima» 1664 yilda yozilgan, lekin Abulg’ozixonning og’ir dardga chalinib qolishi va tez orada vafot etganligi sababli tamomlanmay qolgan. Asar 9-bobining davomi, ya’ni 1644-1663 yillar voqealari Anushaxonning topshirig’i bilan Mahmud ibn Mulla Muhammad Urganjoy degan shaxs tomonidan yozilgan. Asarning 1-6 boblari ham o’sha Mahmud ibn Muhammad Urganjiyning qalamiga mansubdir. «Shajara-yi turk va mug’ul» qisqacha muqaddima va to’qqiz bobdan iborat. Muqaddimada asosan asarning yozilish sabablari haqida gap boradi. Birinchi bobda Odam Atodan to Mug’ulxongacha, 2-bobda Mug’ulxondan Chingizxongacha, 3-bobda Chingizxonning tug’ilishidan to vafotigacha, 4-bobda Ugaday qon va uning Mug’ulistonda hukmronlik qilgan avlodi, 5-bobda 4 KabirovA., Sagdullayev A. Orta Osiyo arxeologiyasi. -Т.: 0 ‘qituvchi, 1990. 11 Chig’atoyxon va uning Movarounnahrda podsholik qilgan vorislari, 6-bobda Elxoniylar, 7-bobda Jo’jixon va uning Dashti Qipchoqda podsholik qilgan avlodi, 8-bobda Shayboniyxon va uning Movarounnahr, Qozog’iston, Sibir va Qrimda hukmronlik qilgan farzandlari va nihoyat , 9-bobda. Shayboniyxonning 1511 yildan Xorazmda podsholik qilgan avlodi hukmronligi yillarida yuqorida qayd etilgan mamlakatlarda sodir bo’lgan ijtimoiy-siyosiy voqealar bayon etilgan. O`zbekistonda, umuman O`rta Osiyoda ibtidoiy jamoa davri bo`lganligiga shubha bilan qaralgan edi. Ikkinchidan, O`rta Osiyoga aholi eron va SHimoliy Hindiston tomondan ko`chib kelgan, deb taxmin qilinar edi. quldorlik davri ham go`yo bo`lmagan, eng qadimgi zamonlardan tortib, so`nggi Buxoro amirlari yamonigacha O`rta Osiyo xalqlarining ha yotida o`zgarish bo`lmagan, deb uqtirilar edi. Tarixni davrlashtirish masalasining qo`yilishi tarixchilar va arxeologlarni ishga solib yubordi. Birinchi besh yillik oxiridayoq sobiq SSJI tarixini, shu jumladan, O`zbekiston tarixini davrlashtirish masalasi yuzasidan yozma manbalarni o`rganishga kirishish bilan birga, arxeologiya yodgorliklarini qazib topishga ham jiddiy e`tibor berila boshlandi. Bu ishning boshida Moskva, Sankt-Peterburg va O`zbekiston arxeologlari: A. Y. YAkubovskiy, G.V.Grigor’ev, S.P.Tolstov, M.E.Masson, V.A.Shishkin, Y.G`ulomov va boshqalar turdilar. Birinchi ish O`zbekistonning alohida rayonlarida arxeologiyaga oid qidirish o`tkazishdan boshlandi. Masalan, 1925-1930 yillarda Samarqandda V.L.Vyatkin, 1926—1928 yillarda Termizda B. P.Denike, 1929— 1930 yillarda A. A.Potapovlar Farg`ona vodiysida hamda 1932 — 1933 yillarda Namangan viloyatining o`chqo`rg`on rayoni Norin daryosi bo`yida elektrostantsiya qurish tayyorgarligi munosabati bilan Sankt- Peterburg arxeologlaridan B.A.Latinin Farg`ona vodiysining shimoli-sharqiy rayonlarida; 1934 yili Sankt-Peterburg arxeolog G. V. Grigor’ev YAngiyo`l rayonida; o`sha yili professor A.Y.YAkubovskiy boshliq Sankt-Peterburg va O`zbekiston arxeologlari Buxoro viloyatining sharqiy qismida, yana o`sha yili arxeolog M. E. Masson boshliq arxeologlar Ohangaron vodiysida jiddiy 12 arxeologik qidiruv ishlarini o`tkazdilar5. 1936 -1937 yillarda bu ish kengayib, qadimgi Termiz shahrini qazish yuzasidan ilmiy ishlar kuchaytirilishi bilan birga prof. S.P. Tolstov boshchiligida Xorazmda, V.A.SHishkin boshchiligida Buxoro viloyatining g`arbiy qismida yangidan tekshirishlar boshlandi. Bu ilmiy safarlar katta miqyosda uyushtirilib, bularning hammasida Moskva, Sankt-Peterburg va O`zbekiston arxeologlari hamkorlik qildilar. Bu ilmiy safarlar 1939 — 1940 yillarda O`zbekistonda sug`orish soxasida xalq qurilishlari boshlanishi munosabati bilan arxeologiya kuzatishlari o`tkazdi, bu borada Farg`ona vodiysida katta natijalarga erishildi. 13 1.2 O’zbekistonda olib borilgan arxeolik tadqiqot ishlari va ularning asosiy natijalari O‘zbekistonda arxeologiyaning fan sifatida shakllanishi uzoq tarixiy jarayonni o‘zida qamraydi. O‘zbek millati qadimiy tarixga ega bo‘lsada, uning eng qadimgi davr tarixini o‘rganish XX asrning ikkinchi yarmidan boshlangan va bugungi kungacha bu sohada ilmiy izlanishlar davom qilib kelmoqda. O‘zbekistonning o‘rta asrlar tarixi esa, yozma manbalarda saqlanib qolgan bo‘lsada, uzoq davrlargacha mavjud qadimiy qal’alar tarixi faqat odamlar orasidagi rivoyatlarda saqlanib qolgan edi. Ularni saqlash va ilmiy jihatdan o‘rganish esa XIX asr oxirlarigacha odamlarning e’tiborida emas edi. Sovetlar humronligi davrida o‘tmish tarixiga e’tibor kuchayib, ularni ilmiy jihatdan o‘rganish boshlangan bo‘lsada, O‘zbekiston miqyosida tarixiy yodgorliklarning nihoyatda ko‘pligi olimlarga chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borishga imkon bermagan 5 . Ular yodgorliklar to‘g‘risida deyarli umumiy bo‘lgan ma’mumotlarningina to‘plashgan. Misol tariqasida Selungir, Teshiktosh, Ko‘lbuloq makonlarida olib borilgan tadqiqotlarni keltirish mumkin. Shuningdek, yodgorlik o‘rganilgach, u qarovsiz qoldirilgan. Bu esa, ko‘pgina yodgorliklarning yo‘qolib ketishiga olib kelgan. O‘zbekiston mustaqillikni qo‘lga kiritgach, o‘tmish tarixiga yangicha nazar bilan qarala boshladi. Har bir yodgorlikni o‘rganishda chuqur ilmiy jihatdan yondoshilib, uning mahalliy xususiyatlarini e’tiborga olib, olamshumul yangiliklar ochildi va ochilmoqda. O‘zbekistonda arxeologiyaning o‘rganilish bosqichlari M.Jo‘raqulovning “Ibtidoyi arxeologiya” kitobida to‘liq ochib berilgan. Arxeolog O‘zbekistonning arxeologik jixatdan o‘rganilishini 3 davrga bo‘ladi: 1.Rossiya mustamlakasi davri. 2.Sovetlar xukmronligi davri. 3. O‘zbekiston mustaqilligi davri va har bir davrga to‘liq ta’rif berib o‘tadi. Mustaqillikning dastlabki davrlarida arxeologik tadqiqot ishlari birmuncha to‘xtaganday bo‘ldi. Lekin Vazirlar Mahkamasining 1998 yilda Tarix instituti 5 Ochildiyev F.B. Tarixiy o'lkashunoslik. - Т.: Universitet, 2008. 14 faoliyatini takomillashtirishga qaratilgan ishlari natijasida va Buyuk ipak yo‘li tarixining keng tadqiq qilinishi yuzasidan olib borilgan ishlar natijasida yana arxeologik tadqiqot ishlari jonlanib ketdi. Ayniqsa xorijiy davlatlar bilan olib borilayotgan hamkorlik yanada samarali bo‘lmoqda. Ular arxeologik ekspeditsiyalarni nafaqat moddiy, balki texnikaning keyingi davr yutuqlari bilan ham qurollantirib, mashaqqatli arxeologik tadqiqot ishlarini engillashtirib, qadimiy moddiy buyumlarning analiz jarayonlariga ham yanada aniqliq kiritishiga ko‘p imkoniyatlar yaratishda yaqindan yordam ko‘rsatib kelishmoqda. Jumladan, Yaponiya, Germaniya, Fransiya, Avstraliya, Rossiyadan kelgan olimlarning xizmatlarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Sopollitepa va Jarqo‘ton yodgorligida keyingi davrlarda O‘zbek–Olmon Baqtriya ekspeditsiyasi tadqiqot ishlarini olib bordi. Ular Jarqo‘ton yodgorligining yoshini aniqlashda radiokarbon analizi o‘tkazdilar. Radiokarbon analizlar Germaniya arxeologiya instituti Evroosiyo bo‘limi qoshidagi laboratoriyada amalga oshirildi. Mazkur otryad a’zolaridan Mayk Toyfer va Kay Kanyutlar Sopollitepa madaniyatining yoshini kadimiylashtirish bo‘yicha yangi fikrlarni bildirganlar. Hozirda O‘zbekiston arxeologiyasini o‘rganish ancha yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bu ish bilan maxsus institutlar, universitetlar, pedagogika institutlari va turli bo‘limlar shug‘ullanmoqdalar. Ular qoshida ko‘plab arxeologik ekspeditsiyalar tashkil etilgan. So‘nggi o‘n yillikda madaniyat va tarixiy yodgorliklarni qayta ro‘ yxatga kiritish ishlari amalga oshirilmoqda. 15 II BOB. PALEONTROPOLOGIK VA ETNOGRAFIK MA’LUMOTLARNING O‘LKA TARIXINI O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI. 2.1. Antropologiya va etnologiya fanlari va tadqiqot ob`ektlari. Antropologiya – (antropo … va … logiya) – odamning kelib chiqishi va evolyutsiyasi, odamzod irqlarining paydo bo‘lishi, odamning tana tuzilishida-gi normal farq-tafovut, o‘zgaruvchanlik haqidagi fan. A. ijtimoiy fanlarga juda yaqin turadigan biologiya sohasidir.A.ga doir fikrlar bundan bir necha ming yil ilgari paydo bo‘lganiga qaramay, u fan sifatida faqat 19-asrning 2-yarmidan shakllana boshladi. A.ning muhim sohasi – odam organizmining tuzilishi va rivojlanishiga ta sir qiladigan fiziologik, biokimyoviy va genetik omillarni o‘rganadigan bo‘limiʼ – „Odam biologiyasi“ degan umumiy nom bilan 20-asr o‘rtalaridan boshlab rivojlandi. Odamning paydo bo‘lishida faqat tabiat olamining qonuniyatlarigina emas, balki ijtimoiy omillar ham muhim rol o‘ynagan. Odam paydo bo‘lgandan hozirgi holatigacha uning butun hayoti ijtimoiy jamiyatning rivojlanish qonuniyati bilan chambarchas bog‘langan. A.ning fan bo‘lib rivojlanishida tabiat va jamiyat to‘g‘risidagi fanlar ijobiy rol o‘ynadi. Zamonaviy fan nuqtai nazaridan aytgan-da, A. quyidagi uchta katta bo‘limdan ibo-rat: 1) odam morfologiyasi; 2) antropogenez; 3) irqshunoslik6. Morfologiya odamning jismoniy tuzilishida-gi belgilarning yosh, jins, kasb va tashqi sharoitga qarab o‘zgarishini tushuntirib beradi. Irqshunoslik odamzod irklarining kelib chiqish davri va sabablarini, ularning Yer yuziga tarqalishini izohlab, etnogenez muammolarini yechishga ham o‘z hissasini qo‘shadi. A. o‘zining turlicha tekshirish usullariga (antro-pometriya, osteometriya, kraniometriya) va ko‘p xil asboblariga ega. A. biologiya fanining faqat nazariy 16 6 Beckett, John (2007). Writing local history. Manchester: Manchester University Press. sohasi bo‘libgina qolmay, amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan sohasi hamdir. Uning dalillaridan ko‘p sohalarda, jumladan tibbiyotning har xil sohalarida (mas, odamning jismoniy o‘sishini o‘rganishda), shuningdek sud ekspertizasida foydalaniladi.Turkiston o‘zining geografik o‘rniga ko‘ra uzoq o‘tmishda murakkab irqiy va etnik jarayonlarni boshidan kechirgan, shuningdek qo‘shni xalqlarning ham ta-rixiy taqdirlarini belgilab berishda katta rol o‘ynagan. Bu o‘lka, xususan O‘zbekiston xalqlarini antropologik jihatdan o‘rganish 20- yillarda rivoj-landi. Bu ishda O‘rta Osiyo davlat universiteti antropologiya kafedrasi asoschisi va do-imiy rahbari L. V. Oshaninning xizmati katta bo‘ldi. Uning rahbarligida Turki-ston bo‘ylab 29 antropologik ekspedi-siyalar uyushtirildi. L. V. Oshanin va uning shogirdlari (V. Ya.Zezenkova, Q. N. Najimov)ning sa y-harakatlari natija-sida Turkiston antropologik jihatidan 3ʼ viloyatga ajratildi. Amudaryo va Sir-daryo oralig‘ida yashovchi o‘zbeklar va to- jiklar yer yuzidagi mavjud uch irqning (yevropeoid, negroid va mongoloid) biri – yevropeoid irqining „O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘i tipi“ga mansub deb topildi. Moskvalik antropolog A.I.Yarxo bu irqni „Pomir-Farg‘ona tipi“ deb atadi. Farg‘ona vodiysidagi Selungur va Surxondaryodagi Teshiktosh g‘orlaridan topilgan qadimgi ajdodlarimiz qoldiqlari tufayli O‘zbekiston Afrika va Old Osiyo hududlari bilan bir qatorda, 565hoz. zamon odamlarining paydo bo‘lishi jarayoni yuz bergan hududlar tarkibiga kiritildi va bu xulosa fanda uzil-kesil isbotlangan. O‘zbek xalqiga xos „O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘i tipi“ning shakllanish davri, makoni va tarixi masalalarida fanda yaqingacha yagona fikr yo‘q edi. Bir guruh olimlar bu irqiy tip bundan 6 – 8 ming yil ilgari shakllandi desa, boshqa bir guruh mutaxassislar bu voqea bundan 3 ming yil ilgari sodir bo‘ldi deyishdi. Uchinchi guruh olimlari esa uni 16-asrda shakllandi deb hisoblar edilar. O‘zbek antropologlari (T. Xo‘jayov)ning uzoq yillik izlanishlari natijasida, juda boy antropologik materiallar asosida bu tip bundan 2200 – 2300 yil ilgari shakllana boshlaganligini isbotladilar. Etnografiya (etno... va ... grafiya), etnologiya, xalqshunoslik — jahondagi 17 barcha xalqlarning , etnik birlikning turli tiplari, ularning kelib chiqishi (etnogenezi), turmush tarzi, urf-odatlari, moddiy va ma naviy taraqqiyotʼ darajasidan qat i nazar, teng holda o zaro tafovuti yoki umumiyligi va ʼ ʻ o xshashligini, ularning o ziga xos xususiyatlarini o rganuvchi maxsus fan sohasi. ʻ ʻ ʻ E. hozirgi etyaoslarning kelib chiqishi va shakllanishi, joylashishi va etnik tuzilishi, urf-odatlari, ma naviy madaniyati va milliy xususiyatlarini tarixiy jarayon ʼ bilan bog liq holda o rganadi. Tarixiy E. yo qolib ketgan xalq va elatlar, ʻ ʻ ʻ o tmishdagi etnik jarayon, maishiy turmush va ma naviy madaniyat xususiyatlarini ʻ ʼ tadqiq qiladi. 18 2.2. O`rta Osiyodagi etnik guruhlar to`g`risidagi dastlabki yozma ma`lumotlar. Etn. bilimlar qadim zamonlardan paydo bo lgan bo lsada, lekin mustaqil fanʻ ʻ sifatida 19-asrning o rtalarida shakllanib bo ldi. Dastlab, bu atamani 16-asrning ʻ ʻ oxirida nemis yozuvchisi I.Zummer ishlatgan, keyin esa 18-asrning oxirlarida va 1808 yilda maxsus jur.lar shu nom bilan chiqa boshlagan. E. so zi mashhur fransuz ʻ tabiatshunosi va fizigi Jan Jak Amper taklifi bilan Parij antropologlari kongressida alohida fan sifatida qabul qilingan (1839). E. dastlab faktik bilimlarni to playdi, keyin ularni tahlil etish orqali ʻ mohiyatini tushunib olib, nazariy xulosalar chiqaradi. E. fani, boshqa fanlar singari o ziga xos maxsus tadqiqot usullari va maxsus atamalarga ega. Uning uslubi ʻ muayyan dunyoqarash va nazariyalar (metodologiya) bilan bog liq bo lib, o z ʻ ʻ ʻ tadqiqotlarini ayrim fan sohalari antropologiya, arxeologiya, lingvistika, sotsiologiya, san atshunoslik bilan aloqador holda amalga oshiradi. ʼ Mazkur fanlarning o zaro bog liqligi tufayli keyingi yillarda qo shaloq ilmiy ʻ ʻ ʻ sohalar ham yuzaga keldi, mas, etnik antropologiya, paleoetnografiya, etnolingvistika va boshqalar Hozirgi davrdagi etnik jarayonlarni teran va keng miqyosda tadqiq qilishda keyingi yillarda o tkazilayotgan sotsiologik tadqiqotlar ʻ yaxshi samara bermoqda. Natijada — etnosotsiologiya, etnopsixologiya kabi yangi ilmiy sohalar yuzaga kelishi muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, tabiiygeografik sharoitga qarab yovvoyi o simliklarni ekib o stirish yoki yovvoyi ʻ ʻ hayvonlarni xonakilashtirish, urchitish kabi o ziga xos turmush xususiyatlariga ega ʻ elatlarning xo jalik xususiyatlarini aniqdashda E. bilan hamkorlikda etnobotaniqa ʻ va etnozoologiya kabi yangi sohalar faoliyat ko rsatmoqda. ʻ Xalqlarni o rganishda E. fani nihoyatda keng va xilmaxil manbalardan va ʻ usullardan foydalanadi. Bir joyda uzoq yashab, kuzatish yo li bilan o tkazilgan ʻ ʻ tadqiqotlar eng samarali ekanligini mashhur etnograflar (L.Morgan, N.N.MikluxoMaklay, V.G. Bogoraz) alohida qayd qilganlar. Qisqa muddatda, ayrim mavsumlarda o tkaziladigan tadqiqot ishlari ekspeditsiya usuli bo lib, hozir ʻ ʻ keng tarqalgan va u mavsumiy usul deyiladi7. 19 Dala ishlarida, asosan, axborotchidan suhbat yo li bilan yozma yokiʻ magnitofon orqali ma lumotlar to plash, muayyan maishiymadaniy turmush ʼ ʻ hodisalari, oilaniqoh munosabatlari va marosimlari, xalq sayillari va o yinlarini ʻ kuzatish, ularda bevosita ishtirok qilish va ularni jiddiy o rganish (yozish, chizish, ʻ rasmga olish) kabi usullar qo llaniladi. Ma naviy madaniyatni tadqiq qilishda ʻ ʼ (ayniqsa, ayrim urf-odat va marosimlar, xalq o yinlari, ibodat, milliy raqslar) ʻ zamonaviy texnika (foto, video va kinoapparaturalar) vositalaridan keng foydalaniladi. O zbekistonda E. fani. O zbekiston hududida istiqomat qilgan qabila va ʻ ʻ elatlar to g risidagi eng qadimiy etn. ma lumotlar ilk yozma manbalarda, yunon va ʻ ʻ ʼ rim mualliflari Gekatey, Strabon, Gerodot, Arrian, Ptolemey va Ktesiy, sitsiliyalik Diodor, Pompey Trog, Tatsit asarlarida uchraydi. O rta Osiyo xalqlarining qadimiy ajdodlari va ularning turmush tarzi, urf- ʻ odat va marosimlari to g risida qimmatli ma lumotlarni zardushtiylik dinining ʻ ʻ ʼ muqaddas kitobi "Avesto"da ham ko rish mumkin. Miloddan avvalgi 6—1- ʻ asrlardan arab istilosigacha O rta Osiyo xalqlariga tegishli ma lumotlarni qadimiy ʻ ʼ axomaniylar davriga oid qoya tosh bitiklarida, parfiyoniy, sug diy, xorazmiy, ʻ baxtariy yozma yodgorliklarida, xitoy sayohatnomalarida, sosoniylar Eronining o rta forsiypahlaviy tildagi yodgorliklarida, arman tilidagi manbalarda, qadimiy ʻ turkiy yozma yodgorliklarda uchratamiz. 20 2.3. O`rta Osiyo hududida asosiy xalqlarning va etnik guruhlarning tarqalishi va tillari. O`zbek xalqi shakllanishining nihoyasiga yetishi. Ilk o rta asr (912-asrlar) mualliflari geograf va sayyohlar Ibn Xurdodbeh,ʻ alBalxiy, Istaxriy, Ibn Havqal, Mas udiy, Yoqut Hamaviylar o z ʼ ʻ sayohatnomalarida Sharq xalqlari E.si bo yicha qimmatli ma lumotlar yozib ʻ ʼ qoldirganlar. Xalq og zaki ijodi namunalari bo lgan "DadaQo rqut", "Alpomish", ʻ ʻ ʻ "Manas", "Go ro g li" dostonlari tarixiy va etn. jihatdan nihoyatda muhim ʻ ʻ ʻ manbalardir. Muhammad Xorazmiyning "Surat alAarz", Abu Rayhon Beruniyning "Qonuni Mas udiy", "Amudaryo tarixi"; Mahmud Koshg ariyning "Devonu ʼ ʻ lug otit turk", Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asarlari O rta Osiyo, shu jumladan, ʻ ʻ O zbekiston shaharlari, ularning tarixi, tabiiygeografik sharoiti, etnotoponimiyasi, ʻ ayrim shahar va qishloqlar aholisining lingvistik va etnik tarkibi, ijgimoiy-siyosiy hayoti, maishiy turmushi va madaniyatining ba zi jihatlari, diniy e tiqodlariga oid ʼ ʼ noyob ma lumotlar mujassamlashganligi bilan muhim ilmiy ahamiyatga ega. ʼ Amir Temur va uning vorislari hukmronlik qilgan davrda yashagan saroy tarixchilari va solnomachilari, jumladan, Hofizi Abruning "Zubdat uttavorix" ("Tarixlar qaymog i"), Nizomiddin Shomiy, Abdurazzoq Samarqandiy, Husayn ʻ Kubraviy, Ali Kushchi va boshqalarning asarlarida shu davrga oid etn. ma lumotlarni uchratish mumkin. ʼ Shuningdek, ispan elchisi Ryui Gonzales de Klavixoning asarida, rus solnomalarida, mashhur sayyoh Marko Poloning sayohatnomasida ham muhim ma lumotlar jamlangan. ʼ Boburnshtt "Boburnoma" asarida Movarounnahr va qo shni mamlakatlarda ʻ yashagan elatlarning etnik tarkibi va tarixi, urf-odati va marosimlari madaniyati va maishiy turmushi haqida, Gulbadanbegimshsht "Humoyunnoma" nomli tarixiybiografik asarida Toshkent va Andijondan to Qashqar va Hind okeani bo ylarigacha qanday shaharlar, viloyatlar borligi, ularning aholisi haqida ʻ ma lumotlar keltirilgan. O rta asrlar ʼ ʻ ilmiy merosi bo lgan Hofiz Tanish al- ʻ Buxoriyning "Abdullanoma" ("Sharafnomai shohiy"), Ma sud ibn ʼ 21 Ko histoniyning "Tarixi Abulxayrxoniy", Kamoliddin Binoiyningʻ "Shayboniynoma", Fazlulloh Ro zbehonning "Mehmonnomai Buxoro", ʻ Abulg oziy Bahodirxonning "Shajarayi turk" Kabi asarlarida qimmatli tarixiyetn. ʻ ma lumotlar bor. ʼ 16—17-asrlarda Buxoro, Xiva va Qo qon xonliklarining vujudga kelishi va ʻ Rossiya davlati bilan muntazam savdo va diplomatik munosabatlar o rnatilishi ʻ natijasida rus elchilarining o zbek xonliklariga qilgan safarlari jarayonida ʻ to plagan materiallarida ham etn. ma lumotlar mavjud bo lib, ular ma lum ilmiy ʻ ʼ ʻ ʼ qimmatga egadir. Turkiston o lkasini jadal etn. o rganish o lkani mustamlaka ʻ ʻ ʻ qilish maqsadi bilan bog liq bo lib, o zbek xalqi E.siga oid ilmiy ahamiyatga ega ʻ ʻ ʻ materiallar to plash davri 19-asrdan boshlandi. ʻ Markaziy Osiyo xalqlari, shu jumladan, o zbeklarni etn. jihatdan o rganish ʻ ʻ yo lida 1872 yil Moskvada ochilgan politexnika ko rgazmasi munosabati bilan ʻ ʻ tayyorlangan "Turkiston albomi", shuningdek, Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo limi, Tibbiyot, antropologiya va etnografiya havaskorlari ʻ jamiyatining Turkiston bo limi, Turkiston arxeologiya havaskorlari to garagi, ʻ ʻ Turkiston qishloq xo jalik jamiyati, Xomutov to garagi, O rta Osiyo olimlari ʻ ʻ ʻ jamiyati, Rus texnika jamiyatining Turkiston bo limi, Sharqshunoslik jamiyatining ʻ Toshkent bo limining roli katta bo ldi. ʻ ʻ 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida etn. bilimlarning rivoji o lkada faoliyat ʻ ko rsatgan rus sharqshunos, tarixchi, etnograf olimlari, sayyohlari va davlat ʻ arboblari V.V.Radlov, V.V.Bartold, M.S.Andreyev, A.A.Divayev, .L.Vyatkin, ʼ N.P.Ostroumov, N.S.Likoshin, N.G.Mallitskiy, erxotin Nalivkinlar, I.I.Umnyakov, A.A. Semyonov, Ye.}\.Polivanovlar nomi bilan bog liqdir. Ular amalga oshirgan ʻ ishlar mustamlakachilikka xizmat qilgan bo lsada, to plangan katta etn. materiallar ʻ ʻ 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridagi Turkiston hayot tarzini tavsiflashda muhim ilmiy ahamiyatga ega. 1918 yilda Turkiston xalq universitetiyaa o zbeklar E.si ʻ bo yicha maxsus kurs kiritilib, bu mavzu bo yicha ma ruzalar o qitila boshlandi. ʻ ʻ ʼ ʻ 1920—30 yillar O zbekistonda E. ilmining vujudga kelish, tashkiliy va tarkibiy ʻ shakllanish davri bo ldi. 1930- yillar oxirida mahalliy aholi orasidan yetishib ʻ 22 chiqqan mutaxassislar G.Alimov, M.Bikjanova, A.Boltayev, Ya.G ulomov,ʻ Sh.Inog omov, T.Mirtyosov, M.Saidjonov, X.Husanboyev, K.Yusupov va ʻ boshqalar O zbekistonda muzey ishini yo lga qo yish va rivojlantirishga, ʻ ʻ ʻ muzeylarda etn. kolleksiyalarni ko rgazmaga qo yishga tayyorlash bo yicha ʻ ʻ ʻ muhim ishlarni amalga oshirishdi. 1943 yil 4 noyabrda O zFA Til, adabiyot va tarix instituti asosida Tarix va ʻ arxeologiya instituti tashkil etilib, uning tarkibida 6 bo lim, shu jumladan, akad. ʻ M.Andreyev rahbarligidagi E. bo limi ham bor edi. Bo lim respublikada etn. ʻ ʻ tadqiqotlarning yetakchi markazi bo lib qoldi. ʻ Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasining tashkil etilishi va faoliyat olib borishi (rahbarlari S. Tolstov, T.Jdanko) O zbekistonda E. fanining ʻ rivojlanishida muhim bosqich bo ldi. Xorazm ekspeditsiyasi mobaynida ʻ qoraqalpoqlar E.sining maxsus o rganilganligi, Qoraqalpog istonda etn. fikrlarning ʻ ʻ shakllanishi uchun asos bo ldi. 1960—80 yillarda o zbek hamda qoraqalpoq ʻ ʻ xalqlarining etnogenezi va etnik tarixi bo yicha faol tadqiqotlar olib borildi ʻ (V.P.Alekseyev, A.A.Asqarov, O.Suxareva, T.K.Xojayov va boshqalar). O zbeklar etnik tarixini o rganish bevosita akad. K.Shoniyozov nomi bilan ʻ ʻ bog liq. ʻ O zbekiston xalqlari folklori, O zbekiston dekorativ va amaliy san atining ʻ ʻ ʼ turli sohalari, xalq musiqasi, teatri, raqs san ati, kiyimlari, an anaviy xalq taomlari, ʼ ʼ kishilarning ma naviy va moddiy hayotini o rganish etn. manbalardan biri sifatida ʼ ʻ etnograflarning diqqat markazida bo ddi. 1960, ayniqsa, 1980- yillar O zbekiston ʻ ʻ E. fani uchun avvalgi tarixshunoslik davriga nisbatan g oyat sermahsul, ayni ʻ vaqtda, ziddiyatli kechdi. Bu ziddiyatlar E.ning dolzarb masalalarini belgilash va ishlab chiqishda, siyosiy sharoitga og ishmay va so zsiz amal qilishda; monografik ʻ ʻ va umumlashtiruvchi tadqiqotlarda ularning tahliliytanqidiy nuqtai nazardan o rganib chiqilmaganligida; katta ko lamdagi ilmiy tekshirish ishlarining etnos ʻ ʻ xo jalik amaliyoti va madaniy hayoti vazifalariga mos kelmaganida namoyon ʻ bo ldi. ʻ O zbekiston mustaqillikka erishishi bilan Respublikamizda E. fani yangi ʻ 23 sifat bosqichiga o tdi. O zbekiston E. fanining ilmiy tekshirish uslublari, nazariyʻ ʻ asoslari, rivojlanish ustuvorliklari va istiqbollarini aniqlovchi tadqiqotlar vujudga keldi. Mustaqillik yillarida o zbek xalqi an anaviy madaniyatini o rganishda ʻ ʼ ʻ "evropatsentrizm" nuqtai nazaridan yondoshishga, qator ijtimoiy institut va hodisalarga "o tmish sarqiti" deb qarashga chek qo yildi. ʻ ʻ O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "O zbekiston FA Tarix ʻ ʻ instituti faoliyatini takomillashtirish" haqidagi qarori (1998 yil 27 iyul) tarix fani va uning qismi E.ning vazifalarini mazmunmohiyat jihatdan tubdan o zgartirdi. ʻ O zbek xalqining etnogenezi, etnik tarix muammolarini, o zbek etnomadaniy ʻ ʻ jarayonlarini yangicha mushohada qilish, xolisona yoritish imkoni paydo bo lib, ʻ ushbu mavzu etn. tadqiqotlarning yetakchi yo nalishlaridan biriga aylandi. Bu ʻ yo nalishni tadqiq etishda akad. K.Shoniyozovning asarlari ("Qarluq davlati va ʻ qarluqlar", 1999; "O zbek xalqining shakllanish jarayoni", 2001) muhim hissa ʻ bo lib qo shiladi. 1990- yillarda K. Shoniyozovning ilmiy rahbarligi ostida tarixiy ʻ ʻ E. muammolarini (A.Ashirov, U.Abdullayev), O zbekiston aholisining maishiy ʻ turmo sh an analarini (S. Soatova, M.O roqov, V.Haqliyev, S.Sharipov) tadqiq ʻ ʼ ʻ qiluvchi olimlar guruhi shakllandi. E. Farg ona (Sh.Abdullayev, S.Gubayeva), ʻ Buxoro (A.Jumayev, M.Qurbonova), Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari(S.Tursunov, A.Qayumov, O.Bo riyev, Q.Nasriddinov) hamda ʻ Qoraqalpog iston Respublikasining ʻ (T.Yesbergenova, R.Kamolov, N.Tleubergenov) mintaqaviy o ziga xosliklarining turli jihatlarini yorituvchi ʻ tarixiyetn. va etn.sotsiologik maxsus tadqiqotlari vujudga keddi. Z.Orifxonova, G.Zunnunova, M.Qamaritdinova kabi olimlarning mahallaning o tmishi va bugunini, hozirda o z-o zini boshqarish organi sifatida ʻ ʻ ʻ amaliyotdagi ahamiyatini o rganishga bag ishlangan etn. ekspeditsiyalari, ʻ ʻ etnosotsiologik tadqiqotlari natijalari asosida maxsus asarlar nashr etildi. Oliy o quv yurtlari uchun E. fanidan maxsus darslik (I.Jabborov "O zbek xalqi ʻ ʻ etnografiyasi", T., 1994), o qitish uslubi qo llanmalari (O.Bo riyev, B.Ishoqov), ʻ ʻ ʻ etnologiya atamalari lug ati (O.Bo riyev) chop etildi. ʻ ʻ O zbekistonda E. fanining shakllanishi, rivoji dinamikasi, tarixshunosligi ʻ 24 muammolari maxsus tadqiqot mavzusi bo ldi (A.Doniyorov va D.Hoshimova).ʻ Bugungi kunda mamlakatimiz ilmiy muassasalarida E. fanining dolzarb muammolari tadqiq qilinmoqda. 2000—2001 yillarda Termiz va Qarshida etn. tadqiqotlar markazi tashkil etildi. O zbekiston FA Tarix instituti etnologiya bo limi ʻ ʻ bu tadqiqotlar yo nalishini belgilash va muvofiqlashtirish vazifasini bajarib ʻ kelmoqda. Ma’lumki, o‘zbek elatining shakllanish jarayoni boshqa turkiy zabon xalqlardan birmuncha farq qilgan. Jumladan: o‘zbek elatining ajdodlari tub yerli etnik birliklar asosida, ya’ni ikki til (turkiy va eroniy tillar) turkumidagi xalqlarning aralashuvi jarayonida vujudga kelgan. Movaraunnahr va unga tutash mintaqalarda turg‘un yashovchi aholi so‘g‘diylar, xorazmiylar, turkiy zabon etnoslar o‘z hududlarida qadimdan yashab, bo‘lajak o‘zbek elatining poydevorini tashkil qiladilar. O‘rta Osiyoning o‘troq voha aholisi so‘g‘diylar, xorazmiylar, baqtriyaliklar, parkanlar, chochliklar nomi bilan yuritilgan. Ular yashagan vohalarni o‘rab olgan dashtlarda esa chorvador ko‘chmanchilar yashar edilar. Ular Ahmoniylar bitiklarida saklar deb atalgan. Yunon manbalarida ular skiflar deb yuritilgan. Asosiy xo‘jaligi chorvachilik bo‘lgan bu aholi «Avesto»da turlar deb atalib, ularni yurti Turon[2] deb yuritilgan. Bularning har ikkisi ham o‘zbeklarni qadimgi etnik qatlamiga oid deb tushunmoq kerak. Bu bronza davriga to‘g‘ri kelib, bu davrda Movaraunnahrga birinchi bor turkiy zabon qabilalar kirib keladilar. Bu bosqichda zardushtiylik e’tiqodlari bo‘yicha inson hayotining mohiyati halol va poklik ekanligi, inson ezgu fikr, ezgu amal orkali yomonlik bilan kurashganlar. Bu davrdagi ajdodlarimiz yutuqlari Sharq (Xitoy, Hindiston) va G‘arb (Rum, Yunon) madaniyatiga ijobiy ta’sir qilgan. Keyin milodiy II-Sh asrlarda turkiy tilli etnoslarning iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti rivojlanib, milodiy IV-V asrlarda yangi Qang‘ar elati shakllanadi. Turk xoqonligi davrida turk va so‘g‘d tilli xalqlarning o‘zaro yaqinlashishi, aralashish jarayoni davom etgan. Natijada ikki qardosh o‘zbek va tojik xalqlarining shakllanishiga iqtisodiy va etnomadaniy sharoitlar yaratiladi. IX-X asrlarda K.Shoniyozovga ko‘ra o‘zbek xalqi elat bo‘lib shakllangan[3]. Ma’lumki,o‘zbek va tojik elatlari sak-massagetlar, baqtriylar, YUECHJILAR – 25 qang‘arlar, xunlar, so‘g‘diylardan tomir olgan. Lekin ularni har biriga xos tili, o‘zligini anglashi kabi farqli xususiyatlari mavjud bo‘lib, har bir elat ana shu xususiyatlari bilan birbiridan farq qilgan. XI asrda ham Mavaraunnaxr va unga tutash mintaqalarda yashovchi aholi etnik, iqtisodiy va madaniy jihatdan bir-biri bilan yaqinlashib, qorishib boradilar. Bu bosqichda Islom dini ta’sirida ilmu-fan, ma’rifat taraqqiy etgan. Imom Buxoriy, at-Termiziy, Ahmad Yassaviy, Najmiddin Kubro tariqatlari ravnaq topadi. Ahmad Farg‘oniy, Al-Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn-Sino kabi vatandoshlarimiz jahon ilmu-fani, madaniyati va taraqqiyotiga o‘z hissalarini qo‘shganlar. Ajdodlarimiz asarlarini G‘arb mamlakatlarida tarqalishi Ovropa madaniyatiga ta’sir etib, Ovro‘pa uyg‘onishi – «Renessanisi»ni vujudga keltirdi, ya’ni Yevropani ming yillik «uyqu»dan uyg‘otdi. O‘zbek xalqining shakllanish jarayonining yakunlovchi bosqichi XIasrning o‘rtalaridan to XII-asr o‘rtalarigacha davom etib, elatga xos etnik belgilarning rivojlanishi me’yoriga yetadi. Bu davrda «O‘zbek» atamasi vujudga kelib, bu so‘zning tom ma’nosi «o‘z» va «bek» so‘zlaridan iborat bo‘lgan, «Asl bek» demakdir[4]. Bu o‘zbeklar XVI asr boshlarida o‘z sardorlari bilan Movaraunnahrga kirib keldi va sulolaviy hukmronlikni temuriylardan tortib olib, bu o‘lkaga o‘zbek nomini olib keldi. Bu nom bugungi kundagi o‘zbek xalqi etnik nomiga aylandi. Ming shukurlar bo‘lsin-ki, mustaqilligimiz tufayli o‘zbek «o‘ziga bek» va o‘ziga-o‘zi «Xo‘jayin» bo‘lib, dunyo xaritasida o‘z o‘rniga ega bo‘ldi. Eng yangi etnografik tadqiqotlarga asoslanib, o‘zbekni quyidagicha ta’riflash imkoniyatiga ega bo‘ldik: «o‘rta gavdali, bug‘doy rang, sochi qora, va qizg‘ish- qo‘ng‘ir, soqoliqora, ba’zida kul rang, burni kichkina va to‘g‘ri, lablari qalin, tishlari oq va sog‘lom, peshonasi to‘g‘ri, qosh usti kam bo‘rtib chiqqan, qoshlari yoysimon, iyagi yirik, yuzi serqirra, qulog‘i katta va ajralib turadi, oyoq- quli mehnatda toblangan, gavdasi risoladagidek» bo‘lgan[5]. Shu bilan birga o‘zbeklar boshqa millatlardan ochiq ko‘ngilliligi, mardligi, jiddiyligi, vatanparvarligi, insonparvarligi, mehr-murruvatligi, mehmondo‘stligi, 26 kechirimliligi, mehnatsevarligi, ona va ayollarni e’zozlashi, otalarni hurmatlashi, yaxshilik qilish kabi qadimiy an’analarni saqlab qolishi bilan ham farqlanadi. Shu bilan birga o‘zbeklarning «oilaviy munosabatlarini» asl namuna deb hisoblasa bo‘ladi deb yozib qoldirgan Xerman Vamberi[6]. Mamlakatimizda bugungi kunda ta’lim to‘g‘risidagi, kadrlash tayyorlash milliy dasturi asosida boshlangan ma’rifiy isloxatlar o‘ylaymiz-ki, IX-XII asrlardagi ma’rifat taraqqiyot «g‘ildiragi»ni aylantirib yuborganidek, millatimizni ma’naviy yaxshilashga poydevor bo‘ladi. Lekin ma’naviyatni iqtisodiyotdan ajratish mutlaqo xato bo‘lgandek, bugungi kunda milliy salohiyatimizni rivojlanishida ekologik omillarni zarurligi millat ravnaqiga o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda. XX asrning 40-yillarigacha xorijiy va sobiq SSSR tarixchi olimlari o‘rtasida o‘zbek xalqining etnik tarixi XV-XVI asrdan, ya’ni Movarounnahr hududidagi Dashti qipchoq o‘zbeklarining kirib kelishidan boshlanadi, degan fikr hukmronlik qilgan. 1942 yil 21-29 avgustda Toshkent shahrida SSSR FA tarix va falsafa bo‘limining tashabbusi bilan O‘rta Osiyo xalqlarining etnogeniziga bag‘ishlangan ilmiy sessiy bo‘lib o‘tadi. Sessiyadagi ma’ruzalarda Markaziy Osiyo mintaqalarida qadimdan yashab kelgan o‘zbek, tojik, qozoq, turkman, qirg‘iz va qoraqalpoq xalqlarining etnik tarixi juda qadimdan boshlanganligini va bular bir necha etnik elementlarini o‘z tarkibiga qamrab olib, murakkab etnik jarayonni o‘tab, avval elat va keyin millat bo‘lib shakllanganligini aniq dallilar bilan isbotlaydilar. Uchinchi davrga B.Ahmedov, A.Asqarov, K.Shoniyozov, T. Xodjayovning tadqiqotlarini kiritish mumkin. Ma’lumki o‘zbeklar xalq sifatida etnik asosda shakllangan. O‘rta Osiyoning qadimgi avtoxton qabilalalari va xalqlari bilan bir qatorda (sug‘dlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar, farg‘onaliklar, saklar, massagetlar, toxarlar va x.k.) o‘tmishda turli etnomadaniyat muhitlari va qabila uyushmalariga mansub bo‘lgan qator tarkiblar ham ishtirok etgan. O‘zbek xalqi etnogenezi va shakllanishining g‘oyatda muhim va u bilan birga murakkab muammosi har doim olimlarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Umuman, barcha tadqiqotchilar 27 O‘zbekistonning asosiy aholisining muqarrar avtoxonligi haqida yagona fikrga kelgan edilar. Qadimgi O‘rta Osiyo aholisi – xorazm, so‘g‘d, massaget, sak, o‘zbek, tojik, turkmanlarning ajdodlari bo‘lgan edilar. Vatan tarixshunosligida yana shu narsa belgilab qo‘yilganki, Movarounnaxr mahalliy aholisi ajdodlari azal- azaldan bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan va ularning tarkib topish jarayoni, umumiy etnik asosda kechgan. Ikki ming yildan ko‘proq vaqt ilgari turkiyzabon qabilalarning Sharqdan G‘arbga keng miqiyosda ko‘chib o‘tishi munosabati bilan mahalliy etnik muhit turkiyzabon qabilalar va guruhlarning ulkan qorishmasini o‘ziga singdirgan. O‘zbek xalqi etnogenezi tarixshunosligida K.Shoniyoov tadqiqotlari markaziy o‘rinni egallaydi. «O‘zbek xalqining etnik tarixiga oid (Qipchoq tarkibi materiallari asosida tarixiy etnografik tadqiqot)» risolasida muallif qipchoqlar etnik tarixining asosiy bosqichlari, kelib chiqishi, joylashuvi, ularning o‘zbek elati bilan qo‘shilib ketishi jarayoning batafsil yoritib bergan. K.Shoniyozov ilmiy ishining maqsadi o‘zbek xalqi etnik tarixining etnogenezida o‘rta asr qipchoqlarininng ishtirokiga daxldor alohida o‘rinlarni tadqiq etish, deb aytganiga qaramay, uning ilmiy tadqiqoti ko‘lami xiyla kengdir. Olim tadqiqoti, umuman qipchoq etnosi bilan bog‘liq tarixiy, ijtimoiy-siyosiy va etnik masalalarning butun majmuini atroflicha qamrab oladi. So‘rab surishtirish yo‘li bilan to‘plangan dala materiallari va 1961-1971 yillardagi sayyoxlik ishlari jarayonida shaxsiy kuzatuvlar natijalari K.Shoniyozovga etnografik ma’lumotlarning asosiy manbalari bo‘lib xizmat qildi. Muallif shuningdek ko‘plab tarixiy qadimshunoslik, lingvistik, antropologik, folklor hamda boshqa manba va adabiyotlarni ham keng o‘rganadi. K.Shoniyozovning ko‘rsatishicha, X-XIII asrlarda qipchoqlar Sharqiy Evropa Qozog‘iston va O‘rta Osiyo siyosiy hayotida katta rol o‘ynagan. Ular uzluksiz urushlar olib borib o‘zgalar erini bosib olganlar va o‘z chorvalarini eng yaxshi yaylovlar bilan ta’minlaganlar. Muallif komil ishonch bilan ta’kidlaydiki, ko‘chmanchilarning qo‘shni qabilalar va xalqlar ustiga 28 bosqinchilik maqsadididagi yurishlari feodal boylar uchun boyish vositasi bo‘lib xizmat qilgan. Mazkur tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘sha vaqtdagi qipchoq birlashmalarining etnik tarkibi xiyla aralash-quralash bo‘lgan 6 . K.Shoniyozov shunda xulosaga keldi, ya’ni qipchoqlar XIX-XX asr boshlarida turli urug‘ qabila birlashmalari qorishmasidan iborat bo‘lgan. Ular tarkibida turli etnik jamoalarga mansub qadimgi va o‘rta asr unsurlari kuzatiladi. Muallif enografik ashyolarning chuqur tahlil qilish asosida XIX asr oxiri XX asr boshlarida qipchoqlarning asosiy qisman o‘troq dehqonlar tashkil etganligini qayd etadilar. Bu esa o‘zbek xalqi alohida guruhlarning xo‘jalik faoliyati iqtisodiy hayoti bilan bog‘liq bo‘lgan. Xolisona aytganda, K.Shoniyozov risolasi albatta ayrim kamchilik va xatolardan ham holi emas. Masalan, qipchoqlarning ijtimoiy- oilaviy munosabatlari muallif tomonidan atroflicha va batafsil yoritilgan deb bo‘lmaydi. Islomgacha bo‘lgan dinlarga g‘oyat kam joy berilgan. K.Shoniyozovning boshqa risolasi «qarluq o‘zbeklari: tarixiy etnografik ocherk»i (T.1964 yil.)dir. Buni uning o‘zbek tarixshunosligi oldidagi buyuk yutug‘i desak xato bo‘lmaydi. Tarix fanidagi mavjud ilmiy metodologik ishlanmaga ko‘ra, har bir xalqning kelib chiqish tarixi ikki qismdan – etnogenez va etnik tarixidan iborat bo‘ladi. Xalq tarixining etnogenez qismi uning elat, xalq bo‘lib shakllanguniga qadar bo‘lgan tarixidan iborat. Etnogenez yakunida etnosga xos barcha etnik belgilar va omillar mujassamlashgan bo‘ladi. Fanda etnosni uyushtiruvchi zaruriy ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy omillar va etnik belgilar mavjud. Ular hududiy birlik, til birligi, etnik nom birligi. O‘zlikni anglash birligi va nihoyat siyosiy uyushmalaridan iborat. Muallif qarluqlar tarixini o‘rganib, bu xalqning O‘rta va Markaziy Osiyo tarixida etakchi rol o‘ynaganini ko‘rsatgan. K.Shoniyozov ta’rif bershicha, qarluq qabilalari Farg‘ona va O‘rta Osiyoning boshqa mintaqalari bo‘ylab keng yoyilgan, shuningdek Toxariston va unga qo‘shni viloyatlarda ham o‘rnashgan: «Qarluqlar 6 Ashirov А . А . Etnologiya. O'quv qo'llanma. - Т ,,2 О 14 29 X asrda nafaqat Toxariston, balki hozirgi Afg‘onistonning shimoliy-sharqidagi keng hududni egallaganlar; qarluq ko‘chmanchilarning mintaqalari Hindistonning shimoliy va shimoliy-g‘arbiy qismlari – Kashmir va Peshavorga yoyilgan». Muallifning kelgindi aholi o‘troq tub aholi bilan aralashib ketganligi, shimoliy Xindistonning qadimiy madaniyatini o‘zlashtirganligi haqida fikriga qo‘shilmaslik mumkin emas. «O‘zbek xalqi etnogenezida qarluqlar tarkibining roli haqidagi» maqolasida K.Shoniyozov ta’kidlaydiki: «Qarluqlar XI asrning birinchi yarmiga kelib shakllanib o‘lgurgan o‘zbek xalq etnogenizida jiddiy rol o‘ynadi, shakllanib bo‘lgan o‘zbek xalqining bundan keyingi rivojlanishi taraqqiy etgan va kech feodal jamiyati davrida kechadi». K. Shoniyozovning 2001 yil nashr etilgan “O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni” asari ushbu masalada so‘nggi yillarda e’lon qilingan yirik tadqiqot hisoblanadi. Unda o‘zbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi masalalari atroflicha yoritib etnologiya fanining nazariy va ilmiy metodologik asoslariga aniqlik kiritdi. K.Shoniyozov «O‘zbek xalqining shakillanish jarayoni» asarida etnogenezning qator nazariy masalalarini tushuntirib berdi. O‘zbek xalqi shakllanishining o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatdi, mintaqadagi etnik birliklarning ilmiy asoslangan tasnifini ishlab chiqdi, shuningdek, O‘zbekiston hududida eng qadimgi davrlardan hozirgi kungacha kechgan etnik jarayonlarni davrlashtirdi. 30 XULOSA Bugungi kunda dunyoning turli mamlakatlarida jiddiy tus ola-yotgan millatlararo etnik jarayonlarning qonuniyatlarini ochib be-rish, maishiy-madaniy integratsiya va assimilyatsiya tarixini obyektiv yoritish, milliy chegaralanish va an'anaviy joylashuv muammolari-ni haqqoniy hal qilishdek etnologiya fani yutuqlari nihoyatda dol-zarb ekanligi isbotlanmoqda. Demak, etnologiya zamonaviy fan sohasi sifatida umumilmiy va sotsial ahamiyatga ega ekanligini qayd qilib, uni 1) insoniyat tarixiva ayrim xalqlarning etnik muammolarini metodologik jihatdan mustaqil hal qilishga qobil dunyoqarash; 2) inson va jamiyatni o’rganuvchi boshqa ijtimoiy fanlarga qo’shimcha materiallar beruvchi ilmiy soha; 3) davlatlar va hukumat arboblari siyosiy jihatdan dolzarb milliy muammolarni to’g’ri hal qilishda, kqchilik, millatchilik va shovinizm kabi illatlarga qarshi kurashda muhim asos bo’lib xizmat qiladigan fan hisoblanadi. Ma'lumki, tarixiylik va tarixiy-qiyoslash ilmiy dunyoqarashning butun metodolbgik negizini tashkfl qiladi. Tarixiy yondashish har bir predmetni, shu jumladan, ayrim fanni ham to’g’ri tushunishning birdan-bir haqqoniy usuli sanaladi. Shu bois etnologiya fanining mohiyati va jamiyatda tutgan o’rnini belgilash uchun uning tarixiga bir nazar tashlash zarur. Asli ko’pchilik xalq va elatlar etnos sifatida quldorlik jamiyati davrlaridan tili yaqin bo’lgan bir necha urug’-qabilalarning birikishi, o’zaro urushlar va ko’chishlar (migratsiya) tufayli aralashib ketishi natijasida shakllana boshlagan. Odatda etnoslar iqtisodiy, maishiy va madaniy jihatdan eng kuchli va rivojlangan ko’p sonli elatlar doirasida muayyan ma'muriy, hududiy va til umumiyligi zaminida paydo bo’lishgan. Ular ko’pincha tiliga qarab ayrim xalq nomi bilan tanilgan. Ayrim avvalgi etnosiyosiy birlashmalar (pichinek, qang‘li, qipchoq, o‘g‘uz, o‘z va hokazolarning) qoldiqlari shu jumladan, turk bo‘lmagan unsurlar (masalan, ugrofin)larning ko‘pchiligi X-XIV asrlar davomida asta-sekin qipchoqlarga qo‘shilib ketgan yoki ularga tobe bo‘lgan. Tadqiqotchining asosli ravishda 31 ta’kidlashicha, o‘zbeklar etnogenezida X-XVI asrlar qipchoqlarning ikki guruhi X-XI asrlardayoq Movarounnaxr va Xorazm aholisi bilan aloqada bo‘lgan sharqiy (yoki Sirdaryo bo‘yi) va XIV asrda qisman XV-XVI asrlarda o‘zbeklarning etnik doirasiga kirgan, boshqa qabila birlashmalari bilan bir qatorda o‘zbek xalqi etnogenezida eng keyingi tarkibni tashkil qilgan g‘arbiy (yoki Sharqiy Evropa) guruhi ishtirok etgan. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. “Erkin va farovon, demakratik O’zbekiston davlatini mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz” mavzusidagi Prezidenti lavozimiga kirishish tantanali marosimiga bag’ishlangan Oliy Majlis palatalarining qo’shma majlisidagi nutqi.-T.: “O’zbekiston” , 2016.-56. 2. Mirziyoyev Sh.M. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi ” mavzusidagi O’zbekiston Respublikasi Konstitutiyasi qabul qilinganining 24 yilligiga bag’ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-48. 3. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - T.: “O’zbekiston” , 2016.-102 b. 4. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b. 5. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob halqimiz bilan birga quramiz. - T.: “O’zbekiston” , 2016.- 488 b. 6. Karimоv I. A. Bizdan оzоd va оbоd Vatan qоlsin. T.2. – T., 1996. – 379 b. Karimоv I. A. Vatan sajdagоh kabi muqaddasdir. T. 3. – T., 1996. – 366 b. Karimоv I. A. Хavfsizlik va barqarоr taraqqiyot yo`lida. T. 6. – T., 1998. –b. 7. Karimоv I. A. Хavfsizlik va tinchlik uchun kurashmоq kеrak. T. 10. – T., 2002. – 432 b. 8. Karimоv I. A. Tinchlik va хavfsizligimiz o`z kuch-qudratimizga, hamjihatligimiz va qat’iy irоdamizga bоg`liq. T. 12. – T., 2004. – 400 b. 9. Karimоv I. A. Yuksak ma’naviyat – еngilmas kuch., 2008. – 176 b. 10. Karimоv I. A. Mamlakatimizni mоdеrnizatsiya qilish yo`lini izchil davоm ettirish – taraqqiyotimizning muhim оmilidir // POSTDA. – 2010. – 11 dеk. 11. Karimоv I. A. O`zbеkistоn Rеspublikasi ichki ishlar idоralari хоdimlariga bayram tabrigi // POSTDA. – 2007. – 25 оkt. 12. Azamat Ziyo O‘zbek davlatchiligi tarixi: (Eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). T., 2000. 33 13. Axmadjonov Rossiya imperiyasi Markaziy Osiyoda. T., 2003 14. Ismoilova J. Farg‘ona vodiysida milliy ozodlik kurashlari. T., 2003. 15. Istoriya Uzbekistana. – T.: Fan, 2012. 16. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. T., 2004. 17. Sagdullayev va boshqalar. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. T., 2000. 18. Tarix shohidligi va saboqlari: chorizm va sovet mustamlakachiligi davrida O‘zbekiston milliy boyliklarining o‘zlashtirilishi. \ Loyiha rahbari, mas’ul muharrir: D.A.Alimova. – T.: Sharq, 2001. 19. Murtazayeva R.H. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. –Toshkent: Universtitet, 2007. 20. O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. 13-jildlik. T.: O‘zME, 2000- 2006. O‘zbekiston tarixi. T.: Universitet, 1997. 34

PALEONTROPOLOGIK VA ETNOGRAFIK MA’LUMOTLARNING O‘LKA TARIXINI O‘RGANISHDAGI AHAMIYATI.

Купить