Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 185.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Pedagogika tarixi fan sifatida. Eng qadimgi davrlardan Mustaqillikgacha bo‘lgan davrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti

Купить
Pedagogika tarixi fan sifatida. Eng qadimgi davrlardan Mustaqillikgacha bo’lgan davrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti. Reja: 1. Eng qadimgi yozma manbalarda ta’lim-tarbiya masalalar 2. Sharq uyg`onish davri va unda ta’lim - tarbiyaning taraqqiy etishi. Eramizdan avvalgi minginchi yillarning o‘rtalarida eng qadimgi ajdodlarimiz tomonidan qahramonlik mavzusida juda ko‘plab afsona va rivoyatlar yaratilgan bo‘lib, ular avloddan avlodga og‘zaki va yozma ravishda o‘tib borgan. Agar ushbu afsonalar zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto” asari mundarijasidan o‘rin olmaganda edi, biz ular haqida hech qanday ma’lumotga ega bo‘lolmagan bo‘lardik. “Avesto” asari kim tomonidan yaratilgani borasida turli qarashlar mavjud bo‘lib, mashhur sharqshunos olim E.E. Bertelsning fikriga ko‘ra, ushbu asar 1278 yilda Rayd Zardusht ibn Bahrom ibn Pajdu (Ba’zi manbalarda Spitama qabilasidan bo‘lgan Pourushaspa o‘g‘li Ashoga Zaratushtra (yunoncha – Zoroastr, pahlaviycha – Zaraxustra "boqiy yulduz" va "chiroyli tuyalarga ega bo‘lgan") ushbu dinning asoschisi hisoblanadi. Zardushtiylar e’tiqodiga ko‘ra, bu nom unga Axura-Mazda (yunoncha, Ormuzd –"Donishmandlik sohibi") tomonidan berilgan. Zardushtning yashagan davri va joyi haqida turli taxminlar mavjud. Mazkur fikr “Zardushtnoma” dostonida bayon etilgan ayrim fikrlar asosida yuzaga kelgan. Xususan, dostonda Avesto va Zendni Zardusht dunyoga keltirgani, uning tug‘ilishi va keyingi hayoti xususidagi ma’lumotlar keltiriladi. Mazkur doston 1760 yil mashhur fransuz olimi Anketil Dyu Perron tomonidan avval lotin tili, keyin esa fransuz tiliga tarjima qilingan. Asarni ingliz tiliga Istvix tarjima qilgan. Keyinchalik asarning F.A.Rozenberg tomonidan qilingan fransuzcha tarjimasi ham e’lon qilingandir. Zardusht ibn Bahrom ibn Pajdu dostonda keltirilgan ma’lumotlarni qanday manbalarga asoslanib bayon etganligi haqida ma’lumot yo‘q edi. Lekin tadqiqotchilar dostonni yozishda muallifning ikki muhim manba- “Avesto”ning yo‘qolib ketgan Chitradat (o‘n ikkinchi) va Spent (o‘n uchinchi) nusxalaridan foydalanganligini e’tirof etadilar. Tadqiqotchi M.Boysning ta’kidlashicha, Zardusht mil. avv. 1500-1200 yillar orasida yashagan. Uning fikricha, Zardusht o‘z da’vatini Kishtosib Lafrost ismli podshoh davrida boshlagan. Bunga u zamonaviy zardushtiylarning hozirgacha mil.avv. 1738 yil shoh Vishtasp tomonidan qabul qilingan "fasli" kalendaridan foydalanib kelayotganlarini dalil qilib ko‘rasatadi. Lekin “Avesto” tarjimoni Dj. Darmsteter Zardusht birinchi inson Gayomard haqidagi afsonaviy rivoyatning afsonaviy qahramoni bo‘lib, xalq fantaziyasining “mevasi”dir, deydi. Afsonada hikoya qilinishicha, u jaholat ramzi sanalgan “ilon” bilan kurashib halok bo‘ladi. Undan uch o‘g‘il qolib, ular uch tabaqa – kohinlar, harbiylar hamda dehqonlar avlodiga asos solganlar. Mavjud manbalar, shuningdek, so‘nggi yillarda e’lon qilingan ma’lumotlarga ko‘ra zardushtiylik Sharq xalqlari sig‘ingan qadimgi dinlardan biri sanaladi. Mazkur dinning asoschisi Zardusht (Sariq to‘n egasi degan ma’noni anglatadi) bo‘lib, din ham uning nomi bilan atalgan. Zardusht taxminan miloddan avvalgi 570 yilda tug‘ilgan bo‘lib, 77 yoshida, ibodat qilayotgan paytida dushman kohinlaridan biri tomonidan o‘ldirilgan. Zardusht o‘z davrida yakka xudolik g‘oyasini ko‘tarib chiqadi. Asta-sekin u payg‘ambar darajasiga ko‘tariladi va o‘zini Axura-Mazda, ya’ni, Oliy Tangri elchisi deya e’lon qiladi. Zardusht dunyoni yaxshilik va yomonlik dunyosi tarzida ikkiga bo‘ladi. Bu ikki dunyo o‘rtasida bir-biriga qarama-qarshi g‘oyalar ustuvor bo‘lib, ular o‘rtasida doimo kurash ketadi. Zardusht tomonidan asoslangan din uning hayotligidayoq ko‘plab o‘lkalarga yoyiladi. Biroq Zardusht vafot etganidan so‘ng zardushtiylik dinining g‘oyalari yanada keng yoyila boshlaydi. “Avesto” asari eramizdan avvalgi VI asrning oxiri va IY asrning boshlarida yaratilgan bo‘lib, u uzoq davrlar mahsuli sanaladi, davrlar o‘tishi bilan qayta-qayta ishlanadi. Asarning to‘liq kitob holida shakllanishi eramizdan avvalgi birinchi asrga to‘g‘ri kelishi barcha manbalarda alohida qayd etiladi. G‘arb, rus va o‘zbek olimlari mazkur asar mazmunini har tomonlama tahlil etishga harakat qilishgan. Zero, “Avesto” asarida inson shaxsining kamolotga erishishiga oid ma’rifiy fikrlar ma’lum bir tizimda ifoda etilgandir. Mazkur asar g‘oyalari orqali qadimgi davrlarda mamlakatimiz hududida yashagan xalqlarning tabiiy, ilmiy, ma’rifiy hamda ijtimoiy qarashlari borasida muhim ma’lumotlarga ega bo‘lamiz. “Avesto” diniy xarakterga ega bo‘lish bilan birga o‘zida falsafiy, siyosiy, filologik, ta’limiy va tarbiyaviy masalalarni ham qamrab olgan asardir. Abu Rayhon Beruniy o‘zining “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” asarida zardushtiylik dini qadimgi Xuroson, Fors, Iroq va Balxdan tortib Suriya erlarigacha tarqalganligini aytadi. Ozarbayjon olimi M. Rafiliy esa “Muxtasar Ozarbayjon adabiyoti tarixi” kitobida (1-jild, Baku, 1943, 2-3-betlar) “Avesto”ni faqat Ozarbayjon adabiyotining ma’naviy merosi deb e’tirof etadi. Tarixchi olim V.M.Avdiyevning fikriga ko‘ra, “Avesto” nomli qadimgi diniy to‘plamning dastlabki qismlari aynan O‘rta Osiyo hududida vujudga kelgan, deyish uchun barcha asoslar etarli. Zero, asarda keltirilgan ayrim rivoyatlar bu haqida dalolat beradi. Rivoyatlarda aytilishicha, zardushtiylik dinining birinchi “Muqaddas olovi” Xorazmda yoqilgan. “Avesto” asarida tasvirlangan “Ayriana Vayjo” mamlakati Xorazm bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bu mamlakatda Axura- Mazda Zardushtga ko‘rinish bergan. “Ayriana Vayjo” degan afsonaviy mamlakatning “Avesto” asarida saqlanib qolgan tasviri Xorazmning geografik sharoitlariga to‘la muvofiq keladi. S.P. Tolstov ham “Avesto”ning eng qadimgi zamonga oid qismi Markaziy Osiyo (Xorazm)da eramizdan avvalgi birinchi ming yillikning birinchi yarmida yozilgan deb qayd etadi. “Avesto”da xudolar va qahramonlar to‘g‘risidagi xalq epik afsonalariga oid juda ko‘p qimmatli ma’lumotlar jamlangan. Zardushtiylik xudolari, ta’limoti va marosimlari Zardushtiylikning ehtiromga sazovor xudolari Ahuramazda, Mitra va Anaxitadir. Ahuramazda zardushtiylarning ulug‘ va donishmand oliy xudosi hisoblanadi. Mitra – Quyosh va yorug‘lik xudosidir. O‘tli chaqmoqlar yordamida u yovuzlik va o‘lim xudosi bo‘lmish Ahriman bilan jang qiladi. Anaxita zardushtiylikda hosildorlik va suv ilohasi hisoblangan. Zardushtiylik dini ta’limoti insoniyatning Ezgulik va Yovuzlik haqidagi qarashlari takomiliga katta ta’sir ko‘rsatdi. Zardushtiylar umrining tub ma’nosi ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu amaldan iborat bo‘lgan. Insonning asosiy burchi eng avvalo adolatli turmush tarzi hisoblangan. Zardushtiylar e’tiqodiga ko‘ra, yolg‘on so‘zlamaslik, aldamaslik, va’daga vafo qilish, faqat ezgu ishlarni amalga oshirish lozim edi. Zardushtiylarda vafot etgan odamlarni dafn etish borasida alohida marosim yuzaga kelgan. Inson vafot etganida marhumning jasadini yerga ko‘mish ham, olovda kuydirish ham, suvga tashlab yuborish ham ta’qiqlangan. Shu sababdan ham murdani yirtqich qushlar va hayvonlar yeb ketishi uchun jasadni toshli va qumli tepaliklarda qoldirishgan. Yomg‘irlarda yuvilgan va oftob qoqlagan suyaklarni maxsus sopol tobutchalar – ossuariylar (suyakdonlar)da dafn etishgan Eng qadimgi yozma manbalarda ta’lim-tarbiya masalalari Turkiy xalqlarning yozma ma’rifiy yodgorliklari o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, pedagogika tarixi, xususan, yosh avlod tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. Bular “O’rxun-Enisey yodgorliklari”, “Irq yozuvlari” (“Ta’birnoma”) kabi manbalar bo‘lib, ulardan yangi davr kishisini tarbiyalashda foydalanish muhim vazifalardan sanaladi. Eng qadimgi turkiy tilda yaratilgan va turk-rumiy yozuvida bitilgan O’rxun- Enisey bitiklarini “toshlarga bitilgan kitoblar”, toshbitiklari deb ham ataydilar. Buning sababi ko‘pgina yodgorliklarning qabr toshlariga o‘yib yozilganidadir. Ularning eng yiriklari “To‘nyuquq” hamda “Kul Tegin” yodgorliklaridir. O’rxun- Enisey yodgorliklari dastlab Yenisey havzasida, so‘ngra Mo‘g‘ilistonning O’rxun daryosi bo‘yida topilgan. O’rxun-Enisey yodgorliklarinining topilishi va o’rganilishi XVIII asrdan boshlanadi. Rus xizmatchisi Remezov bu haqda dastlabki xabarni beradi. Shved zobidi Iogann Stallanberg, olim Messershmidt yodgorliklarni yevropa ilmi ahliga ilk marta taqdim qilganlar.O’rxun-Enisey yodgorliklari S.E.Malov hamda I.V.Steblevalar tomonidan rus tiliga tarjima qilindi. O‘zbekistonda Oybek, O.SHarafuddinov, N.Mallaev, Aziz Qayumov va N.Rahmonovlar O’rxun-Enisey bitiklari ustida tadqiqot ishlarini olib bordilar va ushbu manbaning ta’lim va tarbiya ishlarini yo‘lga qo‘yishdagi ahamiyatini yoritib berdilar. O‘ziga xos xat (yozuv)da bitilgan bu bitiklar eramizning VI-VIII asrlarda yozib qoldirilgan. O‘rxun-Enasoy yodgorliklari dastlab, O‘rxun, Selenga va To‘li daryolari atrofidan SHimoliy Mo‘g‘ulistonda toshga bitilgan obidalar shaklida topildi. ushbu yozuvlarni 1893 yilda birinchi bo‘lib daniyalik olim Vilgelm Tomson o‘qigan. V.Tomsondan so‘ng olimlar – N.M.Yadrinsev, V.V.Radlovlar mazkur manbalarni izlab topib, o‘qishga muvaffaq bo‘ldilar. VI asr o‘rtalarida Oltoy va Janubiy Sibirda yashagan turkiy qabilalarni birlashtirgan yangi davlat vujudga keldi. Bu davlat tarixga Turk xoqonligi nomi bilan kirgan. Turk xoqonligi Turkyut davlati deb ham atalgan. Uning asoschisi Bumin edi. 545 yilda Turk xoqonligi vujudga keldi. 552-yilda Bumin “xoqon” deb e’lon qilindi. Oltoy xoqonlikning markazi qilib belgilanadi. Turklarning g‘arbga tomon yurishlariga Istami boshchilik qiladi. Unga “Yabg‘u xoqon” degan unvon beriladi. Tez orada Yettisuv va Sharqiy Turkistonga tutashgan yurtlarda yashovchi turkiy qabilalar bo‘y sundiriladi. 555-yildayoq turklar Sirdaryo va Orol dengizi bo‘ylarigacha cho‘zilgan keng o‘lkalarni egallaydilar. Xoqonlik chegarasi eftallar davlati hududlariga tutashib ketgan. Natijada eftallar davlatining shimo liy hududlari xavf osti da qoldi. Bunday qulay vaziyatdan foyda langan sosoniylar Toxariston va Chag‘oniyonni eftallardan tortib oladilar. Turk xoqonligining eftallar bilan to‘qnashishi muqarrar edi. Bunday murakkab siyosiy vazi yat xoqonlikni eron, so‘ngra Vizantiya bilan yaqinlashtiradi. Uzoq vaqt eftallar tazyiqida yashagan sosoniylar bu davlatning tamomila barbod bo‘lishidan manfaatdor edi. Xusrav I Anushervon (531–579) tashabbusi bilan yuzaga kelgan o‘zaro har biy ittifoq eron shohining Istamiga kuyov bo‘lishi orqali yanada mustahkamlanadi. eron askarlarining Balxga hujumi ko‘ma gida turklar 563-yilda eftallar davlati yerlariga bostirib kiradilar. Parak (Chir chiq) vodiysi va uning markazi Choch shahri ishg‘ol qilinadi. Sir daryodan o‘tib, Zarafshon vodiysiga kirib boradilar. Ular Sa mar qand, Kesh va Nax shabni egallab, Buxoroga yaqinlashadilar. Sakkiz kun davom etgan shiddatli jangda eftallar qo‘ shini yengiladi. Shunday qilib, janubdan eron sosoniy laridan, shimoldan esa Turk xoqonligidan 563–567-yillarda zarbaga uchragan eftallar davlati tamomila barbod bo‘ladi. Natijada mag‘lub davlatning merosi o‘zaro bo‘linib, Amu daryoning janubiy qir g‘oqlarigacha bo‘l gan viloyatlar eron, uning o‘ng sohillari bo‘y lab Kaspiy den gizigacha cho‘zilgan yerlar Turk xoqonligi tasarrufiga o‘tadi. eftallar davlati qulagach, vaziyat tubdan o‘zgaradi. endilikda o‘z chegarasini shimoli sharqqa tomon kengaytirib olgan eron Amudaryodan to Suriyaga qadar Ipak yo‘li ustidan o‘z nazoratini o‘rnatdi. Uzoq Sharqdan eron hududlarigacha karvon yo‘li nazoratini o‘z homiyligi ostiga olgan turklar esa eron orqali Vizantiya bilan bevosita savdo qiladigan bo‘ldi. Turk xoqonligi qanchalik katta bo‘lmasin, china kam markazlashgan davlat emas edi. Uning asosiy qismi turkiy tilda so‘zlashuvchi qabilalar itti foqidan ibo rat bo‘lgan. Bu ittifoqni xo qon boshqargan. Hukm dorning hoki miyati urug‘- aymoq udum lariga tayangan harbiy-ma’muriy bosh qaruvga asoslangan. Mam lakat ko‘chmanchi chorvador va o‘troq dehqon aholiga bo‘lingan. Ko‘chmanchi chorvador aholi “budun” yoki “qora budun” nomlari bilan yuritilgan. Budun o‘z navbatida qabilalar ittifoqi birlashmasini tashkil etardi. O‘n o‘q budun yoki elning hokimi “yabg‘u” yoki “jabg‘u” nomi bilan atalardi. Yabg‘u darajasiga faqat xoqon urug‘iga qon-qarindosh bo‘lganlargina ko‘tarilardi. O‘n o‘q el sardori bir tuman (ya’ni o‘n ming) suvoriyni safga tortar edi. Bunday harbiy bo‘linmaning tumanboshisi “shod” deb yuritilgan. VI asrda Chirchiq, Zarafshon, Qashqadaryo va Amudaryo hav zalarida o‘ndan ortiq voha hokimliklari mavjud edi. Ularning iqti sodiy va siyosiy boshqaruvi mahalliy sulola hukmdorlari qo‘lida qoldirilib, turklar ulardan faqat boj va yasoq undirib olish bilan cheklanadilar. Katta-katta qabilalar yoki qabilalar ittifoqi markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaslikka intilganlar. Turk xoqonligi tasarrufida bo‘lgan hududlardagi hokimlar mustaqil bo‘lishni istar edilar. Bu omillar xoqonlikning mustahkam mar kazlashgan davlatga aylanishiga imkon bermagan. Bo‘ysundirilgan hududlarni mahalliy hokimlar orqali bosh qaruv tartibi xoqonlikni tobora zaiflashtira borgan. Buning ustiga, Vizantiya, Xitoy va eron bilan doimiy raqobat xoqonlik ahvolini yanada og‘irlashtirgan. Oqibatda, Turk xoqonligi Turk xoqonligi VI asrning 80-yillari oxirlari (604-yil)da ikkiga: Sharqiy turk xoqonligi va G‘arbiy turk xoqonligiga bo‘linib ketadi. Buyuk turk xoqonligi barpo etilgan el-yurt Oloy tog‘lari sharqidan to Uzoq Sharqqacha bo‘lgan hudud, ya’ni Janubiy Sibir, O’rxun havzasi (Mo‘g‘uliston), Shimoliy Xitoy Sharqiy turk xoqonligi tasarrufida bo‘lgan. Mazkur xoqonlikning poytaxti O‘tukan vodiysi (Mo‘g‘uliston)da qaror topgan. Oloy tog‘larining g‘arbida joylashgan o‘lkalar: Yettisuv, Sharqiy Turkiston, Sirdaryo va Amudaryo havzalari hamda ularga tutashgan hudud G‘arbiy turk xoqonligi tomonidan idora etilgan, qarorgohi Yettisuvda joylashgan. Eramizning 745 yiliga kelib esa Turk xoqonligi barham topgan. Turk xoqonligi davrlarda turkiy run (ko‘k turk) xati keng qo‘llanilgan. Turklarning bu yozuvi biri ikkinchisiga tu tashib ketadigan 38 - 40 harflardan iborat edi. U tosh va yog‘ochlarga o‘yib yozishga nihoyatda qulay edi. Qadimgi ko‘kturk bitiklari (Kultegin va Bilga xoqon bitiklari) Oltoy va Sharqiy Turkistondan tashqari, Yettisuv, Farg‘ona va Zarafshon vodiylaridan topilib, o‘rganilgan. Ular qabrtoshlar, sopol va metall buyumlar, yog‘och hamda tanga pullarga bitilgan. TUNYUKUK BITIKTOSHI Tunyu k u k shaxs nomi. Eltarish xoqonning maslahatchisi va sarkardasi bo‘lgan. Xoqon qadimgi turkiy xalqlarda mamlakat hukmdorining nomidir. Eltarish xoqon-Ikkinchi Turk xoqonligining asoschisi edi. Tunyuquq bitiktoshi 2 ta ustunga yozilgan. Ularning biri 170 sm, ikkinchisi 160 sm dan iborat. Tunyukuk bitigi 310 misradan iborat bo‘lib, 717-718 (ba’zi manbalarda 712-716-yillar ko‘rsatilgan) yillarda yozilganligi qayd etilgan. Tunyukuk o‘z bitigini tirikligida yozdirgan. Bu yodgorlikni Elizaveta Klemens 1987-yili Shimoliy Mo‘g‘ulistonda turmush o‘rtog‘i Dmitriy Klemens bilan birgalikda izlab topgan. Bitiktoshlar Ulan- Bitordan 66 km janubi-sharqidagi Bain Sokto manzilida bo‘lgan va hozir ham shu y erda saqlanadi. Tunyuquq etti yuz kishini birlashtirib “shad” degan unvon oladi. Bu turk xoqonlidagi eng oliy darajadagi harbiy unvonlardan biri edi. Toshbitik Tunyukukning Tabg’ach elida tarbiya topganligi, turkiylarning tabg’achlarga qaram ekanligi hikoya qilish bilan boshlanadi. “Bilga (dono) Tunyukuk men o’zim. Tabg’ach davlatida tarbiyalandim.turk xalqi tabg’ach davlatiga bo’ysunar edi…” Tunyukukning bu xabari haqida N.Raxmonovning “Turk xoqonligi” risolasida shunday voqea keltiriladi: “Tunyukuk turk zodagonlarining tabg’ach imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan o’g’illaridan biri edi. Bundaylarga ular xitoycha nom berar, xitoycha o’qitar va xitoyparastlik ruhida tarbiya qilar edi. Tunyukukning xitoycha nomi Yuanchjen ham xitoyparastlik sabab qo’yilgan edi. Yuanchjen “Tunyuk” so’zining aynan tarjimasi bo’lib, “to’g’ich javhar”degan ma’noni anglatadi. azkur bitikda Tunyukuk vatanparvar shaxs sifatida ta’riflangan. Tunyukuk ega bo‘lgan insoniy fazilatlar – insonparvarlik, ezgulik va haqiqat tantanasi yo‘lida kurashish uning qo‘shni xalqlar o‘rtasidagi obro‘sini yanada oshirib yuboradi. Xususan, Tunyukuk tomonidan turkiy xalqlar qo‘liga tushgan asirlarni o‘z yurtlariga jo‘natib yuborishi dushman qabilalar a’zolarining bosh egib kelishi, ezgulik bilan yovuzlik o‘rtasidagi kurash chog‘ida ezgulikning g‘alabaga erishishi kabi holatlar shu asosida qon to‘kishning oldini olish mumkinligidan dalolat ekanligiga ishora qilinadi. U adolatsizlik qilmaydi, balki insonparvarlik namunasini ko‘rsatadi, ammo xoqonlik davlati qonunlarini ham qattiq himoya qiladi. Tunyuquq Bo‘gu tarxon va Eltarish xoqon (Kul tigin va Bilga xoqonning otasi) bilan birga mamlakat mustaqilligi, el-yurt farovonligi, yurt osoytaligi, chegaralar daxlsizligi uchun tinimsiz kurash olib bordi. U bu kurashlarning oldingi safida edi. Ammo dushmanlar ham tinch o‘tirmadi. Ular kuchlarni birlashtirish payiga tushishdi. Tasvir davomida vaziyatning keskinlashib borishi, buning natijasida Tunyuquq shaxsiyatidagi kuchli nuqtalarning tobora kengroq ochilishini kuzatish mumkin. Xususan, buyuk sarkardalarga xos bo‘lgan tavakkalchilik, dovyuraklik, jasorat, jar’at, ba’zan nihoyatda nihoyatda keskinlik, cho‘rtkesarlik, ayni vaqtda bosiqlik, vazminlik xislatlari bu tasvirlarda aniq ko‘rinib turadi. U katta tajriba egasi sifatida namyn bo‘ladi. Tunyuquq buyuk vatanparvar shaxs timsolidir. Uning o‘z vatani, xoqoni, qo‘shini, xalqi bilan faxrlanishi, ularning borligidan o‘zini baxtiyor sezishi yodgorlik matniga puxta singdirilgan. Hatto dushmanlarning “xoqoni bahodir ekan, maslahatchisi alloma ekan” degan bahosida ham shu ruh mavjud. Tunyuquqning xotirjamligi esa “xalqning tomog‘i to‘q edi” jumlasi orqali ifodalangan. Dushmanning turkiylar ustiga hujum uyushtirish haqidagi yovuz niyatini eshitgan Tunyuquqning “tun uxlagim kelmadi, kunduz o‘tirgim kelmadi” deyishi uning o‘z taqdirini xalq va yurt taqdiri bilan naqadar yaxlit holda tasavvur qilishini ko‘rsatib turibdi. Tunyuquq iftixoridagi eng asosiy nuqta shunday ifodalanadi: “Bu tark xalqiga qurolli dushmanni keltirmadim, yalovli otni yugurtirmadim”. Asarda oltinga “sariq”, kumushga “oq”, tuyaga “egri” singari epitetlar - sifatlashlar qo‘llanilgan. KUL TEGIN BITIKTOSHI Kultegin bitigida uning ta’rifi berilgan. Kultegin xalqparvar, tadbirkor, xalqning kelgusi taqdirini ham o‘ylaydigan jonkuyar sarkarda sifatida ta’riflanadi. U o‘z jonidan vatan taqdiri, xalq manfaatini yuqori qo‘ygan shaxs. Kultegin Eltarish xoqonining kichik o‘g‘li. U 713 yil 27 fevralda qirq etti yoshida vafot etadi. Bitiktosh 732 yilda o‘rnatilgan. Ushbu bitiktoshda barcha voqealar Kulteginning akasi Bilga xoqon tilidan hikoya qilinadi. Uning asli ismi Mug‘iliyon bo‘lgan. Bitigni Kulteginning jiyani Yo‘llug‘ tegin yozgan. Demak, bitigning muallifi ham ma’lum. “Kul Tigin” bitikdoshi marmardan ishlangan, balandligi 3 m 15 sm, qalinligi 41 sm, tub qismi 1 m 24 sm bo’lib, yuqoriga tomon torayib borgan. Yodgorlikni rus ziyolisi N.M.Yadrinsev (1842-1894) 1889-yili Mo’g’ulistonning Kosho Saydam vodiysidagi Ko’kshin O’rxun daryosi qo’r’gonidan topgan. U Ulan_Batordan 400 km janubda Qora Balsag’un shahri xarobalaridan 40 km shimolda joylashgan. Yozuvlar o’ngdan chapga va yuqoridan pastga qarab bitilgan. Turk xoqonligi tarixi haqida Kultegin bitiktoshida shunday deyiladi: “Yuqorida ko’k osmon, ostiga qora yer qilinganda ikkisining o’rtasida inson bolalari yaratilgan. Inson bolalari ustidan ota-bobom Bumin xoqon hamda Istamin xoqon o’rnashganlar. O’rnashib turk xalqining davlatini, qonun va qoidalarini boshqarganlar”. Mazkur fikr mag’zida tarixiy haqiqat mavjud bo’lib, kuchli va jasur urug’boshsi Ashinning o’g’li Bumin turk turk xoqonligiga asos solgan.Bumin va Istamin turk davlatin ing asoschilari, ular taxtga o’tirgacha, t’rt tarafdagi xalqni birlashtirib qudratli davlat barpo etganlar, deydi Yo’llug’ tegin. Keyinchalik turkey xalqlarning qat’iyatsizligi bois Turk xoqonligi Tabg’ach (Xitoy) davlatiga bo’y sundirilgan, yigitlar qul qilingan. Kultegin bitigida Bilga xoqonning og‘a-inilari va qarindosh-urug‘lariga murojaat qilib, ularning xatolari tufayli turk elida ko‘p falokatlar yuz berganini bayon etganligi ifodalanadi. Turkiylarning harbiy yurishlari, ularga qo‘shni bo‘lgan tabg‘achlarning bosqinchiligi tufayli xalq boshiga tushgan kulfatlar haqida so‘z yuritiladi, shuningdek, xalqning yolg‘onchilik, firibgarlik qurboni bo‘lganligi ta’kidlanadi: “Oltin, kumush, ichkilik, ipakni shuncha hisobsiz berayotgan Tabg‘ach xalqi so‘zi shirin, ipak kiyimi nafis ekan. SHirin so‘zi, ipak kiyimi bilan aldab, yiroq xalqni shu xilda yaqinlashtirar ekan. Yaxshi qo‘shni bo‘lgandan keyin yovuz ilmni u erda o‘rganar ekan. Yaxshi, dono kishini, yaxshi alp kishini yo‘latmas ekan. Biror kishi aldasa, urug‘i, xalqi, uyi, yopinchig‘igacha qo‘ymas ekan. SHirin so‘ziga, nafis ipagiga aldanib, ko‘p turk xalqi o‘lding... Turk xalqining ayrimini u erda yovuz kishi shunday pishiqlar ekan: yiroq bo‘lsa yomon ipak beradi, yaqin bo‘lsa yaxshi debo beradi. Ilmsiz kishilar bu so‘zga ishonib, unga yaqinlashdilar va ko‘plari o‘ldilar”. Xoqon tomonidan xalqqa qilingan murojaatda turkiy xalqlarni hokimiyatni mustahkamlash, o‘zaro urushlarga chek qo‘yish, tinch-totuv bo‘lib yashashga undashdek ezgu maqsad ham yotadi. Kultegin esa, dono, bahodir, jasur inson sifatida tasvirlanadi. Kultegin bitigida Bilga xoqon eng muhim insoniy xislatlar, hayotiy zaruriyatlar borasidagi fikrlarni nasihat, o‘git tarzida bayon etadi. Turk xalqi o‘zaro birlashmagani, bir-birlariga ishonmaganliklari uchun hiyla va firib qurboni bo‘lib, tabg‘achlar ularni qul va cho‘ri etgani, oqibatda ular qashshoq, erksiz va mute bo‘lib qolganliklarini kuyunib so‘zlaydi. “Beklari, xalqi insofsiz bo‘lgani uchun, tabg‘ach xalqi hiylakor bo‘lgani uchun, toymas bo‘lgani uchun, firibgar bo‘lganligi uchun, og‘a va ini bir-biriga qarshi bo‘lishini hohlaganlari uchun, begi va xalqini bir-biriga chaqqani uchun turk xalqi ellashgan davlatini qo‘ldan chiqarib yuborgan”. So‘ng turk xalqini qanday qilib birlashtirgani, ukasi Kulteginning jasorati tufayli el bosqinchilar hujumidan omon qolgani, to‘q va farovon hayot kechirgani, u jasur va engilmas alp yigitlardan ekani bayon etiladi. “Tangri yarlaqasin, baxtim bor uchun, nasibam bor uchun o‘layotgan xalqni tiriltirib tarbiyat qildim, yalang‘och xalqni kiyimlik qildim, yalang‘och xalqni ko‘p qildim. To‘rt jihatdan xalqni butunlay el qildim, bir-biriga do‘st qildim, butunlay menga qaradi. Mehnatni, kuchni beruvchi shunday hokimiyatni qozonib inim Kul tegin vafot etdi”, - deydi. Bu yodnoma yoshlarni o‘z elini sevish, do‘st va ittifoq bo‘lib yashash, vatan va xalq manfaati uchun kurashga tayyor turish ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega. Turk xoqonlari Bilga xoqon hamda Kul tegin jasoratlari haqiqiy vatanparvarlik hamda jasoratning ibrat namunasi bo‘lib hisoblanadi. BILGA XOQON BITIKTOSHI Bilga xoqon bitigidir. Bu bitiktosh Eltarish xoqoninng katta o‘g‘li - Kulteginning akasi Bilga xoqon sharafiga 735 yilda o‘rnatilgan. Bilga xoqon 734 yilda ellik yoshida o‘z yaqinlari tomonidan zaharlab o‘ldirilgan. Bu bitig ham Yo‘llig‘ tegin tomonidan yozilgan. Bilga xoqon bitigida xalqning tinch-totuv yashagani, Bilga xoqon davrida tinchlik hukmron bo‘lgani, u davlatni adolat bilan boshqargani, turkiy xalqlarni birlashtirgani, o‘z yurtini boy- badavlat etib, iqtisodiy jihatdan mustahkamlagani mahorat bilan tasvirlangan. Bu bitigda xalq xoqonidan, vatanidan ayrilmasa, betashvish hayot kechirishi ifodalanadi. o‘z navbatida davlat boshliqlarining hatti- harakatlari bayon etiladi. Keyin Bilga xoqon yurishlari haqida hikoya qilinadi. Bilga xoqon turk eli o‘rtasida elparvar xoqon deb tanilgan edi. “Bilga” so‘zining o‘zi ham “dono” degan ma’noni anglatadi. U turk xalqining vatani abadiy bo‘lishi uchun kurashadi. Xalqqa qarata shunday o‘git qilar edi: “Vatanni saqlab qolmoq, faqat xoqonga emas, xalqqa ham bog‘liq. Ajdodlarimizning xato va yutuqlari buning dalilidir. Xalq o‘z xoqonining yo‘l-yo‘riqlarini amalga oshirmasa, boshiga ko‘p kulfatlar tushadi. Xoqon o‘ta ishonuvchan bo‘lmasligi, boshqalarning gapini o‘ylab, mulohaza qilib amalga oshirishi lozim. Samimiy so‘z bilan yolg‘onni farqlay olishi kerak. qattiqqo‘l xoqon o‘z xalqiga yomonlikni ravo ko‘rmaydi. Ishonuvchan bo‘lsa, yaxshi-yomonni ajrata olmasa, fojiaga yo‘l ochiladi, mamlakatda tartibsizlik yuzaga keladi”. Bilga xoqon tarqoq xalqni birlashtiradi, oyoqqa turg‘izdi, yurtda farovon hayot qaror topadi. U xalq farovonligini ta’minlash davlat boshlig‘ining burchi, mamlakatning ozodligi, xalqning osoyishtaligi uning moddiy farovonligiga bog‘liq deb biladi. Bitiklarda yurtboshining boylikka hirs qo‘yishi xalqning nochor hayot kechirishiga olib keluvchi sabab ekanligi qayg‘u bilan ifodalanadi. U o‘z xalqiga shunday murojaat etadi: “Men yashadim, turk beklari, turk xalqim. Bu xoqoningdan, bu beklaringdan, eringdan, suvingdan ayrilmasang, turk xalqi, o‘zing ezgulik ko‘rajaksan, betashvish bo‘lajaksan”. Yuqoridagi yozuvlardan tashqari, alplarning jangovarligi madh etilgan bitigtoshlar ham ko‘plab topilganki, bularda alplarning axloqi, odobi va bilimi ularning asosiy fazilati bo‘lganligi qayd etiladi. Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinib turibdiki, Urxun - Enisey yozma yodgorliklari garchi yo‘nalish nuqtai nazardan ta’lim-tarbiya masalalariga bag‘ishlanmagan bo‘lsa ham, ularda bayon etilgan fikrlar o‘sha davrda amal qilingan axloqiy qoidalar va talablarning mohiyatidan birmuncha xabardor bo‘lishga yordam beradi. Xususan, hoqon va alplarning harbiy faoliyati, turkiy xalqlarning turmush tarzi, ularga xos bo‘lgan ma’naviy-axloqiy xislatlar - vatanparvarlik, mardlik, jasorat, samimiylik, insonparvarlik, ezgulik kabi insoniy fazilatlar jamiyatning har bir a’zosining axloqiy qiyofasini belgilovchi muhim mezonlar sifatida ma’rifiy qadriyatlarimiz tarixida muhim ahamiyatga ega bo‘lish bilan birga bizga so‘z yuritilayotgan davr xususiyati hamda ijtimoiy munosabatlar mazmunidan ogoh etadi. Bitiktoshlarda bayon etilgan qarashlar eng yuksak insoniy fazilatlar sifatida e’tirof etilgan xislatlarni zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida yosh avlodda hosil qilish, ularda vatanparvarlik, mardlik, shijoat, xalq manfaati yo‘lida kurashish tuyg‘ularini shakllantirishda o‘ziga xos yo‘llanma, yo‘riqnoma bo‘lib xizmat qiladi. “IRQ BITIGI” (“TA’BIRNOMA”) Eng qadimgi ma’rifiy yodgorliklardan biri sanalgan “Irq bitigi” (“Ta’birnoma”) ham O’rxun-Enisey yodgorliklari sirasida ta’lim-tarbiya tarixida o‘z o‘rniga ega. Mazkur qo‘lyozmani XIX asr oxirida A.Steyn Sharqiy Turkistonning Dinxuan degan joyidan topgan. Hozirgi kunga qadar “Irq bitigi” va uning mohiyati xususida batafsil, to‘laqonli ma’lumotlarga ega emasmiz. Ayni vaqtda manba N.Rahmonov tomonidan tuzilgan “Qadimiy hikmatlar” kitobi va unda keltirilgan ma’lumotlardir. Yodnoma qog‘ozga yozilgan birdan bir, yagona qadimiy turkiy yodgorlik bo‘lib, yuz betdan ortiq sahifadan iborat kitob tarzida bizgacha etib kelgan. Asar Isig Sangun va Ite Chuq ismli moniy jamoasining a’zolari bo‘lgan ikki bola uchun bitilgan. Asar boshidan oxirigacha nima yaxshi- yu, nima yomonligini bolalarga tushuntirish tarzida yozilgan. Asarda bayon etilgan yaxshi va yomonlik ta’rifi negizida axloqiy talablar o‘ziga xos shaklda talqin etiladi. Mazkur asar turkiy xalqlarning turmushi, axloqiy munosabatlari mazmuni to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. Ijtimoiy munosabatlar mohiyati asosan qushlar va hayvonlar obrazi orqali ochib beriladi. “Irq bitigi”da eng qadimgi ajdodlarimizning mifologik hamda totemistik qarashlari xalq og‘zaki ijodi namunalari tarzida o‘z aksini topgan. An’anaga ko‘ra, har bir epizodda yaxshilik g‘oyalari targ‘ib etiladi. Voqealar tush va uning ta’birlari tarzida yoritiladi. Ba’zi tushlar yaxshilikning, ba’zilari esa yomonlikning timsoli deya ta’bir qilinadi. Inson doimo turmushi, hayotining yaxshi kechishini orzu qilgan. Ana shunga intilgan. U o‘z orzulariga etishishiga ishongan, bu yo‘lda Tangri yordami vp madadiga tayangan. “Irq bitigi”da bu holat juda ishonarli tarzda bayon etilgan. CHunonchi: Men Osmon o‘g‘li kunduz va kechqurun Oltin taxtda o‘ltirib. SHodlanyapman, Bilib qo‘ying: bu yaxshi”. “U ikki oy oldin Odam o‘g‘lini uchratdi. Odam qo‘rqdi, Bilib qo‘ying: bu yaxshi”. “Irq bitigi”da yozilishicha samoviy qahramonlar inson taqdirini belgilaydi hamda unga yordam beradi. Ushbu fikrlar quyidagi misralarda o‘zining yorqin ifodasini topgan: “Yuqorida tuman yoyildi, Pastda to‘zon to‘zidi, qush bolasi uchdi va yo‘ldan ozdi, Kiyik bolasi yugurdi va yo‘ldan ozdi, Odam bolasi yuraverib yo‘ldan ozdi. Osmon shafoati tufayli uchinchi yilda yana Hamma omon-eson va tugal ko‘rishdi. Hamma suyunishdi va quvonishdi, Bilib qo‘ying bu yaxshi”. Yovuz kuchlarning timsoli bo‘lgan tuman hamda to‘zon yordamida to‘g‘ri yo‘ldan adashtirilgan, sarson-sargardonlik, xoru-zorlikka mahkum etilgan jonli mavjudotlar - qushlar, kiyiklar va odam bolalari buyuklik va qudratning timsoli bo‘lgan – osmon, uning sharofati tufayli yana bir-birlari bilan ko‘rishishga muyassar bo‘ldilar, birga hayot kechira boshladilar. SHe’riy misralarda o‘z ifodasini topgan mazkur g‘oyalardan Er yuzidagi mavjud hayot qushlar, hayvonlar hamda odamlardan iborat yagona biologik (hozirda keng qo‘llanilayotgan ekologik)tizimni tashkil etishlari to‘g‘risida bolalar (ayni vaqtda odamlar)ga tushuncha berishga yo‘naltirilgan harakat mazmuni anglaniladi. Inson doimo yaxshi hayot kechirishga intilar ekan, bu yo‘lda u juda ko‘p qiyinchiliklarga duch keladi. Lekin inson qiyinchiliklarni ilohiy qudrat - Tangri yordamida engib o‘tib, go‘zal hayotga etishishadi. Ana shu holat ham ta’birlarida o‘z aksini topgan. Ammo yaxshilik bor joyda unga yomonlik ham mavjud bo‘ladi. Ayrim tushlarga nisbatan berilayotgan ta’birlarda yomon hodisa-voqealar negizida yomonlikning yotishiga alohida urg‘u beriladi. Xalq og‘zaki ijodi namunalarida yomonlik, yovuzlik timsoli sifatida qo‘llanilgan ayrim obrazlar tush ta’birlarini belgilashda salbiy timsol sifatida baholanadilar. Xususan: “Men olti boshli ilonman, Oltin qorin -qulog‘imni qilich bilan chopib, Mening tanamni yo‘l chetiga, Boshimni uyim yo‘liga qo‘yishdi, - deyishdi. Bilib qo‘ying: bu-yomon” Ammo “Irq bitigi” (“Ta’birnoma”) asari mazmunida optimizm (kelajakka ishonch) ruhining ustuvorligi ko‘zga tashlanadi. Asarda ilgari surilayotgan fikrlarda yaxshilikning yomonlik, ezgulikning yovuzlik ustidan erishilajak g‘alabasi borasidagi qarashlarning etakchi o‘rin egallaganligiga guvoh bo‘lamiz. Xalq doimo o‘z kelajagining yaxshi bo‘lishiga ishongan, yomonlik ustidan yaxshilik, ezgulikning g‘olib kelishiga bo‘lgan ishonch etakchi o‘rin tutgan: “Tong ota boshladi, So‘ng uning izidan er yorishdi. So‘ng quyosh chiqdi Hamma er yorug‘ bo‘ldi”,-deyishadi, Bilib qo‘ying: bu-yaxshi. Ko‘rinib turibdiki, “Irq bitigi” (“Ta’birnoma”) asarining mazmunida ham asosan inson va uning qayg‘usi, hasrati, dardi, quvonchi, shodligi yotadi. YAxshi hayotga etishish yo‘lida olib borilgan kurash jarayonida yomonlik, yovuzlik mahv etiladi, uning ustidan yaxshilik, ezgulik g‘olib keladi. YAxshi xislatlarning egasi, yaxshilik va ezgulikni qaror toptiruvchi mavjudot inson sanaladi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek xalqi tomonidan eng qadimgi davrlardan eramizning IX asrigacha qaror toptirilgan ma’rifiy qarashlari inson shaxsining shakllanishida, uning kamolotini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ularda turkiy xalqlarning inson xulq-odobi va uni tarbiyalashga oid dastlabki tasavvurlari ifodalangan. Muayyan turmush tarzini qaror toptiruvchi ijtimoiy shart-sharoitga ko‘ra inson axloqiga nisbatan qo‘yilayotgan axloqiy talablar mohiyati ham o‘zgarib borgan. Biroq har qanday zamon va makonda ham inson ezgulikning jaholat, yaxshilikninng yomonlik va ziyoning zulmat ustidan g‘olib kelishini istagan va ana shu istagi insonning ma’naviy kamolotini belgilovchi asosiy mezon bo‘lib, axloq-odobga oid qarashlar mazmunida markaziy o‘rin egallagan. Mazkur holatni yuqorida so‘z yuritilgan eng qadimgi ma’rifiy meros namunalari misolida ham yaqqol ko‘rishga muyassar bo‘ldik. Xalq og‘zaki ijodi namunalarida jasurlik, mardlik, sadoqat, insoniylik, xushxulqlik xislatlariga ega bo‘lgan inson qiyofasi gavdalangan. Ibtidoiy turmush tarzi hamda odamlar o‘rtasidagi munosabatlar mazmuni insonlarda ana shunday sifatlarning shakllanishini taqozo etgan. Ikki katta kuch - yaxshilik va yomonlik o‘rtasida ayovsiz kurash borgan. Mazkur kurash jarayonida insonda eng yaxshi xislatlar shaklla borgan. Bilimlilik, xushxulqlik, muayyan kasb yoki hunarga ega bo‘lish inson kamolotini belgilovchi asosiy ko‘rsatgichlar hisoblangan. Sharq uyg`onish davri va unda ta’lim - tarbiyaning taraqqiy etishi. Arab xalifaligida yuz bergan ijtimoiy-siyo siy o’zgarishlar yagona islom dining tarkib topishi madaniy, ma’naviy hayotga ham ta’sir etdi. Unda katta ko’tarinkilik ruhini paydo qildi. Arab xalifaligida IX asrda vujudga kelgan uyg’onish davri xalifalikning Bog’dod, Damashq va boshqa shaharlarida boshlanib barcha boshqa halqlar madaniy hayotiga tarqalgan bu esa u davlatning ham madaniy rivojlanishiga zamin tayyorlagan. Xalifalik yemirilishi natijasida tashkil topgan mustaqil davlatlardagi madaniy rivojlanish xalifalik davrdagi madaniy rivojlanishning davomi bo’ldi. Uyg`onish davri IX asrdan boshlab XV - XVI asrlargacha ayrim uzilishlar bilan davom etdi. Xalifa Xorun ar-Rashid (786-833) va uning o`g`li Ma’mun davrida Bog`dodda "Baytul xikma" (Donishmandlik uyi) tashkil etildi. Bu ilm sohiblarini to`plagan markazga aylandi. X asrdan boshlab Movaraunnahr va Xurosondagi mustaqil feodal davlatlar - Tohiriylar, Somoniylar, Qoraxoniylar, Faznaviylar, saljuqiylar, Xorazmshohlar davlatlarining paydo bo`lishi ham madaniy hayotning rivojiga olib keldi. Somoniylar davrida Rudakiy, Firdavsiy, al-Xorazmiy, al-Forobiy, Beruniy, Ibn Sinolar yashab ijod etdi. X asrning 2-yarmida tashkil topgan Qoraxoniylar davlatida ilm - fan rivojlanib, turkiy til shakllanib bordi. Xos Xojib, Mahmud Qoshg`ariylar dunyoga mashhur asarlar yaratdilar. XI asrda Xorazmshohlar davlati tashkil topib, ilm - fan yuksldi. Xorazm shohi Ma’mun o`z saroyiga yirik olimlarni yig`di. U tashkil etgan Baytul hikmada qomusiy olimlar Beruniy, Ibn Sino, tarixchi Miskavayx, riyozatchi Irok kabilar ilm bilan shug`ullangan. Saljuqiylarda Alp Arslon Muhammad hokimiyati boshqargan davrda uning vaziri Nizom ul Mulk mashhur ma’rifatparvar sifatida dovrug` qozondi. U davlat boshqaruviga oid "Siyosatnoma" asarini yozadi (1091-1092). 1067 yilda Bog`dodda "Nizomiya" madrasasini qurdiradi. 1074 yil O`rta Sharq mamlakatlari uchun kalendar taqvim yaratdi. Sharq uyg`onish davrida ilm - fan rivojlanishi 3 yo`nalishda bo`ldi: Matematika tibbiyot yo`nalishi (Xorazmiy, Farg`oniy , Ibn Sino, Jurjoniylar asarlar yaratganlar ). Ijtimoiy -falsafiy yo`nalish , bunga falsafa , tarix , mantiq , ruhshunoslik , notiqlik fanlari kirgan (Forobiy , Ibn Sino, Narshaxiy ). Ta ’limiy -axloqiy yo`nalish . Bunda adib va tarbiyashunos olimlar ta ’limiy -didaktik asarlari misol bo`ladi . Sharq uyg`onish davrida ilm -fan rivojlanishi 3 yo`nalishda bo`ldi :3-7.chizma Farg`oniy, Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sinolarning umumpedagogik g`oyalari. Sharq uyg`onish davrining mashhur allomalaridan biri Ahmad al- Farg`oniy bo`lib (IX asr), u Bog`doddagi Baytul Xikmada mudarrislik qildi, riyozat, falakkiyot, geografiyaga oid asarlar yaratdi. Uning mashhur "Samoviy harakatlar va yulduzlar fanining majmuasi haqida kitob"i arab tilida yozilgan dastlabki falakkiyotga oid asar bo`lgan, yana "Astrolyabiy haqida mukammal kitob", "Oy yer ustida yoki uning ostida bo`lgan paytlardagi vaqtlarni o`rganish haqida", "Yetti iqlim hisoboti" kabi asarlar yaratgan. Buyuk olim, aljabr fanining otasi Abu Abdulloh Muhammad al-Xorazmiy (783-650) Xorazmning Zamaxshar shahrida tug`ilgan. U "Al-jabr la al mukobala" (Tenglamalar va qarshilantirish), "Xisob al kind" (Hind hisobi), "Kitob surat al- arz" (Yer surati haqida kitob), "Kitob at-tarix", "Ustrurolob yulduzlarining harakatini kuzatish" nomli asarlar yaratgan. Xorazmiy "Al-jabr va al muqobala" asari bilan matematika faniga asos soldi. Yana "falakkiyot jadvallari", "Quyosh soatlari to`g`risida" risolalar ham yozgan. U hind hisoblari, ularning ishlatilishi, sonlarni ko`paytirish, bo`lish, qo`shish va ayirishni oson yo`llarini ko`rsatdi. Olimning arifmetikasi matematika va sanoq tartibi tarixida yangi bir davr ochdi. Abu Nosr Forobiy (879-950) mashhur faylasuf va allomadir. Uning falsafa, mantiq, psixologiya, musiqa, matematika va boshqalarga oid 160 dan ortiq asarlari ma’lum. U "Al-muallim as-saniy" (ikkinchi muallim", "Sharq Arastusi" nomlariga sazovor bo`lgan. Uning axloq, tarbiya, sha’riyatga oid asarlari ham bor. "Kattalarning aqli haqida", "Ilmning kelib chiqishi va tasnifi", "She’r va qofiyalar haqida", "Baxt saodatga erishuv yo`llari haqida", "Fazilatli xulqlar" kabi asarlari mavjud. Forobiy o`z falsafiy qarashlarida insonga bilim va tarbiya berishni asoslagan. U kishilarni guruhlarga bo`lgan va bunda ularning diniy mazxabga emas, balki avvalo, akliy iqtidoriga, ilm o`rganish va hayotiy tajriba to`plash jarayonida orttirgan bilim va ko`nikmalariga ahamiyat beradi. Olimning falsafada insonparvarlik g`oyalari alohida o`rin olgan, har qanday zulm va urushlarni qoralagan. Forobiy muallimlik qilgan. U o`qitishning mazmuni va qonun - qoidalarini amaliy faoliyatida sinab ko`rgan. U fanlarni tasnifini beradi. Forobiyning axloqiy qarashlari ham g`oyat qimmatlidir. U "Fozil shahar aholisining axloqiy qarashlari", "Ruh madaniyati haqida risola" asarlarida inson barkamol bo`lishi uchun avvalo axloqli bo`lishi zarurligini ta’kidlaydi. Forobiy axloqni 2 guruhga: ezgulik va yomon sifatlarga ajratadi. Insonning eng olijanob fazilati baxtga intilishdir. Haqiqiy baxtga erishish kishilardan yuksak axloqiy munosabatni, hamkorlik, o`zaro yordam va ahil yashashni talab qiladi. Farobiy ta’lim-tarbiyaga bag’ishlangan asarlarida ta’lim-tarbiyaning muhimligi, unda nimalarga e’tibor berish zarurligi ta’lim-tarbiya usullari va uslublari haqida fikr yuritadi. «Fozil odamlar shaxri», «Baxt saodatga erishuv to’g’risida", "Ixso-al-ulum", "Ilmlarning kelib chiqishi", Aql ma’nolari to’g’risda" kabi asarlarida ijtimoiy tarbiyaviy qarashlari o’z ifodasini topgan. Farobiy "Baxt saodatga erishuv to’g’risida" asarida bilimlarni o’rganish tartibi haqida fikr bayon etgan. Uning ta’kidlashicha, avval bilish zarur bo’lgan ilm o’rganiladi, bu-olam asoslari haqida ilmdir. Uni o’rgangach, tabiiy ilmlarni, tabiiy jismlar tuzilishini, shaklini, osmon haqidagi bilimlarni o’rganish lozim. Undan so’ng, umuman, jonli tabiat-o’simlik va hayvonlar haqidagi ilm o’rganiladi, deydi. Farobiy inson kamolotga yolg’iz o’zi erisha olmaydi. U boshqalar bilan aloqada bo’lish, ularning ko’maklashuvi yoki munosabatlariga muhtoj bo’ladi, deb hisoblaydi. Farobiy ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi " jamiyat talablariga javob berishra oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat deb biladi. Farobiy ta’lim va tarbiyaga birinchi marta ta’rif berishrgan olim sanaladi. Ta’lim-degan so’z insonga o’qitish, tushuntirish asosida nazariy. Bilim berish; Tarbiya-nazariy fazilatni, ma’lum hunarni egallash uchun zarur bo’lgan xulq normalarini va amaliy malakalarini o’rgatishdir, deydi olim. Abu Nasr Farobiy yana aytadi: «Ta’lim-degan so’z halqlar va shaharliklar o’rtasida nazariy fazilatni birlashtirish, tarbiya esa shu halqlar o’rtasidagi tug’ma fazilat va amaliy kasb xunar fazilatlarini birlashtirish degan so’zdir». Ta’lim faqat so’z va o’rgatish bilangina bo’ladi. Tarbiya esa, amaliy ish tajriba bilan, ya’ni shu halq, shu millatning amaliy malakalardan iborat bo’lgan ish-harakat, kasb-xunarga berilgan bo’lishi, o’rganishdir", -deydi. Farobiy ta’lim-tarbiyada rag’batlantirish, odatlantirish, majbur etish metodlarini ilgari so’rgan. Har ikkala usul ham pirovardida insonni har tomonlama kamolga yetkazish maqsadini ko’zlaydi. Xulosa qilib aytganda Forobiy pedagogik ta’limotining asosida komil topgan insonni, shakllantirish insonning o’z mohiyati bilan ijtimoiyligi, ya’ni faqat jamiyatda, o’zaro munosabatlar jarayonida komillika erishadi, degan falsafiy qarashi yotadi. Qomusiy olim Abu Rayxon Muhammad ibn Axmad al-Beruniy X asrning ikkinchi yarmi va XI asrning boshlarida, g’oyat murakkab tarixiy davrda yashadi va ijod etdi. Abu Rayxon Beruniy 362 yil 3 zulxijjada (milodiy 973 yil 4 sentyabr) Xorazmning Qiyot shahrida dunyoga keldi. Berun - birun so’zi "tashqari", shahardan tashqarida degan ma’noni anglatadi. Beruniy xali juda yosh olim bo’lishiga qaramay, Qiyot shaxrida 994-995 yillarda astronomik kuzatishlar o’tkazgan. Bu kuzatishlar uchun o’zi astronomik asboblar ixtiro etgan. O’sha davrda Xorazmda va Kaspiy oldi viloyatlarida Qobus ibn --Vushmagir yosh olimga xayrihohlik ko’rsatadi. SHams al Maoli" ("Oli martabalar quyoshi") laqabi bilan mashhur bo’lgan bu podshohga bag’ishlab Beruniy "qadimgi halqlardan qolgan yodgorliklar" asarini yozadi va unga taqdim etadi. Bu asar Beruniy nomini YAqin va O’rta SHarqqa mashhur qildi.1004 yilda Beruniy Ma’mun II ibn Ma’mun tomonidan Xorazmga chaqirib olinadi va uning yaqin maslahatchisi bo’lib qoladi . Ma’mun davrida Urganchda "Ma’mun akademiyasi" nomli ilmiy markaz tashkil etiladi va u yerda musulmon sharqining yirik olimlari faoliyat ko’rsatadi. Beruniy bir necha yil noyob metallar va qimmatbaho toshlar ustida kuzatishlar va tajribalar olib boradi va keyinchalik ana shu tadqiqotlar asosida "Mineralogiya" asasarini yaratadi. Beruniyning yana bir muhim asari munajjimlik san’atidan boshlang’ich tushunchalardir. Bu asarda ham u bir necha fanlar yuzasidan dastlabki tushuncha, ma’lumotlar berishrgan. Ma’lumki, Maxmud G’aznaviy Xindistonga qarshi bosqinchilik yurishlarini olib borgan. Ana yurishlarning birida Beruniy ham G’aznaviyga hamrox bo’lib bordi. U sanskrit (eski xind tilini) bilganligi xind halqi madaniyati, adabiyoti va san’ati bilan yaqindan tanishish imkoniyatiga ega bo’ldi va bu mehnatlari natijasida 1030 yilda o’zining SHarq va G’arbda keng e’tirof qilingan mashhur "Xindiston" asarini yaratadi. Kitobning to’liq nomi "Kitobu fi taxkiki molil Xind ma’kulatin makbo’latin fil Aqli av marzulatin", ya’ni "Xindlarning sig’adigan sig’maydigan ta’limot asarini aniqlash kitobi" bo’lib, o’qishga qulay bo’lishligi uchun qisqacha "Taxkiku mo-mil Xind"-(“Xindistonga oid tadkiqotlar" yoki "Xindiston") deb yuritiladi. Beruniy astranomiyaga oid "Al - qonun al - Mas’udy" ("Mas’ud qonuni”) nomli yirik asarni shox Mas’udga bag’ishlaydi. Beruniy yana "qimmatbaho toshlarni bilib olish bo’yicha ma’lumotlar to’plami" ("Mineralogiya"), "Dorivor o’simliklar haqida kitob” asarlarini ham yozdi. "Mineralogiya" sharqdagina emas, yevropada ham qimmatbaho toshlarni ishlash usullarini va ular bilan savdo qilish qonunlarni o’rganish. yer osti boyliklarini tekshirish haqida ma’lumot bersa, "Saidona" nomi bilan mashhur bo’lgan keyingi asarda SHarqdagi dorivor o’simliklarning tavsifi bayon qilingan. Mutafakir ilgari --surgan ahloqiy hislatlardan yana biri adolatdir. U jamiyatda adolat o’rnatish ,uni yovuzliklardan xalos etish uchun dono, adolatli xukmdor bo’lish kerak deydi. Beruniy insonni kamolotga yetkazuvchi hislatlardan yana biri olijanoblik deb ko’rsatadi. Olijanoblikning mazmuni yaxshilik tashkil etadi. Bunda olim inson sifatida muamola qilishni nazarida tutadi. Eng muhim mutafakir inson kamolotida mehnat va mehnat tarbiyasi haqida muhim fikrlarni bayon etadi. Beruniy inson kamolotida uch narsa muhimligini ta’kidlaydi. Bu hozirgi davr pedagogikasi e’tirof qiluvchi irsiyat, muhim tarbiyadir. Beruniy inson har tomonlama kamolotga yetish uchun u ilmiy bilishi bilan birga mehnatsevar va xunar egasi bo’lish kerak deydi. Zero, uning o’zi ham xaqikiy komil insonga xos hislatlarga ega ekanligini, hayoti va ijodiy faoliyati, yozgan asarlari bilan isbotlab, kelajak avlodlarga katta ma’naviy meros qoldirdi. SHarqda "SHayx ar - Rais" nomi bilan mashhur bo’lgan allomalardan biri o’rta asr buyuk mutafakkiri Abu Ali ibn Sinodir . Ibn Sino ham boshqa zamondosh Qomusiy olimlar qatori matematika, astronomiya, fizika, «kimyo, biologiya, tibbiyot, dorishunoslik, ruhshunoslik ,fiziologiya, falsafa, filologiya, ta’lim-tarbiya sohalarida ijod etgan va dunyoga mashhyp yirik asarlar meros qoldirgan olim. Abu Ali Ibn Sino 980 yilda Buxoro yaqinidagi Afshona qishlog’ida kichik amaldor oilasida dunyoga keladi. Keyinroq uning oilasi Buxoroga ko’chib o’tgach, u boshlang’ich maktabda o’qiy boshlaydi. Undagi tug’ma qobiliyat, o’tkir zehn, kuchli xotira o’zaro birikib ketgan edi. Ibn Sinoning otasi Abdullox xamda uning do’stlari bilimdon kishilar bo’lib, ularning ilmiy munozara o’tadigan oilaviy muhim yosh Ibn Sinoga ham ta’sir etadi. Shu bilan birga uning bolalik va usmirlik yillari o’tgan Buxoro shaxri Somoniylar davrining yirik madaniy markazi hisoblanar edi. Buxoroda ko’plab Madrasa, kasalxona nodir kitoblar saqlanadigan kutubxona bo’lgan. Jahonning turli mamlakatlaridan kelgan olimlarning munozaralarida yosh Ibn Sino ham qatnashib, turli fanlarga bilimlarini chuqurlashtirib borgan. U ustozlaridan hind hisobi, fiqxdan bilim olgan. Keyin esa faylasuf Abu Abdullox Notiliydan falsafa mantik, xandasa va boshqa fanlardan ta’lim oladi. Shundan so’ng Ibn Sino o’zi mustaqil holda barcha fanlar bilan shug’ullana boshlaydi. U Ayniqsa tip ilmini chuqur egallab oladi, bu sohada unga ta’lim berishgan kishi buxorolik Abu Mansur Kamariy bo’ldi. Ibn Sino so’ngra falsafani o’rganishga kirishadi. Ayniqsa, Arestotel falsafasini, uning “Metafizika" asari mohiyatini buyuk mutafakkir Abu Nars Forobiyning yozgan sharxi tufayli to’liq o’zlashtirib oladi. X asr oxiri - XI asr boshlariga kelib, o’lkada siyosiy-ijtimoiy vaziyat murakkablashadi. SHu tufayli Ibn Sino Xorazmga - Urganchga ko’chib o’tadi. Xorazmda u bir qator olimlar bilan hamkorlikda Abu Rayxon Beruniy boshqarayotgan "Ma’mun akademiyasida" ilmiy ish bilan shug’ullana boshlaydi. Xorazmda o’zining yirik asari - "Tib qonunlari" , "Ash-SHifo kitoblari ustida ish olib boradi. Ma’lumki, Ibn Sino ham boshqa mutafakkirlar kabi o’zining ta’lim- tarbiyaga oid qarashlarini ijtimoiy-falsafiy qarashlari bilan bog’liq holda ifodalagan, maxsus risolalarda talkin etgan. SHuningdek, fanlarni tasnif etadi. Bunda u birinchi o’ringa tibbiyot fanlarini qo’yadi. Falsafani esa ikki guruhga , ya’ni nazariy va amaliy guruhlarga bo’ladi. Nazariy guruh kishilarni o’zidan tashqaridagi borlik holati haqidagi bilimlarni egallashga yo’llasa, amaliy qism bizga bu duneda nima qilishimiz kerakligini o’rgatadi deydi. U birinchi o’ringa etika, iqtisod, siyosatni kiritadi. Ikkinchi guruhga fizika, matematika, metafizika, dune qonuniyatlarini o’rganuvchi barcha fanlarni kiritadi. Abu Ali Ibn Sino kamolotga erishishning birinchi mezoni sanalgan ma’rifatni egallashga dav’at etadi. CHunki ilm-fan insonga xizmat qilib, tabiat qonuniyatlarini ochib avlodlarga yetkazishi kerak. Bu maqsadga yetishish uchun inson kiyinchiliklardan qo’rqmasligi zarur, deydi. "Ey birodarlar! “Odamlarning botiri mushkulotdan qo’rqmaydi. Kamolot hosil qilishdan bosh tortgan kishi odamlarning eng qo’rqog’idir". Talabaga bilim berish o’qituvchining mas’uliyatli burchidir. Shunga ko’ra Ibn Sino o’qituvchining qanday bo’lishi kerakligi haqida fikr yuritar ekan, shunday yo’l-yuriklar beradi. Bular quyidagilardan iborat: - bolalar bilan muomalada bosik, jiddiy bo’lish; - berilayotgan bilimning talabalar qanday o’zlashtirib olayotganiga e’tibor berishi. - ta’limda turli metod va shakllardan foydalanish; - talabaning xotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shaxsiy xususiyatlarini bilishi; - fanga qiziqtira olishi; - berilayotgan bilimlarning eng muhimini ajratib bera olishi; - bilimlarni talabalarga tushunarli, uning yoshi, aqliy darajasiga mos ravishda berishi; - Har bir so’zning bolalar hissiyotini uyg’otish darajasida bo’lishiga erishish zarur, deydi olim. Ibn Sinoning tarbiyaviy qarashlarida oila va oilaviy tarbiya masalalariga keng o’rin berilgan. CHunki inson avvalo oilada kamolotga yetadi. Olim oilada ota-onaning vazifasi va burchiga katta e’tibor beradi. Oila munosabatlariga to’xtalar ekan, ayniqsa ota-onalarning oilada mehnat sevarligi bilan farzandlarini ham kasb va xunarga o’rgatishi borasida muhim fikrlar bayon etadi. Insonning xulqi va ruhiga mehnatning ijobiy ta’sirini ta’kidlash bilan bir qatorda turli kasb egalari xunarmand, dexqonlar mehnatini ulug’laydi va qimorboz, sudxo’r kabilarni qoralaydi. U mehnatsiz hayot kechirish insonga ham ruhiy tomondan salbiy ta’sir etishini to’g’ri talqin etadi. Ibn Sinoning ta’lim-tarbiyaviy qarashlarida insonning ham aqliy, ham ahloqiy-estetik hamda jismoniy tomondan rivojlanishi uning kamolga yetishining asosiy mezoni sifatida talqin etiladi. Tarbiya tizimiga jismoniy tarbiyaning kiritilishi esa Ibn Sinoning tarbiya sohasidagi katta xizmatlaridan bo’lib hisoblanadi. Ibn Sino inson kamolotida aqliy, ahloqiy, jisomoniy tarbiyaning o’zaro aloqada amalga oshirishning ilmiy ta’limotini, usullarini yaratib, ta’lim-tarbiya sohasida o’z o’rniga ega bo’ldi. Olimning buyuk xizmatlaridan biri shundaki u insonning mehnati, qobiliyati, aql-zakovatini ulug’laydi, undagi qudratga ishonadi, inson tafakkurining tantana qilishi kerakligini tinmay targ’ib qildi. Ibn Sinoning inson kamolotida ta’lim-tarbiyaning ahamiyatiga oid qarashlarini ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarkibidagina emas, balki mustaqil risolalarida ahloqiy masalalarni chuqur ilmiy-amaliy jihatdan ifodalagan , ilm-fan sohasida tarbiyashunos olim sifatida ham tadkik etish, o’rganish navbatdagi vazifalardan hisoblanadi. Xalqimizning ta’lim - tarbiyaga oid qarashlari ulug` olim, mutafakkir Mahmud Qoshg`ariy (XI asr)ning "Devonu lug`atit turk" asarida keng bayon etilgan. Asar 1076-1077 yillarda yozilgan va yoshlarga nasihatlar tarzida tuzilgan she’riy parchalardan iboratdir. Devondagi qo`shiqlarda tabiat, ov va jang manzaralari, sevgi - muhabbat va ugit - nasihatlar uz ifodasini topgan. She’rlarda ilm olishning qadri, bilimli kishilarni hurmat qilish, mehmondo`stlik, xushxulqlik, mardlik va jasurlikni targ`ib qiluvchi, baxil, ochko`z, do`stga va xalqiga xiyonat kabi salbiy tomonlarni qoralaydigan she’rlar ko`p uchraydi. Pand - nasihatlarda asosiy o`rin ilm olishga undashga, uning foydasini targ`ib etishga qaratilgan. Ko`plab tarbiyaviy xarakterdagi maqollar ham berilgan. Kaykovus 412 xijriy yilda (milod 1021-1022) tug’ilgan. Uning avlodlari g’ilon qabilasidan bo’lib, Tabaristonda (hozirgi Kaspiy dengizining janubidagi xudud) yashaganlar. Ammo biz Kaykovus haqida batafsil ma’lumotlarga ega emasmiz. Kaykovus o’z hayoti davomida ko’rgan-bilganlari asosida o’zining buyuk "Qobusnoma" asasarini yaratdi. Kitobni u o’g’li G’ilonshoxga bag’ishlagan. Bu paytda Kaykovus taxminan oltmish yoshlarda edi. "Qobusnoma" SHarqda, xususan Eronning o’zida ham saqlanib kelayotgan an’anaga ko’ra pand-nasixat tarzida yozilgan bo’lib, mana bir necha asrlardan beri halqlarni, jumladan yoshlarni hayotga, amaliy faoliyatga tayyorlashda, ularni har tomonlama yetuk inson qilib tarbiyalashda muhim qo’llanma bo’lib kelmokda. "Qobusnoma" murakkab yo’lni bosib o’tdi. SHo’ro mafkurasi davrida [asarning. insonni aqliy, ahloqiy tarbiyalashdagi ahamiyati xokim sinf axlokini targ’ib qilish deb baholandi. Kaykovusning Vatan haqidagi, kasb-xunarni ulug’lovchi, bilimlarni egallash haqidagi fikrlari, diniy qarashlari siyosiy nuktai nazaridan koralanadi. Asarning qimmati faqat uning adabiy-badiy, til xususiyati va tarixiy jihatlarida deb ta’kidlanadi."Qobusnoma ” asariga davr va shart-sharoitlar, siyosiy qarashlar ta’sirida qay darajada soya tashlanmasin, bu asar mashhur xind asari "Kalila va Dimna", Nizom ul-Mulkning "Siyosatnoma ” , Nosir Hisravning "Saodatnoma ” , YUsuf Xos Xojibning "Qutadg’u bilig", Maxmud Qoshg’ariyning "Devonu lugatit turk" , "Sa’diyning "Guliston", Axmad YUgnakiyning "Xibatul xaqoyik", Alisher Navoyining "Maxbub ul-kulub", Voiz Koshifiyning "Ahloqiy muxsiniy", Davoniyning "Ahloqi Jaloli" kabi ahloqiy-ta’limiy asarlari bilan bir katorda SHarq pedagogik fikr taraqqiyotida inson kamolotini shakllantirishda muhim o’rinni egallaydi. SHuningdek, mazkur bobda Kaykovus aql haqida ham fikr bildirib inson qobiliyatining bir xil emasligini, inson aqlining tug’ma, azaliy aql (tabiy aql) va kasbiy aql, ya’ni muktasib (o’rganilgan aql kabilariga bo’linishini bayon etadi. Kasbiy aqlni donish derlar, deydi. Kaykovusning o’zi ta’kidlaganidek, butun bir asar ana shu oxirgi bobida ta’rif bergan juvonmardlar tarbiyasiga bag’ishlangan. Kaykovus unda "... barcha fikr va tushunchalarimni sening uchun kitobga yozdim va har bir ilm, ham xunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirk to’rt bobda etdim", deyish bilan har bir yoshning aqliy, ahloqiy, jismoniy tarbiyasiga oid turmush tajribasi bilan bog’lagan holda kamolga yetkazish yo’llar usullarini bayon etgan. Kitobda juvonmardlar egallashi zarur bu, quyidagi yunalishlarda ta’lim-tarbiya berishrish nazarda tutilgan: 1. Kaykovus bilim olish haqida. 2. Xunar va turli kasb egalari haqida. 3. Turmush va xulq-odob qoidalari haqida. 4. Jismoniy yetuklik haqida. Kaykovus "Qobusnoma" asarida jismoniy tarbiyaga ham katta e’tibor zgan. Zero, Kaykovusning "Qobusnoma" asari XI asrda yuzaga kelgan yirik tarbiyaviy asardir. Bunda o’sha davrga xos har bir yosh egallashi zarur bo’lgan aqliy, ahloqiy, jismoniy tarbiya bilan bog’liq faoliyat turlari: otda yurish, merganlik, suvda so’zish, harbiy mashqlar san’ati, ifodali o’qish, hatotlik san’ati, she’r yoza olish, musiqiy bilimga ega bo’lish, shatranj va nard uyinini bilish kabilar ham o’z ifodasini topgan. Kaykovusning katta xizmati shundaki, u yoshlarni hayotga tayyorlashda xar tomonlama kamolga yetkazishning nazariy masalalarini amaliy faoliyatga tatbiqi nuktai nazaridan ifodalashi bilan hamma zamonlarda, xar qanday tuzumda ham o’z qimmatini yuqotmadi va amaliy hayot dasturi sifatida o’z o’rniga ega bo’ldi. Yusuf Xos Xojib Bolasogunda tug’ilgan, o’z asarini yoshi ellikdan o’tganda yozgan. Asarning xijriy 462 (1069 - 1070) yozib tugallanganligi, uni o’n sakkiz oyda, ya’ni 461 yilning birinchi yarmida boshlab , 462 yilning o’rtalarida tugatganligi, agar bu davrda Yusuf Xos Xojib 50 yoshlar atrofida bo’lsa, 410 (1019 milodiy) yillarda tug’ilganligi taxmin etiladi. Yusuf Xos Xojibning "Qutadg’u bilig" asari 6500 baytdan yoki 13000 misradan iborat. Buyuk mutafakkir asarni yozib tugatgach, koraxoniylar xukmdori Tavgachxon (kitobda Tavgoch Ulug Bugra Koraxon (Xoqon), Abo Ali Xasan binni Sulaymon Arslon Koraxon (xokon) nomlari bilan zikr etilgan huzuriga kelib, unga taqdim etadi. Kitob xonga manzur bo’lib, uning muallifiga Xos Xojiblik unvonini beradi. "Qutadg’u bilig" asari katta shuhrat qozonadi. Shuning uchun ham "Qutadg’u bilig" ni chinliklar (Xitoy) "Adab ul - muluk" ("Xukmdorlar odobi"), mochinliklar (Sharqiy Turkiston) "Anis ul-malolik" ("Mamlakattaning tartib usuli"), eronliklar.; "Shoxnomai turkiy", Sharq elida "Ziynat ul-umaro", ("Amirlar ziynati"),; turonliklar "Qutadg’u bilig" ba’zilar esa "Pandnomai muluk" ("Xukmdorlar nasixatnomasi") deb atagani kitob mukaddimasiga kiritiriladi. Mazkur asarning shuxrat topishi bejiz emas edi. Chunki Yusuf; Xos Xojib o’z davrining yetuk mutafakkiri, chuqur bilimli, donishmand kishisi edi. Buni asarning mundarijasi va mazmunidan ham bilsak bo’ladi. U o’z asarida tibbiyot, falakiyot, tarix, tibbiyot, geografiya, riyoziyot, xandasa, falsafa, adabiyot, ta’lim-tarbiya, fikxga oid fikralarni bayon etib, faylasuf va Qomusiy olim sifatida o’zini nomoyon etdi. Chunonchi u barcha ijtimoiy tabaqalar o’rtasidagi muomala, munosabatlarni yoritish Bilan diplomatiyaga oid qoidalar tizimini yaratdi, turli kasb egalarining kasb-koriga oid talablar va jamiyatning ahloqiy tamoyillarini tarannum etish bilan ta’lim-tarbiya sohasida o’ziga xos uslubni yaratdi. "Qutadg’u bilig" - baxt va saodatga eltuvchi bilim, ta’lim Dega ma’noni bildiradi. Demak, asar nomidan ham uning pand-nasixatlar, ta’lim-tarbiyaga oid, Har tomonlama komil insonni tarbiyalaydigan yetuk didaktik asar ekanligi yakqol ko’rinib turibdi. Bizning zamonamizda ham "Qutadg`u bilig" bir qator o`zbek olimlari tomonidan tadqiq va tahlil qilingan 1 . 3-8.chizma 1 Қўзиев И. Юсуф хос Хожибнинг "Қутадғу билиг” асарида таълим ва ахлоқ муаммоиари. “Халқ таълими”, 2007 йил, 3-сон, 111- бетлар Birinchi bo'lib pro- fessor Fitrat tomonidan «Qutadg'u bilig» ni nashrga tayyorlagan va tadqiq-tahlil etgan olimlar Qayum Karimov 1924 Namangan nusxssidan Asarning bola - larbop variant i To`la nashri-15 yil davomida tayyorlangan B.To`xliyev tomonidan yaratilgan Mutalboyev S.M Mallayev N.M Asarni tahlil qilganlarYusuf Xos Hojibning didaktikasi Q.Karimov va Y.Jumaboyevlarning tomonidan har tomonlama tadqiq etilgan. Qutadg’u bilig"ning tadqiqotchilaridan biri B.To’xliyev ta’kidlaganidek, YUsuf Xos Xojib "Komil inson haqida gapirar ekan, kamolotning kator belgilarini ko’rsatib o’tadi. Ularning eng asosiysi aloxida shaxsning o’z manfaatlari, shaxsiy istaklari doirasini yorib chikib, Boshkalar g’ami bilan yashashi, ko’pchilik manfaati uchun fidoyi bo’la bilishdir".Hozirgacha "Qutadg’u bilig" ning Xirot, Koxira, Namangan nusxalari ma’lum bo’lib, Venaga keltirilgan Xirot nusxasini Xerman Vamberi nashr qildi va tarjimasini berdi.1890 yilda V.V.Radlov Vena nusxasining Faksimilesini, 1891 yilda shu Faksimile asosidagi matnini nashr qildiradi.1896 yilda Koxira nusxasi topilgandan so’ng, undan ko’chirma olgach, V.Radlov har ikki nusxani qiyoslab 1910 yilda rus grafikasiga asoslangan to’liq transkripsiyasini nemis tiliga tarjimasi bilan nashr ettirdi. 1913 yilda esa uning uchinchi nusxasi Namanganda topilib, keyinchalik olimlar bu asarni tadqiq etishga kirishdilar. Demak, Yusuf Xos Xojibning "Qutadg’u bilig" asasarini ilmiy jihatdan o’rganishga juda ko’p olimlar hissa qo’shgan. V.V.Radlov, X.Vamberi, S.E.Malovlar uni tarjima etib, nashr qilgan bo’lsalar V.V.Bartolbd, E.Berishrtels, I.V. Stebleva, O.A. Valitovalar Har tomonlama tadqiq etdilar. Asarning mukammal nashrini tayyorlashda hamda uni tadqiq etishda o’zbek olimlarining xizmati, ayniqsa diqqatga sazovor. Birinchi bo’lib professor Fitrat 1924 yilda Namangan nusxasini olib kutubxonaga keltiradi va u xaqda maqola e’lon qiladi. "Qutadg’u bilig"ning mukammal nashri o’zbek olimi K. Karimov tomonidan amalga oshirildi va tadqiq etildi. Uni tahlil etishda S.M.Mo’talliboyev, N.M. Mallayevlarning ham xizmati katta Yusuf Xos Xojib X asrning tashkil topgan Koraxoniylar xukmronligi davrida yashab ijod etdi. Koraxoniylar Sirdaryodan yettisuvgacha, Shimoli Fargona va butun Sharqiy Turkistonda hukmronligini o’rnatgandan so’ng Movarounnaxrning ichki xududlariga ham kirib borib, Qoshg’ardan tortib Kaspiygacha bo’lgan keng maydonda o’z davlatini tarkib toptirgan edi. Uning markazi Qoshg’ar (Urdukent) bo’lib, shimolda Bolasogun (Ko’zurdu), G’arbda Samarkand, markazidagi Uzgand yirik shaharlardan hisoblanardi. Har bir davlatda bo’lganidek Koraxoniylar davlatining ham idora qilish usuli, yurgizadigan siyosati, qonunlari, tarbiya tamoyillari ifodalangan komus nizomnoma zarur edi. Yuqorida eslatganimizdek, Yusuf Xos Xojibning asarida inson kamoloti masalasi markaziy masala bo’lib hisoblanadi. Mazkur asarda insonning jamiyat va hayotda tutgan o’rni, burch va vazifalari haqidagi muammolar o’ziga xos bir tarzda bayon etiladi. Mutafakkir kitobning an’anaviy boshlanmasidan keyinrok insonning xaqikiy baxti bilimda ekanligini bayon etadi. Yana ilm-zakovatning ahamiyati haqida kator boblarda ham fikr yuritishi bilan birga unga alohida boblar ham bag’ishlangan. Lekin olim faqat ilm-ma’rifatning ahamiyatini ko’rsatibgina qolmaydi, u bilim va zakovatning amaliyotdagi o’rnini ham yoritadi.Yusuf Xos Xojibning biz tahlil etgan mazkur asari insonni har tomonlama kamolga yetkazishning barcha masalalari o’zining badiiy ifodasini topgan yirik ta’limiy - ahloqiy dostondir. Olim insonni kamolga yetishi uchun quyidagilarni nazarda tutadi: 1. Aqliy kamolot - bilim va zakovat, o’quvga ega bo’lish. 2. Ahloqiy kamolot. 3. Jismoniy kamolot. Yusuf Xos Xojib insonning, kamolga yetishining yo’l-yuriklari, usullari, chora-tadbirlarini yuksak badiiy mahorat bilan yoritib beradi. uning uchun ham bu asar o’zining ilmiy , ma’rifiy, tarbiyaviy ahamiyatini shu paytgacha saqlab kelmokda. Abulqosim Maxmud ibn Umar Zamaxshariy (1074-1144) Xorazmning Zamaxshar qishlog`ida tug`iladi. U yirik olim, adabiyotshunos, shoir va yozuvchidir. U Urganchda so`ngra Buxoroda o`qiydi. Bog`dod, Makka va ko`plab shaharlarda sayohatda bo`ladi. Uning asarlaridan "Al-Kashshof" (Oshkor qiluvchi), "Chechanlik poydevori", "Xadisdagi notanish so`zlarni o`zlashtiruvchi" (lug`at), "Tog`, manzil va suvlar", "Dori - darmon va tog`lar ismlari kitobi", "Adabiyot muqaddimasi", "Hikmatli so`zlar", "Ugit va nasihatlarning oltin munchoqlari", "Saxiy yoz" kabilardir Zamaxshariyning "Al Kashshof" kitobi hozirda ham arab mamlakatlari diniy dorilfununlarida muhim qo`llanma sifatida ishlatilmoqda. Uning "Atvoq uz - zaxab fi-l mavoi’z va-l-xutab" (Ugit va nasihatlarning olting munchoqlari) asari tarbiyaviy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Unda tarbiyaviy xarakterdagi 100 ta maqola berilgan. Sharq Uyg’onish davrida pedagogic fikrlarning rivojlanishi. Sharq Uyg’onish davrida ta’limiy-axloqiy fikrlar rivoji.IX-XII asrlar Sharq uyg’onish davri. XIV asrning ikkinchi yarmi va XVII asrning birinchi yarmigacha Markaziy Osiyoda pedagogik fikrlar taraqqiyoti. Bu davr tarixi temuriylar hukmronligi davri tarixi bilan uzviy qo`shilib ketadi. Bu davrda ta’lim - tarbiya,madaniyatimiz rivojiga katta hissa qo`shildi va ular hozirda ham o`z ahamiyatini saqlab kelmoqda. XIV asrning 50 yillarida Amir Temur siyosat maydoniga chiqdi. Markazlashgan yirik feodal davlat barpo etdi. Madaniyat, maorif qaytadan yuksala boshladi. Shuning uchun XIV asrning 2-yarmi va XV asr tarixida Sharq uyg`onish davrining 2-bosqichi deb ataladi. Temur Movorounnahrga boshqa o`lkalardan hunarmandlar, olimlar, san’atkor, muxandislarni olib keltirdi. Samarqand va Hirotda madrasalar, kutubxonalar, rasadxonalar qurildi. Tibbiyot, riyoziyot, falakkiyot, geografi, tarix, adabiyot, falsafa, tarbiyashunoslikka oid ajoyib asarlar yaratildi. Temurdan so`ng temuriylar davrida mamlakat Movorounnahr va Xuroson davlatlariga ajralgan holda boshqarildi. Samarqand va Hirot madaniyati, ilm - fan markaziga aylandi.Shoxizinda, Guriamir, Bibixonim masjidi, Registon maydoni, qator bog`lar va boshqalar barpo etildi. Ulug`bek zamoniga kelib esa matematika, astronomiya fanlari rivojlandi. Tibbiyot, tarix, adabiyot va diniy bilimlarga e’tibor berildi. Buxoro, Samaraqnd, Fijduvonda madrasalar qurildi. Bu davrda adabiyot sohasida Atoiy, Sakkokiy, Haydar Xorazmiy, Durbek, Lutfiylarning qimmatli asarlari yaratildi. Samarqandda Qozizoda Rumiy, Mansur Koshiy, Hirotda esa Navoiy, Jomiy, Behzod, tarixchi Xondamir, hattot Sulton Ali Mashhadiy va boshqalar ijodi gulladi. Ali Qushchi astronomiyaga oid "Risolai dar falakkiyot" asarini yozib, unda geometrik bilim asoslari, tibbiyot fanlari va boshqa sohalarga oid boshlang`ich bilimlarni bayon etdi. XV asrda tarix fani rivoj topdi, Hofizu Abru "Zubdan tavorix" (Tarixning qaymog`i) kitobi yozib, unda 1427 yilgacha voqealar bayon etildi. Abdurazzoq Samarqandiy buni davom ettirib, "Ikki saodatli yulduzning chiqish joyi va ikki dengizning qo`shilish joyi" asarida 1471 yilgacha voqealarni bayon etdi. "Ravzatus safo" asrini yozgan Mirxond, "Xabibus siyar" asarini yozgan Xondamir asarlarining bir qismi sulton Husayn hukmronlik qilgan davrga bag`ishlandi. Shu asarlarda qator ilm maskanlari: Shayboniyxon madrasasi, Abdurahim Sadr madrasasi, Mirarab madrasasi, masjidi Kalon va boshqalar qurildi. Xususiy maktablar yuzaga keldi, uyda muallim yollab o`qitish odat tusiga kirdi. Shahar, qishloq, ovullarda ochilgan maktablarda o`qitish 6 yoshdan boshlandi. Bolalar maktabda alifbe urganar, ayrim harflarni chizishni mashq qilar edilar. O`quvchilar maktablarda savod chiqargacha madrasaga kirib diniy va dunyoviy fanlardan bilim olardilar. Soxibqiron Amir Temurning ta’lim tarbiyaga oid fikrlari. Amir Temur Kuragon ibn Amir Tarag`ay (1336-1405). Temur shaxsi masalasi uzoq yillar davomida man qilinganligi natijasida nafaqat Temur tarixi, balki Markaziy Osiyoning XIV-XV asrlardagi tarixi, madaniyati deyarli o`rganilmay qolgan edi. Bu haqda birinchi prezidentimiz I.A.Karimov shunday yozgan edi: "Amir Temur nomi tariximiz sahifalarida qora buyoq bilan o`chirildi, unutishga mahkum etildi. Maqsad xalkimizning(ongidan) yuragidan milliy ong, milliy g`urur tuyg`usini yo`qotish, uni qaramlikka, tobelikka kundirish edi. Lekin o`zbek xalki o`z ajdodlarini, uz bahodirlarini unutmadi, hamisha yuragida, qalb to`rida saqladi". Mustaqilligimizdan so`ng esa o`z milliy qadriyatlarmizni, tariximizni haqqoniy o`rganish imkoniyatiga ega bo`ldik. I.A.Karimov Amir Temur hayoti, faoliyati, koldirgan buyuk merosiga katta e’tibor berdi, "Istiqlol va ma’naviyat" asarida Temurning yoshlikdan mard, dovyurak,mag`rur, o`tkir zehn va aql egasi bo`lganligi, Qur’onga amal qilib yashaganligini ta’kidlab o`tgan edi. Islom Karimov "Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q" asarida ham Amir Temur qoldirgan katta meros haqida yozgan edi: "Amir Temur kim edi? U birinchi navbatda ulug` bunyodkor shaxs edi. Samarqanddagi obidalar, Shaxrisabzdagi yodgorliklarni kim qurdi? Turkistondagi Yassaviy maqbarasini kim tikladi? Kim "Kuch - adolatdadir" degan olamshumul, teran hikmatni o`z faoliyatiga asosiy tamoyil qilib oldi?". Temurning qanchalik buyuk zot bo`lganligini uning nomiga qo`shilgan unvonlardan ham kurish mumkin. Uning ismiga "Kuragon" (xon kuyovi yoki kurkam, toza urug`dan), "Sohibqiron" (yulduz burjlarining baxtli kelishi (qiron)da tug`ilgan farzand) Iskandar, Muhammad payg`ambar, Temur), "Qutbiddin" (zamona peshvosi), "Abulmansur" (zafarmand, g`alaba qozonuvchi) kabi unvonlar qo`shilib ulug`langan. Temur din arboblari, olimlarni, ilmni va ilm ahlini hurmatlovchi shaxs bo`lgan. Temur tuzuklarida shunday yoziladi: "Harbir shaharda masjidlar, madrasalar, honaqalar qurishni buyurdim. Musulmonlarga diniy masalalarda ta’lim berib, shariat aqidalari va islom dini ilmlari: tavsir, hadis, fiqhdan dars bersinlar deb, har bir shaharga olimlar va mudarrislar tayin qildim". Amir Temur odob, axloq,iymon - e’tiqod, tarbiya sohasida o`zi yuksaklikka, mukammallikka erishgan insonlardan bo`lgan. Bunga ishonch hosil qilish uchun sohibqiron haqidagi asarlar, uning o`zi yartagan tuzuklar va ugitlarni kurish kifoya. Tarix fanlar doktori, professor Ashraf A hmad Te murning o ’zi amal qilgan quyidagi sifatlarni yuksak baholaydi : Qur`onga qat`iy rioya qilish Jiddiy va odil bo ’lish , boyni kamba g’aldan ustun qo ’ymaslik Barcha so’zlarida doim haqiqatg o’ylik ka amal qilgan Birovlar mulkiga ega bo ’lishga intilmaslik Nopok ishlardan o ’zini tiyish Insofli bo ’lish va iymonlikka chorlash Ilmli kishilarni e ’zozlash Islomga ta’luqi bo ’lgan ishlarni doim kundalik ,dun yo ishidan ustun qo ’yish Xayri -ehson qilish Birovga noxaq ozor yetkazmaslik , rahm sha fqatli bo ’lish Vadasiga vafo qilish3-9. chizma Turkiston zaminini hunarmandchilik, ilm-fan va madaniyat rivojlangan ilg’or mamlakattaga aylantirildi. Amir Temurning sa’y harakati tufayli obod etilgan shaharlar, qishloqlarni SHaxrisabz, Buxoro, YAssi (Turkiston)shaharlarida qad ko’targan imoratlar «Temur va Temuriylar davlati «Temuriy madaniyati», «Ulug’bek va Samarqand», «Observatoriya maktabi» kabi ulug tushunchalarni dunyoga kelishi va dunyo halqlari tarixiga oltin harflar bilan yozilishi ham Amir Temur nomi bilan bog’liqdir. Muhammad Tarag’ay Ulug’bekning pedagogik qarashlari. Mirzo Ulug`bek (1394-1449). Mirzo Ulug`bek urta Osiyo xalqlari ilm - fani va madaniyatini jahon miqyosiga olib chiqqan, millat pedagogik fikr taraqqiyotiga munosib hissa qo`shgan buyuk siymolardan biridir. I.A.Karimov Ulug`bek zimmasiga tushgan vazifa haqida yozgan edi: "Taqdir bu zotning zimmasiga behad ulkan va mashaqqatli vazifalarni yukladi. Buyuk sarkarda Amir Temur bunyod etgan saltanatning vorisi bo`lishdek mislsiz sinov aynan unga nasib etdi".("Istiqlol va ma’naviyat" T.1994). 1411 yili 17 yoshli Ulug`bek Movorounnahr va Turkistonning hokimi etib belgilanadi. Uning tashabbusi bilan o`lkada ilm - fan, ayniqsa falakkiyot ilmi yuksala bordi. U riyoziyot fanini mukammal egallagan va ungacha hech kim unchalik tez va aniq hisoblay olmagan. U davlatning madaniy markazlaridan Buxoro (1417), Samarqand (1420) keyinchalik Fijduvonda (1433) madrasalar qurdirdi. Bu madrasalarda mashhur olimlar, ilohiyot ilmlaridan tashqari riyoziyot, xandasa, astronomiya, tibbiyot, tarix, geografi, ilmi aruzdan dars berishgan. Madrasalarda mashhur, bilimli kishilar mudarrislik qildi. Yirik olimlardan Qozizoda Rumiy, Fiyosiddin Jamshid ibn Mas’ud, Mansur Koshiy, Muhammad Birjoniy, Ali Qushchi kabilar faoliyat ko`rsatdi. Madrasada Ulug`bekning o`zi ham astronomidan ma’ruzalar o`qigan. Madrasa qurdirganidan 4 yil o`tgach, Obirahmat soyining bo`yida rasadxona qurdiradi. Uning qurilishiga 5 yil ketadi. Kutubxona ochib, mashhur asarlarni yig`adi. Madrasa bilan rasadxona o`rtasida mustahkam aloqa bor edi. Rasadxonada ishlaganlarning bir qismi madrasada mudarrsilik ham qilishgan. Bu esa riyoziyot va yulduz ilmini yuksaklikka ko`tardi. Ulug`bekning "Ziji Ulug`bek" asari juda mashhurdir. Yana riyoziyotga oid "Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola", yulduzlarga bag`ishlangan "Risolai Ulug`bek" va tarixga oid "Tarixi arba’ ulus" asarlari bor. Mirzo Ulug`bek asarlari Ziji Ulug`bek Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola Risolai Ulug`bek Tarixi arba ’ ulus3-10. chizma Ulug’bekning ilmiy merosining eng asosiysi, ma’lum va mashhuri uning «Ziji» bo’lib, bu asar «Ziji Ulug’bek»dir. Cheksiz aql-idroki, azmu qata’iyati, odilona siyosati bilan Mirzo qariyb qirq yil mobaynida Movarounnaxr diyorining donishmand xukmdori bo’lib, halqlarning azaliy orzusi-tinchlik, totuvlik, har tomonlama taraqqiyotni qaror toptirish yo’lida mislsiz shijoat va matonat ko’rsatdi. Ulug’bek, avvalo ilmiy farazlar bilan emas, balki sof amaliy uslubda ijod «Ziji jadidi ko’rgoniy» deb nomlangan Ulug’bek astronomik jadvali asrlarda lotin tiliga tarjima qilinib, yevropa olimlari orasida tarqalgani fikrimizning yakqol isbotidir. Ulug`bek yoshlar ta’lim - tarbiyasiga katta e’tibor beradi. Madrasalarda o`qitish tizimini janlantiradi. O`qish muddati 15-20 yildan 8 yilga tushiradi. O`quvchilar bilan rasadxonada amaliy mashg`ulotlar o`tkazishni joriy etadi. Ulug`bek o`qituvchi - mudarrisga katta talablar qo`yadi. Mudarrsilar avvalombor, uzini tarbiyalamog`i, bilim va malakalarni egallamog`i, uz ustida tinmay ishlashi, darslarni yuqori saviyada o`tishga ahamiyat berishi kerak. U ta’limda darsliklarning o`rnini muhim deb biladi. Shuning uchun darslik mazmuniga katta e’tibor beradi va mualliflar oldiga jiddiy talablar qo`yadi. Darslik hayot haqiqatidan uzoq bo`lmasligi, sodda, tushunarli tilda yozilishi lozim. Ulug`bek ta’limda matematika, falakkiyot, adabiyot, tarix fanlariga katta ahamiyat beradi. U o`z pedagogik qarashlarida bolalarning jismonan sog`lom, harbiy hunar egallagan, jasur, mard bo`lib yetishishlariga alohida e’tibor beradi. U do`stlik va birodarlikni ulug`laydi. Zahiriddin Muhammad Bobur asarlarining ta’limiy-tarbiyaviy ahamiyati. Zahiriddin Muhammad Bobur (1483-1530). O`zbek xalqining ilm va madaniyat xazinasiga o`lmas hissa qo`shgan mutafakkir olim, tarixchi, qonunshunos va lirik shoirdir. Bobur ilm - fan. san’at,madaniyat va ularning sohalari bilan yaqindan tanishgan, uning ijodini asosan lirik she’rlar va adabiy - tarixiy asari - "Boburnoma" bilan ko`zga tashlanadi. "Boburnoma" qomusiy xarakterdagi kitob bulib, unda tarix, geografiya, botanika va boshqa fan sohalariga oid ma’lumotlar berilgan. Bobur yana musulmonchilikqoidalari va qonushunoslikka bag`ishlangan "Mubayyin". arab alfavitini isloxiga oid "Xatti Boburiy", aruz vazni va qofiyaga oid "Mufassal", yana musiqa va harbiy san’at haqida asarlar yozgan. Adib fan va ma’rifatni yuqori darajada qadrlaydi. Ilm, adabiyot, san’at ahllari bilan yaqin aloqada buladi, ularga homiylik qiladi. Ilm va bilimdonlikni ulug`laydi. U kamtarlik, uzini tuta bilish, ezgulik, vafodorlik, boshqalarga yaxshilik qilish sifatlarini ulug`lab, yovuzlik, zulm, qabihlikni qoralaydi. Boburning pedagogik qarashlaridagi bosh masala vatanga cheksiz muhabbatdir. "Boburnoma"da o`zbek, tojik, afg`on, hind va boshqa xalqlarning kasb - kori, urf - odati, madaniyati, dini, adabiti, turmush tarzi haqida keng ma’lumotlar beriladi. Bobur ijodiyoti asosan uning lirik she’rlari va adabiy-tarixiy asari-«Boburnoma» bilan yaqqol ko’zga tashlanadi. Boburning xotiralaridan tashkil topgan va temuriylar davlatining tanazzulga ketish davrini o’zida ifodalagan, qomusiy xarakterdagi «Boburnoma» kitobi ilmiy-tarixiy jihatdan muhim ahamiyatga ega bo’lib, unda tarix, geografiya, botanika va fanning boshqa sohalariga taalluqli qimmatli ma’lumotlar bor. Bundan tashqari, mazkur asar eski o’zbek tilidagi prozaning ilk namunasi va nodir yodgorligi hamdir. Bobur ana shu solnomasida o’zi bo’lgan joylarning, jumladan Xindistonning tabiiy manzaralarini ham maxalliy aholining kiyinishi va urf-odatlarini ham xayvonlari, qushlari hamda ularning qiliqlarini ham tasvirlaydi. O’zi tilga olgan narsalarni teran fikrli, o’tkir ko’zli rassom singari jozibali bayon qiladi. Bobur o’rta asrlardagi Xindiston halqlari tarixini o’zidan besh asr ilgari yashab ijod etgan Abu Rayxon Beruniy kabi maxorat bilan yorita olgan. Filologiya fanlari doktori S.Azimjonova shu masalani tahlil qilib, chiqargan xulosasida aytgandek,xind halqi xayotining turli tomonlariga taallukli materiallarning izchil bayon etilishi, orginalligi va ishonarligi jihatidan Beruniyning ma’lumotlariga faqat «Boburnoma» dagi ma’lumotlarni tenglashtirish mumkin. Iste’dod sohibi bo’lgan Bobur 12 yoshida podsho bo’lganidan boshlab, to umrining oxirigacha o’zi ko’rgan voqealarni, o’zi qatnashgan hodisalarni, ana shu voqea va hodisalarga daxldor bo’lgan yuzlab tarixiy shaxslar hayotini, fan uchun muhim ahamiyatga molik ko’plab dalillarni adabiy shaklda yoritgan. «Boburnoma» va she’rlar devonidan tashqari, musulmonlik qoidalari va qonunshunoslikka bag’ishlangan «Mubayn», arab alfavitini o’rganish to’g’risidagi «Xatti» shuningdek musiqa va harbiy san’at haqidagi asarlarni yaratdi. Bu asarlar o’zbek adabiy tili, adabiyoti va ilm-fanning ravnaqida muhim ahamiyat kasb etadi. Buyuk shoir, adib, tarixchi va olim Boburning ilmiy-adabiy merosi hozir o’zining ma’lum tarixiy-ma’rifiy, ilmiy va estetik qimmatini saqlab kelmoqda. Uning ko’p qirrali merosida pedagogikaga oid biror maxsus kitob yoki risola mavjud bo’lmasa-da, deyarli hamma asarlarida xayotga va vatanga muhabbat hislatlarining yakqol ifodasini, insonning yuksak burchi va kishilarning ma’naviy qiyofasi haqidagi teran fikr-mulohazalarni, fan va dinga munosabat masalalarini, yaxshi xulqli va odobli bo’lishga da’vatni, ilm-fan va ma’rifatni egallashgacha chaqiriqni, ahloqiy va estetik g’oyalarni, jo’shqin va mazmundor hayot kechirishga targ’ib qilishni va xokozalarni ko’rish mumkin. Fan va ma’rifatni juda yuqori qadrlagan bobur adabiyot, san’at va ilm ahli bilan doimo yaqin aloqada, ijodiy munosabatda bo’ldi, ularga xomiylik qildi, ilmiy-adabiy suhbatlar, mushoiralar uyushtirdi. U o’z davrida ilmga intilgan odamlarni juda kamligidan tashvishlanib, astoydil qiziqish, intilish hamda mashaqqatli mehnat bilangina ilm olish mumkinligini va shunday qilish zarurligini ta’kidlaydi. SHuning uchun ham u ilm fanning ahamiyatini chuqur his qilib, o’zi juda qadrlagan ilm-fan kishilarini eng avvalo, ularning yurish-turishiga, ko’pchilik manfaati uchun qilgan xizmatlariga qarab baholaydi. O’z ijodida ezgulikni, inoqlikni, vafodorlikni ardoqlagan shoir o’zida avvalgi kasbdoshlariga ergashib yovuzlikni, zulmni, qabixlikni qoralaydi. Bulardan tashqari, Bobur do’stlikni, hayetni, uning har bir fursatini qadrlashga, qayg’u-xasrat bilan emas, balki oqilona, xushchaqchaqlik bilan yashashga chorlovchi, yoshlarga ibrat bo’ladigan talaygina baytlar bitgan. Boburning fikricha, yoshlar shaxsini hayotning o’zi shakllantiradi, lekin Bunda mehnat va mehnatda toblanish muhim rol o’ynaydi. Mehnat qilgan va mashaqqat chekkan kishilardagina chinakam insoniy fazilatlar tarkib topadi. Abdurahmon Jomiyning ma’rifiy-tarbiyaviy qarashlari. “Tuhfat-ul- ahror” asari. Abdurahmon Jomiy (1414-1492) Jom shahrida tug`iladi, yoshligida ularning oilasi Hirotga ko`chib o`tadi. Maktab, keiyn Nizomiya madrasasida o`qiydi. Keyin Samarqandda uz ilmini oshiradi. U ko`p sohalar bo`yicha chuqur bilim oladi. Jomiy 1469 yili Hirotda Navoiy bilan uchrashadi, do`stlashadi. 1472 yili Xajga boradi mashhur olimu mutafakkirlar bilan muloqotda buladi. 2 yillik safardan so`ng Hirotga qaytadi. Jomiy 3 ta lirik devoni, 7 ta dostondan iborat "Xaft avrang", ta’lim - tarbiyaga oid "Bahoriston" asarlari bilan jahon madaniyatiga katta hissa qo`shgan. Ta’limiy axloqiy qarashlari "Bahoriston" va "Xaft avrang"ga kirgan "Tuxfat ul - axror", "Silsiltul zaxob" (Oltin tizmalar) asarlarida ifodalangan. Jomiy inson kamolotining birinchi mezonini bilimlilika deb biladi. Kasb - hunarli bo`lishni ham kamolot mezoni deb biladi. U tarbiyaning roliga ham katta baho beradi. U insonda yaxshilik, saxiylik, shirinso`zlik, kamtarlik, sabr - qanoat, rostlik, mehnatsevarlikni tarbiyalashga alohida e’tibor beradi. Adib inson xirs va ta’madan uzoq bo`lishini istaydi. "It va gado" hikoyatida bu aks etadi. (It berganingga qanoat qiladi, gado esa qancha narsasi bo`lsa ham yana talab qilaveradi). Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror”, “Mahbub ul-qulub” asarlari va ularda ilgari surilgan ma’naviy-axloqiy g’oyalar. Allomaning maktab va madrasalar rivojiga qo’shgan hissasi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy (1441 - 1501) fan va san’atning turli sohalari: adabiyot, tarix, til bilimlari, musiqa, hattotlik,tasviriy san’at, me’morchilik rivojlantirish bilan birga ta’lim - tarbiya takomillashishiga katta e’tibor beradi. U o`zining "Xamsa", "Maxbubul qulub" kabi ta’limiy - axloqiy asarlarida, shuningdek "Munojat", "Vaqfiya", "Majolisun nafois", "Muxokamat ul- lug`atayn" asarlarida, Jomiydan tarjima "Qirq hadis" kabilarda tarbiyaga oida qarashlarini ifoda etadi. Buyuk mutafakkir olim Alisher Navoiy fan va san’atning turli sohalarini rivojlantirish bilan birgalikda ta’lim-tarbiyani ham takomillashtirishga e’tibor bergan. Uning hamma asarlarida tarbiyaga oid qarashlar o’z ifodasini topgan. Alisher Navoiy o’zining badiiy asarlarida komil inson obrazlarini yaratib, ta’lim- tarbiya to’g’risidagi fikrlarini ifodalagan bo’lsa, ta’limiy-ahloqiy asarlarida esa komil insonning mazmuni, yo’llari, usullarini bayon etadi. U inson kamolotida ilm -fanning o’rni aql-idrokning ahamiyati, aqliy tarbiyaning mohiyatini yoritib beradi. Alisher Navoiy ilmni inson kamoloti uchun eng zarur fazilatlardan deb biladi. U insonni, xalqni nodonlikdan, jaholatdan qutqaruvchi omil deb ta’riflaydi. Shunga ko’ra o’z asarlarida kishilarni ilm-ma’rifatli bo’lishga undaydi. Ilm olish har bir kishining insoniy burchi deb hisoblaydi. CHunki egallashdan maqsad ham xalqning, o’z mamlakatining baxt saodatli, farovon hayot kechirishi uchun xizmat qilishdan iboratdir deb ta’kidlaydi. U bilim olishda barcha fanlarni o’rganishni targ’ib etadi. Bunda u (fozillarni yig’ib, ular orqali ilm-fanni taraqqiy ettirishga e’tibor beradi. Alisher Navoiy «Ixlosiya» deb nomlangan madrasa va uning qoshida maktablar ochadi. Madrasa va maktabda ta’lim olayotgan har bir talabadan ilmda katta intizom va talabga rioya qilishni talab etadi. Alisher Navoiy o’zi barpo etgan «Ixlosiya» madrasasida o’z zamonasiga yetuk muddarislarini yig’di va ilm izlagan talabalar ana shu madrasalarda peshvolaridan tahsil oldilar. Uning pedagogik qarashlari insonparvarlik g`oyasi bilan sug`orilgandir. U xalq baxtini orzu qiladi, xalq manfaatini uz manfaatidan ustun qo`yadi: Yuz jafo qilsa menga bir qatla faryod aylamam, Elga qilsa bir jafo yuz qatla faryod aylaram. yoki Odami ersang demagil odami Onikim yo`q xalq g`amidin g`ami. Alisher Navoiy inson kamolotida ilmning o`rnini muhim deb biladi. U ilmni insonni, xalqni nodonlik, jaholatdan qutqaruvchi omil sifatida ta’riflaydi. Ilm olishni insoniy burch deb biladi. U bilimda barcha fanlarni urganishni targ`ib etadi. Navoiy ilm - fanni yuksaltirish uchun Ixlosiya madrasasini tashkil etadi, uning yonidan maktab ochib, o`z vaqfidan mablag` ajratadi. Madrasada qattiq intizomga amal qilingan. Adib ustoz - murabbiylarga ham katta talablar qo`yadi, ularni avvalo o`zlari bilimli va tarbiyali bo`lishlari lozim deydi. Shu bilan birga ustozlarning mehnatini juda qadrlaydi: Haq yo`linda kim senga bir harf o`qitmish ranj ila, Aylamak bo`lmas ado oning haqin yuzganj ila. Shoirning "Xamsa"siga kirgan "Hayratul abror" dostoni va "Maxbubul qulub" asarlari axloqiy - didaktik asarlardan hisoblanadi. "Hayratul abror"dagi masalalarni 3 turkumga ajratish mumkin: 1. Falsafiy masalalar. 2. Ijtimoiy - siyosiy masalalar. 3. Axloqiy - ta’limiy masalalar. Asarning 5- maqoloti insoniy fazilatlardan biri - saxiylikka bag`ishlanadi. 6 - bob tarbiyaga bag`ishlanadi. Bolaga dastlab yaxshi ot quyish, so`ngra yaxshi muallimga berish, yaxshi tarbiya berishni maslahat beradi. Bolalarni esa ota - onani hurmat etishga chaqiradi: Boshni fido ayla ato qoishiga, Jismni qil sadaqa ano boshiga. Ikki jahoningga tilarsen fazo, Hosil et ushbu ikkisidan rizo. Tun-kuningga aylagali nur fosh, Birisin oy ayla, birisin quyosh. Alisher Navoiy o`z pedagogik qarashlarida bolaga yoshlikdan ta’lim va tarbiya berish, o`g`il - qizlarni 6 yoshdan muallimga berish lozimligini aytadi. Turli fanlar va hunar egallashni maslahat beradi. U o’zining «Hamsa», «Maxbub ul-qulub», « Munojot», «Vakfiya» va asarlarida ta’lim tarbiya masalalariga e’tibor berar ekan, tarbiya jarayonlarini, vositalarini, talablarni ko’rsatadi. U ta’limda ilmiylikka asoslanganlik, tarixiylik, kabi talablarni asos qilib oladi. O’z davrdagi musulmon maktablarini yutuq va kamchiliklarini tahlil etadi. U o’qituvchi gapirar ekan, muallim o’z shogirdlarini ham, o’zi ta’lim berayotgan fanni sevgan bo’lishi zarur deydi. O’ziga ham, o’qituvchiga ham talabchan bo’lishni Navoiy o’qituvchini jamiyatda obro’li va hurmatga loyiq inson bilib, shogirdlar muallimni vatandek juda hurmat qilishlarini, e’zozlashlarini uqtiradi. Navoiyning haqiqiy insoni-pok, mehnatsevar, sof vijdonli, insofli, to’g’ri, sahovatli, odobli, kamtar, hayoli, muruvvatli shaxs. Bu hislatlarni odamlarda tarkib toptirish uchun ularda ana shu oliyjanob hislatlarni tarbiyalash kerak deydi va ahloqiy fazilatlarga ta’rif beradi, ularning oqibatlarini tushuntiradi. Jaloliddin Davoniyning axloqiy qarashlari. “Axloqi Jaloliy” asari. Jaloliddin Davoniy (1427-1502) Eronning Davon qishlog`ida tug`iladi. Boshlang`ich ma’lumot olgach, Sherz madrasasida o`qiydi, shu yerda qozilik qiladi. Mudarrislik ham qiladi. U falsafa, pedagogika, riyoziyot, fikx bo`yicha asarlar yozadi. "Risolayi isboti vojib" (Zaruratning isboti haqida), "Risola-tul-Xuruf" (Harflar haqida risola), "Risoladur ilmul nafs" (Ruhshunoslik haqida), "Axloqi Jaloliy" asarlarini yozgan. "Axloqi Jaloliy" mashhur bo`lib, madrasalarda o`qitilgan. U 1839 yilda V.Tompson tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan. Asarda ijtimoiy - siyosiy masalalar, axloq - odob qoidalari uz aksini topgan. U tarbiyada maktab va oila rolini kursatadi. U qo`pol, badjahl muallimlarni tanqid qiladi, u aklli, yaxshi hislatli bo`lish lozim, deydi. Ota bolani jismoniy tarbiyalasa, muallim uni ma’naviy tarbiyalaydi. Oila va maktab tarbiyasini taqqoslaydi, bunda muallimning roli,o`rni yuqoriligini ko`rsatadi. U kasb - hunar egallashni insoniy fazilat deb biladi.Jaloliddin Davoniy kasb - hunar egalarini 4 toifaga bo`ladi : Qalam ahllari : olim , noib , munajjim , qozi , muxandislar Harbiylar Savdogar , hunarmandlar Dehqonlar 3-11. chizma Devoniy insoniy fazilatlarni 4 ga bo`ladi: donolik, adolat, shijoat, iffat. U bularning har biri ichiga ham yana qator fazilatlar kiritadi. U yana sevgini 5 xilga buladi: 1.Ilohiy sevgi. 2. Ota - onaga muhabbat. 3. Muallimning o`ztalabasiga muhabbati. 4. Podshoning fuqarosiga muhabbati. 5. Ilm - ma’rifatga muhabbat. U sevgini ham kamolot belgisi sifatida qaraydi. Devoniy insondagi yomon xislatlar haqida gapirish bilan birga ularni bartaraf etishga ham maslahatlar beradi. Devoniyning ta’lim - tarbiyaga oid qarashlari hozirgi kunimiz uchun ham g`oyat qimmatli va foydalidir. Husayn Voiz Koshifiyning axloqiy qarashlari. Allomaning “Futuvvatnomai Sultoniy yoxud javonmardlik tariqati” asarning axloqiy tarbiyada tutgan o’rni. XV asrning yirik olimlaridan biri Xusayn Voiz Koshifiy bo’lib, u ahlok, nujum mantiq, adabiyotshunoslik, riyoziyot, hisob, islom tarixi, ilohiyot, tarix, - musiqashunoslikda tasviriy san’at, tabobat ilmiga oid 200dan ortiq asar qoldirib SHarq ma’naviy madaniyatini rivojlantirishda muayyan o’rinni egallaydi. Xusayn Voiz Koshifiy tug’ilgan yili noma’lum bo’lib, taxminan 1440 yillarda Xuroson viloyatining Sabzavor shaxrining Bayxaqi qishlog’ida dunega kelgan deyiladi. U keyinchalik Jomiyning tavsiyasi bilan Xirotga keladi va shu yerda yashaydi. Xirotda u Navoiy bilan ham uchrashadi va u bilan do’stona munosabatda bo’ladi. Koshifiy Xurosonda Xusayn Boyqaroning voizi, ta’birchisi maslahatchisi sifatida shuhrat qozondi. U Qur’on va Xadis masalalarini sharhlab xalq orasida hurmat-e’tibor qozondi. Xusayn Voiz Koshifiyning «Ahloqi Muxsiniy», «Ahloqi Karim», «Anvari Suxayliy», «Javoxirnoma», «Risola dar ilmi e’dod», va boshqa asarlari bizgacha : yetib kelgan. Uning mashhur asari «Ahloqi Muxsiniy» uzoq vaqt yillar madrasalarda darslik sifatida o’qitilgan, mazkur asar 40 bobdan iborat bo’lib, asosan ahloqiy tarbiyaga bag’ishlangan. R.Maxmudov Koshifiyning ahloqiy g’oyalariga insonni kamolga yetkazish maqsadida unda tarkib toptirish uchun zarur bo’lgan hislatlarni turkumlashtiradi. Komil inson (etuk ahloqli inson) haqidagi fikrlarni an’anaga ko’ra buyuk donishmandlar-xaqimlar, sarkardalar, shoxlar tilida bayon etadi va ularni adolatli, dono, oqil va kamtar inson sifatida ta’riflab, o’zining komil inson haqidagi konsepsiyasini ilgari suradi. Koshifiy faqat podsholarnigina emas, balki har bir oddiy insonda ham eng olijanob hislatlar tarkib topishini istaydi. U o’zining ijtimoiy-ahloqiy idealini yuzaga chiqarishda asosiy vosita deb ilm-ma’rifat va ahloqiy tarbiyani tushunadi. Koshifiy odobli insonni ahloqli deb tushunadi. Inson odobli, saxovatli, to’g’ri, xalol, pok bo’lgandagina haqiqiy inson bo’lishi mumkin deydi. Voiz Koshifiy insonparvarlik va halollikni eng yuksak insoniy fazilatlarlardan deb biladi. Koshifiy insonning eng yuksak xulq-atvor egasi bo’lishi uchun unga qoidaga amal qilishi zarurligini ilgari suradi. Koshifiy asarlarida inson aqliga, aqliy tarbiyaga katta e’tibor beriladi. Koshifiyning ahloqiy qarashlari Kur’on va Xadislardagi qoidalari bilan bog’liqdir. U ilgari surgan ahloqiy tushunchalar: yaxshilik yomonlik, adolat, burch, vijdon, or -nomus, baxt saodat kabilarni ta’riflab, har birini insonda shakllantirish yo’llari va usullarini ham bayon etadi, ular tarkibiy qismlarigacha ajratib, ijtimoiy talab darajasida tushuntiradi, hamda asosiy mezonlarini ham ko’rsatib beradi. U ahloqiylikning asosiy mezonlai, insoniylik, adolatlilik, sof insoniy munosabatlarni biladi. Koshifiyning «Futuvvatnomai Sultoniy» asari ham boshqa ta’limiy-ahloqiy asarlar qatorida ana shu javonmardlik ilmining qoida-nizomlarini ifoda etgan. Javonmardlikning ruknlari o’n ikkita bo’lgan: oltitasi zoxiriy, oltitasi botiniy. Yuqoridagi pandnomalarning inson kamolotida o’z o’rni bor. Sharqshunos olim Bertels ham «Qobusnoma»ni , o’ta amaliyotga oid asar sifatida ta’riflagan. Bu fikr Xusayn Voiz Koshifiyning «Futuvvatnomai Sultoniy» asariga ham tegishlidir.Uning mundarijasi va mazmunida ham ko’rinib turibdiki, mazkur asar yoshlarni har tomonlama yetuk inson sifatida kamolga yetkazishda haqiqatdan amaliy ahamiyatga ega. Koshifiy fanlar tasnifida ham kasb-xunar, ilmga katta e’tibor beradi. U ilm boylik orttirish uchun emas, balki hayot kechirish uchun zarurdir, deb tushuntiradi. Chunki ilm-doimiydir mol dunyo esa o’tkinchidir, haqikiy, dono, bilimli kishilar o’tkinchi narsalarga e’tibor bermaydilar deydi. X I X asrning ikkinchi yarmida Turkiston o’lkasida tarbiya, maktab va pedagogik fikrlar. Mustaqillik yillarida pedagogik fikrlar rivoji. XIX asrning boshlariga kelib Turkistonda islom dini keng tarqalib, mustahkam o’rnashib o’z mavqyeiga ega edi. Bu davrga kelib diniy e’tiqod asosiy tarbiya kuchi sifatida maydonga chiqdi. Islom dini murakkab ta’limot bo’lganligidan u turlicha talqin qilina boshladi. Islom dinida turli xil oqimlar vujudga kela boshladi. Bu holat islom dinini sofligi uchun kurashuvchi ilg’or kishilarni qoniqtirmas edi. Shuning uchun ham Buxorodagi ma’rifatparvarlar, musurmon ruhoniylar va ziyolilar orasida madrasa va maktablar tizimiga hamda islom diniga kirib qolgan bid’atlarni isloh qilish fikri paydo bo’la boshladi. Shunday islohot tarafdorlarini jadidlar, ya’ni yangilik tarafdorlari deb atay boshladilar. «Jadid» - so’zi arabcha so’z bo’lib, «yangi», jadidizm esa yangilik tarafdorlari degan ma’noni anglatadi. XIX asr boshlarida qancha ma’rifatparvarlar, mudarislar Buxoro shahridagi 200 ga yaqin madrasani isloh qilish g’oyasi bilan chiqdilar. Bu harakat boshida madrasa mudarisi Abu Nasr al-Kursaviy turgan. Ammo kadimistlar oqimi ularni kofirlikda ayblaydilar va Buxoro amiri Kursaviyni o’lim jazosiga hukm etadi. Abu Nasr al-Kursaviy zindondan qochishga muvofiq bo’ladi va Qozonda o’z faoliyatini davom ettiradi. XIX asrning 50-60 yillarida diniy islohotchilik harakati yanada kengaydi. Jadidchilik harakati boshida buxorolik mudaris va tarixsi olim Marjoniy, g’ijduvonlik domla Fozil, Mo’minjon Vobkandiy, Mulla Xudoyberdi Boysuniy va boshqa mudarislar turar edilar. Islohotchilar bu davrda Marjoniy rahnamoligida quyidagi masalalarni oldinga surdilar: 1. Qur’ondagi har qanday diniy masala yuzasidan kishilar bilgan holda o’zlari erkin fikr yuritsinlar. 2. Birovning birovga ko’r-ko’rona ergashishi qat’iy mann qilinsin; 3. Madrasalarda o’qitiladigan hoshiya va shrq kabi mazmunga ega bo’lgan va madrasa o’quvchilari uchun foydasiz bo’lgan hamda ularning vaqtini bekorga oluvchi darslar dars jadvallaridan olib tashlansin; 4. Madrasalarda Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, ularning tarjimalari va islom tarixi kabi darslar o’tilsin; 5. Arifmetika, tarix, jug’rofiya, tabobat, handasa, mantiq va boshqa dunyoviy fanlarni o’qitishga qarshilik ko’rsatilmasin. 6. Har bir ishda musulmonchilikning Muhammad Alayhissalom davridagi qadimiy islom madaniyatiga qaytarish ko’zda tutilmasin. XIX asrning 80-90 yillaridagi jadidchilik harakatining keng yoyilishida Munavvar Qori, Mahmudxo’ja Behbudiy, Said Ahmad Siddiqiy, Abdulla Avloniy, Abdurauf Fitrat, Muhammadsharif So’fizoda va boshqalar jonbozlik ko’rsatgan. Jadidlar 1906 yilda «Taraqqiy» deb nomlangan gazeta nashr ettirib, o’z g’oyalarini tarqata boshladilar, oradan ko’p o’tmay, «Xurshid», «Shuxrat» singari yangi gazetalar dunyo yuzini ko’rdi. Bu gazetalarda jadidchilik harakatining asosiy g’oyalari talqin qilinar va muhokamaga tashlanar edi. Bu davrda jadidlarning harakat dasturi tuzilib, u quyidagi masalalarni hal qilishga qaratilgan edi: 1. Diniy tasavvuf va fanatizmga qarshi kurash (ko’r-ko’rona e’tiqod); 2. Diniy aqidalarga asoslangan O’rta asr maktablari o’rniga Ovro’pa qabilidagi dunyoviy ilmlarni ona tilida o’qitishga moslangan yangi usuldagi maktablarni tashkil etish, feodal davri maorif tizimini isloh qilish; 3. Jadidchilik g’oyalarini keng xalq ommasiga yetkazish niyatida yangi o’zbek adabiy tilini ishlash chiqish, matbuot xurligi uchun kurashish, xalq ommasiga tushunarli adabiyot va teartni yaratish; 4. Xotin-qizlarni paranjidan chiqarish va jadid maktablariga qatnashishlarini ta’minlash yo’li bilan ular taqdirini o’zgartirish va oilada islohot o’tkazish; 5. Mahalliy boylar va savdogarlar ahlining siyosiy va iqtisodiy jihatdan rus burjuaziyasi bilan bir huquqda bo’lishi, mahalliy amaldorlarning chor hukmdorlari tomonidan siquvga olishiga qarshi kurashish, shu yo’l bilan mustamlakachilik siyosatini isloh qilish. Asosiy talablari ana shundan iborat bo’lgan jadidlar uchun ilm va ma’rifat yagona qurol bo’lib, ular shu qurol yordami bilan o’lkada ijtimoiy iqtisodiy va madaniy taraqqiyot uchun kurashmoqchi bo’ldilar. Markaziy Osiyo jadidchilik haqida gap ketganda buni Behbudiy, Munavvar qori, Fitrat kabi ma’rifatparvarlarning ijodi va faoliyatini alohida o’rganish maqsadga muvofiq. Maxmudxo’ja Behbudiy Turkistonda jadidlar harakati asoschilaridan biri, jahonga mashhur bo’lgan o’zbek jo’g’rofiyashunosi, atoqli jamoat arbobi, buyuk ilsshunos, ulug’ pedagog va axloqshunos, yuksak didli jurnalist, Mahmudxo’ja Behbudiy 1874 yil 10 martda Samarqandning Baxshitepa qishlog’ida ruxoniy oilasida tavallud topdi. Uning otasi imomlardan bo’lib, ilm-ma’rifatga ixlosmand edi. Behbudxo’ja asl-nasabiga ko’ra xo’ja Axmad Yassaviylar avlodiga borib taqaladi. Maxmudxo’ja Behbudiy «Muntaxbai jug’rofiyai umumiy» (Qisqacha umumiy jo’g’rofiya), «Kitobatul-atfol» (Bolalar maktabi), «Muxtarasi tarixi islom» (Islomning qisqacha tarixi), «Madxali jo’g’rofi umroniy» (Axolii jo’g’rofiyasiga kirish), «Muxtasari jo’g’rofiyai rusiy» (Rossiyaning qisqacha jug’rofiyasi), «Amaliyoti islom» va hokazo kitoblarni yozdi va ulardan darslik sifatida foydalandi. «Usuli jadid» maktablarida hamma o’qish huquqiga ega bo’lgan. Bu yangi usul maktablari chor hukumati tomonidan va mahalliy ruxoniylar, eski maktablarning domlalar tomonidan ta’qib qilib kelinar edi. Bunday to’siqlar va qarama-qarshiliklarga qaramasdan Behbudiy va uning safdoshlari «Usuli jadid» maktablarida Turkiston farzandlarini o’qitish ishlarini jadal sur’atlar bilan olib bordilar. Behbudiy barcha maqsadlarini faqat ma’rifat orqali amalga oshirishni ko’zda tutadi. U ta’lim-tarbiya xususidagi o’z g’oyalarini amalga oshirishda bosh yo’l sifatida yangi maktablar ochish, unda diniy ilmlar bilan birga, aniq fanlarni ham o’qitishga, mahalliy aholini ilm-ma’rifatli bo’lishga da’vat etadi. Behbudiyning «usuli jadid» maktabidagi o’qitish ishlari quyidagi tartibda olib borilar edi: «Maktab ikki bosqichdan iborat bo’lib, birinchi bosqich – ibtidoiy qism, deb nomlangan. Buning taxsil muddati to’rt yil. Birinchi yilda: forscha va arabcha yozuv hamda o’qishni o’rganilgan. Ikkinchi yilda: hafti yak, imon va e’tiqoddan dars, fors, turkiy va arab tilida she’rlar, qasidalar o’qitilgan. Uchinchi yilda: Qur’oni karim, islom ibodati, fors va turkiy til puxta o’rgatilgan. Hisobdan turli taqsimot va ish yuritish kabi zaruriy jihatlar o’qitilgan. To’rtinchi yilda esa Kalomu sharif, mufassal tajvid, forsiy va turkiy nazm va nasm, axloq darsi, turkiy va forsiy til, tarix, jug’rofiya o’qitilgan. Bu to’rt sinfni tamomlagan bolalarning muallimning o’zi taqsimlagan. Xohlasa ikkinchi bosqichgan qoldirar, ularning o’zlashtirishlariga qarab, madrasaga yuborar, bolaning o’zi xohlasa, Yevropa maktablariga yuborar yoki tirikchilik uchun ishlashga yo’llanma berardi». Maktabning ikkinchi bosqichi – rushadiya bo’lib, bunga to’rt sinf kiritilgan. Unga ibtidoiy qismni tamomlaganlar o’tkazilgan. Behbudiy maktabida har yilning oxirida tantanali imtihonlar o’tkazilib turilar edi. Imtihonlarga albatta ota-onalar va boshqa mehmonlar ham taklif qilinardi. Sakkiz sinf, ya’ni ikki bosqichni tamomlagan shogird arabcha, forscha va turkchada bemalol so’zlab, yozardi. Ruschani ham o’qib, bemalol gaplasha olar edi. Behbudiy butun ongli faoliyati davomida faqat xalq manfaatlarini himoya qildi, xalqni baxtiyor etish, farzandlarini esa savodxon qilish uchun kurashdi. Adabiyotshunos Sherali Turdiyevning yozishicha, Behbudiy Buxoro amirining daxshatli zindonida o’z qotilini kutib yotgan og’ir damlarda ham Turkiston va Buxoroda maorif nurlarini yoyish, xalqni jaholatdan qutqarish, ularga haqiqat, adolat, ozodlik yo’lini ko’rsatishga, bu yo’lda qurbon bo’lganlarni unutmaslikka undovchi vasiyat xatini zindondan ozodlikdagi do’stlariga chiqarishga muvofiq bo’ldi. Bu vasiyatda quyidagi satrlarni o’qish mumkin: «Sizlarga vasiyat qilaman: Maorif yo’lida ishlayturgan muallimlarning boshini silangizlar! Maorifga yordam etingiz! O’rtadan nifoqni ko’taringiz! Turkiston bolalarini ilmsiz qo’ymangizlar! Har ish qilsangiz jamiyat ila qilingiz! Hammaga ozodlik yo’lini ko’rsatingizlar! Bizdek maorif qurbonlarini yo’qlangizlar! Ozodlikni tezlik ila yuzaga chiqaringizlar! Maorifni Buxoro tuprog’ida joriy qilingizlar!» - deydi. Mahmudxo’ja Behbudiy o’zbek xalqining milliy mustaqilligi yo’lida ulkan iste’dodini, bilimini, butun kuch g’ayratini, aziz umrini fido qildi. Munavvar Qori Abdurashidxon Adburashidxon Sotiboldixon Olim o’g’li Munavvar Qori 1878 yilda Toshkent shahrining markaziy dahasi – Shayx Xolvand Taxurning Darxon mahallasida mudarris Abdurashidxon va Xosiyat Otin oilasida dunyoga keldi. U 7 yoshida otasidan ajraydi. Dastlabki ta’limni onasi Xosiyat Otindan oladi, xat- savodi chiqqach o’sha davrdagi yirik maktablardan biri – Usmon domlada o’qiydi, so’ng Toshkentdagi Yunusxon madrasasida tahsil ko’radi. U 1901 yili jadid maktabini ochib, bolalarni o’qitadi. Bu maktabda beshi yillik bilimni uch yilda berishga muyassar bo’ladi. Munavvar Qori ochgan yangi usul «namuna» maktabida bir necha yuz bola o’qigan. Bu maktabda tayyorgarlik ancha jiddiy bo’lgan iste’dodli yoshlar o’qituvchilik qilgan. Munavvar Qorining o’zi esa jadid maktablari uchun yangi tovush «usuli savtiya» usulida darsliklar – «Adibi avval alifbosi» (birinchi adib 1907), «Adibi soniy» (ikkinchi adib 1907), «Yer yuzi» (Jug’rofiya), «Havoijon diniya» (1907) kitoblarini yozib chop ettirgan. Bular o’lkadagi jadid maktablari uchun asosiy darsliklar sifatida bir necha bor qayta nashr etildi. Munavvar Qori o’z fikrdoshlari Ubaydulla Xo’jayev, Abdulla Avloniy, Toshpulatbek Norbutabekov, Karim Norbekov va boshqalar bilan hamkorlikda 1909 yilda Toshkentlik bilr boyning raisligida «Jamiyati hayriya»ni tashkil etadi. Munavvar Qori va safdoshlari bu jamiyat orqali qashshoq va kasalmand kishilar o’qiuvchilarga yordam ko’rsatadilar, Rusiya va Turkistondagi oliy o’quv yurtlariga talabalar yuborish bilan shug’ullanadilar. U millat bolalarini savodxon qilishdek bunday savob ishga faqat «To’ron» jamiyati a’zolarining jalb etibgina qolmasdan, balki mahalliy boylarning ham boshini qovushtirib, ularning e’tiborini bu hayrli ishga tortadi. Munavvar Qori nomi faqatgina Turkistonda mashhur bo’lmay, balki Markaziy Osiyo, Rossiya musulmonlari uchun ham tabarruk edi. O’zbek xalqini ma’rifatli qilishga intilgan Munavvar Qori 1918 yil may oyida Toshkent shahrida «Turk o’chog’i» ilmiy – madaniy jamiyatini tuzadi. 1918 yil 9 aprelda Munavvar Qori uyida to’plangan jadidlar Turkiston xalq dorilfununining musulmon bo’limini tashkil etish maqsadida 9 kishidan iborat tashkilot komissiyasini tuzadi. Komissiyaga Munavvar Qori Rais qilib tayinlangan. Komissiya 22 kun ichida musulmon bo’limi dasturlarini tuzadilar. Dorilfununning musulmon va o’ris bo’limi 3 bosqichdan iborat bo’lishi belgilanadi. 1918 yil 2 iyun kuni sobiq seminariya binosida dorilfununning o’zbeklar uchun maxsus o’qituvchilar tayyorlovchi bo’limi – «Dorilmuallimin» ochildi. Munavvar Qori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin esa Toshkentning eski shahar maorif xodimlari quriltoyida ishtirok etib, maktab bo’limiga a’zolikka saylandi. Do’stlari va shogirdi Qayum Ramozon va Shorasur Zunnun bilan xamkorlikda uch bo’limdan iborat «O’zbekcha til saboqlari» kitobini (1925) nashr ettirdi. Munavvar Qori insonlarni faqat olijanob fazilatlarga, yoshlarni halol mehnat qilishga, ilm-ma’rifat va kasb-hunar o’rganishga rostgo’y bo’lishga chorladi. Ammo Munavvar Qori 1926 yili GPU tomonidan qamoqqa olinib, «Yovuz niyatli jadid va turkparast», «millatchi», «xalq dushmani» sifatida 1931 yili otishga hukm qilindi. Aslida Munavvar Qori o’z xalqining xur, millat sifatida shakllangan, ijtimoiy-siyosiy jihatdan barkamol bo’lishini orzu qilgan va shu yo’lda istiqlol uchun kurashgan ma’rifatparvar edi. A bdulla Avloniy Taniqli ma’rifatparvar adib A. Avloniy pedagogik fikr taraqqiyotiga salmoqli hissa qo’shgan, o’z asarlarida o’zbek xalqining eng yaxshi an’analarini, ta’lim-tarbiyaga oid muhim hayotiy masalalarni aks ettirgan pedagog, olimdir. A.Avloniy 1878-yil 12-iyulda Toshkent shahrining Mergancha mahallasida, mayda hunarmand- to’quvchi oilasida dunyoga keldi. O’ta iqtidorli bo’lgan Abdulla 15 yoshida she’rlar yoza boshladi. A. Avloniy 1907-yili “Shuhrat”, “Osiyo” nomli gazetalar chiqara boshladi, lekin chor amaldorlari tez orada gazetalarni yoptirib qo’yadi. A.Avloniy keyinroq “ Sadoyi Turkiston” (1914-1915), “Turon” (1917), “Ishtirokiyun” gazetalarida, “Kasabachilik harakati” (1921) jurnalida ishlaydi. Shundan so’ng, u o’zbek matbuotining zabardast vakili, o’zbek matbuotining asoschilaridan biri sifatida taniladi. XX asr boshlarida O’zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida, pedagogik fikr rivojida A. Avloniy alohida o’rin egalladi. A.Avloniy o’zbek xalqining san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini, yo’lga qo’yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va iste’dodli pedagogdir. A.Avloniy o’zbek ziyolilari ichida birinchilardan bo’lib, o’zbek xalq teatrini professional teatrga aylantirish uchun 1913-yili “Turon” nomi bilan teatr truppasini tashkil qiladi. A.Avloniy truppa uchun “Advokatlik osonmi?”, “Pinak”, “Ikki muhabbat”, “Portug’oliya inqilobi” kabi dramalar yozdi, “Qotili Karima”, “Uy tarbiyasining bir shakli”, “Xiyonatkor oilasi”, “Badbaxt kelin”, “Jaholat”, “O’liklar” kabi sahna asarlarini tatarcha va ozarboyjonchadan tarjima qiladi. Ammo bu asarlar nashr qilinmadi. A.Avloniy 1917-yil to’ntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy- ma’rifiy ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko’zga ko’ringan namoyandalaridan edi. U ilg’or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda teatr tomoshalari va matbuotdan tushgan mablag’larga dunyoviy ilmlarni o’qitadigan “usuli jadid”, ya’ni yangicha ilg’or usuldagi maktablar ochdi va bu maktablarda xalq bolalarini o’qitdi. Ma’rifatparvarlar o’z millatlaridan yetuk olimlar, bilimdon mutaxasislar, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, vatanni ozod, farovon etishlarini orzu qildilar va bu yo’lda fidoyilik ko’rsatdilar. A.Avloniy 1907-yili Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Maktablardagi o’quv jihozlarini o’zgartirdi,o’z qo’li bilan parta va doskalar yasadi. Maktabga qabul qilingan bolalarning asosiy qismi kambag’al kishilarning bolalari bo’lganligi uchun ularni kiyim-kechak, oziq-ovqat, daftar-qalam bilan ta’minlash maqsadida, do’stlarining ko’magida “Jamiyati xayriya” tashkil etadi va bu jamiyatga o’zi raislik qiladi. “Nashriyot” shirkati tuzib, Hadrada “Maktab kutubxonasi” nomli kitob do’konini ochdi. Avloniyning maktabi o’z oldiga qo’ygan maqsad va vazifalariga ko’ra mashg’ulotlarni sinf-dars usuli asosida o’z ona tilida olib borilishi bilan eski usul maktablaridan farq qiladi. U o’z maktabida bolalarga geografiya, tarix, adabiyot, til, hisob, handasa, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi. A.Avloniyning ilk o’quvchilaridan biri, Toshkent davlat universitetida uzoq yillar dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Tohiriy edi. A.Avloniy “usuli jadid” maktablari uchun to’rt qismdan iborat “Adabiyot yoxud Milliy she’rlar” hamda “Birinchi muallim” (1912), “Turkiy Guliston yoxud Axloq” (1913), “Ikkinchi muallim” (1915), “Maktab gulistoni” (1917) kabi darslik va o’qish kitoblari yaratdi. Bu asarlarida hamda publisistik maqolalarida dunyo xalqlari madaniyatini, ilm-fanni, maktab va maorifni ulug’lab, o’z xalqini ilmli, madaniyatli bo’lishga chaqiradi. XX asr boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi. Shular orasida Avloniyning “Birinchi muallim”i ham o’ziga xos o’ringa ega. “Birinchi muallim” 1917-yil to’ntarishiga qadar 4 marta nashr etilgan. Avloniy uni yozishda mavjud darsliklarga, birinchi navbatda, Saidrasul Aziziyning “Ustozi avval”iga suyanadi. A. Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida “Turkiy Guliston yoxud Axloq” asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikr taraqqiyotini o’rganish sohasida katta ahamiyatga molikdir. “Turkiy Guliston yoxud Axloq” asari axloqiy va ta’limiy tarbiyaviy asardir. Asarda insonlarni yaxshilikka chaqiruvchi, yomonliklardan qaytaruvchi bir ilm – axloq haqida fikr yuritiladi. Shu jihatdan qaraganda, bu asar Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig”, Nosir Xisravning “Saodatnoma”, Sa’diyning “Guliston” va “Bo’ston”, Jomiyning “Bahoriston”, Navoiyning “Mahbub ul-qulub”, Ahmad Donishning “Farzandlarga vasiyat” asarlari shaklidagi o’ziga xos tarbiyaviy asardir. A. Avloniy pedagog sifatida bola tarbiyasining o’rni haqida fikr yuritib: “Agar bir kishi yoshligida nafsi buzulib, tarbiyasiz, axloqsiz bo’lib o’sdimi, Ollohi akbar, bunday kishilardan yaxshilik kutmoq yerdan turib yulduzlarga qo’l uzatmak kabidur”, - deydi. Uning fikricha bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va bolaning atrofidagi kishilar g’oyat katta ahamiyatga ega. O’zbek pedagogikasi tarixida A. Avloniy birinchi marta pedagogikaga “Pedagogiya”, ya’ni bola tarbiyasining fanidir, deb ta’rif berdi. Tabiiy bunday ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganligidan dalolat beradi. Avloniy bola tarbiyasini nisbiy ravishda quyidagi to’rt bo’limga ajratadi: 1. “Tarbiyaning zamoni”. 2. “Badan tarbiyasi”. 3. “Fikr tarbiyasi”. 4. “Axloq tarbiyasi”. “Tarbiyaning zamoni” bo’limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi. “Alhosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur ”, deb uqtiradi Avloniy. “Turkiy Guliston yoxud Axloq” kitobi ma’rifatparvarlik g’oyalarini targ’ib qiladi. A. Avloniy kitobda ilm to’g’risida bunday deydi: “Ilm dunyoning izzati, oxiratning sharofatidur. Ilm inson uchun g’oyat oliy, muqaddas bir fazilatdur. Zeroki, ilm bizga o’z ahvolimizni, harakatimizni oyina kabi ko’rsatur… Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidur…”. Avloniy ilmning amaliy va hayotiy foydalarini alohida ta’kidlaydi: “Bizlarni jaholat, qorong’ulikdan qutqarur. Madaniyat insoniyatni ma’rifat dunyosiga chiqarur, yomon fe’llardan, buzug’ ishlardan qaytarur, yaxshi xulq va odob sohibi qilur… Alhosil, butun hayotimiz, salomatligimiz, saodatimiz, sarvatimiz, maishatimiz, himmatimiz, g’ayratimiz, dunyo va oxiratimiz ilma bog’lidur”. “Turkiy Guliston yoxud Axloq” ning birinchi sahifasidan so’nggi sahifasigacha Avloniyning insonparvarlik g’oyalari ifodalangan. U hammadan burun xalq manfaatini ko’zlaydi, xalqqa bajonu dil xizmat qilishni o’zining muqaddas burchi deb biladi. Uning nazarida, kishilar g’amini yemagan, xalqdan uzoq turgan ig’vogar, g’iybatchi inson emas. O’ta iqtidorli bo’lgan A.Avloniy 15 yoshida she’rlar yoza boshladi. Dastlabki she’rlari «Tarjimon» gazetasida bosiladi. A.Avloniy 1907 yilda «Shuhrat» va «Osiyo» nomli yangi gazetalar chiqara boshlaydi. Lekin chor amaldorlari tez orada gazetalarni yoptirib qo’yadi. A.Avloniy keyinroq «Sadoi Turkiston» (1914-1915), «Turon» (1917), «Ishtirokiyun» (1918) gazetalarida, «Kasabachilik harakati» (1921) jurnalida muharrir bo’lib ishlaydi. Shundan so’ng, u o’zbek matbuotining zabardast vakili, o’zbek matbuotining asoschilaridan biri sifatida taniladi. A.Avloniy xalq orasida ilg’or fikrlarni tarqatishda, ilm va ma’rifatni tashviq qilishda gazeta, jurnallarning roli katta ekanligini yaxshi bilar edi: «Matbuot har insonga o’z holini ko’rsatuvchi, ahvol olamdan xabar beruvchi, qorong’u kunlarni yorituvchi, xalq orasida ilm, ittifoq, himmat g’oyalari»ni yoyuvchidir, deb baliqning suvsiz yashamog’i mumkin bo’lmagani kabi insonning ham ilmsiz yashamog’i mumkin emasligini uqtiradi. A.Avloniy o’zbek xalqining san’ati va adabiyoti hamda milliy madaniyatini, xalq ta’limi ishlarini yo’lga qo’yishda katta xizmatlar qilgan adib, jamoat arbobi va iste’dodli pedagogdir. A.Avloniy 1917 yil tuntarishiga qadar Turkistonda juda katta ijtimoiy- ma’rifiy ishlarni amalga oshirgan jadidlar harakatining ko’zga ko’ringan namoyon7dalaridan biri edi. A.Avloniy ilg’or ziyoli kishilar bilan hamkorlikda teatr tomoshalarini va matbuotdan tushgan mablag’larga dunyoviy ilmlarni o’qitadigan «Usuli jadid», ya’ni yangicha ilg’or usuldagi maktablar ochdilar va bu maktablarda xalq bolalarini o’qitdilar. Ular o’z millatlaridan yetuk olimlar, bilimdon mutaxassislar, madaniyat arboblari yetishib chiqib, yurtni obod, vatanni ozod, farovon etishlarini orzu qildilar va bu yo’lda fidoyilik ko’rsatdilar. A.Avloniy 1907 yilda Toshkentning Mirobod mahallasida, keyinchalik Degrez mahallasida yangi usuldagi maktablar ochdi. Maktablardagi o’quv asbob- jihozlarini o’zgartirdi, o’z quli bilan parta va doskalar yasadi. Maktabga qabul qilingan bolalarning asosiy qismi kambag’al kishilarning bolalari bo’lganligi uchun ularni kiyim-kechak, oziq-ovqat, daftar-qalam bilan ta’minlash maqsadida, do’stlarining ko’magida «Jamiyati xayriya» tashkil etadi va bu jamiyatga o’zi raislik qiladi. «Nashriyot» shirkati tuzib, Xadrada «maktab kutubxonasi» nomli kitob do’konini ochadi. A.Avloniyning maktabi o’z oldiga qo’ygan maqsad va vazifalariga ko’ra mashg’ulotlarni sinf-dars tizimi asosida o’z ona tilida olib borilishi bilan eski usul maktablaridan farq qiladi. U o’z maktabida bolalarga geografiya, tarix, adabiyot, til hisob, xandasa, hikmat kabi fanlardan muayyan ma’lumotlar beradi. A.Avloniyning ilk o’quvchilaridan biri Toshkent Davlat Universitetida uzoq yillar dars bergan taniqli pedagog, marhum Yusuf Tohiriy A.Avloniy Mirobodda tashkil qilgan maktab haqidagi xotiralarida shunday deb yozgan edi: «Shaharning qarama-qarshi chekkasida temiryo’l ishchilari istiqomat qiladigan Mirobodda yangi tipdagi maktab ochilganligi haqida eshitib qoldik. Tez orada bu maktabning fazilatlari haqidagi shov-shuvlar, uning muallimi A.Avloniyning dovrug’i butun shaharga tarqaldi. Hammaning tilida «Miroboddagi maktab 6 oyda o’qish yozishni o’rgatarmish, geografiya, hisob, tabiatni o’rganish degan darslar o’qitilarmish», - degan gap yurardi. Bizga juda sirli tuyulgan bu maktabni va uning donishmand muallimini ko’rishga oshiqardik. Nihoyat bir kuni uch-turttamiz borishga jazm qildik. Maktab pastdakkina, nim qorong’i bo’lib, masjid yo’lagida joylashgan edi. Xonaning tepasidagi yorug’lik uchun qoldirilgan tuynukdan qish va bahorda qor bilan yomg’ir ham tushib turardi. Lekin xonada o’quvchilar va domlaning shogirdlari ko’p edi. Xayolimizda domlaning allaqanday bir sirli tomoni bor edi. Bizni qotmagina, kichik jussali, qorachadan kelgan, istarasi issiq, chuqqisoqol bir kishi ko’tib oldi. Bu nomi tilga tushgan muallim A.Avloniy edi. O’qishga qabul qilindik. Ko’p o’tmay ko’z oldimizda yangi bir dunyo ochilganiga to’la ishonch hosil qildik. Bolalarimizning oldi bir necha yildan beri maktabga qatnab yurgan bo’lsalar ham Mirobodliklar oldida uyalib qoldik. Ular o’qish, yozishda, hisob masalalarini xal etishda, tabiat hodisalaridan xabarlari bilan hammamizni lol qoldirdi. Ayni zamonda bizni eski maktabimiz bo’shab, Miroboddagi A.Avloniy maktabi bizdan borgan bolalar bilan liq to’ldi. Shu tariqa bu maktab tobora shuhrat topib bordi». A.Avloniy «Usuli jadid» maktablari uchun to’rt qismdan iborat «Adabiyot yoxud milliy she’rlar» hamda «Birinchi muallim» (1912), «Turkiy guliston yoxud axloq» (1913), «Ikkinchi muallim» (1915), «Maktab gulistoni» (1917) kabi darslik va o’qish kitoblari yaratdi. Bu asarlarida hamda publisistik maqolalarida dunyo xalqlari madaniyatini, ilm- fanni va maorifni ulug’lab o’z xalqini ilmli, madaniyatli bo’lishga chaqiradi. Asrimiz boshlarida yangi maktablar uchun yozilgan alifbelar anchagina edi. Shular orasida Avloniyning «Birinchi muallim» 1917 yil to’ntarishga qalar to’rt marta nashr etilgan. Avloniyning «Ikkinchi muallim» kitobi «Birinchi muallim» kitobining uzviy davomidir. Biz birinchi kitobni, shartli ravishda, alifbe deb, ikkinchi kitobni xrestomatiya deb atasak joiz bo’lar, desak xato bo’lmas. Abdulla Avloniyning pedagogikaga oid asarlari ichida «Turkiy guluston yoxud ahloq» asari XX asr boshlaridagi pedagogik fikrlar taraqqiyotining o’rganish sohasida katta ahamiyatga molikdir. «Turkiy guluston yoxud ahloq» asari ahloqiy va ta’lim tarbiyaviy asardir. O’zbek pedagogikasi tarixida A.Avloniy birinchi marta pedagogika “Pedagogiya”, ya’ni bolalar tarbiyasining fani demakdir, deb ta’rif beradi. Tabiy bunday ta’rif Avloniyning pedagogika fanini yaxshi bilganidan dalolat beradi. Abdulla Avloniy bola tarbiyasini nisbiy quydagi to’rt bo’limga ajratdi: 1. “Tarbiyaning zamoni”. 2. “Badantarbiyasi”. 3. “Fikr tarbiyasi”. 4. “Ahloq tarbiyasi” va bu haqida hamda unig ahamiyati haqida so’z yuritadi. “Tarbiya zamoni” bo’limida tarbiyani yoshlikdan berish zarurligini, bu ishga hammani: ota-ona, muallim, hukumat va boshqalarning kirishishi kerakligini ta’kidlaydi. “Al-hosil tarbiya bizlar uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidur” deb uqtirardi, Avloniy. XIX asrlarning o’rtalarida Turkiston o’lkasida boshlang’ich ma’lumot beradigan maktab hamda o’rta va oliy diniy ta’lim beradigan madrasalar mavjud edi. Maktablarning aksariyati shu jumladan, qishloq maktablarining ko’pchiligi diniy ta’lim beruvchi eng oddiy boshlang’ich maktablar edi xolos. Bu maktablarda machitlarining imomlari, savodxon muallimlar dars beradilar. Bunday maktablarda o’qitishga eng oddiy diniy vazifalarni o’rgatish bilan, ya’ni arab tilida yozilgan Qur’onni o’qishni o’rgatish, har bir musulmon uchun zarur bo’lgan asosiy vazifalarni bildirish bilan cheklanardi. Shahar maktablarida diniy ta’limdan tashqari, umumiy ta’lim elementlari – yozish va hisoblash yo’llari o’rgatiladi, xalq orasida mashhur shoirlarning she’r va g’azallari o’qitilar edi. Odatda bunday maktablarning o’quvchilari badavlat oilalarning bolalari bo’lar edi. Ular o’qishni tamomlab olgach, bilimlarini savdo- sotiq ishlarida, hunarmandchilik ustaxonalarida qo’llar edilar, ba’zilari qo’shimcha ta’lim olib, hattotlik kasbi bilan shug’ullanar, ba’zilari madrasaga kirib o’qishni davom ettirardilar. Oliy diniy maktab bo’lgan madrasada o’rta asrga oid diniy falsafiy va musulmon huquqlari, arab tilining grammatikasi va mantiq ilmidan dars o’tilardi. Madrasani tamomlab chiqqanlar imomlik bilan shug’ullanish va qozixonalarda ishlash huquqiga ega bo’lar edilar. Maktab va madrasalarda asosan o’g’il bolalar o’qitilar edi. Shaharlardagi diniy maktablarda ba’zi domlalarning xotinlari – otinoylar qizlarni ham o’qitish bilan shug’ullanar edilar. Maktab va madrasalarda dars o’zbek, arab fors-tojik tillarida olib borilardi. 1. Quyi maktab bu maktabda o’g’il bolalarga savdo o’rgatishga (4 yil). 2. Xalilxona maktabi – (namoz) yod oldirib o’rgatilgan. 3. Qorixona – Qur’on yod olingan. 4. Maktab internat – o’rta madrasa bo’lib, bu maktabda ham diniy, ham dunyoviy fanlar o’qitilib o’rta ma’lumot berilgan. Markaziy Osiyoda keyinchalik ba’zi o’zgarishlar yuz berdi. Musulmon maktablari uchun bosmaxonalarda chop qilingan darsliklar paydo bo’ldi. Qozonda bosmaxonada nashr qilingan qur’on va xavtiyaklar, Hindiston va Erondan shoirlarning litografiyada chop etilgan to’plamlari keltirildi. Toshkentning o’zi ham maktablar uchun darsliklarni litografiya usulida nashr qilish yo’lga qo’yildi. Asrimizning boshlariga kelib Turkiston o’lkasidagi yirik markaziy shaharlarda oliy ta’lim maskani hisoblangan quyidagi madrasalar: Buxoroda – 80, Qo’qonda – 40, Samarqandda – 22, Marg’ilonda – 28, Toshkentda – 17 1 , Xeva xonligida – 130 2 mavjud bo’lib, ular 400 dan 5000 tagacha talaba taxsil olar edi. 1906 yilga kelib Samarqand viloyatining o’zida 1510 ta musulmon maktabi bor edi, ular 1482 o’quvchi 12740 talabaga saboq bergan. Umuman o l ganda Turkiston o’lkasida 1905-1906 yillarda 5290 ta maktab bo’lib, ularda, 10955 talaba ta’lim olgan. Bu davrga kelib maxalliy fuqaro bolalaridan ilmli kishilar tayyorlash maqsadida Xeva xoni Sayid Muhammad Rahimxon Boxodirxonni soniy – Feruz (1844-1910 y.) katta ishlarni amalga oshirdi. Bevosita uning tashabusi bilan 1884 yili o’z saroyida maktab ochilib, bu maktabda rus o’qituvchisi va Mirzo, Raxmoyequl qori kabi mahoratli ta’lim-tarbiya ustalari yoshlarga bilim berish ishi bilan shug’ullanadilar. Feruz farmoniga muvofiq 1904 yilning 10 noyabrida Urganchda birinchi yangi usul maktabi ochildi. Uni Xusayin Qo’shayev degan Turkiyadan kelgan o’qituvchi yoshlarga ta’lim-tarbiya bera boshladi. Musulmon aholisi yashaydigan joylarda qadimdan maktab-madrasa va hakozolar mavjud bo’lib, bularga qarshi chor hukumat Rossiyadagi ko’p sonli xalqlar maxsus hukumat maktablari barpo qilinar edi. Ularning biri – to’rt yillik, ikkinchisi – ikki yillik edi. Ba’zi bir to’rt yillik maktablarda internatlar hamm bo’lib, ular faqat feodallarning va maxalliy aholining boy qatlam bolalari ta’lim olardi. Ammo mehnatkashlarning bolalari uchun yo’lga qo’yilgan ikki yillik savod chiqarish maktablari ochilgan edi. O’qish muddati ikki yil bo’lgan milliy maktablarda, masalan, qozoqlarda ovul maktablari, deb atalgan maktablar tipik maktab sanalar edi. Dastlabki ovul maktablar 1892 yilda To’rg’ay oblastining ovullarida tashkil topgan bo’lib, aholining ko’chmanchilik turmushiga moslashtirlgan edi. Ovul maktablarida rus tili, arifmetika, qozoq alifbosi va islom dini o’qitilar edi. 1916 yilda 169 ta ovul maktabi bo’lib ularda 5 ming o’quvchi o’qirdi, bu maktab yoshidagi barcha qozoq bolalarining faqat bir foizinigana tashkil etardi, xolos. Rus maktablarda o’qitish rus tilida, diniy ta’limot esa o’quvchilarning ona tilida olib borilar edi. O’rta asrda maktablarni isloh qilishdan bosh tortgan chorizm, ruslar o’rnashgan yerlarni rus maktablarini Turkistonda maorif sohasida o’z siyosatining quroli qilib olishga harakat qildi. (Toshkentda dastlabki rus maktabi 1866 yilda ochilgan edi.) rus maktablariga ruslar bilan birga o’qish uchun mahalliy aholi bolalari ham qabul qilinar edi. Turkistondagi boshlang’ich rus maktabalrida hunarga Rossiyaning Yevropa qismidagiga qaraganda, ancha ko’piroq o’rgatilar edi; bundan maqsad mahalliy aholining bolalarini maktabga ko’proq jalb qilish edi. Turkistonda dastlabki rus o’rta o’quv yurtlari 1870 yillarda ochila boshladi: 1876 yil Toshkentda, Verniyda (hozirgi Olmaotada) erlar va xotin-qizlar gimnaziyalari. 1879 yili esa Toshkentda o’qituvchilar seminariyasi ochildi. Gimnaziyalarga har yerli aholining bolalari qabul qilinar edi. O’qituvchilar seminariyalarida mahalliy aholiining 1/3 o’rin ajratilgan edi. Chorizm maktab sohasidagi siyosati ruslashtirishdan iborat bo’lsa ham, lekin rus bolalari bilan mahalliy aholi bolalarining birgalikda o’qishlari, ular o’rtasida o’zaro do’stlikni tarbiyalar edi. Rus maktabiga o’qishga kirgan bolalar rus tilini mutloq bilmas edilar, natijada ancha qiyinchiliklar tug’ilar edi. Shuning uchun rus maktablariga kirgan, lekin rus tilini mutloq bilmaydigan o’quvchi rus tilida so’zlashishni o’rganib olmagunicha odatda quyi bo’limda o’qir, rus tilida so’zlashishni o’rganib olgandan keyingina yuqori bo’limga o’tkazilardi. Yuqori bo’limlarga o’quv yilining o’rtalarida ham o’tkazilar edi, chunki maktab kichkina bo’lib, bir vaqtning o’zida mashg’ulotlar bir necha bo’limlar bilan olib borilar edi. Toshkentdagi gimnaziya dastlabki yillarda, mahalliy aholining bolalarini rus tili bilan ko’piroq shug’ullantirish uchun lotin tilini o’rganishdan ozod qilinar edi. Buxorodagi ma’rifatparvar musulmon ruxoniylari va ziyolilar orasida madrasa va maktablar tizimiga hamda islom diniga kirib qolgan bid’atlarni isloh qilish fikri paydo bo’la boshlaydi. Shunday isloh tarafdorlarini jadidlar, ya’ni yangilik tarafdorlari deb atay boshlaydilar. O’sha davrdan boshlab bunga qarama-qarshi turgan oqim, ya’ni feodal-o’rta asrchilik, diniy fanatizm ruhida bo’lgan kishilarni esa qadamistlar deb atay boshladi. XIX asr boshlarida bir qancha ma’rifatparvar mudarrislar Buxoro shahridagi 200 ga yaqin madrasani isloh qilish g’oyasi bilan chiqdilar. Bu harakat boshida madrasa mudar r isi Abu Nasr Al Kursaviy turgan edi. Qadimistlar esa ularni kofirlik va xudosizlikda aybladilar. Buxoro amiri Haydar esa Kursaviyni zindonga tashlatib o’lim jazosiga hukm qiladi. Ammo uning tarafdorlari uni zindondan qochiradilar. Kursaviy Qozonda o’z faoliyatini davom ettirib, 1813 yilda vafot etadi. XIX asrning 50-60 yillarida diniy islohotchilik harakati yanada kengaya boshlaydi. Endi bu harakat boshida Buxorolik mudarris va tarixchi olim Marjoniy, G’ijduvonlik domla Fozil, Mo’minjon Vobkandiy, mulla Xudoyberdi Boysuniy va boshqa mudarrislar turar edilar. Ular madrasa va maktablarni isloh qilishni emas, balki ortiqcha darslarni olib tashlash tarafdori ekanliklarni yozadilar. Islohatchilar rahnamosi Marjniy o’zining dasturida quyidagi olti asosiy masalalarni qo’yadi: 1.Qur’ondagi har qanday diniy masala yuzasidan kishilar bilgan holda o’zlari erkin fikr yuritsinlar. 2. Birovning birovga ko’r-ko’rona ergashishi qat’iy man qilinsin. 3. Madrasalarda o’qitiladigan hoshiya va Sharq kabi quruq mazmunga ega bo’lgan va madrasa o’quvchilari uchun foydasiz bo’lgan hamda ularning 8-10 daqiqa vaqtini bekorga oluvchi darslar dars jadvallaridan olib tashlansin. 4. Madrasalarda Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, ularning tarjimalari va islom tarixi kabi darslar o’tilsin. 5. Arifmetika, tarix, jo’g’rofiya, tabobat, handasa, mantiq, falsafa va boshqa dunyoviy fanlarni o’qishga qarshilik ko’rsatmasin. 6. Har bir ishda musulmonchilikni Muhammad alayxissalom davridagi qadimiy islom madaniyatiga qaytarish ko’zda tutilsin. Yangi usul maktabda quyidagilarga: Sinfda bolalar soni o’ttiztadan oshmaslikka: Bolalar faqat ikki daf’a – yoz va qish boshlaridagina maktabga qabul qilinishi; Har qabul nechta bo’lishidan qa’iy nazar, bir sinfdan oshmasligi; Har bir muallimda ko’pi bilan 3-4 sinf bo’lishi; Agar maktab uch sinfdan iborat bo’lsa, darslar ketma-ket ma’lum uyg’unlikda qo’yilmog’i, amal qilinmog’i kerak edi. Yangi Sho’ro hukumati avvalgi ta’lim tizimi, o’quv-tarbiyaviy ishlarni isloh qilish, xalq maorifi tizimining yangi shaklini joriy etish yuzasidan bir qator vazifalarni belgilab berdi. Bunday tadbirlani amalga oshirish Turkistonda Xalq Komissarlari Sovetining 1918 yil 14 maydagi dekreti asosida boshlandi. O’quvchilarga ilm- fanning zarur asoslari bilan bir qatorda, mehnat ko’nikmalarini ham bera oladiga yagona Sho’ro “Mehnat maktabi” xalq maorifi uchun asosiy negiz qilib olindi. Lekin yangi maktablarni vujudga keltirish bir qancha muammolarga duch keldi. Ayniqsa, o’qituvchining yetishmasligi, darsliklarning va maktab jihozlarining yo’qligi ishni yanada qiyinlashtirdi. 1918 yilning iyunida Toshkenda maorif xodimlarining birinchi syezdi ochilib, unda xalq maorifi sohasidagi ahvol muhokama qilindi hamda uni qayta qurish bo’yicha tadbirlar belgilandi. 1918 yil dekabrda Turkiston Respublikasi xalq maorifi komissarligi buyruq chiqarib, hamma maktablarda ona tili v rus tili o’qitish to’g’risida qaror qabul qilindi. Ushbu qarorni qo’llab-quvvatlanishi natijasida mahalliy millatga mansub xotin-qizlarni madaniyatga, ilm-fanga, ijtimoiy hayotda faol qatnashishga jalb qilish harakati jadal yo’sinda avj olib ketdi. XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning birinchi yarmida yashab ijod etgan yirik allomalardan biri Isxoqxon Ibratdir. U ma’rifatparva shoir, zabardas tilshunos, tarixshunos olim, ilk o’zbek matbachiligidan biri sayyoh, kalligraf, naqqoshin publisist va ilg’or pedagogdir. Is’hoqxon 1279 xijriy (1862 milodiy) yilda Namangan yaqinidagi To’raqo’rg’on qishlog’ida tug’ildi. Uning otasi Junaydullaxo’ja Sunattilaxo’ja o’g’li ancha bilimli sohibkor bog’bonlardan edi. U adabiyotga, she’riyatga ancha ixlos qo’ygan va “Xodim” taxallusi bilan bir muncha she’rlar bitgan kishi bo’lgan. Onasi Xuribibi, o’z davrining o’qimishli, Bedil, Mashrab kabi buyuk shoirlarning asarlarini mutola qilish bu xonadon uchun sevimli mashg’ulot hisoblanardi. Oiladagi bunday hayotiy vaziyat Is’hoqxonda adabiyotga muhabbatning erta paydo bo’lishi uchun asosiy omil bo’ldi. Is’hoqxon Ibrat madrasa beradigan ilmlar bilan cheklanib qolmadi u o’qish moboynida buyuk Sharq mumtozlari asarlarini mustaqil tarzda qunt bilan mutolaa qildi va bu asarlar umrining oxirigacha unga eng yaqin xamroxi bo’ldi. Is’hoqxon madrasada arab va fors tillarini chuqur o’rganish bilan birga bo’sh vaqtlarida rus tilni ham mustaqil o’rgandi u rus va o’zbek tillarida chiqadigan “Turkistanskiye vedemosti” (Turkiston viloyatining gazeti) biln ilk bor Qo’qon madrasasida o’qib yurgan kezlarida tanishib chiqdi. Is’hoqxon Ibrat 1886 yilda Qo’qon madrasasini tugatib o’z qishlog’i To’raqo’rg’onga qaytib keldi va u o’z ijodini ilg’or o’qituvchi sifatida qishloqda ma’rifat tarqatish bilan boshladi. O’sha yili u o’z qishlog’ida maktab ochdi. Is’hoqxon ochgan maktab eski mahalla maktablaridan ancha farq qilar edi. Is’hoqxon o’z maktabiga nisbatan ilg’or bo’lgan tovush (savtiya) metodini tadbiq qildi va Usuli savtiyaning eski metod taraftorlaridan himoya qildi. Rus tili bilan bir qatorda yaqin Sharq va G’arb tillarini ancha mukammal bilgan Isohqxon Ibrat bu muhim masalada ham o’z xalqiga yordam qo’lini cho’zdi. U olti tildagi arabcha, forscha, hindcha, turkcha, sardcha (o’zbekcha) va ruscha so’zlarni o’z ichiga olgan “Lug’ati sitta-al-sina” nomli mukammal lug’at kitobini yaratdi. Muallif ruscha yozuv sistemasini bilmaydiganlarga ham qulay bo’lishi uchun rus so’zlarini arab yozuvi bilan beradi. Ma’lumki, rus va yevropa so’zlarini arab yozuvida ifodalash ancha murakkab ish, lekin Is’hoqxon Ibrat bu murakkab ishni muvaffaqiyatli hal qildi. Is’hoqxon Ibrat 1886 yilda eski maktablarga nisbatan bir muncha ilg’or bo’lgan maktab ochdi. 1907 yilda ikkinchi Marmuncha qishloq bolalari uchun eski maktabalardan butunlay farq qiluvchi bepul yangi usuli savutiya maktabini ochdi. Saidahmad Siddiqiy hunarmand - dexqon oilasida tug’ilib o’sdi. Boshlang’ich maktabni tugatganidan so’ng madrasaga o’qishga kirdi. Shuning bilan bir vaqtda rus tilida tashkil etilgan maktabga ham qatnay boshlaydi va rus tili ham adabiyotni mukammal egallab bordi. Saidahmad Siddiqiy Samarqand viloyatidagi Xalavon nomli o’z qishlog’ida dexqon va hunarmandlarning bolalariga yangi usul maktabini tashkil etib, unda ta’lim-tarbiyani o’sha davr ilg’or maktablarining tajribasi asosida quradi. U eski maktab ish faoliyatida xato-kamchiliklarni qattiq tanqid ostiga oladi va yangi usul maktabning ijtimoiy, siyosiy va pedagogik yutuqlarini keng yoritishga dalil e’tibor beradi. Siddiqiy viloyatda birinchi bor katta yoshlar uchun yangi usul maktab ochib, madaniy hayotda katta o’zgarishlar yasadi. U 1914 yil “Zarafshon” nomi bilan kitob savdo do’koni ochib, unda ko’rgazmali qurollar, metodik, darslik adabiyotlar, o’quv qurollari hamda jurnallar bilan savdo qilishga sharoit yaratdi. Siddiqiy ta’lim usuliga katta mehr bilan munosabatda bo’lib, o’qitishning yangi usulini ilmiy, ongli, tushunib o’qitish prinsiplarini eskicha hijjalab o’qitishga qarama-qarshi qo’ydi. Mohir o’qituvchi darslarni qat’iy tartib dars jadvali asosida tashkil etib, o’zbek, rus tillarida chuqur ta’lim bera olgan. U tabiatshunoslik, geografiya darslarida mashg’ulotlarni Bulung’ur daryosi yonida ochiq havoda amaliy mashqlar bilan o’tishga erishgan. Saidahmad Siddiqiy 1918-21-yillar davomida huquq ishlari komissari vazifasida ishladi. 1921 yildan umrining oxirigacha pedagogik ishda ishlagan, “Xizmat ko’rsatgan o’qituvchi” yuksak univoniga sazovor bo’lgan. Abdurauf Fitrat XX asr boshlarida Vatan mustaqilligi va millat farovonligi uchun kurashgan jadid harakatining namoyondalaridan biri Abdurauf Fitrat bo’lib, u yirik davlat arbobi, yetuk olim, mohir pedagog va buyuk ma’rifatparvar ham edi. Abdurauf Fitrat 1886 yili amirlikning poytaxti Buxoro shahrida tug’ildi. «Fitrat» Abduraufning taxallusidir, bu so’z «tug’ma tabiat», «tug’ma iste’tod» degan ma’nolarni anglatadi. Abdurauf dastlab eski maktabda, so’ngra Buxorodagi Mirarab madrasasida tahsil ko’radi. Abdurauf Fitratning ijodiy faoliyati Turkiyada boshlandi. U islohotchilik yo’liga kiradi. Uning jamiyatni isloh qilish haqidagi g’oyalari 1909 yili fors tilida Turkiyada yozilgan dastlabki asarlari «Hindistonda bir farangi ila bir mudarrisning bir necha masala ham usuli jadid xususida qilgan munozarasi »(1909 y) va «Hind sayyohi bayonoti»da (1911 y) ifodalanadi. 1913 yili 4 yillik o’qishdan so’ng Fitrat ilg’or qarashlari bilan Buxoroga qaytadi. Yangi usul maktablari ishlarida faol ishtirok etadi. Fitrat turli bilim muassasalari uchun qator darslik va qo’llanmalar yaratadi. 1917 yili uning «Ibtidoiy maktablarning so’nggi sinflar uchun mo’ljallab tuzilgan o’zbek tilidagi o’quv darsligi» Bokuda nashr etiladi. Uning turli mavzudagi publisistik maqolalari o’sha davr matbuotida tez-tez e’lon qilib turiladi. Ayniqsa, «Ittifoq etaylik», «Yurt qayg’usi», «Maorif ishlari», «Maktab ishlari», «Maktab kerak», «Tilimiz» kabi maqolalar bevosita maorif masalasiga bag’ishlangan edi. Adib 1918 yilning aprelida Toshkentga kelib o’qituvchilik qilagan. Shu bilan birga u Toshkentda «Chig’atoy gurungi» tashkiloti faoliyatini yo’lga qo’ydi. U jamiyat safida madaniyatimiz tarixida alohida kasb etgan o’tmish ilmiy, adabiy va madaniy merosimizni o’rganish va ulardan xalqni bahramand etish, avlodlarni aedodlarning o’lmas ruiyati bilan bog’lshada katta xizmat qilgan. Fitrat 1921 yili Buxoroda hukumat bilan ochilgan Sharq musiqa maktabining tashabbuskori bo’ladi va maktabga o’z hovlisini hadya etadi. 1922-1923 yillarda Fitrat Buxoro Xalq Respublikasining maorif noziri sifatida barcha o’zbek, tojik va bosha millatlarning bolalari uchun maktablar ochish, o’qituvchilarga metodik qo’llanmalar tayyorlash sohasida katta ishlar olib bordi. Xotin-qizlar maktablarini ko’paytirishga, xotin-qizlarni ma’rifatga tortishga alohida e’tibor beradi. Fitrat 1920-1924 yillarda Moskva va Leningradda yashab ijod qiladi. U bu yillari Lazerev nomidagi Jonli sharq tillari institutida ilmiy xodim bo’lib ishlaydi, shu yerda va Leningrad universitetida ma’ruza o’qiydi. Leningrad universiteti uni klassik adabiyot namoyondalari to’g’risidagi tadqiqotlari uchun professorlik unvoniga tavsiya qiladi. Jonli sharq tillari institutining ilmiy kengashi unga professorlik unvoni berish tavsiyani tasdiqlaydi. Fitrat O’rta Osiyoning birinchi professori bo’lib tarixga kiradi. 30-yillarga kelib Fitrat ijodidan «Panturkizm», «Millatchilik» g’oyalari axtarilib, uni qoralash boshlanadi. U 1937 yilning 23 aprelidan 24 apreliga o’tar kechasi hibsga olinadi. «Xalq dushmani», «Millatchi» kabi ayblar qo’yilib, sud Fitratni 1938 yil 5 oktyabrda otishga hukm qiladi. Bu hukm bir kun oldin ijro etiladi. Abdurauf Fitrat O’zbekistonda maktab va ta’lim-tarbiya rivojiga katta hissa qo’shgan yetuk ma’rifatparvar va mohir islohotchi pedagog sifatida xalq xotirasida qoldi. Abdurauf Fitrat zullisoniy yozuvchi sifatida Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy an’analarini davom ettirib, o’zbek va tojik tillarida birday mukammal asarlar yarata oldi. U tojik tilida yozgan “Sayyohi hindi bayonati”, “Rahbari najot”, “Sayha”, “Vose qo’zg’oloni”, “Amir Olimxonning hukumronlik davri” kabi asarlarida va o’zbek tilida yaratgan “Oila”, “Qiyomat”, “Begijon”, “Munozara”, “Oq mozor”, “Abdulfayzxon” va boshqa maqol hamda asarlarida xal orasida madaniyat tarqatish va ma’rifatparvarlik g’oyalarini ilgari surdi. Shuning uchun ma’rifatparvar Fitratning barcha asarlarida ta’lim-tarbiya masalalariga alohida e’tibor beriladi. Fitrat ota-onaning vazifasi o’z farzandlarini yetuk kishilar qilib tarbiyalashlari zarurligi, bunda ayniqsa, uch tarbiya: 1. Jismoniy tarbiya – salomatlik, 2. Aqliy tarbiya – sog’lom fikrlilik, 3. Ahloqiy tarbiya – ahloqiy sano, ya’ni ahloqiy poklikka e’tibor berish kerakligi ta’kidlanadi. U bola tarbiyasi faqat oiladagina olib borilmasdan, bu ish bilan keng jamoatchilik, davlat ham shug’ullanishi kerakligini, chunki davlatning kelajagi mana shu yoshlar qo’lida bo’lishini ta’kidlab o’tadi. “Bolalarni barkamol qilib yetkazish uchun uning tarbiyasiga faqat oilagina javobgar bo’lmasligi, butun qavm a’zolari javobgardirlar, chunki yoshlar har tomonlama yetuk inson bo’lib tarbiyalansa, qavmning kelgusi taraqqiyotida katta ahamiyatga ega bo’ladi”. 1917 yilgi fevral voqealari va oktyabr davlat to’ntarishidan so’ng Markaziy Osiyo xalqlarining xayotida ijtimoiy-siyosiy iqtisodiy,ma’naviy-mafkuraviy, jumladan xalq maorifi sohalarida keskin o’zgarish yuz berdi. Turkiston o’lkasida milliy demokratiya vaqillari, mashhur ma’rifatparvar ziyolilar tomonidan yangi usluldagi maktablarning keng tarmoqlarini yaratish, maktab-maorif borasida zudlik bilan islohotlarni amalga oshirish yuzasidan bir qator takliflar ilgari surildi. Shuni ta’kidlash lozimki, hozirgi O’zbekiston hududida podsho hokimiyatining ag’darilishi natijasida madaniy hayot va ma’naviyat sohalarda murakkab, ziddiyatli jarayonlar kechdi. Oldingi qariyb ellik yillik mustamlakachilik siyosatiga qaramasdan xalq ommasi uz madaniyati, urf- odatlarini saqlab, himoya qilib kelgan. Ko’p asrlik o’zbek milliy madaniyati, qadriyatlari qatori yangi shakllar qaror topdi. Xalq farzandlari maktab va madrasalarda ta’lim olardilar, qushimcha yangi usul maktablari, rus-tubjoy maktablari, gimnaziyalar faoliyat ko’rsatardi. Gazeta va jurnallar, kutubxonalar, turli milliy jamiyatlar, ziyolilar ma’rifatchilikni rivojlantirdilar. Ko’tarilgan jadidchilik harakati ma’rifatchilik va islohotchilik harakatlarini kengaytirib yubordi. Jadidchilik 1917 yilga kelib ijtimoiy va demokratik harakat darajasiga ko’tarildi. Xalq ma’naviyati asos-mohiyatini islom dinining poklantiruvchi- tarbiyaviy aqidalari, milliy urf-odatlarimizning sermazmun va insonparvarlik sifatlari tashkil qildi. Xalq ommasining madaniy an’analari, ma’rifatchiligi, ma’naviyati, e’tiqodi, milliy urf-odatlari, san’ati, og’zaki ijodiyoti nihoyat darajada sermazmun, ko’p qirrali, yuksak insonparvarlik g’oyalari bilan yo’g’irilgan ko’p asrlik tariximiz mahsuli bo’lib keldi. Og’ir jarohatlar yetkazilgan bo’lishiga qaramasdan milliy iymon-etiqod va ma’naviyat saqlanib keldi, aholi turmush tarzining asosini tashkil qildi. Madaniyat va ma’naviyatdagi elimiz oldida turgan yagona yo’l boy merosimizga tayanib, uni inkor qilmasdan yangi sharoit vazifalarini belgilash, jamiyatning barcha qatlamlari ishtirokida, har birining istak-intilishlaridan kelib chiqib yuksalish, istig’lol sari harakat qilish bo’lib qoldi. Asriy xalq merosi bilan bir qatorda ilg’or milliy ziyolilar, jumladan, jadidlar yuzaga keltirgan ma’rifatchilik ko’rinishlari bo’lmish maorif, matbuot, badiiy ijod va boshqalarning ahamiyati, qadr-qimmatiga tayanish, tegishli o’rin berish zarurati ham ko’zga tashlandi. Bu ilg’or qarashlar, milliy mustaqqillik va istiqlolga yug’rilgan yuksak tuyg’ular ulug’ davlatchilik, kolonial siyosat, konservativ zo’ravonliklarga qarshi kurashda chiniqib, kamolatga va yuksaklikka tomon intildi. Elimizdagi milliy madaniyatimizni zamonaninng ilg’or sivilizasiyasi, madaniyati maorifi bilan uyg’unlashtirib davom ettirishga qodir, layokatli ijodiy kuchlar yetishib chiqqan va yetishib chiqmoqda edi. Xalq ommasining ma’rifatini rivojlantirishga intilib kelgani milliy ziyolilarimizga kuch-quvvat, ilhom bag’ishladi. Ammo O’zbekiston hududida ma’naviyat va madaniyat 1917 yildan boshlab murakkab vaziyatni boshdan kechirdi, jiddiy tusiqlar va buzg’unchiliklarga uchradi. Turkistonni Qizil imperiya koloniyasiga aylanitirishga kirishgan bolsheviklar siyosati va amaliyotini halq ommasi, milliy ziyolilar qabul qilmadilar. Milliy ziyolilar va arboblarning faoliyati keng tus oldi, ijtimoiy-madaniy mazmun kasb etdi. Jadid ziyolilar, ijod axli bo’lmish Munavaar Qori, Maxmudxo’ja Bexbudiy, Sadriddin Ayniy, Fitrat, Chulpon, A.Avloniy, Hamza, va boshqalar bilan bir qatorda XX asr bo’sag’asida tug’ilgan iste’dodli yoshlar Mashriq Yunusov (Elbek), Naim Sayd, Rafiq Mumin va boshqa qator ziyolilar madaniyat, maorif sohalarida jonbozlik qildilar, ijtimoiy yo’naltirilgan ijod bilan shug’ullandilar. Ana shu davrda milliy xalq ta’limini tashkil etish muammosi alohida keskin bo’lib turgan edi. Turkiston o’lkasining markazi — Toshkentda 1917 yil 9-14 may kunlari o’qituvchilarning 1-o’lka qurultoyi bo’lib o’tdi, u ta’lim tizimining axvoli bilan bog’liq ko’pgina masalalarni muxokama qildi va "Turkiston o’qituvchilar ittifoqini» tashkil etdi. Qurultoyda ma’ruzalar qilgan Muvaqqat xo’kumat Turkiston qo’mitasinint a’zosi S.Mahsudov, yirik sharqshunos L.Zimin, Farg’ona viloyatinint maorif buyicha inspektori F.Yegorov maxalliy aholiga ta’lim berish ishida rus- tubjoy maktablarining yaroqsiz ekanligini isbotlab berdilar. Qurultoy ana shu tipdagi maktabni ona tilida o’qitiladigan milliy maktab bilan almashtirish fikrini ma’qullab chiqdi. Oradan ko’p o’tmay, 1917 yili 20 maydan 23 maygacha Toshkentda musulmon o’qituvchilarning qurultoyi bo’lib o’tdi. Unda asosan musulmon maktablaridagi o’qituvchilarning ishi masalasi muxokama qilindi. Qurultoy qarorlarida asosan rus — tubjoy maktablarini milliy maktablar bilan almashtirish zarurligi ko’rsatib o’tildi, bu maktablar uch bosqichga - Quyi, o’rta va yuqori bosqichga bo’linishi lozim edi. Boshlang’ich ta’lim umumiy, majburiy, bepul, olti yillik bo’lishi kerak edi. Asosiy o’qitiladigan fanlar orasida islom ta’limoti asoslari, ona tili, rus tili (4-sinfdan boshlab), arifmetika, tabiatshunoslik, tarix (milliy va rus tarixi), geografiya ( umumiy va rus geografiyasi ) ham bor edi. Qurultoyda tashkil etilgan «Musulmon o’qituvchilar kengashi» (rais — Murod xo’ja Solixo’jayev, kotibi ~ S.Abdusamatov ) rus — tubjoy maktablarini milliy maktablarga aylantirish dasturini ishlab chiqdi. Yangi o’quv yili arafasida uning loyixasi Toshkent shaxar dumasi tasdiqga taqdim etildi. 1917 yil 10 sentyabrdagi Duma majlisida so’zga chiqqan Munavvar Qori maktabni isloh qilish xaqidagi «Musulmon o’qituvchilar kengashi» ning ma’ruzasini takdim qildi va unda musulmon maorif xodimlari — o’qituvchilarga nixoyatda extiyej sezilmokda, deb ko’rsatib o’tdi. Oktyabr to’ntarishidan so’ng yangi sovet maktabini tashkil etish vazifasi ilgari surildi. Bu jarayonga komissarliklar tizimida tashkil topgan Maorif xalq komissarligi (birinchi xalq komissari K.Ya.Uspenskiy) rahbarlik qilishi lozim edi. Biroq ma’lum vaqtgacha maktab tarmoqlarini boshqarishning eski tizimi ham saqlab qolindi. 1918 yilning martigacha Turkistonda Vasiylik qumitasi mavjud bo’lib turdi. qumita o’quv yurtlari tarmoklariga rahbarlikni amalga oshirib, Turkiston pedagoglarining manfaatlarini ifodaladi maktabni siyosat ta’siridan saqlashga harakat qildi. Yangi xokimiyat o’z navbatida Vasiylik qo’mitasi va o’lkaning barcha o’qituvchilarni Xalq Komissarlari Kengashi bilan hamkorlikda ishlashlarini talab qildi, hamkorlik qilishga javob tariqasida maktab xodimlari maoshini ko’paytirishga va o’quv yurtlariga mablaglar ajratishga vada qildi. Biroq o’qituvchilar ittifoki Xalq komissarlari Kengashi bilan hamkorlik qilishni istamaganligi sababli ular ish xaqini oshirish va maktablarning moddiy axvolini yaxshilash uchuy mablag’lar ajratmadilar. Buning ustiga mart oyida ma’murlar o’rta o’quv yurtlarini yopib quyish xaqida farmoyish berdilar, bundan maqsad navbatdagi o’quv yilining boshlanishiga qadar ularni «yangicha asoslarda» tashkil etishdan iborat edi. 1918 yilning o’rtalaridan boshlab yangi tipdagi maktablarning tez, asosan miqdor jihatidan o’sishi ko’zga tashlandi. Turkiston jamiyati aholisining badavlat qatlamlaridagi juda ko’p mikdordagi mablag’ning tortib olinganligi o’lka iktisodiyotini kambag’allashtirib quydi, ayni bir vaqtda sovet xokimiyatini zarur mablag’lar bilan ta’minlandi,buning natijasida maktab qurilishiga rahbarlik qiluvchi Maorif xalq komissarligi 1918 yilda ma’lum darajada kreditga ega bo’ldi. Bolsheviklar ijtimoiy, sinfiy mazmuniga ko’ra yagona maktabni tashkil etar ekanlar, milliy shaklning zarurligini e’tirof etdilar, shu boisdan Turk respublika milliy asosda - ukrain, arman, yaxudiy maktablari va tabiiyki, «Turkistonda milliy turk ommasi ustuvor bo’lganligi» uchun hammadan ko’prok. va birinchi navbatda o’zbek maktablari tashkil qilindi. 1 Dastlabki o’zbek sovet maktablari mablag’laridan qisib kuyilgan bo’lib, ularga o’quv vositalari va qullanmalar yetishmasdi. Moddiy ahvolning og’irligiga ko’p jihatdan ma’murlarning yerli aholining bilimli bo’lishiga nisbatan mustamlakachilik munosabatda bo’lishi ta’sir qildi, bu esa 1918-1920 yillar davrida rus tilidagi o’quv yurtlari va tub yerli aholi bolalari uchun muljallangan maktablarni mablag’ bilan teng asosda ta’minlamaslikka olib keldi. Bundan tashqari, ko’pincha xalq ta’limi uchun ajratilgan mablag’ni deputatlar kengashlari boshqa maqsadlar uchun ishlatishardi. Maorif xalq komissarlarm uchun kadrlar masalasi maktab qurilishdagi bosh muammo edi. Yangi tuzum pedagoglarni tayyorlash ayniksa, birinchi navbatda maxahliy maktablar o’qituvchilarni tayyorlash uchun har tomonlama chora- tadbirlar belgilandi. Binobarin, o’qituvchilar tayyorlash butunlay yangicha negizga – qisqa muddatli kurslar orqali yo’lga qo’yildi. 1918 yilning yozida Samarkandda «musulmon o’qituvchilari uchun pedagogik kurslar» ochildi. O’sha yilning kuzida Toshkentda — Toshkent uyezdining tub yerli aholisi uchun maktab o’qituvchilari kurslari ochildi. Yukori bosqich- dorilmuallimin (o’qituvchilar kursi, keyinroq oliy o’quv yurti): o’rta bosqich — boshlang’ich maktablarni o’z ichiga olar edi. Xalq dorilfununi tarkibining bu shaklda bo’lishi sharoitning o’zidan kelib chiqqan holda zamonaviy bilim va savodxonlikka extiyojdan tug’ilgandi. O’sha yilning 3 mayida dorilfunununning Musulmon bo’limi rahbariyatiga saylov bo’lib, unda Munavvar Qori rais (rektor), Iso Tuxtaboyev birinchi muovin, Burxon Habib ikkinchi muovin, Abdusamid Qori Ziyobov xazinador, Muxtor Bakir sarkotib bo’lib saylandi. 13 may (yakshanba) kuni Toshkentning eski shaxar qismida Bikula Morozovning sobik do’qoni binosi (xozirgi o’zbek yosh tomoshabinlar teatri)da musulmon aholi uchun «xalq dorilfununi» ochiladi. Bu bo’lim tez orada o’ziga xos yirik bilim maskaniga aylandi. Dastlab 9 ta boshlang’ich maktab ochish mo’ljallangan bo’lsa-da, aholi extiyojiga ko’ra, ularning soni 24 taga yetdi. Dorilfununning musulmon bo’limi 15 demokratik tashkilot vaqillari uyushgan 45 kishilik kengash tomonidan boshqariladi. Undagi muallimlar soni 18 nafarga yetadi. 1918 yil 2 iyun kuni sobiq seminariya binosida dorilfununining o’zbeklar uchun maxsus o’qituvchilar tayyorlovchi bo’limi — «Dorilmuallimin» ochildi. Unda Fitrat sna tilidan: Kamol Shams arifmetika va geometriyadan, Haydar Shavqiy gigiyena, gimnastika va nemis tilidan, Raximboyev arifmetikadan, Abdurahmon Ismoilzoda san’atdan, Rizayev madaniyat tarixi va siyosiy iqgisoddan, Munavvar Qori ona tilidan dars berishadi. Bu bo’limning ochilish marosimida Munavvar Qori nutq so’zlab, inson ma’rifatli bo’lib, ko’zi ochilmaguncha vijdoni uyg’onmasligini, vijdon uyg’onmasa na o’zini, na xalqni erkin muxofaza qila olmasligini, bu iymonsizlik ekanini mutafakkirona noziklik bilan ifoda etadi. Munavvar Qori 1922 yildan Turkiston maorif noziri, keyin Toshkentning eski shaxar maorif bo’limi muboshiri (inspektori) bo’lib ishladi, o’sha yili 23-25 martda bo’lib o’tgan 2-Umumturkiston maori xodimlari kurultoyida ishtirok etib, maktab bo’limiga a’zolika saylandi. Keyinchalik Alisher Navoiy nomli ta’lim- tarbiya yurtida va turli maktablarda o’zbek tili va adabiyotidan dars do’stlari va shogirdlari Kayyum Ramazon va Shorasul Zunnun hamkorlikda uch bo’limdan iborat «O’zbekcha til saboklari» kitobini (1925 yil) nashr ettirdi, 1917-1920 yillardagi qiska davrga shu jumladan, xalq ta’lim sohasida ruy bergan o’zgarishlarga 1920 yilda yakun yasaldi. Sovet maktablarining tez o’sishi Turkiston maktab tizimini boshi berk ko’chaga olib kirdi. Jiddiy moddiy ta’minotning yo’qligi va kadrlar bilan ta’min etilmaganlik ko’pgina «qog’ozdagi maktablar»ning mavjudligini shart qilib qo’ydi. Natijada maktab yoshidagi bolalarning 70 %dan ko’pi maktabga jalb qilinmadi. Turk MIQ yangi ijtimoiy tuzumining kelajagi yosh avlodning umumta’lim saviyasiga bog’lik ekanligini tushunib, 1920 yilning noyabrida maktab tizimi axvolini yaxshilash maqsadida qaror qabo’l qildi. Unda Maorif xalq komissarligi zimmasiga «savod o’rganish ishini birinchi Oliy ta’limning shakllanishi va kadrdar tayyorlash muammolari (1917-1924 yillar) o’ringa qo’yish» va maktab o’quvchilarining ta’minoti hamda ovqatlanishini yaxshilash uchun chora-tadbirlar belgilash vazifasi yuklandi. XXMK (Xalq Xo’jaligi Markaziy Kengashi) «imkon boricha» maktab o’quvchilari uchun o’quv qullanmalari va birinchi galda zarur bo’ladigan ashyolar ishlab chiqarishni ko’paytirishi lozim edi. Xalq Komissarlari Kengashiga o’quv yurtlarini binolar bilan ta’minlnsh va «imkon boricha Maorif xalq komissarligi xay’ati ko’rsatmalari buyicha sarflanadigan pul belgilari fondini ko’paytirish» buyurildi 1 . Oliy ta’lim masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, Turkistonniig milliy ziyolilar va shu jumladan, ilgor rus olimlari (akad. S.F.Oldenburg) XX asrning boshlaridayoq Toshkentda universitet tipidagi oliy o’quv yurtini ochish zarurligi masalasini O’zR ko’tarib chiqqan edilar. Biroq axvol quruq gaplardan nariga siljimagan edi. 1918 yilning fevraliga kelib Toshkentda «Oliy ta’lim dustlari jamiyati» faoliyat ko’rsata boshladi, uning tarkibida pedagoglar, shifokorlar, muxandislar, agronomlar va maxalliy ziyolilarning boshqa vaqillari ham bor edi. Jamiyat oliy tipdagi o’quv yurti tashkil etilishiga qadar dastlab bepul ta’lim beradigan keng ixtisosdagi o’quv yurti tashkil etishga xarakat qildi, bu o’quv yurtda ta’lim oluvchilarning qaysi millatga mansubligidan qati nazar aholining barcha qatlamlariga qulay bo’lishi lozim edi. Bu xildagi o’quv shakli keyinchalik ta’limni oliy yurtlarida davom ettiradigan kadrlar tayyorlashi, shuningdek, ulardagi, tinglovchilarga xalq hujaligining turli sohalari bo’yicha hunarlarga, (agronom, texnik, montyor, transport xaydovchilari, etikduzlik va tikuvchilik kabi) ega bo’lishlaridya yordam berishi kerak edi. 1918 yil 21 aprelda tantanali ravishda ochilgan Turkiston xalq universitet shu tariqa vujudga keldi. Universitet o’ziga Toshkentning eng yaxshi o’qituvchilarini jalb qilgan edi. Uning ixtiyoriga Toshkentdagi bir qancha boshlang’ich maktablar (13 ta musulmon va 11 ta rus maktabi), 8 bolalar maydonchasi, Turkiston xalq kutubxonasi, Xalq muzeyi va konservatoriyasi berib quyilgandi. Maxalliy millat yoshlaridan kadrlar tayyorlash uchun universitet qoshida musulmonlar shu’basi tashkil etilib, u Toshkentning eski shaxar qismida faoliyat ko’rsatdi. Shu’ba «Xalq dorilfununi» degan ilmiy adabiy gazetani chiqarib turdi. Universitet tarkibida ijtimoiy-iktisodiy, tabiiy-matematika, tarix-filologiya, qishloq hujaligi va texnika fakultetlari bor edi. 1919 yil fearaldan universitet qoshida ishchi fakulteta ham faoliyat ko’rsata boshladi. 1920 yilning oxiriga kelib, universitetda ta’lim! oluvchilaryaing 60 % ini maxalliy millat vaqillari tashkil qilgan edi. O’zbek tilidagi mashg’ulotlarni Axmad Fayziy, Burxon Xabib, Ibroxim Toxiriy, Usmonhujayev, Xodi Fayziy va boshqalar olib borishdi. 1918-1920 yillarda O’zbekiston madaniy xayotida tanilgan xalq universitetining tashkilotchilari va arboblari bo’lgan G.Abduraigidov, A.A.Divayev, A.Qodiriy, Murod Xoji, G.NLerdansev, R.Yusupbekov va boshqa ko’pgina ziyolilar faoliyat ko’rsatgan edilar. Oradan ko’p o’tmay Toshkentda maxsus sharqshunoslik ixtisosligidagi oliy ta’limning tung’ichi Turkiston sharq instituti vujudga keldi. U o’z faoliyatini 1918 yil noyabrda boshladi. Institut haqidagi nizomda uning asosiy vazifalari qilib Turkiston mahalliy aholini va qo’shni mamlakatlar aholisi tilini yaxshi biladigan sharqshunos olimlar va amaliyogchi xodimlar tayyorlash, Turkiston tarixi va madaniyatini hamda uning aholisi tilini o’rganish deb belgilab berilgan edi. 1920 yilda bolsheviklar rejimi Turkiston Xalq universitetiga muqobil sifatida Turkiston Davlat universtiteti (keyin o’rta Osiyo, xozirgi M.Ulugbek nomidagi O’zbekiston milliy Universiteti) ni tashkil qildi. Turkiston davlat universiteti tashkil qilingan birinchi kundanoq uning professor va o’qituvchilar tarkibi asosan rus olimlaridan iborat bo’lganligi sababli, rus tilini bilmaydigan maxalliy aholi yoshlari uchun universitetda o’qish dastlabki kundanoq muammo bo’lib qoldi. Natijada dastlabki yillarda universtitetda asosan yevropaliklar ta’lim oldilar. Universitet faoliyatining birinchi yili oxiriga kelib unda 6 ta fakultet: ijtimoiy-iktisodiy, tarix-filolgiya, fizika-matematika, texnika, tibbiyot, qishlok xo’jalik fakultetlari ish olib bordi. Shuni aloxida ta’kidlash kerakki, vaqt o’tishi bilan universitet faqat eng yirik o’quv yurtigina emas, balki ilmiy-nazariy va amaliy tafakkurning, tabiiy va amaliy fanlarning juda xilma-xil sohalari buyicha olib boriladigan tadqiqotlarning eng muxim markazi ham bo’lib qoldi. 1918-20 yillarda sovet maktabi qurilishiga milliy o’qituvchilar) ham jalb qilindi. Masalan, o’sha davrning tajribali o’qituvchilardan Oqilxon Sharafiddinov, Jura Odilov, T.Shermuxzmmedov, T.Sodiqov, K.Dodamuhammedov va boshqalar o’zbek sovet maktablarini tashkil etish sohasida ish olib bordilar. Shuningdek, o’qituvchi kadrlar tayyorlashni tezlashtirish maqsadida 7 ta bilim yurti, shu jumladan, bitta xotin-qizlar bilim yurti, 5 ta pedagogika texnikumi, 2 ta pedagogika bilim yurti va bir necha qiska muddatli kurslar ochildi. Birgina 1921 yilning o’zida Turkiston Respublikasi bo’yicha 850 ta o’qituvchi xodimlar tayyorlash qisqa muddatli kurslari ochildi. Shu bilan birga o’lkada 7 ta maorif institutlari ish olib bordi va ularda 1145 talaba ta’lim oldi. 1 Lekin ularning ko’pchiligi rusiyzabon aholi farzandlari edi. Maxalliy xotin-qizlarni maorif maskanlariga jalb qilish oson bo’lmadi. Mavjud maktablarda va xunar-texnika o’quv yurtlarida maxalliy millatlarning qizlari o’quvchilarning 7-8 % ini tashkil qilar edi. (qizlarni maktablarga tortishda shoshma-shosharlik, urf-odatlar va an’analarni hisobga olmaslik bir qator murakkabliklar tug’dirdi. Xotin-qizlar uchun alohida maktablar, xotin - qizlarni o’qituvchi pedagoglar bo’lishi kerak edi. Bu muammoni xal qilish uchun sovet xukumati respublikaning bir qator shaxarlarida xotin-qizlar uchun maxsus pedagogika texnikumlari ochdi. Umumiy ta’lim maktabi bilan bir qatorda xunar-texnika ta’limi maktablari ham ochila boshladi. O’lka shaxarlarida oltita qishloq xo’jalik texnikumi, bitga medisina texnikumi, 16 ta xunar-texnika maktabi va bir necha kurslar tashkil qilindi. 1924 yilning oxirida xunar-texnika ta’limi maktablarida 6800 dan ko’proq yoshlar ta’lim oldilar. Turkistondagi oliy o’quv yurtlar xalq xo’jaligining turli sohalari uchun mutaxassislar tayyorlash bilan bir qatorda xalq maorifi maktablari uchun ham malakali pedagoglar tayyorlashga jalb qilingan edi. Shu maqsadda o’rta Osiyo Davlat universtiteti qoshida maxsus pedagogika fakul’teti ochildi. Lekin bu fakultet bir yil ishlar-ishlamas yopib qo’yildi va Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika institut tashkil etilgunga qadar, respublikada o’qituvchi kadrlarni tayyorlash mushkul muammolardan biri bo’lib qolaverdi. Yana eng muhim muammolardan biri shu ediki, oliy va maxsus o’quv yurtlariga qabo’l qilingan yoshlarning aksariyati rusiyzabon talabalar edi. Masalan, 1923-24 o’quv yilida O’rta Osiyo Davlat universitetiga o’qishga kirgan 2047 talabadan faqat 51 nafarigina mahalliy millat yoshlaridan edi xolos. 1924/25 o’quv yilida bu universitetda 2440 talaba va ishchilar fakultetida 889 yoshlar ta’lim oldi. 1924 yilda Qo’qon bilim Yurtini 13 ta yigit-qizlar bitirib chiqdi. Unda keyinchalik "O’zbekiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti Qori Niyoziy dars berdi, bitirganlardan akademiklar, yirik fan madaniyat arboblari yetishib chiqdi. Chet mamlakatlar bilan madaniy alokalar, yoshlarning o’qib kelishlari XX asr boshlarida kengayib bordi va keyinchalik ham davom etdi. Buxoro Respublikaa xukumati tashabbus ko’rsatib, bu ishga tashkiliy tus berdi. 1922 yilda Turkiston, Buxoro, Xorazmdan 70 ga yaqin yoshlar Germaniyaga o’qishgaa jo’natildi. Buxoro respublikasi xukumati Berlinda yotokxona uchun bino sotib oldi, o’qituvchilarni moddiy ta’minlab turdi, ularning ahvoli o’qishlaridan ogoh bo’ldi. Yoshlarimiz Germaniyaning turli o’quv yurtlarida muvaffaqiyat bilan o’qidilar, mutaxassislar bo’lib yetishdilar. Afsuski, o’z ona yurtiga qaytgan yigit qizlarimiz mustabidlik qatag’oniga uchradi. 2. Ma’lumki, 1924 yilda amalga oshirilgan milliy davlat chegaralanishi natijasida mintaqa xaritasi qaytadan tuzildi. Shuni ta’kidlash lozimki, 20-30 yillardagi juda murakkab, siyosiy ijtimoiy va ijtimoiy iktisodii jarayonlar respublikaning milliy madaniyatiga xar xil tarzda ta’sir o’tkazdi, barcha sohadagi o’zgarishlarni qarama-qarshi tusga kiritdi va respublika taraqqiyotining asosiy tendensiyalari hamda yunalishlarini uzoq yillarga belgilab berdi. 1924-25 o’quv yilida Respublika byudjetiniig 24 % xalq maorifi uchun ajratildi. Bu maktab qurilishini tezlashtirishga imkon berdi. I-II boskichdagi umumta’lim maktablarining soni 1928 — 29 o’quv yiliga kelib deyarli 2,5 mingtaga yetdi. Shu bilan bir vaqtda katta yoshli aholi o’rtasida savodsizlikni tugatish yuzasidan keng miqyosda kompaniya avj oldirildi. 1921-22 o’quv yilidayok respublikaning ko’pgina shaxarlari va qishloq joylarida mingdan ortiq savod maktablari, savodsizlikni tugatish kurslari va tarmoqlari faoliyat ko’rsatdi. Ulardan 50 ming kishi xat savod chiqardi. Savodsizlikni tugatish ishi, tiklash davrining dastlabki yillarida katta qiyinchiliklarga duch keldi: o’qituvchilar, maktab binolari, asbob jixozlar, o’quv qo’llanmalari, pul mablag’lari yetishmas edi. Biroq bu soha garchi qiyinchilik bilan bo’lsada, izga tusha boshladi. Katta yoshli kishilarni o’qitish va shakl va usullari takomillashtirildi. Savod maktablari tarmoqlari birmuncha kengaytirildi, savodsizlikli tutatuvchi o’qituvchilar soni ko’paydi. Bu dastlabki yutuqlar keyingi yillarda savodxonlik oshirish yuzasidan avj olgan umumxalq xarakatining debochasi bo’ldi. Hamza Xakimzoda Niyoziy, T.Shermuhammedov, N.T.Qoriniyoziy, E.Komilov, A.Nabixo’jayev, G.Nazarov, M.Qodirova Z.Polvonova, P.Kayumov, K.Abdurashidov kabilar yangi maktab yaratish, rivojlantirish uchun faol kurashdilar. Shu yillarda Markaziy rahbariyat sovet tuzumiga sodiq bo’lgan pedagog kadrlarni ko’p mikdorda tezkorlik bilan tayyorlab, ular orqali aholini ayniksa, yosh avlodni kommunistik g’oyalar asosida tarbiyalash maqsadida qarorlar va rejalar ishlab chiqdi. Ularni og’ishmay amalga oshirish uchun zarur mablag’larni ayamadi, bor ma’rifatchilarni hamda partiya, sovet, jamoat tashkilotchilarining kuch - quvvatini safarbar qildi. Maktablarning pedagogik kadrlarga bo’lgan extiyojlarini qondirish uchun pedagogika o’quv yurtlarining keng tarmoga yaratildi: texnikumlar, maorif institutlari, o’quv yurtlari ochildi. Ularda jadal suratlar bilan ommaviy mikyosda yangi o’qituvchi kadrlar yetishib tayyorlandi. 20 - yillarning oxiriga kelib ularning soni respublikada deyarli besh yarim mingtaga yetib qoldi. Xalq, maorifi rivojlanib bordi . Shunday bo’lsada bu jarayonlar partiyaning madaniy sohada zo’ravonlik ko’rsatishi tufayli mushkulliklarga uchradi. Xalq maorifida, bu narsa avvaliga milliy ta’lim shakllari yoyiladigan sohalarni cheklab qo’yish, keyinchalik esa ularni butunlay yo’q qilib yubori щ da aksini topdi. Chunonchi 20 yillarning boshlarida sovet maktablari bilan birgalikda eski usul maktablari, diniy tashkilotlar tomonidan ta’minlab boriladigan vaqf maktablari va madrasalari ham ishlab turar edi. 1925 o’zbekistonda 97 ta vaqf maktablari va 1,5 mingdan ortik eski maktablar bo’lib, ulardan 250 tasi yashirin xolda ish olib borgan. Lekin sovet xokimiyatining insonparvarlikka zid siyosati natijasida ular 1928 yilga kelib o’z faoliyatini amalda tugatdilar, Xalq ma’rifatining yuksalish yo’lida aholining savodliligini oshirishga, savodsizlikka barham berish davr talabi edi. Bu ko’plab yangi savod maktablari va kurslar ochildi. Minglab savodli bo’ldi. Shuni aytish joizki, 1930 yili umumiy boshliach ta’limni joriy etish savodsizlikni kamaytirishga yordam berdi. Birok raqamlar ortidan quvish va shoshma-shosharlik oqibatda umumiy ta’limni joriy qilishda ko’pgina jiddiy xatolarga yul quyildi. Jumladan, maktab yoshidagi bolalarning bir qismi o’qishga tortilmay qoldi… O’qishni tashlab ketayotgan o’quvchilar soni (ayniqsa maxalliy millat yoshlari orasida) ortib bordi. Ko’pgina maktablarda o’qitish saviyasi mutlaqo talabga javob bermasdi, chunki muallimlarning bilim darajasi yetarli emasdi. Ayniqsa ularning moddiy axvoli yomon edi, maktablar son jihatdan muttasil ortib borayotgan bo’lsada, ularning o’quv moddiy bazasi nochor axvolda qolayotgan edi, Ma’lumki, bolsheviklar mafkurasi negizida asosan sinfiylik kurash g’oyasi ustivorlik qilgan. O’zgacha fikrlashga bo’lgan xar qanday urinish «sinfiy dushman qarshiligi» deb baholandi. Guyo, «sinfi». dushman» ijtimoiy xayotning barcha jabhalarida, ta’limda, adabiyot va san’atda, ishlab chiqarishda mavjud bo’lib uni qidirib topish, barchani shubxa ostita olish odat tusiga kirib bordi. Ziyoli kadrlarni tayyorlashda sinfiy jihatdan ishonchli, aholining «mexnatkash» tabaqalaridan chiqkan kishilarini tanlab olish kerak, degan g’oya ilgari surildi. Chunki, avvaldan yaxshi ma’lumki, aqliy va mantikiy mushohada etish darajasi qancha past bo’lsa, savollar ham, noroziliklar ham shuncha kam bo’ladi. Shuning uchun ham madaniyat xodimlarning tarkibini ijtimoiy jihatdan ishonchli bo’lgan «mexnatkashlar» xisobiga soddalashtirish, ular orasidagi eng zakovatli va omilkor qatlamni siqib chiqarishni maqsad qilib quyildi. Bu «madaniy ishqilob»ning asosiy tezislaridan biri bo’lib, «shaklan milliy, mazmunan proletar madaniyati»ni vujudga keltirishdan iboart edi. Bu g’oya sovet davlatining barcha o’n yilliklari davomida yashab keldi. 30-yillarda uni amalga oshirish borasida quyilgan dastlabki qadam madaniyatning barcha sohalari uchun kadrlar tayyorlash, yuqorida ayttanimizdek, «mexnatkashlar», ya’ni, «proletar qatlamdan» boshlanganligi ham bejiz emas edi. O’sha yillarda komsomol safiga ijtimoiy jihatdan faqat «mexnatkashlar» qatlamidan qabul qilinganligini e’tiborga oladigan bo’lsak, nima uchun komsomollar safarbar qilinib, ularni qiska muddatli kurslarda o’qitib maktablarga muallim sifatida yuborilganligini anglab yetamiz. Buning natijasida respublikada o’qituvchilar soni 1928-29 o’quv yilidagi 5,5 ming kishidan 1932-33 o’quv yilida kariyib ming kishiga 3 1941 yili esa 1 42 ming kishiga yettan. Bu raqamlar shundan dalolat beradiki, 1933 yil boshlarida xalq ta’limi tizimlarida o’tkazilgan «tozalash» oqibatida ijtimoiy kelib chiqishi nuqtai nazaridan «ishonchsiz» bo’lganlar o’rniga qiska muddatli kurslarni bitirgan saviyasi past, lekin ijtimoiy jihatdan «ishonchli» qatlamlardan qushimcha muallimlar tayyorlanib, ular maktablar va madaniyatning boshqa sohalarida ishlash uchun yuborildilar. 1930 - yillarning birinchi yarmida avj olgan bu tadbir amalda ziyolilar safini malakasi va saviyasi past kishilar bilan to’ldirishga, yuzakilik, omilsizlik, qog’ozbozlik kabi noma’qul illatlarning ildiz otishiga olib keldi. Kishining qobiliyati, madaniy saviyasi va ma’lumot darajasi emas, balki ijtimoiy kelib chiqishi asosiy mezon qilib olindi. Mazkur siyosat tufayli o’zbek xalqi o’z tarixi, milliy urf-odati, an’ana, umuminooniy qadriyatlarni bilish va o’rganish imkoniyatlaridan maxrum bo’ldi. Millat taqdiri, maorif ravnaqi uchun jon fido qilgan, erkin, hur fikrli alloma ma’rifatparvarlar: Abdurauf Fitrat, Munavvar Qori Abdurashidxonov, Elbek, Otajon Hoshimov, Shokir Sulaymon, Chulpon, Abdulla Qodiriy qatl etidi. Shorasul Zunun, Usmon Nosir, va boshqalar Sibirga surun qilindi. Sobiq tuzumning totalitar siyosati to’la xukmron kuchga kirib, mafkuraviy kurash kuchaydi. Natijada xalq ta’limiga. buyro’qbozlik nuqtai-nazaridan turib ekstensiv ravishda yondoshish tarkib topdi. Buning natijasida sifat muammolari chetga surilib, miqdor ko’rsatkichlari birinchi o’ringa o’tdi. Ahvolni xo’ja ko’rsinga yaxshilash orqasidan quvish jamiyatning madaniy hayyotiga yomon tasir o’tkazdi, hamda oliy va o’rta maktabga sezilarli darajada zarar yetkazdi. 3 .Ikkinchi jahon urushi boshlangan dastlabki kunlardanoq O’zbekiston halqlari ma’navii madaniyatining boy salohiyati insoniyatning eng yovuz dushmani bo’lgan fashizmni tezroq tor-mor qilish ishiga safarbar qilindi. O’zbekiston madaniyatining barcha yunalishlari uning arboblari va xodimlarining fidoyiligi va vatanparvarligi tufayli juda qisqa muddatlarda urush davri ehtiyojlari va talablari oqimiga yunaltirildi. Urushning og’ir sharoitlarida o’zbek olimlaring ilmiy va amaliy ishlari front, aholi va g’alaba uchun beqiyos ahamiyatga ega bo’ldi, xalqimiz ahlining ona-Vatanga bo’lgan mehr-muhabbatini kuchaytirdi, vatanparvarlik tuyg’ularini uyg’unlashtirdi, mexnat faoliyatiga kuch-quvvat bag’ishladi. Urushning suronli yillarida respublika oliy o’quv yurtlari va texnikumlar o’z faoliyatlarini davom etgirdilar. Katta qiyinchiliklarga qaramay, ular sanoat, qishloq xo’jaligi, maorif, tabobat va boshqa sohalar buyicha malakali mutaxassislar tayyorlab beradigan chinakam manba bo’lib qoldi. 1943 yilda respublikada 41 oliy o’quv yurti ( ularnng 12 tasi ko’chirib kelingan) va 52 o’rta maxsus bilim yurtlari faoliyat ko’rsatdi. Urush yillari davomida ularda 20 mingdan ziyod oliy va o’rta maxsus ma’lumotli mutaxassislar yetishtirildiki, bu xalq xo’jaligini yukori malakali kadrlar bilan ta’minlash imkonini berdi.Ular o’z navbatida samarali, mexnat qilib, fashizmni tor-mor keltirish ishiga munosib xissa qushdilar. Pedagogik kadrlar tayyorlashga aloxida e’tibor berildi, chunki urush davri sharoitlarida ularga extiyoj ayniksa sezilarli edi. Urush yillari o’zbekistonda barcha turdagi qushinlar uchun zobit kadr va mutaxassislar ham tayyorlandi. Toshkentga piyodalar bilim yurti ham ko’chirib keltirilib, respublikamiz joylashtirilgan bir necha harbiy bilim yurtlari, oliy o’quv yurtlarining harbiy fakultetlarida, o’nlab turli kurslarda kadrlar tayyorlandi. Urush xalq ta’limi muassasalari faoliyatini yanada murakablashtirib yubordi. Ko’pgina o’qituvchilar harakatdagi armiya safiga chaqirildi, yuqori sinflarning o’quvchilari ishlab chiqarishga safarbar qilindi. Maktab binolarining anchagina qismi gospitallarga, evakuasiya kilingan xarbiy qismlarga, bolalar uylariga va harbiy o’quv punktlariga berildi. Natijada respublikadagi maktablarning umumiy soni 1942-43 o’quv yillarida 1940-41 o’quv yilidagiga nisbatan 421 taga qiskarib, 4795 tadan 4374 taga tushib qoldi. Binolar va o’qituvchilar yetishmasligi tufayli ko’pchilik maktablarda mashg’ulotlar 3 smenada olib borilardi. Darsliklar, o’quv qurollari va boshqa jixozlar ha m yetishmasdi. Lekin barcha qiyinchiliklarga qaramasdan, O’zbekiston maktablarining jamoalari gospitallarni otaliqqa oldilar, yaradorlar huzurida konsertlar quyib berdilar, frontga ketganlarning oilalariga, urush nogironlari oilalariga yordam berdilar. harakatdagi armiya jangchilari uchun sovg’alar tayyorladilar, kishloq ho’jalik ishlarida ishtirok etdilar. O’zbek fan axlining urush sharoitidagi izlanishlari, ilmiy tadqiqotlarining yunalishlari front va xalq xo’jaligi talablari hamda manfaatlariga moslashtirildi- Bu boradagi ilmiy va tashkiliy ishlarni muvofiklashtirish, ularga rahbarlik qilish sobiq SSSR FA O’zbekistan filiali (O’zFA) va keyinrok, 1943 yil 4 noyabrda uning asosida tashkil etilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasi zimmasiga tushdi. Bu akademiyaning birinchi prezidenti etib T.N.Qori-Niyoziy saylandi. Fanlar akademiyasining tashkil etilishi o’zbek xalqi xayotida muxim tarixiy voqia bo’ldi. Bu akademiya O’zbekiston ilmiy tafakkurining markazi bo’lib qoldi. Shu bilan respublikada ilmiy tafakkurni yanada rivojlantirish uchun mustahkam zamin yaratildi- Bu davrda taniqi matematik olimlar T.N.hori-Niyeziy, T.A.Sarimsoqov, geolog-olimlar M.Abdullayev, faylasuf I.Mo’minov, kimyogar olimlar O.S.Sodiqov, S.Yu.Yunusov, energetik A.N.Askochenskiy va boshqalar samarali izlanishlar olib bordilar. Fanlar akademiyasi tarkibida 22 ta ilmiy muassasa mavjud bo’lib, ularda 818 ilmiy va ilmiy-texnik xodimlar faoliyat ko’rsatdilar. Urush tufayli Moskva, Leningrad, Kiyev, Minsk va boshqa shaharlardan ko’chirib kelingan olimlar o’zbekiston olimlari bilan mahkam aloqada ish olib bordilar. Ularning birgalikdagi sa’y-xarakatlari ilm-fan yuto’qlarini front extiyojlari uchun xizmat qildirishga qaratilgan edi. Matematika, fizika, mexaniqa, energetika hamda boshqa mavjud fanlar sohasidagi olim va ilmiy xodimlarning izlanishlari — metalni qayta ishlash, mashinasozlik va mudofa sanoati bosh tarmoqlarining rivojlanishini ta’minladi. Respublika olimlari artilleriya aslohasini mustahkamlash, jangovar samolyotlarning yuk ko’tarish salohiyatini oshirish, mavjud harbiy texnika yaxshilash va yangi turlarini yaratish kabi eng dolzarb amaliy masalalarni hal etdilar. Urush asoratlari umumta’lim maktablarining holati va faoliyatiga ham qattiq ta’sir qildi: o’qituvchilarning xarbiy xizmatga chaqirilib, frontga yuborilishi oqibatida ularning soni keskin kamayib ketdi, bu o’z navbatida maktablar sonining qisqarishiga olib keldi. Faqat 1942-43 o’quv yilida respublikada 200 ta boshlang’ich va o’nlab o’rta maktablar faoliyati tuhtatildi; turli sabablarga ko’ra o’quvchilarning maktabdan ketib qolishi, maktab yoshidagi bolalarning o’qishga jalb etilmasligi tufayli o’quvchilarning soni tobora kamayib bordi. 360 ta maktab binosi respublikaga ko’chirilgan xarbiy qismlar, kasalxonalar va shu kabilarga berildi. Mavjud maktablarni yoqilg’i bilan ta’minlash qiyinlashdi, yozuv qurollari, darslik va ko’rgazmali qurollar yetishmas, o’quvchilarni kiyim-kechak va poyabzal bilan ta’minlash og’ir bo’lib qolgandi. Bular hammasi maktab ishida o’zining sezilarli izini qoldirdi, o’zlashtirish foizi pasayib ketdi. Zero maktablar oldida turgan tarbiyaviy masalalarni bajarishga qator tadbiriy ishlar amalga oshirilishi muhim hisoblanadi. 1. Maktab yoshidagi bolalarning zhammasini umumiy tortish ishini davom ettirish; 2. O’quv-tarbiya ishlarini qayta qurish va sifatini yuqori ko’tarish, fan asoslarini yuksak siyosiy-g’oyaviy saviyada o’qitish, o’quvchilarga zaruriy jismoniy tarbiya berish, yoshlarni ijtimoi foydali ishlarda keng katnashini ta’min etish uchun ularga agrotexnika ta’limini berish; 3. Aholi o’rtasida ommaviy mudofa va siyosiy oqartuv ishlarini olib borish; 4. o’quvchilarning korxona va qishlok xo’jaligida mudofa extiyoji uchun qilinadigan mexnatlarini yulga qo’yish kabi masalalri shular jumlasidandir. Urush davrida o’qituvchilardan hamda barcha maorif xodimlaridan, o’z o’rnida qattiq turib o’quvchilarning o’z vaqtida darsga kechikmasdan kelishini, sababsiz dars qoldirmasliklarini, uyga berilgan vazifalarni to’la bajarishlarini, o’quvchilarning maktabda va maktabdan tashkari ijtimoiy-foydali ishlarga faol jalb qildirish yuli bilan ularda yuqori ahlok malakalarini, mustaxkam irodani, e’tiqodni tarbiyalashlari lozimligini juda ko’p martalab ta’kidlab o’tgan edi. Bunday talabni bekamu-ko’st amalga oshirish o’qituvchilardan avvalambor, ota-onalar bilan yakindan alokada bo’lib hamkorlikda ish olib borishlarini taqozo etadi. Bu metod esa o’z navbatida o’quvchilarnint nazoratdan chetda qolmasligini ta’minladi. Natijada har ikki tomonlama kuzatish bolalarning tarbiyasini yaxshilashta olib keldi. Bu esa albatta o’sha davr ruxiyatining jiddiyligini, xar bir insonning xox u katta bo’lsin, xox kichik bo’lsin jamiyatda o’z o’rni va uz mavqyei borligini tug’ri tushunishiga katta yordam berdi. Biz urush yillarida maktablardagi qiyinchiliklar hakda gapirar ekanmiz, shaxarlardagi maktablarda o’qish uch smenada olib borilganligini ham tilga olish joiz deb uylaymiz, chunki bu xol tabiiy xolatda talim-tarbiya jarayonini qiyinlashtirishga olib kelgan. Darslar 40 minutga qiskargan. Ashula va rasm darslari umuman o’tilmagan. Respublikamizda o’zbek maktablarida darslar juda kam olib borildi. Chunki urush boshlanmasdan sal oldin o’zbek yozuvini rus grafikasiga o’tkazish tug’risidagi qonun qabul qilingan edi. Lekin bu qonun amalga oshirilguncha urush boshlanib ketdi. 1941-42 yillarda ko’p hajmda kitoblar chop etilishi ham kuzda tutilgan edi. Afsuski, bu ish ham amalga oshirilmay qoldi. Shunday ( bo’lishiga qaramay, ilg’or o’qituvchilarning tashabbusi darslarda samarali natijalar bera boshladi. o’qituvchilar og’zaki tushuntirishga katta e’tibor berdilar. Yangi utiladigan dars o’qituvchi tomonidan doskaga yozilar, o’quvchilar uni daftarga ko’chirib olishar edi. 2. Respublika xalq ta’limi uchun urushdan yillarda bir qator jiddiy qiyinchiliklarni yengib o’tishga tug’ri keldi.Urush yillarida ta’lim tizimiga e’tibor berilmadi. Ana shu «odat» urushdan keyingi dastlabki yillarda ham davom etdi. Urush davrida utishga jalb etilmagan maktab yoshidagi bolalarni urushdan keyingi dastlabki yillarda ta’lim tizimiga tortish juda . muxim masala bo’lib qoldi. Bundan tashkari, urush yillarida ta’lim sifati ham juda pasayib ketgan bo’lib, 20- yillardagi qoloq uslublarda olib borilardi. Bu esa o’quvchilarni o’qishdan bezdirar, o’qishni tashlash va sinfda qolish xollari ko’paymokda edi. Masalan, 1945-46 o’quv yilida O’zbekistan maktablaridagi o’quvchilar soni rejadagi 1 mln.10 mshg kishi o’rniga 823 ming kishidan iborat bo’ldi. Sinfda kolgan o’quvchilar soni ham ko’p bo’lib, 1946 yilda u barcha o’quvchilarning 37%ini tashkil etardi. Ayniksa qiz bolalarni maktabga jalb qilish, ularni o’qishni tugatguncha ushlab turish aloxida muammo sifatida kundalang bo’lib turardi. O’qituvchi xodimlar, masalasi urushdan keyingi yillardagi eng jiddiy muammolardan biri edi. Chunki malakali o’qituvchilar vatan urushga yuborilgan, ularning ko’pchiligi halok bo’lgandi. Xususan, 1947 yilda respublika buyicha 4 ming o’qituvchi yetishmasdi. Tuman xalq maorif bo’limlari mudirlari, maktab direktorlari va ta’lim buyicha direktor muovinlarning 60%dan ko’progi tegishli ma’lumotga ega emasdi. 1950 yilda 7125 maktab o’qituvchilarga muxtojlik sezardi. O’zbekiston SSR Oliy Sovetining 1957 yil 1 oktyabrdagi sessiyasida «O’zbekiston SSR da majburiy yetti yillik ta’limni to’liq amalga oshirish to’g’risidagi qonunning qabul qilinishi maktablgrda ta’lim tizimini takomillashtirishga karatilgan dastlabki kdham bu;di. Yangi konunga kura umumta’lim makhhbi hamma uchun majburiy bo’lgan kamchiliklar barham topmadi. Aksincha, maktab xakikly xayotdan ajralib kolli, o’quvchilarga berilayoggan bilimlar fan-texnika - tarakkiyogi darajasiga turri kelmasdi. Shuning uchun ham 1959 yil margda O’zbekiston Oliy Soveti «Maktab xalq ta’limi tizimini yanada rivojlantirish tugrisida»yangi konun qabul qildi. Ammo, sovet mustabit tuzumiga xos bo’lgan boshlangan ishni oxiriga yetkazmaslik odati bu gal ham muammoni xal qilish yulida to’g’anoq bo’lib xizmat qildi, okibatda xalq ta’limida axvol o’zgarmadi. 60-yillar O’zbekistonda «rivojlangan sosializm» bosqichi deb e’lon qilindi. Jamiyat mamlakat rahbariyatidan ijtimoiy-iktisodiy va madaniy- ma’rifiy sohalarda jiddiy sifat o’zgarishlarni amalga oshirishni kutmoqda edi. Birok amalda unday bo’lmadi. Lekin buning o’rniga siyosiy rahbariyat akidaparasglikni, lutgiboz, ommaviy-siyosiy ishlarni avj oldirdi. Xalq ta’lim tizimi ham ana shu «girdobga» tashlandi. Rasmiy hokimiyat soxta proletar baynalmilalligini amalda kuchaytirish maqsadida maktablarda rus tili va adabiyotini kengroq o’qitishga urg’u berdi. Natijada 60-yillarda O’zbekiston tarixi, o’zbek tili va adabiyoti, chet tili, musiqa va qushiqchilik darslari hajmi keskin qisqardi va ular o’quv rejasida belgilanganidan xaftasiga 16,5 soatga kamayib ketdi. Ulardan bo’shagan soatlarga esa rus tili va adabiyoti fani o’qitildi. Masalan, o’qituvchilar «XIX asr ikkinchi yarmi—XX asr boshlarida o’zbek adabiy-badiiy muxiti», «Milliy madaniy jarayonlar» tug’risidagi mavzularda dars o’tishi lozim butan soatlarda rus madaniyatining «progressiv» ahamiyatini ko’rsatib berishga majbur bo’ldilar. Nihoyatda boy va ko’xna o’zbek xalqi tarixini o’rganishga 52 soat ajratilgan holda boshlang’ich maktablarda rus tili va adabiyoti fanlari uchun 1600 soat ajratilgan. 70-80 yillarda O’zbekistan maktablarida ahvol sifat jihatidan o’zgarmay q olaverdi. Maktablar jahon tajribalaridan, zamonaviy texnika va o’qitish vositalaridai foydalanilmadi. Ularning moddiy — texnika bazasi yaxshilanmadi. To’g’ri, bu yillarda maktablar, o’quvchilar, o’qituvchilar soni yildan-yilga ortib bordi, son ko’rsatgichlari kishini xayratga solar darajasida ortdi. Masalan, O’zbekistonda 1945-46 o’quv yilida jami 4525 maktab bo’lib, ularda qariyb 998 ming o’quvchi o’qigan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida respublikaniyag umumiy ta’lim maktablari soni 7072 taga, ularning o’quvchilari esa 3 mln. 164 ming kishiga yetdi. Birok, ularning sifat darajasi ( ayniksa, qishlok maktablari ) ancha past edi. Chunki, ko’klarga ko’tarib maqtalgan «rivojlangan sosializm» bosqichi ham 20- 30-yillarda shakllangan «qoldiq prinsipi»ning ijtimoiy oqibatlarini yo’qota olmagan edi. 1970-1980-yillarda xalq ta’limi uchun davlat tomonidan ajratilgan mablag 11%dan 8%ga kamayib ketdi. Resnublikaning barcha viloyatlaridagi maktablarning 20-60%i zarur o’quv jixozlari, asbob-anjomlar bilan jixozlanmay kolaverdi, 50%dan ortiq maktablarda issiq ovkat bufetlari tashkil etilmadi, kuni uzaytirilgan guruhlar ishi ayniksa o’lda-jo’lda qoldi. 70-80—yillarda 1-8-sinf o’quvchilarining atigi 8-9%ini bunday guruxlarga jalb etilgan edi, xolos. Umumta’lim maktablarining faoliyati asosan «rivojlangan sosializm» g’oyasini o’quvchilarga singdirish, ularni «kommunistik ruhda» tarbiyalashdan iborat bo’ldi. «Kommunisgik tarbiya» dan ko’zlangan maqsad esa yoshlarni «proletar internasionalizmi» ga, «katta og’aga» sodiqlik, sinfiylik, partiyaviylik ruhida tarbiyalashdan iborat edi. Milliylik esa o’zbek maktablari mazmunidan chiqarila boshlandi. Maktablardagi tarbiya Yevropa tarixi misolida olib borildi. Yevropa madaniyati, tarixi amalda baynalminallik namunasi sifatida talqin etildi. Maktablarda iktidorli bolalarni o’qitishga e’tibor berilmas edi. Maktab bolalari qalbida ona-Vatan tuyg’usi, ulug’ allomalarimiz va ular qoldirgan ma’naviy meros, o’z ona tili, urf-odatlari bilan faxrlanish hissi shakllantirilmasdi.Maktablarda ayniksa ijtimoiy fanlarni o’qitish o’ta siyosatlashtirildi. Ko’zdan kechilayotgan davrda maorif sohasida erishilgan yutuqlar bilan bir qatorda, yoshlarni milliy an’analar va ma’naviy madaniyat manbalaridan uzoqlashtirish an’anasi ko’zga tashlanib bordi. Ta’lim va tarbiya ishlariga partiyaviylik va sinfiylik prinsiplari asosida yondashish yoshlarning milliy urf-odatlarni o’rganishiga tusqinlik qildi. Natijada, o’zbek o’quvchilarida milliy o’zlikni anglash, urf-odat, milliy an’analarga sodiqlik kayfiyatidan ajralish xollari ruy bera boshladi.Maktab o’quvchilarining o’quv rejasidagi soatlarini o’zlashtira olmasligi odatiy xol bo’lib qoldi. Bu ularni paxta va boshqa xo’jaligi ishlariga ko’proq jalb qilinishi bilan izoxlanadi. yilining 3-4 oyi ana shunday majburiy tadbirlar bilan band bo’lishiga ketar edi. Bu esa o’zbek o’quvchisi jahon standartlaridan ortda qoldirib, zamonaviy fan sohalarini o’zlashtirishga imkon bermasdi. Ikkinchi jaxon urushidagi katta yo’qotishlar oliy ma’lumotli xodimlarning son va sifat jihatidan kamayib ketishiga olib keldi. Bu esa o’z navbatida uru щ dan keyingi yillardayok oliy ta’limni rivojlantirish zarur ekanligini taqozo etardi. 1950 yilda respublika xalq xo’jaligi uchun kadrlar tayyorlashda 26 ta oliy o’quv yurtlari, shuningdek, 2 ta universitet faoliyat ko’rsatdi. Shu bilan birga 92 ta texnikum o’rta maxsus ta’lim tizimida ish olib bordi. 1950-1953 yillarda respublika oliy o’quv yurtlarida 16600, o’rta maxsus bilim yurtlarida qariyib ming mutaxasis tayyorlandi. Birok, o’zbek qishloqlari va shaxarlaridagi ogir iktioodiy axvol maxalliy aholi yoshlarini oliy maktablarda o’qishga imkon bermas, ulardan yuqori malakali mutaxassis xodimlar tayyorlash ishiga tusqinlik qilardi. Xususan, 1950-1953 yillarda oliy o’quv yurtlari bitiruvchilarning 33%ini o’zbek millati tashkil qildi xalos. O’zbek millatiga mansub yoshlarni oliy va o’rta maxsus ta’lim maskanlariga bunchalik kam jalb etilishining yana boshqa o’ziga xos sabablari ham bor edi, albatta. Bulardan birinchisi, o’quv yurtlariga kiruvchi yoshlar o’rta maktablarda ommaviy-siyosiy tadbirlarga, qishloq xo’jaligi va boshqa ishlarga (ayniqsa, qishloq yoshlari) asossiz ravishda ko’plab jalb qilinishi okibatida ular oliy o’quv yurtlariga kira olishlari uchun talab hilinadigan bilimni olish imkoniyatiga ega bo’lmasdilar. 60-yillardan boshlab oliy o’quv yurtlari qoshida maxsus tayyorlov kurslarining tashkil qilinishi va ularga asosan qishloq yoshlaridan jalb qilinishi fikrimizning tug’riligidan dalolatdir. Yana muxim sabablardan biri, oliy o’quv yurtlariga kirish uchun sinov sifatida xorijiy tillardan imtixon quyilishi va talabalarga rus tilida (80- yillardan boshlab) dars o’tilishi edi. Natijada respublika oliy o’quv yurtlarida qishloq yoshlarining salmog’i kamayib ketdi. Chunki, qishloq maktablarida na xorijiy tillar, na rus tili (bu soha o’qituvchilarining yetishmasligi yoki ularning qishlok maktablarida ishlashni xoxlamasliklari natijasida) yetarli darajada, ayrim maktablarda esa umuman o’qitilmasdi. Bu xol oliy maktablarda shaxarlik yoshlarning ko’payib borishiga, qishloqlarda esa oliy ma’lumotli mutaxassislar muammosining yuzaga kelishiga olib keldi. Ayni paytda, qayd etish lozimki, respublikada yildan-yilga oliy o’quv yurtlari soni ham ortib bordi. Yangi institutlar-Andijon medisina instituti, O’rta Osiyo medisina-pediatriya instituti, Toshkent jismoniy tarbiya-fizkultura instituti, Toshkent aloka va elektrotexnika institutlari ochildi. 1959 yilda respublika Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tizimida 31 ta oliy o’quv yurtlari mavjud bo’lib, ularda 88 ming kishi ta’lim olgan bo’lsa, 1985 yilga kelib oliy o’quv yurtlari soni 42 taga, talabalar soni esa 285,5 ming kishini tashkil qildi. Shuningdek, respublikadagi 249 o’rta maxsus bilim yurtlarida 281,7 ming o’quvchi bilim oldi. Biroq bo’lar miqdor ko’rsatgichlardagi ayrim siljishlar edi. Lekin masalaning asosiy jihati-oliy ta’lim muassasalarini bitirib chiqayottan mutaxassislarniyag sifati va saviyasi masalasida ko’plab muammolar mavjud edi. «Sosializmning afzalligi»ni «ko’z-ko’z» qilish maqsadida asosiy e’tibor oliy ma’lumotli mutaxassislar tayyorlashning son ko’rsatgichlariga qaratildi. Bu esa mutaxassislarning jahon talablaridan jiddiy ortda qolishiga, xalq xo’jaligi uchun keraksiz mutaxassislarning tayyorlanishiga, mablag’larning bexuda sarflanishiga, mutaxassislardan ishlab chiqarishda samarasiz foydalanishiga olib keldi. Shu bilan birga, oliy va o’rta maxsus ta’lim tizimida o’quv-tarbiyaviy ishlarni mafkuraviy andozalarga solish kuchaydi; mutaxassislik buyicha asosiy fanlarni o’qitishni takomillashtirish o’rniga barcha oliy o’quv yurtlarida. kommunisgik mafkurani shaklllantiruvchi KPSS tarixi, marksizm-leninizm falsafasi, siyosiy iqtisod, ilmiy kommunizm, jamiyatshunoslik fanlarini o’qitishni yanada yaxshilash tug’risida tadbirlar ishlab chiqildi va amalga oshirildi. O’quv jarayoni uchun muhim bo’lgan demokratik va ijodiy jihatlar inkor etildi. Natijada oliy ta’lim tizimida ma’suliyatli, tashabussiz, lokayd, «o’rtamiyona» mutaxassislar tayyorlash mexanizmi yuzaga keldi. Respublikada urushdan keyingi yillarda fan yutuqlari avvalo O’zbekistan Fanlar akademiyasining olimlari, ilmiy xodimlari faoliyati tufayli qo’lga kiritildi. Urush tugagan yili akademiya tarkibida geologiya, fizika-texnika, kimyo, tuprokshunoslik, matematika va mexaniqa, energetika, iktisodiyot, tarix va arxeologiya, sharqshunoslik, til va adabiyot institutlari hamda boshqa muassasalar bor edi. O’sha davrdi akademiya olimlarining kuch-quvvati xalq xo’jaligini tiklash, respublika ishlab chiqaruvchi kuchlarini rivojlantirish, madaniy kurilish sohasida olimlar oshirishga qaratildi. Urushdan keyingi dastlabki O’zbekiston fanlar akademiyasining yangi institutlari: botaniqa, zoologiya va parazitologiya institutlari, O’zbekiston ishlab chiqarish kuchlarini laboratoriyalar tashkil qilindi. Akademiya tashkilotlarining moddiy-texnik mustaxkamlandi. Yangi sohalar buyicha mutaxassislar soni ko’paydi.shunga muvofiq ravishda ilmiy jamoalarning tadkikotchilik faoliyati istikboli, ilmiy tadkikotlarning yunalishlari kengaydi. 50-60 — yillarda O’zbekiston Fanlar akademiyasi tarkibida yadro fizikasi, o’simlik moddalari kimyosi, kibernetika, seysmologiya, elektronika, biokimyo, fiziologiya va biofizika institutlari tashkil qilindi. Akademiya olimlari fizika-matematika, mexaniqa, boshqaruv jarayonlari va informatika, kimyo-texnologiya, tuprokshunoslik, biologiya,ijtimoiy-gumanitar fan sohalarida katta yutuqlarni qo’lga kiritdilar. Bu yutuqlar akademiya laboratoriyalari va institutlari olimlarining ko’plab avlodlari fidokorona va yukori kasbiy darajada olib borgan ilmiy tadkikotlari natijsi bo’ldi. Aynan ularning mexnati tufayli keng e’tirof etilgan ilmiy maktablar vujudga keldi, yangi ilmiy yunalishlar rivoj topdi., ilmiy xodimlar tayyorlandi., ilmiy ishlovlar amaliyotga tadbiq etildi. O’zbek olimlari: geologlar Habib Abdullayev, Ibrohim Hamroboyev, biokimyogar Yolkin Turaqulov, kimyogarlar Obid Sodikov,N.Nabiyev,Sobir Yunusov, fizik va matematiklar T.N.Qori-Niyoziy, Toshmuhammad Sarimsaqov,Ubay Oripov,texnika fanlari sohasidagi olimlar Muxammad O’rozboyev, Vosit Qobulov, faylasuf Ibroxim Muminov, tarixchi Yaxyo G’ulomov, pedagog Siddih Rajabov, Iminjon Qodirov va boshqa ko’plab olimlarning nomlari O’zbekistondan tashqarida ham shuxrat qozondi. Xususan, Siddiq Rajabovning respublikada pedagogika fanini rivojlantirishdagi xizmati katta bo’ldi. U pedagogika fanining eng muxim muammolari ustida ilmiy tadkikot ishlarini olib borib respublikamiz xalq maorifining tarqiyoti va bu taraqqiyotning obyektiv qonuniyatlari, xalq maorifining rivojlanish istiqbollari, pedagogika fani metodologiyasi, yoshlar tarbiyasi va xalq pedagogikasiga doir o’nlab asarlar yaratdi. Siddik Rajabov o’zining butun xayoti va faoliyatini pedagogika fani va ravnaqi uchun bag’ishlandi. U 1937 yili aspiranturani tamomlagach, o’zbekiston pedagogika fanlari ilmiy-tekshirish institutiga ilmiy xodim va Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituta pedagogika kafedrasiga o’qituvchi qilib tayinlandi. Yosh olim ilmiy tadqiqot ishini pedagogik faoliyati bilan qushib olib bordi. Shu yillarda S.Rajabov kechki pedagogika instituti direktorining o’quv ishlari buyicha o’rinbosari lavozimida ham yosh o’qituvchi sifatida mutaxassilar tayyorlashda katta faoliyat ko’rsatdi, o’z ishini puxta bilgan rahbar, yetuk ilmiy xodim va mahoratli o’qituvchi sifatida elga tanildi.Yosh olim matbuotda tez-tez ilmiy, pedagogik, publisistik maqolalari bilan chiqa boshladi. Jumladan, urushgacha bo’lgan davrda S.Rajabovning «Oliy pedagogika o’quv yurtlarining ish sifatini yukori ko’taraylik», «Oliy o’quv yurtlari xayotida muxim davr», «Maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar», «Yan Amos Komenskiyning pedagogik qarashlari», «Imtixonlarning yuqori sifati uchun kurashaylik», kabi ishlari matbuotda e’lon qilindi. Shu yillarda u «XIX asr va XX asr boshlarida Buxoroda maktab va maorif taraqiyoti ocherki» asarini yozib tamomladi. 1941 yilda ana shu mavzuda nomzodlik dissertasiyasini respublikasida birinchi bo’lib muvaffakiyatli ximoya qildi. Bu orada u Respublika matbuoti va rahbari idoralarida samarali mexnat qildi. S.Rajabov 1947 yilda Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituti pedagogika kafedrasiga mudir qilib tayinlangandan keyin uning o’z ilmiy pedagogik faoliyatini yanada rivojlantirishga keng imkoniyat yaratildi. 1958 yilda Siddik Rajabovning ilmiy faoliyatida unitilmas vokea sodir bo’ldi. 1961 yilda Siddiq Rajabov O’zbekiston Pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot institutiga direktor qilib tayinlandi. Olim mazkur institutga olti yil rahbarlik qildi. Institutni yuqori malakali mutaxassis xodimlar bilan ta’minlash,olib borilayotgan ilmiy-tadkikot ishlarini xayotga maktab amaliyotiga yaqinlashtirish, pedagogik tadkikotlarni respubliki buyicha muvofiqlashtirish ishlariga boshchilik qildi hamda tadkikot natijalarini o’quv-tarbiya jarayoniga tatbiq etish buyicha bir qator tadbirlarni amalga oshirdi. Institutda yangi sektorlar tuzildi. Sektorlar xuzurida laboratoriyalar tashkil etildi. Sektor va laboratoriyalarga ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan tajriba va yetarli malakaga ega bo’lgan xodimlar rahbarlik qila boshladilar. Bu davrda olim pedagogika faniii chin qalbdan sevgan mutaxassislarni, ko’pgina iqtidorli yoshlarni o’z atrofiga chorladi. Yosh olimlarga hamisha yordam berib keldi. Yoshlarni xar tomonlama qullab-quvvatlash uning xayotiy e’tikodi va turmushining mazmuniga aylanib ketdi. Shu bois 10 dan ortik fan doktorlari, 200 ga yaqin fan nomzodlari bevosita Siddik Rajabovning ilmiy maslaxatchiligi va ilmiy rahbarligi asosida dissertasiyalarini muvaffakiyatli himoya qildilar 1964 yilda S. Rajabovning ilmiy pedagogik faoliyatiga yuksak baholandi, unga «Respublikada xizmat ko’rsatgan fan arbobi» unvoni berildi. S.Rajabov 1966-1990 yillarda Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika instituti, «Umumiy pedagogika» kafedrasining katta jamoasiga boshchilik qildi. U kafedra a’zolarining har biriga murabbiy, ustoz edi. Bugina emas, olim o’qituvchi mutaxassislar tayyorlash sohasida fidokorona mehnat qilayotgan hamkasabalari-institutning yetuk olimlari bilan bir qatorda o’rta va oliy ta’limga aloqador juda muammolarni hal qililishda hormay-tolmay faoliyat ko’rsatdi. Professor S.Rajabovning Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat pedagogika institutidagi chorak asrlik uzluqsiz ilmiy-pedagogik faoliyati alohida muhim davr bo’ldi. U safdoshlari, kasbdoshlari va o’zi mudirlik qilib turgan kafedra a’zolari, shogirdlari bilan hamkorlikda katta ilmiy va tashkiliy-pedagogik muammolarni hal qilishga alohida e’tibor berdi. Birinchi navbatda kafedrani yuqori malakali ilmiy- pedagogik xodimlar bilan ta’minlash, ma’ruza va amaliy mashgulotlar sifati va samaradorlini oshirish, qolaversa, kafedra jamoasining ilmiy va metodik saviyasini yuqori ko’tarish kabi masalalar hal qilina bordi. S.Rajabov kafedra yig’ilishlari, nazariy seminarlar, metodbirlashma yig’inlari suhbatlarda ana shu masalalarga alohida to’xtalardi. Respublikamiz fanini rivojlantirshpga bekiyos katta xissa qo’shgan olimlarimizdan yana biri akademik Xabib Abdullayevdir. Uning geologiya, jumladan, bu fanning petrologiya-metallogenik tarmog’i sohasidagi tadqiqotlari O’zbekistondagina emas, chet mamlakatlarda ham e’tirof etildi. X.Abdullayev 1956-1962 yillarda O’zbekiston fanlar akademiyasining prezidenti lavozimida xizmat qilish bilan birga, yirik ilmiy tadqikotlar olib bordi.yuqori malakali ilmiy xodimlar tayyorlashga aloxida e’tibor berdi. Uning tashabbusi va jonkuyarligi bilan tayyorlangan yuzlab fan nomzodlari va doktorlari fanning yangi yunalishlariga asos soldilar. Urushdan keyingi yillarda mamlakatda keng ildiz otgan ma’muriy- buyruqbozlik tizimi O’zbekistan faniga, uning milliy ilmiy kadrlar tayyorlash ishiga salbiy ta’sir ko’rsatdi. Respublikada o’zbeklar soni ruslarga nisbatan olti baravar ko’p bo’lishiga karamay, 1963 yilgi ma’lumotlarga ko’ra, ilmiy xodimlar tarkibida o’zbeklar (5,5 mingdan sal ortiq ) va ruslar(5,5 mingdan sal kam) nisbati deyarli teng edi. o’zbeklardan 97, ruslardan 96 nafar fan doktorlari ish olib boradi. Yukori malakali milliy ilmiy kadrlarni ko’paytirishga xarakat qilgan O’zbekiston Fanlar akademiyasi rahbarlari millatchilikda ayblandilar. Markazning o’zbekistondagi rus rahbar kadrlari Fanlar akademiyasi prezidenta H.Abdullevning o’zbeklardan fan nomzodlari, doktorlarini ko’paytirishga qaratilgan to’g’ri faoliyatini asossiz keskin tankid qildilar. O’zbekistan Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari olimlari totalitar targ’ibot sunn’iy ravishda keskinlashtirgan sharoitlarda ishlashga majbur bo’ldilar. Shunga qaramay, olimlar o’z bilim va iktidorlarini o’zbekiston iktisodiyoti, madaniyati va ilmiy-texnik qudratini oshirish ishiga baxshida etdilar. Urushdan keyingi yillarda respublika oliy o’quv yurtlari Markaz ko’rsatmasi, dasturlari asosida o’quv-tarbiya ishlarini olib bordi. Bu davrda oliy maktabda mutaxassis kadrlar tayyorlash son jihatdan o’sdi, lekin ularning sifati talab darajasida bo’lmay keldi. Talabalar doirasi ancha kengaydi. 1960-61 o’quv yilida O’zbekiston oliy maktablarida 100 ming nafar talaba ta’lim olgan bo’lsa, 1970-71 o’quv yilida ularning soni 230 mingga yetdi. Bu davr ichida oliy maktab respublika xalq xujaligi uchun yetkazib bergan Diplomli mutaxassislar soni 2,5 baravar ortgan. Oliy o’quv yurtlari soni 1940 ychldagi 30 tadan 1970 yilda 38 taga ko’paydi. Xalq xo’jaligining rivojlunishi yangi oliy o’quv yurtlarini ochishni talab qildi. Urushdan keyingi yillarda Toshkent avtomobil yullari instituti, Buxoro ozik-orqat va yengil sanoat texnologiya instituti, Fargona politexnika instituti va boshqa oliy o’quv yurtlari malakali kadrlarga bo’lgan talabni qondirdi. Maorif, sanoat, kurilish, transport, iqtisodiyot, qishloq xujaligi, sog’liqni saqlash, san’at va boshqa sohalarda mutaxassis kadrlar tayyorlandi. XX asrning 80-yillarida, jamiyatimizning barcha bo’g’inlarida kayta qurish keng quloch yezdi. Uning mazmunida xayotni demokratlashtirish, tezkor iktisodiy islohot, ma’naviy poklanish milliy qadriyatlar va axloqiy g’oyalarning tiklanish muammolarini hal etish zaruriyati yuzaga keldi. Qayta qurishning xal qiluvchi bosqichida jamiyat uchun chetdan tomoshabin emas, balki mamlakat iktisodiy, siyosiy,madaniy xayoti rivojiga javobgar, ma’suliyatli, sog’lom fikrli g’oyaviy- siyosiy dunyokarashi shakllangan shaxs zarur edi. Shuni hayd etish zarurki, o’zbek maktablari to’ntarishdan so’ng milliy zamindan batamom uzilib qoldi. Qarsakbozlik billan o’qish-o’qitishda Ovrupo , xususan urus tizimini qabul qildik. Ammo bizning avlodlarimiz ongiga, qoniga bu zurma-zurakilik singmadi. Buni bugungi xayot, turmush tarzi ko’rsatib turibdi. Eng achinarli hol shu ediki, ayniqsa, o’tgan yetmish yil ichida Mustabid tuzimning «Yangi» davr «bilimdon» va «zukko» tashkilotchi rahbarlari ming yillik yozuvimizni ham qayta-qayta almashtirib, kimlargadir yaxshi ko’rinmoqchi yoxud o’zini dono xisoblab shuxrat qozonmoqchi bo’ldilarki, natijada maktablarimiz o’quv-tarbiyaviy ishlarda ham xayotiy asoslar va xalq ruxiyatidan deyarli ajralib qoldi, avlod-ajdodlarimizning dunyoviy-xayotiy, axloqiy, ma’naviy, ruxiy xazinasi bo’lgan kitoblar esa umuman o’qitilmay, o’rgatilmay tashlab kuyildi. FAN MAJMUASINI TAYYORLASHDA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI Asosiy adabiyotlar A1 O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi T.: O’zbekiston nashriyoti 2019 y A2 O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risida” gi Qonuni // Xalq so’zi gazetasi 2020 yil 24-sentabr soni A3 R.A.Mavlonova, O.To’rayeva, K.M.Xoliqberdiyev, Pedagogika. Darslik T:. O’qituvchi 2018 yil. A4 B.X.Xodjayev Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. “Sanostandart” nashriyoti. Toshkent 2017 y. A5 K.Xoshimov, S.Nishonova. Pedagogika tarixi . Darslik –Toshkent 2005 yil A6 K.Xoshimov, S.Ochilov. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. O‘quv qo‘llanma.T:.O‘qituvchi 2010-yil A7 Pedagogika (Pedagogika nazariyasi va tarixi) O‘qituvchilar tayyorlash va pedagogika fani sohasi: bakalavriat yo‘nalishi uchun darslik // prof.M.X.Toxtaxadjayevaning umumiy tahriri ostida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – Toshkent “O‘zbekiston faylasuflar milliy jamiyati” nashriyoti, 2010 A8 A.Xoliqov Pedagogik mahorat.DarslikT.: Iqtisod-moliya, 2011yil A9 Maxsus pedagogika. Darslik.-T.: (Fan va texnologiya ) 2004 y

Pedagogika tarixi fan sifatida. Eng qadimgi davrlardan Mustaqillikgacha bo‘lgan davrda ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti

Купить