Peloponnes urushlari haqida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	74.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Peloponnes urushlari haqida

Купить

Mavzu: Peloponnes urushlari haqida
Reja:
Kirish
Asosiy qism
I.bob. Peloponnes urushi arafasida Yunoniston
I.1.Peloponnes urushining boshlanish sababalari
I.2. Afina va Sparta o‘rtasidagi raqobat.
I.3.Efialt islohotlari.
I.4.Perikl va Afina demokratiyasining rivoji
II.Bob. Peloponnes urushlari haqida
II.1.Delos va Peloponnes ittifoqlari.
II.2. Arxidam urushi va mustahkam bo‘lmagan yarash uv(Nikiy sulhi)
II.3. Sitsiliya ekspeditsiyasi va Dekeley urusbi.
II.4. Peloponnes urushlari yakuni va oqibatlari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1

Kirish
Kurs ishining maqsadi.. Yunon shahardavlatlarining raqobati va Afina
demokratiyasining rivoji. Yunonistonda fors bosqinini bartaraf qilish jarayonida
kuchli ellinistik umumiylik shakllandi. Uchinchi bosqinni oldini olishga intilib.,
ko‘plab yunon polislari urushda harbiy dengiz kuchlari jihatidan alohida o‘rin
egallagan Afina boshchiligidagi ittifoqqa birlashdilar. Bu ligadan kelgan
daromadlar natijasida Afina polisining mavqei yanada ortadi, jamiyatda
boshqaruv ishlarida qatnasha oladigan erkaklar soni ko‘paygan. Oddiy fuqarolar
rivojlanib borayotgan shaharlar aholisining asosiy qismiga aylanib bordi, biroq
ular boy va aslzodalarga siyosiy boshqaruvda an’anaviy monopol boshqaruvni
qo‘ Hab-quvvatlashlariga halal berardilar. Haqiqatda Afinaning imperiya
korxonalari Attikadagi qullar sonini oshirdi va erkak fuqarolari orasida tenglik
o‘sib borsada, ayollaming mavqei pastligicha qolaverdi. Kserks mag‘lubiyatidan
keyingi o‘n yillar mobaynida Afina shahri asosiy madaniy markazga aylandi.
Barcha sayohatchilar xudo Dionis sharafiga qo‘yiladigan tragediyalami ko‘rishga
kelishardi. Afinaliklarning dengizni qo‘riqlash uchun olingan pullaming bir qismi
diniy marosimlami nishonlash va Afina tepaligidagi Parfenon kabi ommaviy
inshootlar qurish uchun ishlatilar edi. Tragediyachilar Esxil, Evripid va
Sofokllaming barchasi Afinada tug'ilgan, shuningdek komik dramaturg Aristofan,
haykaltarosh Fidiy va tarixchi Fukiditlar ham shular qatorida bo‘lishgan.
Kurs ishining vazifasi: Mil. aw . V asrlarda Afina Yunonistonning yirik
savdo va qudratli davlatlaridan biriga aylangan. Yunon - Eron urushlari va Afina
ittifoqi tashkil topayotgan bir vaqtda, katta o‘zgarishlar ro‘y berdi. Solon
islohotlariga ko‘ra Afinaning barcha fuqarolari o‘zlari mansub bo‘lgan mulkiy
tabaqaga ko‘ra ma’lum bir harbiy majburiyatlami ado etganlar. Shuningdek, ular
ba’zi huquqlarga ham ega bo‘lganlar. Islohotlardan so‘ng kambag‘al qatlam -
“fetlar” Afma siyosiy pillapoyasining eng quyi pog‘onasiga tushib qoladilar.
Og‘ir qurol - yarog‘lar sotib olish uchun mablag‘i bo‘lmaganligi tufayli ular
yordamchi bo‘linmalarda xizmat qilganlar. Flot Afma dengiz ittifoqining
2

tayanchi bo‘lganligi uchun fetlar siyosiy ahamiyati jihatidan asta -sekin Afma
demosining nisbatan yuqori darajasi - zevgitlar, qisman esa suvoriylar bilan
tenglashib, mil. avv. V asrda Afina qudratining asosiy tayanchi bo‘lib qoldilar.
Yunon - Eron urushlari davridayoq Afma demosini mavqei oshib, ular hokimiyat
uchun kurashganlar. Afina qishloqlarida, asosan, qishloq demosining vakillari -
bo‘lmish mayda va o‘rtahol dehqonlar yashaganlar. Keyinchalik yirik yer egalari
paydo bo‘la boshladi. Shu bilan birga Afinada aristokratiya hukmronligi bilan
oligarxiya ham rivojlandi. Afma aristokratlari o‘z hukmronlik mavqeini yo‘qota
bordi. Yunon - Eron urushlari tugashi arafasida aristokratik va demokratik
guruhlar o‘rtasida siyosiy kurash boshlandi. Aristokratlar harbiy muvaffaqiyatlari
tufayli Afma siyosatida ham yetakchilikka intilganlar. Afinada ularga mashhur
sarkarda Miltiadning o‘g‘li Kimon boshchilik qilar, ammo aristokratlar o‘sha
davr ishlab chiqarishida muhim o‘rin tutmaganlar. Vaqt o‘tgani sayin ulaming
yer-mulki kamayib borgan. Ular aksariyat demokrat kuchlaming Afinada
yo‘qligidan foydalanib, boy fuqarolar ко'magi bilan hokimiyatni vaqtincha
kuchaytirishga erishdilar. Biroq urush harakatlari tugab, jangchi va dengizchilar
urushdan qaytib kelganidan so‘ng, Afinada demos qatlamining faolligi kuchaydi.
Endi demokratiyaning vazifasi hokimiyatda aristokratlaming siyosiy huquqlarini
zaiflashtirishdan iborat bo‘ldi Kurs ishining dolzarbligi.. Afinada qattiqqo‘l
va zo‘ravon Femistokldan o‘miga donishmand va oliyjanob Kimon hokimiyat
tepasiga keladi. Kimon va Femistokl har bir jabhada birbiriga qarama-qarshi edi.
Ulaming biri sekin bo‘lganda biri tez bo'lgan, biri manman bo‘lganda ikkinchisi
odobli bo‘lgan edi. Kimon aqlli bo‘lmagan lekin mohir lashkarboshi edi. U
harbiy obro‘si tufayli Sparta bilan aloqalami uzish va demokratiyaning
rivojlantirish maaqsadida bo‘lgan. 0 ‘z faoliyati davomida Afma yig‘inida Efialt
boshchiligidagi koalitsiya u bilan hisoblashishga majbur bo'ladi. Shu bilan
Kimon katta obro‘ qozonishda davom etgan. Mil. avv. V asming 70-yillarida
Kimon boshchiligidagi afmaliklar Egey dengizidagi qator orollami egallab
olishga muvaffaq bo‘ldilar. Afina polisining Delos ittifoqidagi mavqei yanada
ortdi. Bu jarayon ikkinchi yirik polis-Sparta bilan munosabatlami keskinlashtirdi.
3

mil. avv. 464-yili Spartada kuchli zilzila ro‘y berdi. Zilzila natijasida ko‘plab
uylar vayron bo‘ladi va minglab odamlar qurbon bo‘ladi, bundan foydalangan
ilotlar esa qo‘zg‘olon ko'taradilar. Itom tog‘ida mustahkamlanib olgan
qo‘zg‘olonchilami bostirishga kuchi yetmagan spartaliklar, mil. aw . 481 -yilda
forslarga qarshi urush davomida tuzilgan Ellin ittifoqiga kiradigan shaharlardan
yordam so‘rashga majbur boMdi. Kimon boshchiligidagi aristokratlar Afina
kengashini Spartaga yordam berishga ko‘ndirdi. Og‘ir qurollangan qo‘shin
(Goplitlar) yetib borgan vaqtda spartaliklar qo‘zg‘olonni o‘z kuchi bilan
bostirishga erishib, afinaliklami orqaga qaytarib yuboradilar. Afina demokratiyasi
vakillari Efialt boshchiligida buni o ‘z|ariga haqorat deb bilib, Kimonga qarshi
kurash boshladilar. Mamlakatda ostrakizm so'rovi bilan Kimon amalidan ayrilib,
quvib yuborildi.
4

I.bob. Peloponnes urushi arafasida Yunoniston
I.1.Peloponnes urushining boshlanish sababalari
Yunon shahardavlatlarining raqobati va Afina demokratiyasining rivoji.
Yunonistonda fors bosqinini bartaraf qilish jarayonida kuchli ellinistik
umumiylik shakllandi. Uchinchi bosqinni oldini olishga intilib., ko‘plab yunon
polislari urushda harbiy dengiz kuchlari jihatidan alohida o‘rin egallagan Afina
boshchiligidagi ittifoqqa birlashdilar. Bu ligadan kelgan daromadlar natijasida
Afina polisining mavqei yanada ortadi, jamiyatda boshqaruv ishlarida qatnasha
oladigan erkaklar soni ko‘paygan. Oddiy fuqarolar rivojlanib borayotgan
shaharlar aholisining asosiy qismiga aylanib bordi, biroq ular boy va aslzodalarga
siyosiy boshqaruvda an’anaviy monopol boshqaruvni qo‘ Hab-quvvatlashlariga
halal berardilar. Haqiqatda Afinaning imperiya korxonalari Attikadagi qullar
sonini oshirdi va erkak fuqarolari orasida tenglik o‘sib borsada, ayollaming
mavqei pastligicha qolaverdi. Kserks mag‘lubiyatidan keyingi o‘n yillar
mobaynida Afina shahri asosiy madaniy markazga aylandi. Barcha sayohatchilar
xudo Dionis sharafiga qo‘yiladigan tragediyalami ko‘rishga kelishardi.
Afinaliklarning dengizni qo‘riqlash uchun olingan pullaming bir qismi diniy
marosimlami nishonlash va Afina tepaligidagi Parfenon kabi ommaviy inshootlar
qurish uchun ishlatilar edi. Tragediyachilar Esxil, Evripid va Sofokllaming
barchasi Afinada tug'ilgan, shuningdek komik dramaturg Aristofan, haykaltarosh
Fidiy va tarixchi Fukiditlar ham shular qatorida bo‘lishgan. Mil. aw . V asrlarda
Afina Yunonistonning yirik savdo va qudratli davlatlaridan biriga aylangan.
Yunon - Eron urushlari va Afina ittifoqi tashkil topayotgan bir vaqtda, katta
o‘zgarishlar ro‘y berdi. Solon islohotlariga ko‘ra Afinaning barcha fuqarolari
o‘zlari mansub bo‘lgan mulkiy tabaqaga ko‘ra ma’lum bir harbiy majburiyatlami
5

ado etganlar. Shuningdek, ular ba’zi huquqlarga ham ega bo‘lganlar. 1
17B
Islohotlardan so‘ng kambag‘al qatlam - “fetlar” Afma siyosiy pillapoyasining eng
quyi pog‘onasiga tushib qoladilar. Og‘ir qurol - yarog‘lar sotib olish uchun
mablag‘i bo‘lmaganligi tufayli ular yordamchi bo‘linmalarda xizmat qilganlar.
Flot Afma dengiz ittifoqining tayanchi bo‘lganligi uchun fetlar siyosiy ahamiyati
jihatidan asta -sekin Afma demosining nisbatan yuqori darajasi - zevgitlar,
qisman esa suvoriylar bilan tenglashib, mil. avv. V asrda Afina qudratining
asosiy tayanchi bo‘lib qoldilar. Yunon - Eron urushlari davridayoq Afma
demosini mavqei oshib, ular hokimiyat uchun kurashganlar. Afina qishloqlarida,
asosan, qishloq demosining vakillari - bo‘lmish mayda va o‘rtahol dehqonlar
yashaganlar. Keyinchalik yirik yer egalari paydo bo‘la boshladi. Shu bilan birga
Afinada aristokratiya hukmronligi bilan oligarxiya ham rivojlandi. 2
Afma
aristokratlari o‘z hukmronlik mavqeini yo‘qota bordi. Yunon - Eron urushlari
tugashi arafasida aristokratik va demokratik guruhlar o‘rtasida siyosiy kurash
boshlandi. Aristokratlar harbiy muvaffaqiyatlari tufayli Afma siyosatida ham
yetakchilikka intilganlar. Afinada ularga mashhur sarkarda Miltiadning o‘g‘li
Kimon boshchilik qilar, ammo aristokratlar o‘sha davr ishlab chiqarishida muhim
o‘rin tutmaganlar. Vaqt o‘tgani sayin ulaming yer-mulki kamayib borgan. Ular
aksariyat demokrat kuchlaming Afinada yo‘qligidan foydalanib, boy fuqarolar
ко'magi bilan hokimiyatni vaqtincha kuchaytirishga erishdilar. Biroq urush
harakatlari tugab, jangchi va dengizchilar urushdan qaytib kelganidan so‘ng,
Afinada demos qatlamining faolligi kuchaydi. Endi demokratiyaning vazifasi
hokimiyatda aristokratlaming siyosiy huquqlarini zaiflashtirishdan iborat bo‘ldi
Yunon shahar-davlatlarining gullashi davomiy bo‘lib chiqmadi. Bu yunon-fors
urushlaridagi g‘alabalar va Peloponnes urushlari orasidagi qisqa mo‘tadillik va
ko‘tarilish davri edi. Buning ustiga hatto o ‘sha davrda ham m o‘tadillik nisbiy
edi, ko‘tarilish esa qulash tendensiyalariga to‘la edi. Forslar bilan to‘qnashuvda
yunonlaming ozod fuqarolar jamiyati forslar despotiyasidan ustun ekanligini
1
1.D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 314-bet
2.R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009 205-bet
2
R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009 316-318-bet
6

ishonch bilan isbotlab berishdi. Shu bilan birga yunon-fors urushlari xo‘jalikning
kuchli quldorlik shakllarini rivojlantirgan holda fuqaroviy jamoalarda ijtimoiy va
egalik manfaatlarini o‘sishiga yordam bergan. Shuningdek, ular umumiy
ozodlikning qudratli himoyachilari bo‘lgan Afina va Spartani oldingi qatorlarga
olib chiqdi. Qadimgi Yunonistonda, aslida shahar davlatlar orasida asosan ikki
qarama-qarshi kuch mavjud bo‘lgan. Bir tomonda Sparta Janubiy
Yunonistonning katta qismlari bo‘yicha konservativ polislami birlashtirgan holda
mil. avv. VI asrdayoq Peloponnes ligasining tashkilotchisiga aylangan edi.
Boshqa tomonda keyingi yuz yillikdagi yirik birlashma - Delos, yoki savdo
aloqalari jihatida umumiylashgan dengizbo‘yi va orol polislarining katta qismini
birlashtirgan va forslarga qarshi kurashda o‘sha kuchlami birlashtirishni
ko‘zlagan Afma dengiz ittifoqini mavqei ortib borardi. Peloponnes ligasining
yadrosi konservativ, agrar tipga mansub bo‘lgan, asosan savdo-iqtisodiy
aloqalarga moslashgan doriylar jamoalari edi. 3
Har jamoa o‘z sardorining
tashabbusiga bo‘ysungan 181 holda ta’sir doirasini saqlab qolish va
kengaytirishga intilgan va raqobatchi guruhlar muvaffaqiyatlarini obdon kuzatib
borgan. Ikki ittifoq o‘rtasidagi bu raqobat- o‘z o‘rnida mil. aw . V asrda
Yunoniston jamiyatida shunday siyosiy qarama-qarshilikka aylanganki, u
umumiy katta ichki mojaroni, Peloponnes urushi (mil. aw . 431-404-yy)ni keltirib
chiqargan. Bunda birinchi o‘rinda, Afma tashabbuskor tomon sifatida namoyon
bo‘ladi. 4
Tez rivojlanib borayotgan iqtisodiyot va unga asoslangan ijtirnoiy
harakatlarga bo‘lgan ehtiyoj afinaliklami o‘z ta’sir doirasini, hududini
kengaytirishga, xom-ashyo va resurslarini ko‘paytirishga undagan. Afma bilan
dengizda raqobatini olib borgan doriylaming savdo shaharlari, eng aw alo,
Megara va Korinf, shuningdek butunlikni saqlab qolish g‘amidagi katta yer
egalarining barchalari Spartaga murojaat qilishardi. O lz navbatida Sparta ham
Peloponnes ligasida siyosiy yaxlitlikni saqlab qolishni xohlardi. Afinaning V
3
.D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 158-bet
4
R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009 204-bet
7

asming 50- yillarida Istma va 0 ‘rta Yunonistonda o‘z kuchini o‘matishga bo‘lgan
harakatlari oxir oqibat uning Sparta bilan qurolli to‘qnashuviga olib keldi. Bu
I.2. Afina va Sparta o‘rtasidagi raqobat.
Afinada qattiqqo‘l va zo‘ravon Femistokldan o‘miga donishmand va
oliyjanob Kimon hokimiyat tepasiga keladi. Kimon va Femistokl har bir jabhada
birbiriga qarama-qarshi edi. Ulaming biri sekin bo‘lganda biri tez bo'lgan, biri
manman bo‘lganda ikkinchisi odobli bo‘lgan edi. Kimon aqlli bo‘lmagan lekin
mohir lashkarboshi edi. U harbiy obro‘si tufayli Sparta bilan aloqalami uzish va
demokratiyaning rivojlantirish maaqsadida bo‘lgan. 0 ‘z faoliyati davomida Afma
yig‘inida Efialt boshchiligidagi koalitsiya u bilan hisoblashishga 179 majbur
bo'ladi. Shu bilan Kimon katta obro‘ qozonishda davom etgan. Mil. avv. V
asming 70-yillarida Kimon boshchiligidagi afmaliklar Egey dengizidagi qator
orollami egallab olishga muvaffaq bo‘ldilar. Afina polisining Delos ittifoqidagi
mavqei yanada ortdi. Bu jarayon ikkinchi yirik polis-Sparta bilan munosabatlami
keskinlashtirdi. mil. avv. 464-yili Spartada kuchli zilzila ro‘y berdi. Zilzila
natijasida ko‘plab uylar vayron bo‘ladi va minglab odamlar qurbon bo‘ladi,
bundan foydalangan ilotlar esa qo‘zg‘olon ko'taradilar. Itom tog‘ida
mustahkamlanib olgan qo‘zg‘olonchilami bostirishga kuchi yetmagan
spartaliklar, mil. aw . 481 -yilda forslarga qarshi urush davomida tuzilgan Ellin
ittifoqiga kiradigan shaharlardan yordam so‘rashga majbur boMdi. Kimon
boshchiligidagi aristokratlar Afina kengashini Spartaga yordam berishga
ko‘ndirdi. Og‘ir qurollangan qo‘shin (Goplitlar) yetib borgan vaqtda spartaliklar
qo‘zg‘olonni o‘z kuchi bilan bostirishga erishib, afinaliklami orqaga qaytarib
yuboradilar. Afina demokratiyasi vakillari Efialt boshchiligida buni o ‘z|ariga
haqorat deb bilib, Kimonga qarshi kurash boshladilar. Mamlakatda ostrakizm
so'rovi bilan Kimon amalidan ayrilib, quvib yuborildi. 5
5
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 174-bet
8

I.3.Efialt islohotlari.
Efialt Kimonga bosim o‘tkazib undan qutulgach, bir qancha sezilarli
islohotlami o‘tkazishga erishdi. Biz Efialt islohotlari to‘g‘risida batafsil m
a’lumotga ega boMmasakda, biroq u qadimgi Oliy sudning mavqei va ta’sirini
tushirishni maqsad qilgandi (mil. aw . 462 -yilgi qabul qilingan qonun buning
isbotidir). Ammo bu idoraning obro‘ - e’tibori zo‘r bo‘lganligi bois, Efialtning
o‘z maqsadiga erisha olishi qiyin kechadi. U dastlab areopagga qarshi yetarlicha
dalillar to‘plagan (Areopag - Afinaning oliy sud va hokimiyat organi).
Keyinchalik Efialt islohotlar o'tkazishga muvaffaq bo‘lib, areopagni siyosiy
nazorat imkoniyatidan mahrum qilib, endi u faqat sud ishlarini yuritish bilan
cheklanadigan bo‘ldi. Qolgan ishlaming barini gelieya, ya’ni hakamlar sudi ijro
etgan. Efialt vafotidan so‘ng Afina demokratiyasi zaiflashib qoldi. Aristokrat va
demokratlar o‘rtasida siyosiy kurash keskinlashdi. Bu vaqtda tajribali siyosiy
arbob Fukidid aristokratiya sinfi yetakchisi, Perikl esa demokratiya sinfi
yo‘lboshchisiga aylandi. 6
6
R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009 104-bet
9

I.4.Perikl va Afina demokratiyasining rivoji
Perikl Afina demokratiyasi ruhiyatiga sodiq edi, siyosiy kurashlarda demos
manfaatlarini himoya qilgan qilgani uchun afmaliklar saylovlarda uni 180
qo‘llab-quvvatlashadi. Aslida, undan tashqari yana to‘qqizta strateg b o isa ham
boshqa generallar uning ra’yiga qarshi chiqishmagan. Perikl quldorlik
demokratiyasi g‘oyalariga sidqidildan sodiq edi. U Afma demosining turmushini
yaxshilash to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilgan va uning manfaati yo‘lida faoliyat
yuritgan. Perikl o‘z hayotini Afma demokratiyasiga bag‘ishlagan. Uning “Biz oz
muddatda yaratganlarimiz qisqa muddat yashamasligi kerak” degan iborasi xalq
orasida mashhur edi. Perikl demosning o‘rta tabaqalariga tayangan va Afma
kambag‘al tabaqalarini ish bilan ta’minlashga intilgan. U shahar aholisi bilan
birga yirik qurilishlarda ishtirok etgan. Perikl xalq yig‘iniga tayanib, 15 yil Afma
quldorlik demokratiyasi hokimiyatini boshqardi. Afma demokratiyasi ko‘proq
xalq yig‘iniga tayanib ish ko‘rgan. Bu esa Afma siyosiy barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynagan. 7
7
R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009 98-bet
10

II.Bob. Peloponnes urushlari haqida
II.1.Delos va Peloponnes ittifoqlari.
Yunon shahar-davlatlarining gullashi davomiy bo‘lib chiqmadi. Bu yunon-
fors urushlaridagi g‘alabalar va Peloponnes urushlari orasidagi qisqa mo‘tadillik
va ko‘tarilish davri edi. Buning ustiga hatto o ‘sha davrda ham m o‘tadillik nisbiy
edi, ko‘tarilish esa qulash tendensiyalariga to‘la edi. Forslar bilan to‘qnashuvda
yunonlaming ozod fuqarolar jamiyati forslar despotiyasidan ustun ekanligini
ishonch bilan isbotlab berishdi. Shu bilan birga yunon-fors urushlari xo‘jalikning
kuchli quldorlik shakllarini rivojlantirgan holda fuqaroviy jamoalarda ijtimoiy va
egalik manfaatlarini o‘sishiga yordam bergan. Shuningdek, ular umumiy
ozodlikning qudratli himoyachilari bo‘lgan Afina va Spartani oldingi qatorlarga
olib chiqdi. Qadimgi Yunonistonda, aslida shahar davlatlar orasida asosan ikki
qarama-qarshi kuch mavjud bo‘lgan. Bir tomonda Sparta Janubiy
Yunonistonning katta qismlari bo‘yicha konservativ polislami birlashtirgan holda
mil. avv. VI asrdayoq Peloponnes ligasining tashkilotchisiga aylangan edi.
Boshqa tomonda keyingi yuz yillikdagi yirik birlashma - Delos, yoki savdo
aloqalari jihatida umumiylashgan dengizbo‘yi va orol polislarining katta qismini
birlashtirgan va forslarga qarshi kurashda o‘sha kuchlami birlashtirishni
ko‘zlagan Afma dengiz ittifoqini mavqei ortib borardi. 8
Peloponnes ligasining
yadrosi konservativ, agrar tipga mansub bo‘lgan, asosan savdo-iqtisodiy
aloqalarga moslashgan doriylar jamoalari edi. Har jamoa o‘z sardorining
tashabbusiga bo‘ysungan 181 holda ta’sir doirasini saqlab qolish va
kengaytirishga intilgan va raqobatchi guruhlar muvaffaqiyatlarini obdon kuzatib
borgan. Ikki ittifoq o‘rtasidagi bu raqobat- o‘z o‘rnida mil. aw . V asrda
Yunoniston jamiyatida shunday siyosiy qarama-qarshilikka aylanganki, u
umumiy katta ichki mojaroni, Peloponnes urushi (mil. aw . 431-404-yy)ni keltirib
8
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 288-289-bet
11

chiqargan. Bunda birinchi o‘rinda, Afma tashabbuskor tomon sifatida namoyon
bo‘ladi. Tez rivojlanib borayotgan iqtisodiyot va unga asoslangan ijtirnoiy
harakatlarga bo‘lgan ehtiyoj afinaliklami o‘z ta’sir doirasini, hududini
kengaytirishga, xom-ashyo va resurslarini ko‘paytirishga undagan. Afma bilan
dengizda raqobatini olib borgan doriylaming savdo shaharlari, eng aw alo,
Megara va Korinf, shuningdek butunlikni saqlab qolish g‘amidagi katta yer
egalarining barchalari Spartaga murojaat qilishardi. O lz navbatida Sparta ham
Peloponnes ligasida siyosiy yaxlitlikni saqlab qolishni xohlardi. Afinaning V
asming 50- yillarida Istma va 0 ‘rta Yunonistonda o‘z kuchini o‘matishga bo‘lgan
harakatlari oxir oqibat uning Sparta bilan qurolli to‘qnashuviga olib keldi. Bu
birinchi yoki kichik Peloponnes urushi nomini olgan harbiy to‘qnashuvlar (mil.
avv. 457-446-yy. ) o‘ziga xos kuchlarni sinash voqeasi bo‘ldi. U ikki tomonga
ham muvaffaqiyat keltirmadi; shunchaki navbatdagi urushga tayyorgarlik
vazifasini o‘tovchi qisqa vaqt bo‘lgan “Olttiz yillik” tinchlik sulhi bilan tugadi.
Urushning sababi Afma va Sparta o‘rtasida Yunonistonda gegemonlik qilish
uchun olib borilgan kurash hisoblanadi. Shuningdek, boshqa tomondan Korinf va
Megara o‘rtasidagi savdo raqobatlari dastlabki mojarolami keltirib chiqargan edi.
mil. avv. 433- yilda Kerkira va materik orasidagi havzada kerkiraliklar va
korinfliklar o‘rtasida jang bo‘lganda Afma floti unga aralashib kerkiraliklami
mag‘lubiyatdan saqlab qoladi. Shunday qilib Korinf va Kerkira o‘rtasidagi
tortishuv Afma va Korinfning bir-biriga qarshi qurollanishiga sabab bo‘lgan. Bu
orada Xalkidika yarimorolidagi Potideya tufayli ikkinchi mojaro kelib chiqdi.
Korinfliklar tomonidan asos solingan Potideya Afma dengiz ittifoqi tarkibiga
kirgan. mil. avv. 430-yillarda afinaliklar tomonidan ittifoq to‘lovi summasining
oshirilishi va Xalkidika shaharlari ustidan qattiqroq nazoratning o ‘matilishi
potideyaliklaming Peloponnes ittifoqiga yaqinlashish yo‘llarini qidirishigaolib
keldi. 9
Mil. aw . 433-yilda Afmadan ochiqchasiga ajralib chiqqan Potideya
yordam so‘rab Korinf va 182 Peloponnes ligasiga murojaat qildi. Peloponnesdan
Potideyaga ikki ming ko‘ngillidan iborat otryad yetib keldi. Afmaliklar o‘z
9
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 176-179-bet
12

o‘mida mil. avv. 432-yilning bahorida qo‘zg‘olon qilayotgan shaharga yirik
harbiy qo‘shin yubordi. Nihoyat, uchinchi falokat ham qo‘shildi: afmaliklar
Megara ustiga yurish qilishdi. Afmaliklar Megaraga Peloponnes ittifoqi bilan
aloqalami uzishni talab qilib, bosim o‘tkaza boshlaydi. Bu bosim hech qanday
natija bermagach esa megaraliklarga Afina portlari va Afina ittifoqi shaharlariga
kirish va savdo qilish taqiqlab qo‘yildi. Potideya va Megaraning Peloponnes
ittifoqidan ulami qoilab-quwatlashini so‘rashi va korinfliklaming afinaliklarga
qarshi darhol chora ko‘rilishini talab qilishi Spartaning hal qiluvchi qadamni
tashlash istagini uyg‘otdi. Mil. avv. 432-yiining kuzida spartaliklar xalq yig‘ini
afmaliklami “0 ‘ttiz yillik” tinchlikni buzganlikda aybdor deb qaror chiqardi.
Birozdan so‘ng Afinaga qarshi urush boshlashga qaror qilgan Peloponnes ittifoqi
a’zolarining Spartada yig‘ini bo‘lib o‘tdi. Yilning kech payti bo‘lgani uchun
umsh darrov boshlanmadi-tomonlar qishni kuchlami to‘plash va ikki tomonlama
diplomatik hujjatlami tayyorlashga sarflashdi. Spartaliklar Potideya qamalini
bekor qilish, Eginaga avtonomiya berish, megaraliklar haqidagi qaromi bekor
qilish va nihoyat, Afma qo‘li ostidagi barcha yunon shaharlariga ozodlik berish
kabi talablami qo‘yadi. Biroq u bilan birga Spartaning boshqa talablari ham rad
qilindi. Afinaning yon bosmasligi undagi ichki vaziyat bilan izohlanadi. V
asming 30-yillaming oxiriga kelib Afmadagi siyosiy vaziyat keskinlasha
boshladi. Oxirgi 10 yil davomida mamlakat boshqaruv kemasini mutlaq o‘zi
boshqarib kelayotgan Periklning holati kuchsizlandi. Periklning avtoritar
pozitsiyasi turli qatlamlaroligarx va demokratlar muxolifati asta kuchayib
borayotgan guruhlar orasida norozilikni keltirib chiqargan edi. 10
Urush arafasida
Afma piyoda qo'shinlari 30 mingdan ortiq edi. Ulardan 13 mingtasi goplitlar,
1200 tasi otliqlar, 16 mingtasi gamizon jangchilari bo‘lgan. Flot 300 ta suzishga
tayyor turgan trieralar va ularga qo‘shilishi kerak bo‘lgan ittifoqdosh xioslik,
lesboslik va kerkiraliklar eskadralaridan iborat edi. Afma dushmanlarining kuch
va imkoniyatlari nisbatan ishonchsizroq ko‘rinardi. To‘g‘ri, Peloponnes ittifoqi
piyodalar qo‘shinini 60 ming kishiga chiqarishi mumkin edi. Biroq
10
R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi. 154-bet
13

peloponnesliklar floti afinaliklamikidan ikki, uch marta kam edi. Agrar
polislaming moliyaviy imkoniyatlari afinaliklamiki bilan 183 hatto tenglasha
olmasdi. Peloponnesliklar Attika ustiga hujum qilishni rejalashtirar edi. Ular
odamlar urushga jalb qilinishi mumkin bo'lgan qishloq xo‘jaligi hududlarini
yakson qilib, birinchi jangdayoq urushni yutib chiqmoqchi bo‘ldilar. Periklning
rejasi quruqlikda Afinaning o‘zini va boshqa qal’alami himoya qilish bilan
cheklanish, faol operatsiyalami esa dengizda olib borishdan iborat edi.
Peloponnes qirg‘oqlarini qurshab olib, qo‘shinlami kiritib va tobe aholida
qo‘zg‘olon uyg‘otish bilan afmaliklar o‘z dushmanlari davlatining qulashi va
yakson bo‘lishiga umid qilishadi.
14

II.2. Arxidam urushi va mustahkam bo‘lmagan yarash uv(Nikiy sulhi)
Mil. avv. 431-yilning bahoriga kelib tomonlar tayyorgarlikni tugatishdi.
Urush harakatlari fivaliklaming Afinaga ittifoqdosh bo‘lgan beotiylar shahri
Plateyaga kutilmagan hujumi bilan boshlandi, lekin fivaliklar otryadi tor-mor
etildi. Asirga olingan jangchilar qatl etildi. Ular orasida k.o‘zga ko‘ringan fivalik
aristokratlar ham bor edi. Javob tariqasida katta Peloponnes qo‘shinlari yoz oyi
boshida Attika hududiga kirib bordi. Peloponnesliklarga spartalik hukmdor
Arxidam qo‘mondonlik qildi. Shuning uchun ham Peloponnes urushiarining
butun birinchi davrini mil. avv. 421-yilgacha Arxidam urushi deb atashadi.
Dushmanlaming hujumi qishloq aholisini shaharga ko‘chib, uning devorlaridan
panoh topishga majbur qildi. Ammo, Perikl dushmanning ustun qo'shinlari bilan
ochiqdan-ochiq jangga kirish tavakkal ekanini anglab turardi va shuning uchun
yurtdoshlarini bunday to‘qnashuvdan saqlab qolishni uddaladi. Attikaning
shimoliy qismini bo‘m-bo‘sh qilgach, Arxidam tezda o‘z qo‘shinini
Peloponnesga qaytarib olib ketdi, afmaliklar esa jonli kuchlarini saqlab qolishdi.
Bu orada Afinaning floti Peloponnes bo‘ylab tekshiruv, reyd o‘tkazib ulgurgandi.
Afmaliklar qirg‘oqbo‘yi hududlarini bo‘shatib, ulami o‘zlarining Kefalleniy
orollari itiifoqiga birlashtirishdi hamda Korinfning bir koloniyasini ham qo‘lga
kiritishdi. Undan tashqari, afmaliklar ikkita qaqshatqich operatsiyani amalga
oshirishdi: Eginadan spartaliklarni qo‘llab-quvvatlagani uchun mahalliy aholi
quvg‘in qilindi va u yerga Afma koloniyalari joylashtirildi, yil oxiriga borib esa
Megaraga yurish qilindi. Mil. aw . 430-yilda peloponnesliklar Attikaga takror
yurish qildi; bu safar Arxidam ancha ichkariga kirib bordi va mamlakatda deyarli
bir yarim oy qolib ketdi. 11
Dushmanlar yana ekinlami yo‘q qilib, Afina
dehqonlarining uylarini yoqib yuborishardi. Qishloq xo‘jaligi 184 hududlarining
vayron etilishi afinaliklar uchun og'ir zarba bo‘ldi, ammo undan ham yomoni
shundaki, Pirey bandargohi, so‘ngra Afinaning o‘zida ham vabo tarqaldi. Uncha
katta hududga ega bo‘lmagan va oddiy gigiena shart-sharoitlari mavjud
bo‘lmagan bu shaharda 200 minggacha odam to‘plangar. edi. Epidemiya aql
11
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 166-168-bet
15

bovar qilmas darajada. tez tarqalib borardi. Fukididning guvohlik berishicha, jang
salohiyatiga ega bo‘lgan armiyaning to‘rtdan bir qismi halok bo‘ldi. Bundan
tashqari Afma xalqining ma’naviy ahvoli og‘irlashib, ishonchsizlik kayfiyati avj
olib borardi. 0 ‘sha vaqtning o‘zidayoq Perikl floti yordamida Peloponnes
atrofida yana reyd o‘tkazdi, biroq shimoliy va sharqiy sohildagi bir nechta
punktlarning vayron etilishidan boshqa natijaga erishilmadi. Keyin flot va
qo‘shin Xalkidika qirg'oqlariga yo‘naltirildi, lekin bu yerda afmaliklaming
harakatlari epidemiya tufayli mutlaq cheklangan edi. Kasallik yangi qo‘shilgan
jangchilaming uchdan birini nobud qildi va mil. aw . 432- yildan beri Potideyani
qamal qilib kelayotgan Afina qo‘shinlariga o‘tdi. Bu hamma
muvaffaqiyatsizliklar natijasida Perikl siyosiy jihatdan quladi. Mil. aw . 430-
yilning yozida navbatdagi mehnat yili uchun strateglar tanlash saylovida oxirgi
15 yil ichida birinchi bo‘lib u Afmadagi eng muhim bu lavozimga saylanmadi.
Ammo Periklning chetlatilishi Afinada siyosiy oqimning o‘zgarishiga olib
bormadi. Sparta bilan muzokaralar olib borish haqidagi taklif va urinishlar tez
orada qoldirildi: ikkala tomon ham yon bosishni xohlamasdi, urush davom etdi.
Mil. aw . 430/29-yilning qishida afinaliklar holati biroz yaxshilandi: ular nihoyat
Potideyani qo‘lga kiritishdi; Afina floti Korinf ko‘rfaziga kirib borib, Korinfni
qamal qila boshladi. Afinada siyosiy vaziyat biroz yengillashadi. Perikldan
ayblari olib tashlanib, u yana strateg etib tanlandi. Lekin bu mashhur afinalik
siyosatchining so‘nggi zafari edi: mil. aw . 429-yilning kuzida uning o‘zi
shafqatsiz kasallikning qurboni bo‘ldi. Perikldan so‘ng Xalq yiginida Kleon
ancha ko‘zga ko‘ringan edi, lekin u shunchaki demagog(balandparvoz so‘zlar,
va’dalar bilangina cheklanadigan siyosiy arbob) edi; harbiy ishlarga esa Perikl
davrasidan bo‘lgan Nikiy ismli aslzoda strateg boshchilik qilardi. Tashabbuskor
sardoming yo‘qligi darrov sezildi: mil. aw .. 429-yilda afinaliklar bironta ham
faol harbiy yurishlami amalga oshirishmadi. Ammo dushman tomon dadil
harakat qilardi: peloponnesliklar Plateyani qamal qilishni boshlab g‘arb tomonga
ikkita: quruqlikda — Akarnaniyaga, dengizda esa - Navpaktdagi Afma 185
flotiga qarshi hujum uyushtirishadi. To‘g‘ri, ikkala harakat ham omadsizlik bilan
16

tugadi, biroq peloponnesliklaming dengizda ancha faol ekanligi namoyon bo‘ldi.
Mil. aw . 428-yil afmaliklar uchun og‘ir sinovlar yili bo‘ldi. Spartaliklar yana
Attikaga hujum qilishdi va deyarli darhol shu voqeadan keyin muhim orol
Lesbosda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Bu orolning ajralib chiqishi Afinaning Egey
dengizini shimoli-sharqiy qismida hukmronligini xavf ostida qoldirardi. Afma
xalq yig‘inida bosh ko‘targan lesbosliklar harakati bostirildi. Lesbos shaharlari
(sodiq qolgan Metimnadan tashqari) o‘z avtonomiyasi va flotidan mahrum
qilindi, qatl hukmi faqatgina qo‘zg‘olonning eng faol ming nafar ishtirokchilariga
berildi. Lesbos yerlarining sezilarli qismi esa 2700 ta Afma kolonistlariga bo‘lib
berildi. Lesbos va Kerkiradagi voqealar Afma himoyasining kuchsiz tomonini
ko‘rsatib qo‘ydi. Separatchilik harakatlari va davlat qulashining ehtimoli
kuchayib borar edi. Afmaliklar o‘z manfaatlari yoMida olib borgan urush
ittifoqchilaming noroziligini keltirib chiqardi, xolos. Shu bilan birga, Afinaning
hatti-xarakatlari ittifoqdosh shaharlarda noroziliklami keltirib chiqardi. Natijada
Peloponnes urushlari xususiy jangovar to'qnashuvdan ko‘ra ko‘proq butun-yunon
ijtimoiy-siyosiy nizosiga aylanib borar edi. Mil. aw . 427-yilning kuzida strateg
Laxet 20 ta kema bilan Sitsiliyaga suzib ketdi. U ulkan ulkan zafarlar quchdi. Shu
tariqa Messapa afmaliklar tomoniga o‘tdi. Mil. aw . 426-yilda muvafaqqiyatdan
ruhlangan afmaliklar spartaliklami muzokaralar boshlashga urinishini rad
etganlaridan so‘ng 425-yilda spartaliklar 5- marta Attikaga hujum qilishdi. Bu
orada afmaliklar Sitsiliyaga 40 ta kemadan iborat yangi eskadrani yuborishdi.
Ekspeditsiyaga bosh etib mohir strateg Demosfen tayinlandi. U dushmanga
sezdirmasdan Messeniyaning g‘arbiy sohilidagi Pilos bandargohiga tushdi va u
yerda uncha katta bo‘lmagan otryad bilan qolib himoya qo‘rg‘oni qura boshladi.
Afmaliklaming Messeniyaga -doim o ilotlaming bosh ko‘tarishiga tayyor bo‘lgan
mamalakatga o‘mashib olishi spartaliklami Attikaga yurishini darrov to‘xtatishga
majbur etdi. Demosfenni tashqi dunyodan uzib qo‘yish maqsadida spartaliklar
Pilos bandargohiga boradigan yo‘lni to‘sib qo‘yadigan Sfakteriya orollarini
egallashadi. Shu vaqtda Sitsiliyaga yuborilgan Afma floti yetib keldi. Afinaliklar
Peloponnes eskadrasini yakson qildi va spartaliklaming Sfakteriyadagi
17

gamizonini qamalgaoldi.. Spartaliklar 186 tinchlik muzokaralarini olib borishni
taklif qilishdi. Nikiyning guruhi, aftidan, bu taklifni qabil qilishga moyil edi,
lekin Kleonning partiyasi bunga rozilik bermadi. Mil. aw . 424-yilda
afmaliklaming yangi hujumi bilan boshlandi: Nikiy Lakon sohillari yaqinida
joylashgan Kifer orollarini qo‘lga kiritdi, boshqa strateglar esa megaralik
demokratlar bilan til biriktirib Megaraning bandargohi Piseyani qo‘lga kiritishadi.
Bu Afma zafarlarining eng yuqori nuqtasi edi, biroq g‘alabadan mast bo'lgan
Megaradagi afmaliklar shunday natijaga Beotiyada ham erishmoqchi bo'ladilar.
Afma qo‘shinlarining Beotiyadagi harakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. O
'sha vaqtda afmaliklar uchun shimoldagi vaziyat keskinlashdi. Yosh spartalik
qo‘mondon Brasid ajoyib g‘oyani ilgari surdi. U Frakiyada yangi front ochish,
Afmadan norozi ittifoqchilami o‘z tomoniga og'dirib shu yo‘l bilan Afinaga
qaqshatqich zarba berish rejasini tuzadi. Brasid ilotlar va yollanma jangchilardan
uncha katta bo'lmagan otryad tuzib, Xalkikka yetib keldi. Makedoniyalik
hukmdor Perdikka darhol Sparta tomonga o'tdi. Brasid Afinaning shimoldagi
hukmronligining poydevori bo'lgan Amfiopol shahrini qo'lga kiritdi.
Afmaliklaming Beotiya va Frakiyadagi mag'lubiyatlariga yana bittasi qo'shildi:
afinaliklaming faolligidan qo'rqqan Sitsiliyadagi yunon shaharlari ichki
urushlami to'xtatish haqida kelishib olishdi va Afina floti oldiga kelgan joyiga
qaytib ketish shartini ko'ndalang qo'ydi. Bu ketma-ket muvaffaqiyatsizliklar
harbiy partiyaning obro'sini zaiflashtirib qo'ydi. Sparta bilan tinchlik haqida
muzokaralar boshlanadi. Yil tugashi bilan Kleon umsh harakatlarini qayta tiklab,
uning o'zi shimolga yurishga boshchilik qildi va qisqa muddat ichida boy
berilgan punktlar ustidan Afma nazoratini qaytardi. 12
Lekin Amfipolga ketishda
Kleonni Brasid qarshi oldi va Kleon mag'lub bo'ldi. Afina mag'lubiyatga uchradi
Kleonning o'zi esa jangda halok bo'ldi. Spartaliklar kam talofot ko'rishdi, lekin
nobud bo'lganlar ichida Brasidning o'zi ham bor edi ( mil. aw . 422- yil). Jang
qilayotgan ikkala tomonning sardorlarini bir vaqtdagi o'limi yana tinchlik
muzokaralari uchun yo'l ochadi. Ikki tomon ham 10 yillik urush davomida bir-
12
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 175-bet
18

birini yengish mumkin emasligiga ishonch hosil qildi. Afinada moliyaviy va
odam resurslari sarflanib bo'lgan edi. So'nggi mag'lubiyatlar dengiz qo'shinlarini
ancha kuchsizlantirib, g'alabaga bo'lgan ishonchini so'ndirdi. Spartaning ham
og'irlashdi. 187 Bunday sharoitda mil. avv. 421-yil bahorida Sparta va Afma
tinchlikka erishdi. Tomonlar urushdan aw algi vaziyatga qaytib, afinaliklar Pilos
va Kiferani, spartaliklar-Amfipolni qaytarib berishga kelishib oldilar. Afinadan
ajralib chiqqan Xalkidika shaharlari o‘z mustaqilligini saqlab qoldilar, ammo
afinaliklarga dastlab belgilangan hisobda o‘lpon to‘lab turish majburiyati
belgilandi. Barcha asirlar kelishilgan holda almashildi. Bu tinchlik tantanali
ravishda 50 yilga qabul qilindi. Bu kelishuv uning afmalik tashabbuskori Nikiy
sharafiga “Nikiy sulhi” deb ataldi. Mil. avv. 421-yilda tuzilgan kelishuv unchalik
mustahkam bo‘lmagan yarashuv edi. Sulhni tuzgan ikki davlat uning shartlarini
bajarishga unchalik shoshilmadilar. Sparta Amfipolning Afinaga qaytarib
berilishini ta’minlamadi (ular shunchaki o‘z qo‘shinlarini shahardan olib chiqib
ketdilar, biroq shahar mustaqilligini saqlab qolgan edi), afinaliklar ham o ‘z
o‘mida Pilos va Kiferani qaytarishga shoshilmadilar. Na Potideya va Kerkira,
shuningdek, Afma qo‘li ostida qolib ketganiga sira ko‘nika olmagan Korinf, na
Xalkidika shaharlari Nikiy tinchlik sulhini tan olmadilar. Bu orada Afinada
tinchlik tarafdori bo‘lgan partiyaning xursandchiligi uzoqqa cho‘zilmadi.
Periklning jiyani bo‘lgan Alkiviad urush tarafdori edi. Mil. aw . 420-yilda
Alkiviad birinchi strateg etib tayinlandi va o‘shandan boshlab o‘z davlatining
siyosatiga ta’sir ko'rsatib, uni urush tomon yaqinlashtirdi. 13
Afinada urush
kayfiyatiga qaytayotganligini uning mil. aw . 420-yilda Argos, Mantineya va
Elida bilan ittifoqqa kirishi guvohlik beradi. Natijada Korinf Spartaga qarshi
ittifoqdan chiqib, u bilan yaqinlashib oldi. Mil. avv. 419-yilda Afma va Argos
Epidavrga qarshi urush harakatlarini boshlab yubordi. Epidavrga spartaliklar
yordamga kelishdi, mil. aw . 418-yilda esa vaziyat Sparta va Afma yordam
berayotgan o‘sha Peloponnes ittifoqi o‘rtasida ochiq urush bo‘lishigacha yetib
bordi. Nikiyning noto‘g‘ri harakatlari va qaror qabul qila olmaslik qobiliyati
13
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 201-203-bet
19

tufayli Afina yomon ahvolda edi. Sparta Mantineya yaqinidagi jangda
dushmanlarini yer bilan yakson qildi va butun Peloponnesda o‘z gegemonligini o
‘rnatdi. Bu Afinada siyosiy inqirozga olib keldi: Giperbolning tashabbusiga ko‘ra
demokratiya siyosiy arboblarni ostrasizmga (qadimgi Yunonistonda sodiq
boMmagan fuqarolami quvg‘in qilish) hukm qildi. Keyingi yillarda Afinada hal
qiluvchi rolni Nikiy va Alkiviad o‘ynadi. 188 Mil. avv. 415-yilda bir nechta
tashqi siyosiy zafarlardan keyin Sitsiliyaga ajoyib ekspeditsiyani uyushtirishga
kelishildi. 14
14
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 135-bet
20

II.3. Sitsiliya ekspeditsiyasi va Dekeley urusbi.
Mil. avv. 416-yilda Sitsiliyaning kichik bir shahri Egesta o ‘z qo‘shnisi,
qudratli Sirakuza qo‘llab-quvvatlab turgan, doriylarning Selinuntiga qarshi
kurashda Afinadan yordam so‘raydi. Afma savdogarlarini Sitsiliyaning hosildor
yerlari o‘ziga jalb qilgan bo‘lsa, dengizchi va eshkakchilami uzoq sayohat o‘ziga
tortardi. Xalq yig‘ini katta flot va qo‘shin yuborishga qaror qildi. Tashqaridan
qaraganda bu Egestaga ko‘rsatiladigan yordam edi, aslida esa ular Sirakuzaga
qarshi kurashib, butun Sitsiliyani egallab olishmoqchi edi. Bu ekspeditsiya uchta
strateg - Alkiviad, Nikiy va Lamaxga bo'lib berilgan edi. Mil. avv. 415-yilning
bahoriga kelib hammasi tayyor bo‘ldi va 6 mingdan ortiqroq jangchi
joylashtirilgan ulkan armada urushga shay holatda Pirey portida jamlandi. Ammo
suzib ketish oldidan boshlangan barcha harakatlarga soya solgan noxushlik sodir
bo‘ldi. Bir kechada Afinada qandaydir bezorilar hamma gerrnlami - savdo va
sayohat xudosi Germes tasvirlangan tosh ustunlami buzib ketishadi. Ammo, bu
voqea ko‘pchilik tomonidan shunchaki bir necha ichib olgan yoshlaming
bezoriligi emas, balki fitnachilaming demokratiyaga qilgan tahdid da’vati sifatida
qabul qilindi. Bunda Alkiviad shubha ostiga olindi. 0 ‘z navbatida Sitsiliyada
afinaliklami yaxshi kutib olishmadi: Naksos darvozalarini cchdi, lekin Katanga
kuch bilan kirishga to‘g‘ri keldi. Bu ikki shaharda o‘mashib olgach afinaliklar
Sitsiliya qirg‘oqlaridan ichkariga suzishdi. Afinaliklaming asl maqsadi ko‘pgina
sitsiliyaliklarga ayon bo‘lib bo‘lgan edi. Bu orada Afinada “muqaddas marosim”
tergov ishlari davom etardi. Alkiviadga qarshi ish ochildi va uni Afma sudiga olib
kelish uchun Sitsiliyaga maxsus kema yuborildi. Alkiviad kelganlar bilan yo‘lga
tushdi, ammo yo‘lda kemadan qochib, qirg‘oqqa yashirinishga muvaffaq bo‘ldi. 15
U suddan qochganligi bilan o‘z aybini isbotladi. Afinada uni o ‘limga hukm
qilishdi, ismini la’natlab, mulkini musodara qilishdi. Bu esa voqealar rivojiga o‘z
ta’sirini o ‘tkazmay qolmadi. Bosh qo‘mondonga aylangan Nikiy maqbul yo‘Ilar
bilan harakat qilmayotgan edi. Mil. aw . 414-yilning bahorida afinaliklar
Sirakuzaga yaqin kelib uni qamal qila boshlaydi. Qish bo‘yi sirakuzaliklar shahar
15
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 166-bet
21

atrofida yangi himoya chizig‘ini yaratishdi, kuchli qo‘shin to‘plab Peloponnes
davlatlarining qo‘llab-quvvatlashi 189 va yordamidan bahramand bo‘layotgan
edilar. Ular afmaliklaming qamal harakatlarini yo‘qqa chiqarishni uddalashdi.
Mil. avv. 413- yilning bahorida sirakuzaliklar dengizda ham ancha jonli harakat
qilishga o‘tishdi. Sirakuza yonidagi Afma qo‘shinlari xavf ostida qolgandi. Bu
orada Yunonistonning o‘zida ham urush qayta boshlandi. Mil. avv. 414-yildayoq
spartaliklar armiyasi Afinaning ittifoqdoshi Argos yerlariga bostirib kirgan edi.
Afmaliklar floti javob tariqasida Lakonika qirg‘og‘iga hujum qiladi. Afinani
tinchlik sulhini buzganlikda ayblab spartaliklar qo‘shini shoh Agis
qo‘mondonligida keyingi bahorda Attikaga bostirib kirishdi. Bu paytga kelib
Spartaga o‘tishga muvaffaq bo‘lgan Alkiviadning maslahatiga ko‘ra ular Afma
shimolidan 20 km uzoqlikda joylashgan Dekeleyani egallashdi va Attikaning
yarmini doimiy kuzatuv ostiga olishdi. Spartaliklar Afinaga qarshi hamma
operatsiyalarini Dekeleyadagi bazalariga tayanib olib borganliklari uchun
Peloponnes urushiarining bu bosqichini Dekeleya urushi deb ham nomlashadi.
Spartaliklar qo‘shinini Afinaga bu qadar yaqin ekanligi dahshatli tahdid
uyg‘otardi. Shunga qaramay afinaliklar Sitsiliyadagi kampaniyani davom
ettirishardi. Mil. avv. 413-yilning yozida ular u yerga yangi, awalgisidek katta
flot va qo‘shinlami mashhur Demosfen boshchiligida yuborishdi. Biroq Sitsiliya
va Peloponnesdagi ittifoqdoshlaridan yordam etib kelishi natijasida sirakuzaliklar
bilan bo‘lgan ikkita jangda Afina floti mag‘lub boidi. Afmaliklar Sitsiliya
janubiga yo‘l olishdi. Ulaming bir qismi asirga tushdi, Nikiy va Demosfenni esa
tinch holatdagi davlatga asossiz hujum qilgan qo‘mondonlar sifatida qatl qilishdi.
Afinaning Sitsiliyadagi mag‘lubiyati ulkan talofotli bo‘ldi. Shunchalik ko‘p odam
va kemalar yo‘qotilgan ediki, ulami yaqin yillar ichida tiklab olishning iloji yo‘q
edi. Afinaning eng muhim ittifoqdosh shaharlari - Evbeya, Lesbos va Xios -
yashirincha peloponnesliklar bilan aloqaga kirishishdi. Tez orada bu harakat
butun Ioniya va Eliodani egalladi. Separatistlami qo‘llab-quvvatlash uchun
spartaliklarga katta flot kerak edi. Biroq uni qurish katta mablag‘ni talab qilardi,
spartaliklarda esa bu mablag1 yo‘q edi. Shunday sharoitda Sparta Eron bilan
22

yaqinlashdi. Sparta kerakli ko‘makni oldi, ammo ular fors hukmdorining butun
Kichik Osiyoda, bir necha sohilbo‘yi yunon shaharlarini ham hisoblagan holda,
hukmronligi va hokimiyatini tan 190 oldilar. Eron Sparta yordamida o‘zining eski
dushmani Afma bilan hisobni tenglashtirib olish imkoniyatiga ega bo‘idi. Mil.
avv. 411-yilning boshiga kelib Afina qo'li ostida Lesbos, Samos, Kos va ikki-
uchta Kichik Osiyo sohillaridagi shaharlar qoldi. Barchaomadsizliklar natijasida
mil. avv. 411-yili Afinada siyosiy inqiroz yuzaga keldi. Sofist Antifont, Frinix
hamda Pisandming sa’yharakatlari bilan butun hokimiyat oHgarxlaming 400 lar
Kengashiga topshirildi. Oligarxiya g‘olib bo‘ldi, ammo ulaming g‘alabasi uzoqqa
cho'zilmadi. Aholining katta qismi demokratik an’analar davomchisi bo‘lgan
Afinada oligarxik tuzumning mustahkam va uzoq davom etishi uchun poydevor
yo‘q edi. Oligarxlarning Samosdagi flot va qo‘shinni o‘z nazoratiga olish
harakatlari samarasiz bo‘ldi. Demokratiyaga moslashgan jangchilar dengizchilar,
eshkakchilar oligarxiya haqida eshitishni ham xohlashmasdi. Afinadagi ichki
inqirozdan foydalangan spartaliklar kanallarda operatsiyalami boshlab
yuborishdi. Ulaming paydo bo‘lishlarining o‘ziyoq Afma ittifoqchilarining ajralib
ketishi uchun yetarli edi. Afinaliklar uchun yana bir dahshatli zarba Evbeyaning
boy berilishi bo‘ldi. Evbeyaning boy berilishi Afinani yangi inqirozga olib keldi:
400 lar hukumati qu'adi va boshqaruvga Feramenning konservativ ruhdagi guruhi
keldi (mil. avv. 411 -yil kuz). 16
Yangi yo‘nalish ishlab chiqildi va yangi hukumat
Alkiviadga amnistiya haqida qaror qabul qildi hamda shu bilan flot bilan
hamkorlikka yo‘l ochdi. Uchta ketma-ket jangda Alkiviad va afinaliklar
Peloponnes flotini yer tishlatishdi hamda suv yo‘llari ustidan deyarli mutlaq
nazoratni qo‘lga olishdi. Afinada bu g'alabalardan ruhlangan xalq bosh ko‘tardi
va mil. avv. 410-yil bahorda demokratik tuzum to‘laligicha tiklandi.
Muvaffaqiyatlarda Alkiviadning katta hissasi edi. Mil. avv. 407-yilda Alkiviad o
‘z yurtiga qaytdi va Afma xalqi tomonidan yuksak kutib olindi. U quruqlik va
dengizdagi yakka qo‘mondon etib tayinlandi. 0 ‘sha yilning so‘ngidayoq 100 ta
trieradan iborat eskadraga bosh bo‘lib Alkiviad Ioniyani zabt etish uchun yo‘lga
16
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 144-146-bet
23

chiqdi. Bu orada spartaliklar o‘z flotlarini tiklab olishdi va Efesda afmaliklami
ham deyarli o‘shanday eskadra kutib turardi. Sparta flotining qo‘mondoni mohir
sardkarda Lisandr edi. U Sparta flotining ta’minotini o‘z bo‘yniga olgan Kir
Kichkina bilan yaxshi aloqalar o‘matgan edi. Mil. aw . 406- yilning bahorida
Alkiviadning vaqtinchalik yo'qligidan foydalangan Lisandr Afma flotiga qisman
talofot yetkazdi. Bu orada Sparta floti 191 140 ta trieraga etdi. Afina floti
Lesbosdagi Mitelena bandargohida yakson qilindi. Mil. avv. 405-yilning bahorida
Lisandr boshchiligidagi Sparta floti Gellespontda urush harakatlarini boshlab
yubordi. Lisandr qulay fursatni poylab kutilmaganda afmaliklarga hujum qildi.
Afma kemalari qirg‘oqda ekipajsiz turar edilar va spartaliklar ulami osongina
egallashdi. Bu mag‘lubiyat afmaliklar uchun katta falokat edi. Endi ularda
yo‘qotilganlami tiklab olishning hech qanday imkoniyati qolmagan edi. Afma
davlatining taqdiri hal bo‘lgan edi. Afma mulklari bo‘ylab Lisandr o‘z reydini
boshladi. Hatnma shaharlarda haydab chiqarilayotgan Afma garnizonlarining o
‘miga o‘zinikilami joylashtirdi hamda oligarxik hukumat —dekarxiya (lOlar
komiteti)ni o‘matdi. Mil. avv. 405-yilning kuzida Lisandr 150 ta kema bilan
Afina yaqinida paydo bo‘ldi. Bir vaqtning o‘zida shaharga ikki tomondan
spartalik piyoda qo‘shinlar yaqin kela boshlashdi. Mil. avv. 404-yilning bahorida
qamaldagilaming ahvoli chidab bo‘lmas darajaga keldi. Tinchlik tarafdorlari
ustun kelishdi; Afma uchun juda og‘ir sharoitlarda tinchlik sulhi tuzildi. Ular
barcha tashqi mulklaridan ayrilishdi. Afinaning tashqi siyosati butunlay Spartaga
qaram bo‘lib qoldi. Mil. avv. 404-yilning aprelida Lisandr Afinaga kirib bordi va
darhol g ‘oliblar xursandchiligida Uzun devorlar buzilishi boshlandi.
II.4. Peloponnes urushlari yakuni va oqibatlari.
24

Peloponnes urushining asosiy natijasi Afinaning Sparta bilan uzoq
kurashidan so‘ng batamom mag‘lubiyatga uchragani bo‘ldi. Afmaliklar
mag‘lubiyatining ko‘plab sabablari bor edi. Avvalo, Afinaning siyosati uning
ittifoqdoshlarida norozilik uyg‘otdi. Afinaning qudratli paytida ittifoqdoshlar
foyda ko‘rar edi, biroq yetakchining kuchi va irodasi sustlasha boshlaganda,
ittifoq tarqaldi. Afma magMubiyatining boshqa sababi urush rejasining nobopligi
edi: dengiz jangi bilan Spartadek kontinental davlatni qulatib bo‘lmasdi.
Afinaning qishloq xo‘jaligi hududlari bilan aloqalaming uzilishi og‘ir oqibatlarga
olib keldi. Bundan tashqari afmaliklarda mustahkam boshqaruv yo‘qolgan edi,
operatsiyalami amalga oshirishda noma’qulchiliklar ham bor edi. Bunga
Sitsiliyaga uyushtirilgan ekspeditsiya misol bo‘la oladi, U barbod bo‘lgan edi. Va
nihoyat, Afinaning mag‘lubiyatiga 192 Spartaliklarga forslaming moliyaviy
yordam ko‘rsatgani o‘z ta’sirini o‘tkazgan. Bu yordam spartaliklarga qudratli flot
tuzib, afinaliklar eng kuchli bo‘lgan joyda- dengizda - ulami mag‘lub qilish
imkonini bergandi. Xo‘sh, spartaliklaming g‘alabasi yunon polislariga nima olib
keldi? Sparta urushni ellin ozodligini afinaliklar zulmidan qutqarish shiori ostida
olib borgan. Ammo, Spartani qo'llabquwatlash va uning taraflda bo‘lish bilan
yunonlar aytarli hech nimaga erishishmadi. Afina gegemonligi o‘miga Spartaniki
keldi, xolos. Natijada Afinada demokratlar va oligarxlar qator kurashlar bo'lib
o‘tdi. Nihoyat, Afinada mil. aw . 403-yilning kuzida. demokratiya qayta tiklandi.
Biroq, bu urushdan oldin Afinada hukm surgan o‘sha buyuk demokratiyaning
soyasi edi, xolos. Umuman olganda, yunonlar uchun Peloponnes urushining
mohiyati salbiy bo‘ldi. Yangi tinchlik va yangi boshqaruv tizimi avvalgidek
mustahkam emasdi va tez orada ellinlar yangi ichki nizolar, kelishmovchiliklar
ichida qoldilar. Urush fuqaroviy jamoalar o‘rtasida kelishmovchilikning kelib
chiqishiga sabab bo‘ldi. U kambag‘allar va boylar, shahar demosi va qishloq
xo‘jaligi aristokratlari, demokratlar va oligarxlar o‘rtasidagi munosabatlami
yanada keskinlashtirdi. 17
17
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 210-212-bet
25

Polis tuzumining inqirozi Miloddan aw algi V asr so‘nggida yunon
polislari uzoq davom etgan tushkunlik pallasiga kirdi. Fuqarolaming yopiq
jamoasiga asoslangan yunon polislarida endilikda yer mulkchilik
munosabatlarida keskin o‘zgarishlar sodir bo'ladi. Yerga ishlov berishdan
keladigan daromaddan ko‘ra sudxo'rlikdan olinadigan foyda o‘sib ketdi. Yemi
sotish keng tarqaldi. Katta yer maydonlari ayrim fuqarolar qo‘liga o‘tib qoldi.
Kambag‘allashgan, yeridan ajragan fuqarolar o‘z fuqarolik majburiyatini
bajarmay qo‘ydilar. Mil. avv. V asrda boylik ayrim xususiy kishilar qo‘lida
to‘plandi va ular o‘zlarining fuqarolik majburiyatini bajarishdan bo‘yin tovlay
boshladi. Ulaming ko‘pchiligi o‘z mablag'larini dengiz savdosiga qo'yib, o ‘z
polislaridan boshqa hududlarda katta-katta yer maydonlariga egalik qila
boshladilar. Endi ma’lum bir polis fuqarosi bo‘lish ahamiyatga ega bo‘lmay
qoldi. Bu davrda yunon polislarida davlat xo‘jaligining mavjud emasligi hukumat
g‘aznasiga daromad tushmasligi olib keladi. Polislaming moliyaviy
qiyinchiliklari uzluksiz urushlar, yollanma qo‘shinlaming keng tarqalishi hamda
harbiy 193 ehtiyojlarga xarajatlaming muntazam ravishda o‘sib borishi bilan
qiyinlashdi. Demokratik polislarda lavozimlarga haq to‘lash, kambag‘al
fuqarolarga muntazam nafaqa berish tizimi bu qiyinchiliklami yanada
chuqurlashtirdi. Awallari Afma o ‘z xarajatlarini ittifoqchilar hisobidan to‘ldirgan
bo‘lsa, mil. avv. IV asrga kelib mulkdan olinadigan favqulodda soliqeysfora bilan
qoplay boshladi. Mil. aw . V asr so‘nggida meteklar va chet elliklarga alohida
xizmatlari uchun polis hududida yer va uylarga egalik qilish hollari tarqaldi. Polis
tushkunligi yollanma askarlaming tarqalishida ham ko‘rindi. Chunki, yer
mulkidan ajrab, qarzga botib, kambag‘allashib qolgan fuqaro qurol-yarog‘
olishga mablag‘i yo‘q edi. Endi u begonalar manfaati uchun jang qilishni
xohlamas edi. Yunon polislarining tushkunligi quldorlik tizimining inqirozi emas
edi, chunki qulchilik yanada rivojlandi. Mil. aw . IV asrda polislar tizimida turli
ijtimoiy tabaqalar o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchaydi. Biror bir polis qandaydir
mustahkam birlashuvni tashkil qilish va unga rahbarlik qilish qobiliyatiga ega
emas edi. Yunon polislari endilikda iqtisodiy-siyosiy jihatdan to‘liq inqirozga yuz
26

tutgan edi. 18
Mil. avv. 416-yilda Sitsiliyaning kichik bir shahri
Egesta o ‘z qo‘shnisi, qudratli Sirakuza qo‘llab-quvvatlab turgan, doriylarning
Selinuntiga qarshi kurashda Afinadan yordam so‘raydi. Afma savdogarlarini
Sitsiliyaning hosildor yerlari o‘ziga jalb qilgan bo‘lsa, dengizchi va
eshkakchilami uzoq sayohat o‘ziga tortardi. Xalq yig‘ini katta flot va qo‘shin
yuborishga qaror qildi. Tashqaridan qaraganda bu Egestaga ko‘rsatiladigan
yordam edi, aslida esa ular Sirakuzaga qarshi kurashib, butun Sitsiliyani egallab
olishmoqchi edi. Bu ekspeditsiya uchta strateg - Alkiviad, Nikiy va Lamaxga
bo'lib berilgan edi. Mil. avv. 415-yilning bahoriga kelib hammasi tayyor bo‘ldi va
6 mingdan ortiqroq jangchi joylashtirilgan ulkan armada urushga shay holatda
Pirey portida jamlandi. Ammo suzib ketish oldidan boshlangan barcha
harakatlarga soya solgan noxushlik sodir bo‘ldi. Bir kechada Afinada qandaydir
bezorilar hamma gerrnlami - savdo va sayohat xudosi Germes tasvirlangan tosh
ustunlami buzib ketishadi. Ammo, bu voqea ko‘pchilik tomonidan shunchaki bir
necha ichib olgan yoshlaming bezoriligi emas, balki fitnachilaming
demokratiyaga qilgan tahdid da’vati sifatida qabul qilindi. Bunda Alkiviad
shubha ostiga olindi. 0 ‘z navbatida Sitsiliyada afinaliklami yaxshi kutib
olishmadi: Naksos darvozalarini cchdi, lekin Katanga kuch bilan kirishga to‘g‘ri
keldi. Bu ikki shaharda o‘mashib olgach afinaliklar Sitsiliya qirg‘oqlaridan
ichkariga suzishdi. Afinaliklaming asl
maqsadi ko‘pgina sitsiliyaliklarga ayon bo‘lib bo‘lgan edi. Bu orada Afinada
“muqaddas marosim” tergov ishlari davom etardi. Alkiviadga qarshi ish ochildi
va uni Afma sudiga olib kelish uchun Sitsiliyaga maxsus kema yuborildi.
Alkiviad kelganlar bilan yo‘lga tushdi, ammo yo‘lda kemadan qochib, qirg‘oqqa
yashirinishga muvaffaq bo‘ldi. 19
U suddan qochganligi bilan o‘z aybini isbotladi.
Afinada uni o ‘limga hukm qilishdi, ismini la’natlab, mulkini musodara qilishdi.
Bu esa voqealar rivojiga o‘z ta’sirini o ‘tkazmay qolmadi. Bosh qo‘mondonga
aylangan Nikiy maqbul yo‘Ilar bilan harakat qilmayotgan edi. Mil. aw . 414-
yilning bahorida afinaliklar Sirakuzaga yaqin kelib uni qamal qila boshlaydi.
18
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 250-251-bet
19
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 271-bet
27

Qish bo‘yi sirakuzaliklar shahar atrofida yangi himoya chizig‘ini yaratishdi,
kuchli qo‘shin to‘plab Peloponnes davlatlarining qo‘llab-quvvatlashi 189 va
yordamidan bahramand bo‘layotgan edilar. Ular afmaliklaming qamal
harakatlarini yo‘qqa chiqarishni uddalashdi. Mil. avv. 413- yilning bahorida
sirakuzaliklar dengizda ham ancha jonli harakat qilishga o‘tishdi. Sirakuza
yonidagi Afma qo‘shinlari xavf ostida qolgandi. Bu orada Yunonistonning o‘zida
ham urush qayta boshlandi. Mil. avv. 414-yildayoq spartaliklar armiyasi
Afinaning ittifoqdoshi Argos yerlariga bostirib kirgan edi. Afmaliklar floti javob
tariqasida Lakonika qirg‘og‘iga hujum qiladi. Afinani tinchlik sulhini
buzganlikda ayblab spartaliklar qo‘shini shoh Agis qo‘mondonligida keyingi
bahorda Attikaga bostirib kirishdi. Bu paytga kelib Spartaga o‘tishga muvaffaq
bo‘lgan Alkiviadning maslahatiga ko‘ra ular Afma shimolidan 20 km uzoqlikda
joylashgan Dekeleyani egallashdi va Attikaning yarmini doimiy kuzatuv ostiga
olishdi. Spartaliklar Afinaga qarshi hamma operatsiyalarini Dekeleyadagi
bazalariga tayanib olib borganliklari uchun Peloponnes urushiarining bu
bosqichini Dekeleya urushi deb ham nomlashadi. Spartaliklar qo‘shinini Afinaga
bu qadar yaqin ekanligi dahshatli tahdid uyg‘otardi. Shunga qaramay afinaliklar
Sitsiliyadagi kampaniyani davom ettirishardi.
Mil. avv. 413-yilning yozida ular u yerga
yangi, awalgisidek katta flot va qo‘shinlami mashhur Demosfen boshchiligida
yuborishdi. Biroq Sitsiliya va Peloponnesdagi ittifoqdoshlaridan yordam etib
kelishi natijasida sirakuzaliklar bilan bo‘lgan ikkita jangda Afina floti mag‘lub
boidi. Afmaliklar Sitsiliya janubiga yo‘l olishdi. 20
Ulaming bir qismi asirga
tushdi, Nikiy va Demosfenni esa tinch holatdagi davlatga asossiz hujum qilgan
qo‘mondonlar sifatida qatl qilishdi. Afinaning Sitsiliyadagi mag‘lubiyati ulkan
talofotli bo‘ldi. Shunchalik ko‘p odam va kemalar yo‘qotilgan ediki, ulami yaqin
yillar ichida tiklab olishning iloji yo‘q edi. Afinaning eng muhim ittifoqdosh
shaharlari - Evbeya, Lesbos va Xios – yashirincha peloponnesliklar bilan aloqaga
kirishishdi. Tez orada bu harakat butun Ioniya va Eliodani egalladi.
20
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 309-bet
28

Separatistlami qo‘llab-quvvatlash uchun spartaliklarga katta flot kerak edi. Biroq
uni qurish katta mablag‘ni talab qilardi, spartaliklarda esa bu mablag1 yo‘q edi.
Shunday sharoitda Sparta Eron bilan yaqinlashdi. Sparta kerakli ko‘makni oldi,
ammo ular fors hukmdorining butun Kichik Osiyoda, bir necha sohilbo‘yi yunon
shaharlarini ham hisoblagan holda, hukmronligi va hokimiyatini tan 190 oldilar.
Eron Sparta yordamida o‘zining eski dushmani Afma bilan hisobni tenglashtirib
olish imkoniyatiga ega bo‘idi .
29

Xulosa
Peloponnes urushining asosiy natijasi Afinaning Sparta bilan uzoq
kurashidan so‘ng batamom mag‘lubiyatga uchragani bo‘ldi. Afmaliklar
mag‘lubiyatining ko‘plab sabablari bor edi. Avvalo, Afinaning siyosati uning
ittifoqdoshlarida norozilik uyg‘otdi. Afinaning qudratli paytida ittifoqdoshlar foyda
ko‘rar edi, biroq yetakchining kuchi va irodasi sustlasha boshlaganda, ittifoq
tarqaldi. Afma mag Mubiyatining boshqa sababi urush rejasining nobopligi edi:
dengiz jangi bilan Spartadek kontinental davlatni qulatib bo‘lmasdi. Afinaning
qishloq xo‘jaligi hududlari bilan aloqalaming uzilishi og‘ir oqibatlarga olib keldi.
Bundan tashqari afmaliklarda mustahkam boshqaruv yo‘qolgan edi, operatsiyalami
amalga oshirishda noma’qulchiliklar ham bor edi. Bunga Sitsiliyaga uyushtirilgan
ekspeditsiya misol bo‘la oladi, U barbod bo‘lgan edi. Va nihoyat, Afinaning
mag‘lubiyatiga 192 Spartaliklarga forslaming moliyaviy yordam ko‘rsatgani o‘z
ta’sirini o‘tkazgan. Bu yordam spartaliklarga qudratli flot tuzib, afinaliklar eng
kuchli bo‘lgan joyda- dengizda - ulami mag‘lub qilish imkonini bergandi. Xo‘sh,
spartaliklaming g‘alabasi yunon polislariga nima olib keldi? Sparta urushni ellin
ozodligini afinaliklar zulmidan qutqarish shiori ostida olib borgan. Ammo,
Spartani qo'llabquwatlash va uning taraflda bo‘lish bilan yunonlar aytarli hech
nimaga erishishmadi. Afina gegemonligi o‘miga Spartaniki keldi, xolos. Natijada
Afinada demokratlar va oligarxlar qator kurashlar bo'lib o‘tdi. Nihoyat, Afinada
mil. aw . 403-yilning kuzida. demokratiya qayta tiklandi. Biroq, bu urushdan oldin
Afinada hukm surgan o‘sha buyuk demokratiyaning soyasi edi, xolos. Umuman
olganda, yunonlar uchun Peloponnes urushining mohiyati salbiy bo‘ldi. Yangi
tinchlik va yangi boshqaruv tizimi avvalgidek mustahkam emasdi va tez orada
ellinlar yangi ichki nizolar, kelishmovchiliklar ichida qoldilar. Urush fuqaroviy
jamoalar o‘rtasida kelishmovchilikning kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. U
kambag‘allar va boylar, shahar demosi va qishloq xo‘jaligi aristokratlari,
demokratlar va oligarxlar o‘rtasidagi munosabatlami yanada keskinlashtirdi. 21
Mil.
avv. 413-yilning yozida ular u yerga yangi, awalgisidek katta flot va qo‘shinlami
21
D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020 311-bet
30

mashhur Demosfen boshchiligida yuborishdi. Biroq Sitsiliya va Peloponnesdagi
ittifoqdoshlaridan yordam etib kelishi natijasida sirakuzaliklar bilan bo‘lgan ikkita
jangda Afina floti mag‘lub boidi. Afmaliklar Sitsiliya janubiga yo‘l olishdi.
Ulaming bir qismi asirga tushdi, Nikiy va Demosfenni esa tinch holatdagi davlatga
asossiz hujum qilgan qo‘mondonlar sifatida qatl qilishdi. Afinaning Sitsiliyadagi
mag‘lubiyati ulkan talofotli bo‘ldi. Shunchalik ko‘p odam va kemalar yo‘qotilgan
ediki, ulami yaqin yillar ichida tiklab olishning iloji yo‘q edi. Afinaning eng
muhim ittifoqdosh shaharlari – Evbeya, Lesbos va Xios – yashirincha
peloponnesliklar bilan aloqaga kirishishdi. Tez orada bu harakat butun Ioniya va
Eliodani egalladi. Separatistlami qo‘llab-quvvatlash uchun spartaliklarga katta flot
kerak edi. Biroq uni qurish katta mablag‘ni talab qilardi, spartaliklarda esa bu
mablag1 yo‘q edi. Shunday sharoitda Sparta Eron bilan yaqinlashdi. Sparta kerakli
ko‘makni oldi, ammo ular fors hukmdorining butun Kichik Osiyoda, bir necha
sohilbo‘yi yunon shaharlarini ham hisoblagan holda, hukmronligi va hokimiyatini
tan 190 oldilar. Eron Sparta yordamida o‘zining eski dushmani Afma bilan hisobni
tenglashtirib olish imkoniyatiga ega bo‘idi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.D.Urakov.Qadimgi sharq tarixi.Yunoniston va Rim tarixi.2020
2.R.rajabov.Qadimgi dunyo tarixi.2009
3.Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo'q. Т.: 1998.
4.Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
5.N.N.Pikus, Yu.S.Krushkol «Qadimgi dunyo tarixi» 2 tom Т.: 1978-yil.
6.Античная драма. М., 1970.
7.Антология мировой философии. М., 1969, т. I, ч. I.
8.Виц Б. Б. Демокрит. М., 1979.
9.История древнего мира/Под ред. И. М. Дьяконова, В. Д. Нероновой, И. С.
Свенцицкой. М., 1983, т. II, лекция .
31

10. Каллистов Д. П. Очерки истории античного театра.М., 1969.
11 Лурье С.Я. Демокрит. Л., 1970. Нерсесянц В. С. Сократ. М., 1977.
12.Ривкин Б. И. В долине Алфея. Олимпийские игры в искусстве Древней
Греции.М.,1969
13.Рожанский И.Д. Развитие естествознания в эпоху античности. М., 1979.
14.Фролов Э. Д. Факел Прометея. Л., 1981. Ярхо В. Н. У истоков европейской
комедии. М., 1979.
15.Колпинский Ю. Д. Скульптура древней Эллады. М., 1963.
32

Peloponnes urushlari haqida

Купить