Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 403.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Pirimqul Qodirovning adabiy –nazariy qarashlari

Купить
Pirimqul Qodirovning adabiy –nazariy qarashlari
1 Mundarija.
Kirish……………………………………………………………………..............3-6
I боб    O‘zbek  nasrida Pirimqul   Qodirovning o‘rni …………...................7-23
I.1.Pirimqul Qodirovning hayoti va ijodi………………………….....................7-23
I.2Adib ijodida  tarixiylik va estetik ideal uyg‘unligi…………........................24-32
I bob yuzasidan  xulosalar ………………………………………........................33
II  боб Pirimqul Qodirovning adabiy-nazariy qarashlari …….....................34-42
II.1. Ijodkorning badialari va hissiy idrok..........................................................34-42
II.2. Olimning A dabiy  uylar , A m i r  Temur siymosi  badialaridagi  ilmiylik va“ ” ” ”
badiiylikning   uyg unlashuvi...............................................................................43-	
‘
57
II bob  yuzasidan xulosalar ...................................................................................58
III боб.  Mustaqillik davri o‘zbek adabiyotshunosligida Pirimqul Qodirovning
ilmiy faoliyati ....................................................................................................59-66
III. 1. Pirimqul Qodirov yangi davr adabiyotining tadqiqotchisi.......................59-66
III. 2. Olimning   Til va el  ilmiy badiasida mumtoz adabiy  til muammosi....67-	
“ ”
75
III Bob yuzasidan xulosalar ......................76	
………………………………………
Umumiy xulosalar ................77-78	
…………………………………………………
Foydanilgan adabiyotlar  .................79-85	
…………………………………………
2 KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.   Bugungi   adabiyotshunoslik  har  bir  tadqiqotchidan
o tkir   zehn,   sinchkovlik,   ayniqsa,   yuzaga   chiqayotgan   ilmiy   kashfiyot   va‘
yangiliklardan xabardor bo lishni, umuman, keng qamrovli ish olib borishni talab	
‘
etadi.   Bu   esa   milliy   adabiyotimizning   boy   ma naviy   xazinasini   chuqur	
’
o rganishimiz,   uni   anglashimiz   uchun   xizmat   qiladi.     Muhtaram   Yurtboshimiz	
‘
Y u k sak  ma naviyat   yengilmas kuch  asarida ta kidlaganlaridek,  H a r  bir
“ ” “	’ – ’
ilmiy  yangilik,  yaratilgan  kashfiyot  bu  yangicha   fikrlash  va   dunyoqarashga  turtki
beradi,  ma naviyatning   shakllanishiga   o ziga   xos   ta sir   ko rsatadi”	
’ ‘ ’ ‘ 1
.  Shuning
barobarida,   ilmiy,   ijodiy   izlanishlarning   samarasi   o laroq   kashf   etilgan   har   bir	
‘
yangi   fikr,   tadqiqotchilarning   adabiy   masalalar   yuzasidan   berayotgan   yangicha
xulosalari   adabiyotshunoslik   bazasining   to ldirilib,   mukammallashtirilib	
‘
borilishiga turtki bo ladi.	
‘
O zbek   adabiyotshunosligida   yozuvchi   Pirimqul   Qodirovning   hayoti   va	
‘
ayniqsa   uning   ijodini   tahlilu   tadqiq   etish   murakkab   va   muommolidir.   Chunki
Pirimqul   Qodirovning   faoliyati   nafaqat   badiiy   ijod   bilan   balki   adabiyotshunoslik
ilmi bilan ham bilan bog liq.	
‘
Shu   nuqtai   nazardan   olim   va   ijodkor       Pirimqul   Qodirovning     o zbek	
‘
adabiyotshunosligida   adabiy-nazariy   qarashlarini   tadqiq   etish   magistrlik
dissertatsiyamizning dolzarbligini  belgilaydi.
Magistrlik   dissertatsiyasining   maqsad   va   vazifalari.   Mazkur
dissertatsiyada   adib   va   olim   Pirimqul   Qodirovning   adabiy-nazariy   qarashlarini
tadqiq   etishni   maqsad   qilib,   maqsadga   erishish   uchun   qo yidagi   vazifalarni	
‘
belgilab oldik: 
-       o zbek   nasrida   yozuvchi   va   ijodkor   Pirimqul   Qodirovning   hayoti   va	
‘
ijodini o rganish.	
‘
- adib ijodida tarixiylik va badiiy haqiqatni tadqiq etish.
- Pirimqul Qodirovning adabiy-nazariy qarashlarini tahlil qilish.
- olimning badiiy asar tiliga oid asarlarini o rganish.	
‘
1
  Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat, 2008. 41-bet.
3 - T i l  va dil ,    Xalq tili va realistik proza a sarlari va badiiy til badiiyati.“ ” “ ”
- Mustaqillik   davri   o zbek   adabiyotida   Pirimqul   Qodirovning   faoliyatini	
‘
tadqiq etish.
- olimning  T i l  va el a sarining nazariy xususiyatlarini o rganish.	
“ ”	‘
- olim   taqiqotlaridagi   ayniqsa   uning   T i l   va   el i l miy	
“ ”
badiasidagi mumtoz adabiy til muommolarini tahlil qilish.
Ilmiy   ishning   yangiligi.     O zbek   adabiyotshunosligida   Pirimqul	
‘
Qodirovning   hayoti   va   ijodi   keng   va   qamrovli   o rganilgan.     Ayniqsa,   uning	
‘
tarixiy  Y u l duzli  tunlar , A v l odlar  dovoni ,   O n a  lochin   vidosi  romanlari	
“ ” ” ” “ ”
ilmiy   jamoatchilik   tomonidan   keng   tahlil   qilingan.Ijodkorning   olimlik   salohiyati,
jumladan uning  A d a biy  uylar  ,  X a l q  tili va realistik proza ,   A m i r  Temur	
“ ” “ ” “
siymosi , T i l   va   el   kabi   ilmiy   asarlari   yetarlicha   tadqiq   etilmagan.   Ana   shu	
” “ ”
muommoning o zi dissertatsiyamizning o ziga xos yangiligini belgilaydi.	
‘ ‘
Muammoning   o rganilganlik   darajasi.    	
‘ Mazkur   muommo   ya ni	’
Pirimqul   Qodirovning   adabiy-nazariy   qarashlari   o zbek   adabiyotshunosligida	
‘
yetarlicha tadqiq etilmagan. 
Bu   muammo   o zbek   adabiyotshunosligida   yetarlicha   o rganilmagan	
‘ ‘
bo lsada,   ijokorning   tarixiy   va   zamonaviy   asarlarining   tadqiqi   bir   qator	
‘
tadqiqotlarga   o z   aksini   topgan.   Bunga   M.Qo shjonov,   O.Sharafiddinov,   ,	
‘ ‘
U.Normatov,   N.Xudoyberganov,   B.Nazarov,   I.G afurov,   S.Sodiq,	
‘
Q.Yo ldoshevlarning	
‘ 2
 tadqiqotlari misol bo la oladi.	‘
Tadqiqot   metodologiyasi.   Ishga  O zbekiston  Respublikasi   Prezidentining	
‘
ma naviy-madaniy   meros,   ilm-fan   va   milliy   madaniyatni   rivojlantirish,   milliy	
’
o zlikni   anglash   haqidagi   fikrlari,   o zbek   adabiyotshunosligida   erishilgan	
‘ ‘
yutuqlar metodologik asos qilib olindi.
2
.Норматов.У.Миллий насримиз тамойиллари.Ўзбекистон адабиёти ва санъати.1999.й 7март.
Норматов.У. Уч ҳикоя, уч дунё. Ёзувчи. 1999. 26май.
Худойберганов.Н. Шаклан асару, мазмунанчи?.  Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 2000. 22сентябрь.
Назаров.Б. Ёзувчи ва танқидчи назари. Ёшлик. 1986.
Содиқов.С. Сўз санъати жозибаси.  Тошкент. Ўзбекистон. 1986.
Йулдошев.Қ. Насримиз уфқлари.  Тошкент.  Ёзувчи. 1999.  5май
4 Tadqiqot   obyekti   va   predmeti .   Dissertatsiyani   yozishda   Pirimqul
Qodirovning   X a l q   tili   va   realistik   proza (   T. F an , 1 977y),   T i l   va“ ” ” ” “
el ( T .G .G ulom   nomidagi   nashriyot   matbaa   uyi.2005y),   Tanlangan	
”	‘ ‘ –
asarlar.III tomlik.( T.Sharq.2008y) lardan keng foydalanildi.)
Tadqiqot   natijalarining   ilmiy   va   amaliy   ahamiyati.   Mazkur
dissertatsiyaning   asosiy   natijalari   va   nazariy   xulosalaridan   o zbek	
‘
adabiyotshunosligida, xususan
- adabiyot nazariyasida  ijodkor konsepsiyasi masalalarini yoritishda
- ijodkorlik va olimlik iqtidorining sinkretliligini haqida
- Pirimqul Qodirovning adabiy  nazariy qarashlarini tadqiq etishda	
–
-   Olimning   Xalq   tili   va   realistik   proza ,   Til   va   el   ilmiy   asarlarini   tahlil	
“ ” “ ”
qilishda 
-   oliy   o quv   yurtlari   akademik   litsey   va   kollejlar   uchun   qo llanmalar	
‘ ‘
yaratish, maruza matnlarini tayyorlash va referatlar yozishda foydalanish mumkin.
Natijalarning joriy qilinishi.  Tadqiqotda keltirilgan dalillar, tahlillar, ilmiy
xulosalardan   hozirgi   adabiy   jarayonga   bag ishlanan   nazariy   kurslar,   amaliy	
‘
seminarlarda foydalanish mumkin.
Tadqiqot   yuzasidan   Qarshi   Davlat   Universitetda   o tkaziladigan   ilmiy	
‘
anjumanlarda,   o zbek   adabiyoti   kafedrasidagi   nazariy   seminarlarda   ma ruzalar	
‘ ’
qilinib asosiy ilmiy tezislar ilmiy jamoatchilik etiboridan o tkazilgan.	
‘
Tadqiqotning   tuzilishi   va   hajmi.   Dissertatsiya,   kirish,   uchta   asosiy   bob,
olti fasl, umumiy xulosalar va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
Natijalarning  joriy  va   e lon  qilinishi	
’ .  Mavzu   2013-yilning  dekabr   oyida
O zbek adabiyoti kafedrasi yig ilishida tasdiqlanib universitet ilmiy kengashiga	
‘ ‘
tavsiya   qilingan.   Universitet   ilmiy   kengashining   _____   majlisida   tasdiqlangan.
Mavzu bo yicha 2 ta maqola e lon qilingan.	
‘ ’
Dissertatsiyaning   tuzilishi   va   hajmi.   Dissertatsiya   ishning   umumiy
tavsifini   aks   ettirgan   kirish,   uch   asosiy   bob,   olti   fasl,   umumiy   xulosalar   va
foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan tarkib topgan bo lib,    betni tashkil qiladi.	
‘ ‘
5 I BOB. O ZBEK NASRIDA PIRIMQUL QODIROVNING O RNI‘ ‘
I.1. PIRIMQUL QODIROVNING HAYOTI VA IJODI
Pirimqul   Qodirov   adabiyotga   50-yillarning   o rtasida   kirib   keldi.   Uning	
‘
birinchi asarlari talabalik yillarida Toshkent Davlat universitetining sharqshunoslik
fakultetida   o qib   yurgan   kezlari   e lon   qilingan   edi.   Ular   o sha   vaqtdayoq	
‘ ’ ‘
ko pchilikning   e tiborini   jalb   qildi,   jamoatchilikning   og ziga   tushdi.   Bular	
‘ ’ ‘
Bekobod   metallurgiya   kombinatiga   bag ishlangan   Besh   yilliklar   farzandi	
‘ “ ”
ocherki,   S t udentlar   hikoyasi   va   boshqalar.   Asarlar   o sha   davrlarda   ko p	
“ ”	‘ ‘
uchraydigan siyqa va sxematik asarlardan keskin farq qiladi. Hali inson xarakterini
mukammal   chizishda,   uning   ichki   dunyosini   ro yi   rost   tasvirlashda   yosh	
‘
yozuvchining   tajribasi   kamligi   sezilib   tursa-da,   bu   asarlarda   boshqa   bir   qimmatli
fazilat   bor   edi!   Ulardan   bevosita   jonli,   real   hayotning   nafasi   ufurib   turardi.   Yosh
yozuvchi   hikoya   qilayotgan   narsalarni   bichib-to qimasdan,   astoydil,   puxta
‘
o rgangani   tufayli,   dastlabki   asarlarining   qiziqarli   chiqishiga   erishgan   edi.   Bu	
‘
tasodifiy emas edi. Chunki Pirimqul Qodirov universitetga anchagina boy hayotiy
tajriba   ortirib   kelgandi.   Yozuvchi   Tojikiston   Respublikasi   Shahriston   dovonining
etagida   joylashgan   Kengqo l   qishlog ida   1928   yil   25   oktabrda   tug ilgan.	
‘ ‘ ‘
Qishloq benihoya so lim va xushmanzara bo lib, yonbag irlaridagi archazorlar,	
‘ ‘ ‘
kumushdek   sharqiragan   buloqlar,   o tloqlar,   tubsiz   o ngirlar   har   qanday	
‘ ‘
odamning   ham   ko ngliga   allanechuk   ko tarinki   kayfiyat   baxsh   etishi   uning	
‘ ‘
qalbida   nurli   tuyg ular   uyg otib,   romantik   orzularning   qanot   yoyishiga   yo l
‘ ‘ ‘
ochadi.   Biroq   yozuvchi   ona   qishlog ining   husn-jamoliga   to yib   ulgurmay,	
‘ ‘
tabiatning   so lim   husnidan   qonib   bahra   ololmay   urush   boshlandi.   Pirimqul	
‘
Qodirovning   bolalik   damlari   urush   davriga   to g ri   keldi.   Avji   tengqurlari   bilan	
‘ ‘
yayrab-o ynashi   kerak   bo lgan   kezlarida   bo lajak   yozuvchi   poda   boqdi,   o t	
‘ ‘ ‘ ‘
o rdi,   yer   haydadi,   g alla   yig di,   xullas     sababi   tirikchilik,   og ir   va	
‘ ‘ ‘ – ‘
mashaqqatli   mehnat   bilan   shug ullandi.   Keyin   esa   Bekobod   metallurgiya	
‘
zavodida   ishlagan   va   ishlab   turib   texnikumda   o qigan   o smirlik   yillari   uni	
‘ ‘
bebaho   tajriba   bilan   boyitdi,   unda   inson   baxti   mashaqqatlar   va   mushkulotlarni
6 yengish   tufayligina   qo lga   kiritishiga   ishonch   hosil   qildi.   Adib   shunday   hikoya‘
qiladilar:   M e n  suyagi  mehnat bilan qotgan oddiy mehnatkashlar  orasida o sib-	
“	‘
ulg ayganman.   Qarindosh   -urug larimning   deyarli   hammasi   hozir   ham   yo	
‘ ‘
cho pon,   yo   paxtakor,   yo   g allakor   bo lib   ishlashadi.   Bolalikda,   o smirlikda
‘ ‘ ‘ ‘
men   bilgan,   birga   o sgan,   birga   ishlagan   odamlarning   ham   suyagi   mehnatda	
‘
qotgan. Otam hamisha:  O g lim,  halol bo l, halollikda hikmat ko p ,    der	
“ ”	‘ ‘ ‘ ‘ –
edi.   Y u l duzli   tunlar   romani   uchun   berilgan   mukofotni   olar   ekanman,   o sha	
“ ”	‘
daqiqalarda   eng   avvalo   rahmatli   dadamni,   mehnatkash   oyimni   esladim.	
”
Universitetni tugatgach, Pirimqul Qodirov Moskvaga  Gorkiy nomidagi Adabiyot	
–
instituti   qoshidagi   aspiranturaga   o qishga   boradi   va   1954   yilda,   26   yoshda	
‘
A b dulla   Qahhorning   urushdan   so nggi   ijodi   mavzuida   nomzodlik	
“ ”	‘
dissertatsiyasini   yoqladi.   Shundan   so ng   sobiq   SSSR   Yozuvchilar   Soyuzida	
‘
o zbek   adabiyoti   bo yicha   maslahatchi   bo lib   ishladi.   Moskvada   o tkazilgan	
‘ ‘ ‘ ‘
hayot   yozuvchiga   ko p   narsa   berdi.   U   bu   yerdagi   adabiy   anjumanlarda   bahs   va	
‘
munozaralarda   faol   ishtirok   etdi,   mashhur   yozuvchilar   bilan   tanishdi.   Pirimqul
Qodirov   Moskvada   yashab   turgan   kezlarida   yirik   roman   ustida   ish   boshladi   va
nihoyat, 1958 yilda bu roman  U c h  ildiz  nomi bilan kitobxonlarga taqdim etildi.	
“ ”
1959   yili   o zbek   adabiy   asarlar   muhokamasida   ulkan   adib   Muxtor   Avezov   bu	
‘
asarga   alohida   to xtalib,   yuqori   baho   berdi.   U   shunday   degan   edi:   Studentlar,	
‘ “
ziyolilar bu kitobni katta qiziqish bilan o qiydilar, chunki unda juda ko p hayotiy	
‘ ‘
voqealar   olingan,   har   xil   xarakterlar   ko rsatilgan   va   men   uchun   bu   kitobda   eng
‘
muhimi, eng qimmatlisi   undagi aqlli, bilimli, fikrlovchi odamlardir. Intellektual	
–
qahramon   shu kunlarda bo layotgan ijtimoiy hodisalar haqida o z fikriga ega	
– ‘ ‘
bo lgan   Akbarovga   o xshash   qahramon   bu   kitob   asosida   yotgan   qimmatli	
‘ ‘
fazilatdir.   Bundan   tashqari,   asarda   obrazli   fikrlar,   ifodalar   ko p.   Bir   joyda	
‘
shunday   deyiladi:   K i shining   istak-intilishlari   zo r   bir   cholg u   bo ylab	
“	‘ ‘ ‘
tortilgan   torlarga   o xshaydi.   Hayot   qaysisiga   qattiq   tegib   ketsa,   o shanisi	
‘ ‘
kuchliroq   tovush   beradi .   Insonning   ruhiy   holati   qanchalik   obrazli,   ayni   vaqtda,	
”
falsafiy ifodalangan. Bu romanda yaxshi nishonalar ko p...	
‘
7 Milliy   oliy   maktab   studentlari   va   yosh   intellegensiyaning   shakllanishi
haqidagi bu kitob juda qadrli. Bu kitob menga juda yoqdi .   U c h  ildiz  talabalar” “ ”
hayotiga   bag ishlab   yozilgan   birinchi   o zbek   romanidir.   Asarda   shaxsga	
‘ ‘
sig inish   va   uning   zararli   oqibatlari   o sha   davr   imkoniyatlari   darajasida   ochib	
‘ ‘
berilgan. Binobarin, shaxsga sig inish davrining ta sirida 50-yillarda oliy o quv	
‘ ’ ‘
yurtlarida   ildiz   otgan   tarafkashlik,   mansabparastlik,   soxtalik,   dabdababozlik  	
–
q i zil   so zlik ,   haqiqatdan   ko z   yumib,   rostgo y   olimlarni   beobro   qilish	
“ ”	‘ ‘ ‘ ‘
singari   illatlarni   fosh   etish,   ilm   fidoyilari   bilan   soxta   o l i m l a r   o rtasidagi	
“ ”	‘
ziddiyatni va buning asl mohiyatini ochib berish, iste dodli, haqgo y ziyolilarni	
’ ‘
va   tolibi   ilmlarni   qo llab-   quvvatlash     Uch   ildiz   romanining   asosiy	
‘ – “ ”
g oyaviy                                                                          mazmunini tashkil etadi.	
‘
Asar   voqeasi   asosan   bir   dorilfunun   dargohida   bo lib   o tadi.   Roman	
‘ ‘
mazmuni   asosida   yotgan   ziddiyat   ana   shu   dargohda   ishlayotgan   yoki   ta lim	
’
olayotgan  odamlarning  o zaro  munosabatlarida   namoyon  bo luvchi  mafkuraviy	
‘ ‘
kurashdan  iborat. Romanning bosh qahramoni  Mahkam  mafkuraviy  x a t o l a r ga	
“ ”
yo l   qo ygan   degan   bahonada   urilgan ,   ishdan   haydalgan   tarixshunos   olim	
‘ ‘ “ ”
Toshevning   qizi   Gavharni   sevib   qoladi.   Voqealar   davomida   Mahkamning   ko zi	
‘
ochila   boradi:   u   Hakimov,   Eshonboyev   kabi   domlalarning   haqiqiy   qiyofasini
anglab oladi. Xuddi shuningdek, mansabparast shaxslar tomonidan yomon otliqqa
chiqarilgan Akbarov, Toshev, Umarov singari pedagog va ilmiy xodimlarning chin
insonlar, haqiqiy olimlar ekaniga ishonch hosil qiladi. Natijada, Mahkam kurashlar
jarayonida o sib, toblanib yangi avlodning yorqin vakili sifatida gavdalana boradi.	
‘
Samimiylik,   e tiqodga   sadoqat,   vafodorlik   va   rostgo ylik,   qiyinchiliklardan	
’ ‘
qo rqmaslik   va   ularni   yengishga   dadil   intilish   Mahkam   qiyofasida	
‘
mujassamlashadi.   Yozuvchi   Mahkam   obrazini   yaratar   ekan,   bu   yigit   shaxsining
shakllanish jarayonini ochishda ruhiy tahlil san atidan unumli foydalanadi.	
’
U c h  ildiz  romani chuqur mazmunli, falsafiy umumlashmalarga, hikmatli	
“ ”
so z   va   iboralarga   boy.   Asarning   nomi   ham   teran   mazmun   tashiydi,   ya ni	
‘ ’
yozuvchi   asarda   talabalik   davrida   shakllanadigan   ezguliklar   haqida   hikoya   qilar
ekan,   mustahkam   bilim   olishni,   faol   fuqaro   malakasini   kasb   etishni   va   sevgi-
8 sadoqatda ustuvor turishni samarali, mazmundor hayot kechirishning uch ildizi deb
ataydi.   Shu   bilan   birga,   ana   shu   uch   ildizi   ham   mustahkam   bo lgan   kishigina‘
jamiyatning   haqiqiy   a zosi   bo ladi,   hayotda   o z   o rnini   egallab,   el-yurt	
’ ‘ ‘ ‘
hurmatini qozonadi,   degan fikrni olg a suradi. Adib professor Akbarov tilidan	
– ‘
talaba yoshlarga qarata:  S h u  ildizlarning biri o qishda o ssa, biri jamiyat uchun	
“	‘ ‘
qilingan   ishda   o sadi.   Ildizlar   bir   daraxtga   kelib   birlashganday,   bular   ham	
‘
hayotlaringizda   birlashib,   bir-biriga   kirishib   ketadi.   Shu   ildizlaringiz   qanchalik
chuqur   bo lsa,   shunchalik   keng   shox   yoya   olasizlar,   qanchalik   mustahkam	
‘
bo lsa,   yer   yuzida   shunchalik   mahkam   qad   ko tarib   tura   olasizlar ,     deydi.	
‘ ‘ ” –
Pirimqul Qodirov  U c h  ildiz  ustida qizg in ish olib borayotgan kezlarida, 1956	
“ ”	‘
yili   O t gan   kunlar   romani   bilan   tanishdi.   Bu   tanishuv   unga   katta   quvonch	
“ ”	‘
baxsh   etdi.   Yozuvchi   o sha   quvonchli   daqiqalarni   eslab   yozadi:   Menga   shu	
‘ “
vaqtgacha yetishmay yurgan badiiy nafosatning bir turini (o sayotgan yosh tanaga	
‘
zarur   bir   v i t amin n i )   Abdulla   Qodiriy   romanlaridan   topganday   suyundim.   Bu	
“ ”
yangicha   nafosat   ham   dilimga   payvand   bo lib,   yozayotgan   narsamga   olijanob	
‘
ta sir   ko rsatgani   o zimga   keyin   sezildi...   Davrimizning   ijobiy	
’ ‘ ‘
qahramonlaridagi  joziba meni  ko proq o ziga tortardi . Bu ayniqsa romanning	
‘ ‘ ”
bosh   qahramonlari   Mahkam   bilan   Gavhar,   ular   orasidagi   samimiy,   beg ubor,	
‘
hayotbaxsh sevgi muloqotlari ifodasida yorqin ko rinadi. Yozuvchi ustoz Qodiriy	
‘
an analarini   davom   ettirib,   bu   romanda   va   boshqa   bir   qancha   asarlarida   yoshlar	
’
taqdirida chin sevgining nafosati va hayotbaxsh kuchini ochib berishga o zgacha	
‘
ahamiyat beradi. Uning talqinida chin sevgi faqat ikki yoshning bir-biriga samimiy
talpinishi, ko ngil sururi, beg araz munosabatigina emas, balki katta mas uliyat,	
‘ ‘ ’
ular   orasidagi   e tiqod,   mafkuraviy   hamkorlik,   samimiy   sevgi   ijtimoiy   mazmun	
’
bilan   boyisa,   odamni   yuksak   maqsadlar   sari   undaydi,   keng   miqyoslarga   olib
chiqadi.   Mahkam   bilan   Gavhar   orasidagi   sevgi   ayni   shunday   fazilatlar   bilan
yo g rilgan   ular   hamfikr,   maslakdosh   bo lganliklari   uchun   ham   shunchaki	
‘ ‘ – ‘
vafodor   oshiq-ma shuqlar   emas,   ijtimoiy   adolat   uchun   faol   kurashchilariga	
’
aylanadilar.   Yozuvchilik   ishi   qator   dovonlar   oshib   yuksak   bir   manzilga
intilayotgan   yo lovchini   eslatadi.   Pirimqul   Qodirov   uzoq   vaqtlardan   beri   katta	
‘
9 shaharlarning   qaynoq   hayoti   ichida   yashab   kelayotgan   bo lsa   ham,   o zining‘ ‘
bolalik   davrlari   doim   hayolida   yurar,   biror   asarda   aks   ettirilishini   kutgandek
bo lar edi.	
‘
Haqiqatdan   ham   ushbu   qissalar   mazmunan   turfa   bo lishiga   qaramay	
‘
barchasida   chin   insoniy   fazilatlar   ulug langan,   qadriyatlarga   hurmat   g oyalari,	
‘ ‘
insonga   o zgacha   munosabat   kabilar   ilgari   surilgan.   P.Qodirovning   Erk	
‘ “ ”
qissasi adabiyotshunos U.Normatovning fikricha,  U c h  ildiz ,   Q o r a  ko zlar	
“ ” “ ”	‘
romanlarining   davomiga   o xshab   ketadi.   Chunki   ikki   romanda   50-60   yillar	
‘
voqeligi   aks   etgan   bo lsa,   bu   qissada   60-yillarning   ikkinchi   yarmida   bo lib	
‘ ‘
o tgan voqealar aks ettirilgan	
‘ .
“ Qissa   asosini   qahramonlarning   manaviyati,   oilaviy-intim   hayoti,	
’
muhabbati,   erki,   masuliyatli   masalalari   tashkil   etadi;   shaxs   erki   va   burchi	
’
problemasini yozuvchi asarning pafosi darajasiga kotaradi, erk haqida jiddiy bahs	
‘
qozgaydi	
‘ ‘ ” 3
  -   deb   yozadi   u.   Erk   qissasida   ijtimoiy   hayot   muammolari   ham   aks	“ ”
etgan.   Xususan,   osha   paytdagi   metropoliten   qurilishiga   bolgan   ehtiyojning	
‘ ‘
kuchliligi,   metroni   loyihalashtirish   va   bu   jarayonda   qahramonlarning   oz   orni	
‘ ‘
borligi   takidlangan.   Lekin   U.Normatov   bu   holatlarni,   yani   ijtimoiy	
’ ’
muammolarning   qissada   yoritilishi   masalasini   yana   oz   fikrini   davom   ettirib	
‘
quyidagicha baholaydi:
Yozuvchi   oddiy   kundalik   turmush   ikir-chikirlaridan   sekin-asta   katta	
“
ijtimoiy, manaviy masalalarga keladi. Zilziladan keyingi sershovqin, betinim, tigiz	
’ ‘
shahar   manzarasi   shundoqqina   koz   oldimizda   gavdalanadi.   Bir   qadar   chozilib	
‘ ‘
ketgan   shahar   sayri,   kocha   qatnovi   mashaqqatlari   tafsilotlarining   siri   keyinroq	
‘
malum boladi. Bu tafsilotlar shahar  istiqboli, uy-joy, yol, metro qurilishi, tabiatni	
’ ‘ ‘
muhofaza   etish   kabi   masalalar   ustida   qizgin   bahslarning   boshlanishiga   turtki	
‘
berami ” 4
.
YAni   yozuvchi   qiyinchilik   bilan   tiklanayotgan   shahar,   bular   orasidagi   turli	
’
ijtimoiy   muammolarni   korsatish   jarayonida   sustkashliklarga   etiborni   tortishga	
‘ ’
3
  У. Норматов. Етуклик. Т., Ғ. Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1982 й., 207-бет.
4
  У. Норматов. Етуклик. Т., Ғ. Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1982 й., 207-бет.
10 intiladi. Afsuski, asarda xojalik xarakteridagi bu bahslar qiyomiga yetmay qolgan:“ ‘
kurash   va   olishuvlar   keskinlashishi   orniga   susayib,   sonib   boradi,   bahslar	
‘ ‘
kelishuvchilik   yoli   bilan   osongina   bartaraf   etilaveradi,   ijobiy   qahramonlar	
“ ” ‘
qarshisida   turgan   kuchlar   tolaligicha   namoyon   bolmaydi,   loaqal   asarda   kengroq	
‘ ‘
orin   olgan   murakkab   tabiatli   Fayzulla   Beknazarov   obrazi   ham   durustroq	
‘
ochilmagan ” 5
.
Bunday   kamchiliklar   bolishiga   qaramay,   ushbu   qissani   insonning   ichki	
‘
kechinmalari   aks   etgan   eng   yaxshi   asarlar   sirasiga   kiritish   mumkin.  Chunki   unda
inson   uchun   berilgan   eng   va   oliy   tuygu-muhabbat   xususida   soz   boradi,	
‘ ‘
qahramonlarning oz muhabbatlariga munosabatlari, bu jarayondagi yuzaga kelgan	
‘
muammolar asarning asosini tashkil qiladi .
Yozuvchi   uchun   bu   yangi   dovonni   oshib   o tish   ancha   mashaqqatli	
‘
bo lishiga   qaramasdan,   ancha   maroqli   va   ancha   o ziga   xos   dovonlardan   edi.	
‘ ‘
Uning o zi bu haqda shunday deydi:  Moskvada, Toshkentda, ulkan shaharlarda	
‘ “
uzoq yillar
yashaganim   sari,   o zim   tug ilib   o sgan   tog lik   qishlog imiz   Kengko lni	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko p   sog inar   edim.   Archazor   yonbag irlar,   go zal   Oydinko l,   ajoyib	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
buloqlar, noyob tabiat  go zalliklari  inson  uchun naqadar  zarur  ekanini  men  endi	
‘
astoydil   seza   boshladim.   Shu   tuyg u   ta sirida   tog larda   mehnat   qilayotgan	
‘ ’ ‘
oddiy   cho ponlar,   chorvadorlar   hayotini   adabiy   asarda   tasvirlashga   arziydigan	
‘
yorqin   tomonlari   ko pligi   esimga   tusha   boshladi.   Qishlog imizga   qayta-qayta	
‘ ‘
bordim,   biz   bola   bo lgan   paytlardan   beri   yuz   bergan   o zgarishlarni   ko rdim.
‘ ‘ ‘
O n-o n besh yillik adabiy mashqlar, shaharda orttirilgan hayotiy tajriba   halol	
‘ ‘ –
mehnatkashlar,   qora   ko zlar   turmushini,   qishloq   materiali   orqali   ko rsatishga	
‘ ‘
ishtiyoq uyg otdi . Shu tarzda uning  Qora ko zlar  romani yaratildi.	
‘ ” “ ‘ ” 6
“Qora   ko zlar   romani   yozuvchi   ijodida   olg a   tashlangan   qadam   va	
‘ ” ‘
o zbek   romanchiligida   muhim   hodisa   bo ldi.   Qishloq,   aniqrog i,   chorvadorlar	
‘ ‘ ‘
5
 Ўша китоб. 207-бет.
6
  Маҳмудов   М.  Кўнгилда  бори:   [Пиримқул  Қодировнинг  “Қора  кўзлар”  романи   ҳақида]   //Гулистон.-1967.-
№7.-Б.27-30.
11 hayotidan   olingan   bu   asar   qishloq   haqidagi   bir   yoqlama   tasavvurlarni   buzib,
adabiyot   yuzini   real   hayotga,   hayotning   muammolari   tomonga   burib   yuborishda
muhim ahamiyat kasb etdi. Adabiyotshunos M.Qo shjonov haqli ravishda  Qora‘ “
ko zlar ni   ona   asar   deb   ataydi.   Qora   ko zlar   muallifi   olis   qishloq   va	
‘ ” “ ” “ ‘ ”
undagi orqada qolgan xo jalik hayotini roman ko zgusiga solib ko rsatdi. Asar	
‘ ‘ ‘
boshdan-oyoq oddiy, zahmatkash mehnat ahliga, har qanday mushkul vaziyatlarda
ham insoniy fazilatlarini saqlab qololgan asl insonlarga chuqur hurmat, hamdardlik
ruhi  bilan sug orilgan. Yozuvchi  xuddi o sha qora ko zlar    jafokash kishilar	
‘ ‘ ‘ –
boshiga tushgan kulfatlar uchun chin dildan qayg uradi, taqdirini chigallashtirgan	
‘
hayotiy-ma naviy omillar ustida teran mushohada yuritadi.	
’
Roman   voqealari   yuz   bergan   makon     Oydinko l   eskicha   tushunchalar,	
– ‘
qoloq odatlar ta sir  doirasida xiyla keng, xususan maishiy hayotda oilaviy   er-	
’ –
xotin,   qaynona-kelin   munosabatlarida,   ayol   zotiga   muomalada   inson   erkini
bo g adigan   taomillar   davom   etadi.   Yozuvchi   bu   romanida   maishiy   hayot   ikir-	
‘ ‘
chikirlarining chuqur bilimdoni ekanini ham ko rsatdi. Adib qoloq tushunchalarga	
‘
odamlar turmushi va ongini zaharlovchi bir og u deb qaraydi. Qoloq tushunchalar
‘
aka   bilan   ukani   bir-biriga   raqib   qilib,   hali   aqlini   tanimagan   norasidalarning
ko ngil   maylini,   erkini   jilovlab   qo yadi,   sof   sevgini   uyatga   yo yadi,	
‘ ‘ ‘
sevishganlarni   xijolatda   qoldiradi,   er   bilan   xotin,   qaynona   bilan   kelin,   ona   bilan
bola   o rtasiga   nizo   soladi,   keskin   dramalarga,   xatarli   fojialarga   yo l   ochadi,	
‘ ‘
odamning odamlik qadrini, nafsoniyatini yerga uradi, odamning odamdek yashashi
uchun   to g anoq   bo ladi.   Gulday   nozik,   go dakdek   sodda,   beg ubor	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Ma suda   jaholat   zug umi,   o zining   go daklarcha   mo min-qobilligi   qoloq	
’ ‘ ‘ ‘ ‘
taomillarga   qarshisizlik   itoati,   eng   asosiysi,   daxldor   shaxslar     eri,   qaynonasi,	
–
xo jalik   rahbarlarining   e tiborsizligi   tufayli   sog lig ini   boy   beradi,   bedavo	
‘ ’ ‘ ‘
dardga yo liqib, halok bo ladi... Ma suda qismati romandagi Hulkar, Jannatoy,	
‘ ‘ ’
Cho lponoylar,   ular   qadriga   yetmay   hayotini   zaharlayotganar   uchungina   emas,	
‘
umuman   60-yillar   o zbek   qishloqlaridagi   real   ahvol   haqida   jiddiy   ogohlantirish	
‘
edi.   Aynan   shu   g oya   yozuvchining   galdagi   asarlari     Jon   shirin   hikoyasi,	
‘ – “ ”
E r k ,   M e r os  qissalarida yana ham keskinroq yangradi.	
“ ” “ ”
12 70-yillar   davomida   yozuvchi   ikki   yirik  asar     tarixiy  mavzudagi   Yulduzli– “
tunlar   va   zamonaviy   mavzudagi   O l m os   kamar   romanlari   ustida   ish   olib	
” “ ”
bordi. Birida besh asr burungi g oyat ziddiyatli tarixiy davr, u davrning shafqatsiz	
‘
haqiqati,   Boburning   mashaqqatli   hayot   yo li,   ikkinchi   asarda   esa,   hozirgi   fan-	
‘
texnika inqilobi davri, gavjum shahar hayoti, o ta zamonaviy, fan-texnika inqilobi	
‘
boshida   turgan   kishilar   turmushi   aks   ettirilgan.   Zamonaviy   mavzuda   bitilgan
ko pgina asarlari orqali kattagina adabiy tajriba to plagan yozuvchi murakkab va	
‘ ‘
qaltis   tarixiy   bir   mavzuga   qo l   urdi     temuriylar   saltanatining   o z   yurtidagi	
‘ – ‘
inqirozi,   o zga   yurtlar     Afg oniston   va   Hindistondagi   o zgacha   ko rinishda	
‘ – ‘ ‘ ‘
qayta tiklanishi, jahonshumul  dovrug i, Temurxon naslining shonli  siymolaridan	
‘
Bobur   va   uning   avlodlari   hayoti,   faoliyati   to g risida   hikoya   qiluvchi   keng	
‘ ‘
ko lamli epik asar  ustida ish boshladi;  uzoq yillik izchil  tadqiqot, betinim  ijodiy	
‘
mehnat,   ma naviy-ruhiy   izlanishlar   samarasi   o laroq   Yulduzi   tunlar ,	
’ ‘ “ ”
A v l odlar   dovoni   romanlari   maydonga   keldi.   Pirimqul   Qodirov   bu   qaltis,	
“ ”
murakkab mavzuga qo l urar ekan, oldinda hali ko p mushkulliklar ro y berishi	
‘ ‘ ‘
mumkinligini   yurakdan   his   etar,   shu   bilan   birga,   ezgu,   ulug   bir   muddao   diliga	
‘
tinimsiz  dalda berib turardi.  B i zni  qaramlik va mutelikda saqlashga  o rgangan	
“	‘
yovuz   kuchlar   tarixiy   ildizlarimizni   qirqib   tashlashga,   bizni   o tmishimizdan	
‘
bexabar   manqurtlarga   aylantirishga   harakat   qilar   edi,     deb   yozadi   u   Turfa	
– “
ma noli   taqdir   maqolasida.     Holbuki,   o zbek   xalqichalik   boy   va   yorqin	
’ ” – ‘
tarixga ega bo lgan xalqlar dunyoda ko p emas.	
‘ ‘
Y u l duzli   tunlar ,   A v l odlar   dovoni ,   A m i r   Temur   siymosi ,   T i l   va	
“ ” “ ” “ ” “
el   asarlarida   kitobxon   yetuk   san atkor,   teran   faylasuf,   qoyaday   yuksak,	
”	’
mustahkam   muallif   shaxsi-ni   ko radi.   P.   Qodirovning   san atkor,   mutafakkir	
‘ ’
daraja-siga ko tarilishi qanday kechgan? Adib hikoyalari, qissala-ri, ilk romanlari	
‘
shuni   ko rsatadiki,   P.   Qodirov,   birii-chidan,   zamon   ruhini,   uning   istiqbolini	
‘
ko rishga   intilgan.   Bu   hol   Uch   ildiz   va   Olmos   kamar da  aniq   ko rinadi.	
‘ “ ” “ ” ‘
XX   asrning   o rtalarida   ro y   bergan   muhim   siyosiy-ijtimoiy   o zgarishlardan	
‘ ‘ ‘
kishilar   lolu   hayron   bo lib   qoldilar,   shoi-ru   adiblar   mavjud   sxematizm	
‘
inersiyasidan   chiqib   keta   olmadilar.   Pirimqul   Qodirov   yosh,   shijoatli,   istiqbolga
13 intilgan,   ijodning   katta   yo li   boshida   turgan   adib   sifati‘ da   o ta   qaltis   mavzuga	‘
qo l urdi    Uch ildiz ni yozishga kirishdi. Hardamxayol yozuvchilar uzil-kesil	
‘ — “ ”
to xtamga kelmaslaridan, Pirimqul Qodirov shijoat bilan yaigicha ij
‘ timoiy-siyosiy
ruhni   badiiy  tahlil   qildi,   o ta  dolzarb   mavzuda   roman   yaratdi.  Pirimqul   Qodirov	
‘
yosh,   jo shqin   edi.   U   Mahkam,   Ochil,   Zamira,   Gavhar,   Sergey,   Anna   singari	
‘
yoshlar xarakteri orqali yasharayotgan zamonni, kishilar ru hini egallab borayotgan
ishonch,   e tiqod,   jo shqinlikni  	
’ ‘ aks   ettirdi.   Romanning   yosh,   sururiy
qahramonlari   Toshkentni   yangicha   koz   bilan   kordilar.   Navoiy   nomidagi	
‘ ‘
teatriing   me-moriy     oziga     xosligi,       shu   teatr     maydonidagi     goza     chanogi	
’ ‘ ‘ ‘ ‘
shaklidagi   favvora,   tunlarni   kunduzday   yoritib   turgan   rang-barang   elektr
chiroklar,   tep-tekis   asfalt   kochalar,   tram	
‘ vay,   trolleybuslar   yosh   qahramonlar
diqqatidan   chetda   qol-maydi.   Skver   maydonidagi   yagona   universitet   binosiga
Mah kam,   Gavharlar   g urur   bilan   boqadilar.   Yozuvchi   yoshlar   ruhi,   shahar	
‘
ko rinishini   tasvirlagach,   universitetdagi   murakkab   munosabatlar   mohiyatini	
‘
yoritadi.   Universitetda   Abdurahmon   Toshev,   Temir   Akbarov,   Akim   Zadorin,
Sulaymon   Ziynatullayev   singari   haqiqiy   olimlar,   yoshlar   rahnomalari   ish-
laydilar.   Ular   universitet   minbaridan   yoshlarga   chin   haqiqatni,   ilmiy
yangiliklarni   aytishga   odatlanganlar.   Bun-day   olimlar   hamisha   to g ri	
‘ ‘
so zliklari,   ilmiy-tarixiy   haqiqatga   xiyonat   qilmasliklari   bilan   tanilganlar.	
‘
Zufar   Hakimovich,   Muhammadjon   Eshonboyev,   Nazarov   singari   o qituvchi-	
‘
amaldorlar   stalinizm   davri   ruhini   xarakterla-riga   singdirib   yuborganlar.   Ular
olimlikka da vo qilolmaydilar, ammo partiya, davlat yo l-yo rig ini ko r-	
’ ‘ ‘ ‘ ‘
ko rona   universitet   hayotiga   tatbiq   etadilar.   Uch   ildiz da   har   xil   majlis,	
‘ “ ”
yig ilishlarning ko payib ketganligi ko rsatiladi. Ularda ko pincha shaxsiy
‘ ‘ ‘ ‘
masalalar   ko rilar,   kishilarning   auditoriyada,   koridorda,   kafedrada   aytib	
‘
yuborgan   gap-so zla-ri   muhokama   qilinardi.   Shaxsga   sajda   qilish   yillarida	
‘
majlisbozlik   dushman   topishning   sinalgan   usuli   edi.   Haki-mov,   Eshonboyev,
Tursun   singarilar   majlis   qilib     suvni   loyqalatib   dushman   izlar,   baliq	
— “ ”
tutardilar.
14 P. Qodirovning  Uch ildiz  romanidagi umumiy ruh, kayfiyat orqali ham“ ”
g oya   yoritiladi.   Uch   ildiz da   uzoq   da-vom   etgan   bemorlikdan   so ng	
‘ “ ” ‘
o ziga   kela   boshlagan   bemor     ijtimoiy   muhitning   ruhi   ishonarli
‘ —
tasvirlangan.   Romanda   Obid   Karamatov,   Sulaymon   Ziynatullayev   singari
yangi   zamonning   kishilari   xarakteri   yaratilgan.   Obid   Karamatov   universitet
firqa   qo mitasi   yetakchisi.   U   o zida   KPSSning   XX   syezdi   g oyalarini   aks	
‘ ‘ ‘
ettirgan.   Lekin,   baribir,   Kara-matov   ham   kommunistik   firqa   yetakchisi   edi...
Uch   ildizida   demokratik   tamoyillar,   insonni   sevish,   ezozlash   ruhi   aniq	
“ ” ’
korinadi.	
‘
Qora   kozlar	
“ ‘ ” 7
  yozuvchining   sara   asarlaridandir.   M.Qoshjonov   uni   ona	‘
kitob   degan,   O.Sharafiddinov   roman   haqida   taqriz-tadqiqot   yaratgan,
yozuvchining   sanatkor,   siymo   sifatida   ulgayganligini   korsatgan.   P.   Qodirov	
’ ‘ ‘
tabiatan intellektual shaxs. Bunday yozuvchilar asarlarida his-tuyguga berilish,	
‘
romantik   tasvirlar   kup   bolmaydi.   Ammo   Qora   kozlar   ruhida   Ozbegimga	
‘ “ ‘ ” “ ‘ ”
(E.Vohidov)   yaqinlik,   Men   nechun   sevaman   Ozbekistonni   (A.Oripov)   sheriga	
“ ‘ ” ’
siyra-tan   monandlik   bor.   P.   Qodirov   Qora   kozlarda   bolaligi,   yoshligi   otgan	
“ ‘ ” ‘
muhitni:   qishloq,   qir,   adir,   qoy-qozilar,   tog   manzarasi,   qadrdon   kishilarni	
‘ ‘ ‘
tasvirlagan.   Romanda   bio grafik   tadqiqot   uchun   boy   material   bor.   P.
Qodirovning   80   yilligi   munosabati   bilan   chop   etilgan   Mehrga   yogrilgan   ijod	
“ ‘ ‘ ”
(Toshkent:   Milliy   kutubxona   nashriyoti,   2008)   maqo-lalar   toplamida	
‘
yozuvchining   Tarjimai   hol   materiallari,   Hayotdan   nimani   izladimu   nima	
“ ” “
topdim?   maqola   va   suhbati   bor.   Toplamga   yozuvchining   jiyani,   sharqshunos	
” ‘
olim   Jalil   Hazratqulovning   El-yurt   farovonligiga   baxshida   umr   maqolasi	
“ ”
kiritilgan.   Shu   maqolalarni   oqisangiz,   Qora   kozlarni   eslaganday   bolasiz,
‘ “ ‘ ” ‘
undagi   ruh   qayta   jonlanadi.   Qora   kozlar   romanidagi   Usta   Qambar,   Olmos
“ ‘ ” “
kamardagi   Azam   ota   qiyofalarini   men   otamga   oid   xotiralarim   asosida	
” ’
tasvirlaganman...   Onamizga   oid   xotiralardan   Qora   kozlar   romanida   patgilam	
“ ‘ ”
toqiydigan   Sanam   xolani   va   Olmos   kamardagi   Xanifa   xolani   tasvirlaganda	
‘ “ ”
7
  Атоқли   адиб   Пиримқул   Қодировнинг   “ Қ ора   кўзлар ”   номли   китоби   ҳақида   // Ўзбекистон   адабиёти   ва
санъати .-2001.-23  нояб .
15 foydalanganman,     deb   yozadi   P.   Qodirov   Hayotdan   nima   izladimu   nima” — “
topdim?   suhbat-maqolasida   (151-bet).   Ja	
” lil   Hazratqulov   maqolasida   Qora	“
kozlarda   tasvirlangan   qishloq,   Norboy   ota   singari   personajlar   nomi   tilga	
‘ ”
olinadi.   Qora   kozlardagi   muhit,   odamlar,   tabiat   tasviri   kitobxonga   tasir   etadi,	
“ ‘ ” ’
bolalik   choglarini   eslatadi.   P.Qo	
‘ dirov   Qora   kozlarda   ozgarayotgan,	“ ‘ ” ‘
yangilanayotgan   insonlar   ruhiyatini   tasvirlaydi.   Romanning   asosiy
qahramonlari   Avaz,   Hulkar,   Zamonali,   Cholponoy,   Jannatoy,   Xolbek   sin
‘ gari
yoshlar.   Qarang,   Uch   ildizda   ham   yozuvchi   yoshlar   xarak-terini   yaratgan   edi.	
“ ”
Qadrim,   Erk,   Meros,   Olmos   kamarning   asosiy   qahramonlari   ham   yoshlar.	
“ ” “ ” “ ” “ ”
Yozuvchi   yoshlar,   voyaga   yetayotgan   avlodda   hayotdagi   yangilik   kurtaklarini
koradi.   Yoshlar   deganda   yozuvchi   umrning   ilk   bosqichidagi   kishilar-	
‘
niginamas,   hayotning   yangilanayotgan   qonuniyatlarini,   ijti-moiy-manaviy,	
’
ruhiy ozgarishlarini anglaydi. Hamisha otalar va bolalar aro  goh pinhoniy, goh	
‘ –
oshkora   ziddiyat   bolgan.   Keksalar     udumlar,   odatlar   himoyachilari.   Yoshlar  	
‘ – –
zamon   ruhini   urf-odatlar   mohiyatiga   singdirmoqchi   bolgan   faol   kishilar.	
‘
Aksariyat   hollarda   yoshlarning   intilishlari   samarali   boladi.   Qora   kozlarda
‘ “ ‘ ”
Avaz va Hulkar sevib turmush quradilar. Zamonali va Cholponoy ham Avazlar
‘
izidan   bormoqchi.   Qishloqdagi   qizlar,   Jannatoy   singari   ke-linlar   Hulkar,
Cholponoyga havas  qiladilar. Hulkar  sevgan  odamiga turmushga  chiqish bilan	
‘
cheklanmaydi:   erining   izi-dan   toqqa   chiqib   ketadi,   chopon   Avaz   suruviga	
‘
choriq boladi. Usta Qambarga kongil qoyib turmushga chiqqan Sanamoy xola,	
‘ ‘ ‘ ‘
zahar   Suyuma,   eskilikka   mukkasidan   ketgan   Turdi,   Ismat   bobo   singarilar
Hulkarni   buzuqqa,   udumlarni   oyoqosti   qil-gan   shakkokka   chiqarib   qoyadilar.	
‘
Yoshlar esa Hulkarni, uning qilmishlarini qollab-quvvatlaydilar. Musiqada   avj	
‘ “ ”
degan   yuksaklik   bor.   Kuy,   ashula   shinavandalari   hamisha   avj   pardani
kutadilar.  Avjni zabt  etgan mashshoq, xonanda xalq dilidan joy oladi. Haqiqiy	
“ ”
sanat asarida ham avj parda boladi.  Qora kozlar  romani tuzilmasida Madamin-	
’ ‘ “ ‘ ”
jon   va   Masuda   sevgisi   dostoni   bor.  	
’ Mumtoz   asarlarning   aksariyatida   ruhning
mukammal   xarakteri   ifodalangan   avj   daraja   bo larkan.   O tkan   kunlar da	
‘ “ ‘ ”
Otabekning   jununa   Zay-iab   bilan   qabristondagi   uchrashuvi   kishini   titratib
16 yuboradi. Enaxonning xarobgina, zim-ziyo hovlisiga Zebining sehrli ashulalari
samoviy nurlarni olib kiradiki, uni  Kecha va kunduz ning avj nuqtasi deyish“ ”
mumkin.   Chingiz   Aytmatovning   Asrga   tatigulik   kun   asaridagi   manqurt
“ ”
o g il   va   ona   haqidagi   afsona-dostonni,   Qulayotgan   tog lar dagi   qayliq	
‘ ‘ “ ‘ ”
faryodini beparvo o qish mumkinmi?!	
‘
Qora   ko zlar dagi   Madaminjon   faryod-dostoni   kishi	
“ ‘ ” lar   ruhiga   singib
ketgan   bid at,   soxta   udumlarni   kuydi-rib   yuboradigan   nur     davo,   misoli.	
’ —
Sinchiklab   kuzatilsa,   Pirimqul   Qodirovning   Erk ,   Meros   singari	
“ ” “ ”
zamona-viy,   Bobur,   boburzodalar   haqidagi   tarixiy   romanlarida,   ilmiy
badialarida   avj   nuqtalar   serobligi   diqqatni   jalb   qiladi.   Adibning	
“ ”
san atkorligi,   asarning   mumtozligi   ki-tobxonni   lol   qoldiradigan   avj	
’ “
pardalar da yaqqol ko rinadi.	
” ‘
Romanda   Davlatbekov,   Ortiqlar,   eskicha   aytganda,   sal-biy   kuchlar.   Bular
aqlli, tajribali, uddaburon kishilar, lekin hamisha yuqoridan beriladigan buyruq
va   topshiriq-larni   bekamu   kust   uddalashga   intiladilar.   Ijrochi   Davlat bekov
go sht  topshirish rejasini  250 foizga bajargan: xalq-ning qarg ishiga qolgan.	
‘ ‘
Ortiq   brigadirlikdan   bo shab   qolmaslik   uchun   ne-ne   nojo ya   ishlarga   qo l	
‘ ‘ ‘
urmadi? Hatto hayotini xavf ostida qoldirib, ayiq otdi, terisini katta amaddorga
sovg a   qilmoqchi   bo ldi.   Yozuvchi   qahramon   xarakte-rini   yaratishda   hayot	
‘ ‘
oqimini   asos   qilib   oldi.   Davlatbekov,   Ortiq,   Ismat   bobolarning   yomon
qilmishlari ko p, ammo ular vaqti-vaqti bilan kimnidir og irini yengil qilgan,	
‘ ‘
kimga-dir yordam bergan, elga manfaatli ishga bosh-qosh bo lgan.	
‘
Pirimqul   Qodirov   muammo   qo yish   va   uni   ishonarli,   badiiy   hal   qilishga	
‘
mohir.   Olmos   kamar   romanida   sha-harsoz,   metrosoz   mutaxassislar,	
“ ”
me morlar hayoti ko rsatilgan, xarakteri ochilgan. Toshkent haqida ko plab	
’ ‘ ‘
she r,   doston,   qissa,   romanlar   yaratilgan.   P.   Qodirov   Toshkent   shahrini
’
jahondagi   go zal,   muhtasham   poytaxtlar   darajasiga   ko tarish   masalasini	
‘ ‘
qo yadi.   Ikki   yarim   ming   yildirki   Tosh	
‘ kent   sun iy   o zanlardan   keladigan	’ ‘
suvdan   foydalangan.   Vaq ti-vaqti   bilan   anhor,   ariqlar   ko milib   qolgan.	
‘
Miroblik,   ariq   qazish   singari   yumushlar   toshkentliklarga   yaxshi   ta-nish.
17 Olmos   kamar da   ilk   bor   shahar   dizayn-me morlari   xarakteri   yaratilgan.“ ” ’
A zam   ota,   Abror,   Vazira,   Xolbekov,   SHerzod   singarilar   metro   qurilishi,	
’
Bo zsuv,   Anhor,   Solor,   Bo rijar   qirg og ini   obod,   kurkam   qilish   bilan
‘ ‘ ‘ ‘
shug ul-lanadilar.   Toshkent   dizayn-me morlari   orasida   iste dod-liligi,	
‘ ’ ’
uquvliligi   bilan   Abror   ajralib   turadi.   Uning   bobolari,   otasi   miroblik   qilgan.
Abror suvga yaqin bo lish, ariqlarni pokiza saklash nimaligini teran anglaydi.	
‘
O zbe-kiston   xalqi,   xususan,   toshkentliklar   qadim-qadimdan   ol-didan   oqqan	
‘
suvning   qadrini   bilgan.   XX   asrning   40-yil-larigacha   Toshkentdagi   aksariyat
hovlilardan   ariqcha   o tardi,   top-toza   suv   oqib   turardi.   Olmos   kamar ning	
‘ “ ”
ruh-ruhidan   ekologik   e tiqod   masalasi   sizib   chiqadi.   Olmos   kamar	
’ “ ”
romanida   mayda-chuyda   masalalar   ko payib   ketganday   tuyula-di.   Abror	
‘
ertayu   kech   olcha   rang   Jiguli sida   Toshkent   mav-ze,   ko chalarida	
“ ” ‘
bo zchining   mokisiday   tinmay   harakat   qila-di.   Lekin   asar   oxirida   roman	
‘
g oyasi,   betakror   o zligi   aniq   ko rinadi.   Olmos   kamar   romanida
‘ ‘ ‘ “ ”
ko tarilgan   muammo     Toshkent   zkoloshyasi,   dizayni,   go zalligi   singarilar
‘ — ‘
Mustaqillik   yillarida   bus-butun   amalga   oshmoqda:   Bo zsuv,   An	
‘ hor,   Solor
bo ylarida yursangiz bahri dilingiz ochiladi, to lib oqayotgan suv ruhingizni	
‘ ‘
ko taradi.
‘
Pirimqul   Qodirov     kuzatuvchi,   sinchkov   yozuvchi.   SHo ro   davlati	
– ‘
paydo   bo libdiki,   xalqni   ishlashga,   ter   to kishga,   kommu	
‘ ‘ “ nizm   binosiga
g isht   qo yishga   da vat   etdi.   Minglab   asar-larda   qadoq   qo lli   kishilar	
‘ ‘ ” ’ ‘
timsoli   yaratildi.   Pirimqul   Qodirov   1974   yilda,   sho ro   tuzumi   hali   baquvvat,	
‘
mustahkamligida   Meros   qissasini   yaratdi,	
“ ” 8
  kishilar   ongiga   singib   ketgan
qora mehnatni ideallashtirilishiga qarshi bong uradi.
Meros   qissasida   mohir   paxtakor,   Butunittifoqda   dong   taratgan,   Mehnat	
“ ”
Qahramoni,   Oliy   kengash   deputata   Yolqin   Otajonov   xarakteri   yaratilgan.   Bu
qahramonning   hayotdagi   prototipi   Mamajon   Dadajonovdir.   Ilgor   paxtakor,	
‘
mehnatda   ozini   korsatganlar   haqida   P.   Qodirovgacha,   undan   keyin   ham   talay	
‘ ‘
asarlar   yozilgan.   Merosda   zamonning   ide	
“ ” al   qahramoni   osmonu   falakka
8
  Қ одиров П. Танланган асарлар, 3 томлик, 1-том. Т., Шарқ. 2008й.
18 kotarilib   maqtalmaydi.   Ak-sincha...   Yolqin   toifasidagi   qahramonlar   yashash‘
tarzi   tan-qid   qilinadi.   Asar   Yelqinning   ukasi   Tursun   tilidan   hikoya   qilinadi.
Tursun   maktabni   tugattach,   institutga   kirish   uchun   Toshkentga   ketadi,
Yolqinning   ota   ziyoli   qaynogasi   Azlar-nikida   yashaydi.   Azlar   Tursunga   bir	
‘ ‘
gapni   rosa   singdiradi.   Odam   dunyoga   hokizday   ishlash-u   bolalar   sonini	
‘
kopayti-rish uchun  kelmaydi. Inson  ozini  hurmat  qilishi, qadrini  bilishi  lozim.	
‘ ‘
Yolqin   tugilibdiki,   mehnat   qiladi,   subhi   sahardan   yarim   tungacha   daladan	
‘
qaytmaydi.   Togri,   mehnati   orqasidan   obro   topdi,   uylandi,   bola-chaqali,	
‘ ‘ ‘
mashinali,   uy-joyli   boldi.   Ammo   u   bolalarini   olib   sayr-sayohatga   chiq-dimi,	
‘
jannatday   solim   joylarda   dam   oldimi,   dunyo   kezdi-mi,   dost-yorlari   bilan	
‘ ‘
miriqib   suhbat   qurdimi?   Tursun   akasini   yeru   kokka   ishonmaydi,   ota   ornida	
‘ ‘
koradi, ammo akasi izidan bormaydi  DEHQONQUL bolmaydi.	
‘ – ‘
Pirimqul   Qodirov   ilk   asarlaridanoq   g oyaning   aniq,   ifodaning   badiiy	
‘
bo lishiga odatlangan. 	
‘ Etibor bering, kamdan-kam ijodkor oz qarashini londa,	’ ‘ ‘
aniq   holda   sarlavhaga   olib   chiqadi.   Qadrim,   Erk,   Meros	
“ ” “ ” “ ” 9
  deb   nom   qoyish	‘
uchun   P.   Qodirov   qissalari   strukturasi,   poetikasiga   necha-necha   bor   kirgan.
Qadrim   va   Erk   ozaro   yaqin,   bir-birini   toldiradigan   tushuncha.   Ammo   erkin	
“ ” “ ” ‘ ‘
bolmay   turib,   qadr   to-pish   amri   mahol.   Oysha   (Erk)   urf,   irimlarga   konika-	
‘ “ ” ‘
konika   ozligini   tamoman   yoqotgan.   Uning   ongiga   mudhish   bir   qarashni
‘ ‘ ‘
singdirishgan:   qiz   bola   birovning   xasmi,   Erga   tekkach,   u   ozligini   bus-butun	
‘
eriga topshiradi. U endi tu-gadi, mol-holga, uy-joyga qaraydi, xolos.	
‘
Yozuvchi oyshalarpi chirmoviqqa mengzaydi. Bir qarashda, chirmoviqli daraxt
gozal korinadi. Ammo daraxt  er, chirmoviq  xotinini qabul qilarmikin? Sattor 	
‘ ‘ “ ” — “ ” — —
za-monaviy,   shahar   kurgan,   oliy   malumotli,   eng   asosiysi,   sevgi   nimaligini	
’
bilgan   yigit.   U   avvallari   Oyshaga   toqat   qilardi,   oilaga   moslashishga   intilardi.
Endi   Oysha   unga   ortiqcha   yuk,  tashvishga   aylandi.   Dahshati   shundaki,   Sattor:
9
  Ғафуров   И.   Мерос   қолган   яхшилик:   [Ёзувчи   Пиримқул   Қодировнинг   “Мерос”   қиссаси   ҳақида]
//Ўзбекистон маданияти.-1975.-8 апр.
          Ғафуров   И.   Эркнинг   маъсулияти:   [Пиримқул   Қодировнинг   “Эрк”   номли   қиссаси   ҳақида]   //Тошкент
оқшоми.-1970.-6 окт.
19 Bor-ye   sen   bilan   yashamayman,     deb   etagini   siltab   ketib   qola   olmaydi.   U“ ” —
Oyshani   shaharga   olib   keladi,   asta-asta   mustaqil   hayotga   orgata   boshlaydi.	
‘
Beorom   tunlarning   bi-rida   Oysha   oglini   bagriga   tortar   ekan:   Endi   nima   qila-	
‘ ‘ ‘ “
miz,   bolam?,     deydi.   Shu   savol   qadrini   izlashga   tushgan   odamning   «ozlik»	
” — ‘
tomon tashlagan ilk qadami.
Iskandar   ( Qadrim )   otasining   o zginasi.   Otasi   mo min-qobil,   kim   nima	
“ ” ‘ ‘
ish   buyursa   bajarib   ketaveradigan   odam   bo lgan.   U   umrida   hech   kim   bilan	
‘
senu   menga   bormagan,   takdiridan   shikoyat   qilmagan.   Zulayho   Iskandarni	
“ ”
yoqtira-di:   uni   ko lmak   hovuzchadan   olib   chiqishga   ahd   qiladi.   Is	
‘ kandar
Zulayhoga   ergashib   Cho li   Malikka   keladi,   gaz   koni   izlanayotganlar	
‘
jamoasiga   qo shiladi.                  	
‘ Yozuvchi   jamoa   va   alo-hida   odam   aloqasi
masalasini   aniq,   ishonarli   tasvirlaydi.   Iskandar   kon   izlovchilarning   murakkab
texnologiyasini   qunt   bilan   o rganadi.   Ulkan   mashinalar   kuchini   bilaklarida	
‘
his qiladi. Bora-bora u jamoaning o z odamiga aylanadi. Yer  qa ridan bandi	
‘ ’
devday   otilib   chiqqan   gazning   asov   otini   jilovlashga   kirishadi.   U   o lim   bilan	
‘
yuzma-yuz   keladi,   ammo   vazifasini   uddalaydi.   Bo sh-bayov   Iskandar	
‘
jamoada qadri-, ni topadi, sevgilisiga tik qarash huquqiga ega bo ladi.      	
‘
XX   asrning   o rtalarida   adabiyotga   yangi   ruxdagi   avlod   kirib   keldi.   Pirimqul	
‘
Qodirov   uzbek   adabiyotidagi   ana   shu   avlodning   peshqadam   namoyandasi
bo ldi.   Iste dodli   siymo   borki,   zamon   bilan   munosabatini   mustahkamlab	
‘ ’
oladi. 
Uyimiz   tor   bo lsa   ham   ko nglimiz   keng ,     degan   gapni   Pirimqul   aka   ilk	
“ ”	‘ ‘ —
bor   aytganday   tuyulaveradi   menga.   Uning   bir   xonali   maskapida   ne-ne   uzbek
ziyolilari,   yozuvchilari,   qishloqdon!lari,   tanish-bilishlari   qo noq   bo lmadi	
‘ ‘
deysiz?!
        Iste dodli,  kirishimli  o zbek   yigiti  Muxtor  Avezov,   Konstantin  Simonov,	
’ ‘
Abdulla   Qahhor,   Mirtemir,   Zulfiya,   Shuhrat,   Chingiz   Aytmatov   singarilar
hurmatini   qozondi,   Ozod   Sharafiddshgov,   Matyoqub   Qo shjonov,   Jumaniyoz	
‘
Jabborovday   do stlar   orttirdi,   ularga   o z   vaqtida   jo yali   yo d-yo riq	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ko rsatdi.	
‘
20 Pirimqul   Qodirov   yosh   yozuvchi   deb   ataladigan   bosqichni   deyarli   o tamadi.‘
Olimlik   dissertatsiyasini   himoya   qilgach,   Uch   ildiz   romaniii   yozishga	
“ ”
kirishdi, xayolida bir qancha asarlar g oyasi yetila boshladi.	
‘
  Yozuvchining   oltmish   yillik   ijod   yo li   uch   davrga   bo linadi.   Hikoyalari,	
“	‘ ‘
Qadrim ,   Erk ,   Meros»,   Akramning   sarguzashtlari ,   Yayra   o qishga	
“ ” “ ” “ “ ” “	‘
kirmoqchi   qissalari,   Uch   ildiz ,   Qora   ko zlar ,   Olmos   kamar   romanlari,	
” “ ” “ ” “ ”	‘
drama,   qator   maqolalari   yozuvchi   ijodining   birinchi   bosqichi   samaralari.
Yulduzli   tunlar ,   Avlodlar   dovoni   romanla	
“ ” “ ” ri     ikkinchi   bosqichining	—
kurkam namunalari.  Ona lochin vidosi  romani,  Amir Temur siymosi ,  Til va	
“ ” “ ” “
el   ilmiy   badialari,   Qalb   gavhari   badia-maqolalari   to plami,   bir   qancha	
” “ ”	‘
ilmiy-zstetik   tadqiqotlari   Pirimqul   Qodirovning   Mustaqillik   davrida   yaratgan
asarlarididir.   Yozuvchi   ijodini   yoritishda   asarlari   soni,   yozilgan   vaqtini   asos
qilib   olmadik.   Uning   asarlaridagi   izchil   mantiq,   falsafiy   mushohada,   yuksak
badiiylik   diqqatni   tortadi.   Yozuvchi   asarlarida   tafakkur   ummoniniig   shitob
oqimi, izchil  bog liqligi, mu-rakkablngi  aks  etib turadi. Adib yaratgan  badiiy	
‘
asarlarni,   badialarni,   ilmiy-talqiniy   ishlarni   kuzatsak,   oddiylikdan
murakkablikka,   hayotiy   voqea-hodisalardan   keng   umumlashmalar   chiqarishga
intilish   yaqqol   ko rinadi.   Muhimi,   san atkor   nngil,   jo p   muammolarni	
‘ ’ ‘
qo ymaydi.   U   shunday   murakkab   vaziyat,   holatlarni   tasvirlaydiki,   zukko	
‘
adabiy   qahramonlar   ham   o yga   toladi,   mavjud   imkoiiyatini   muammoni	
‘
haqqoniy,   teran   yechishga   yo naltiradi.   Qo yilgap   badiiy-falsafiy	
‘ ‘
muammolar   yechimi   yozuvchining   o zini   qiziqtiradi,   uiing   san atkor-	
‘ ’
mutafakkirlik   ehtiyoji   shunday   yo sinni   taqozo   etadi.   Ziddiyatlar,   bahslar,	
‘
ruhiy-ma naviy   tortishuvlar   yo lidan   borish-yozuvchi   uslubining   mu-him	
’ ‘
xususiyati. U atayin murakkab, faylasufu san atkorlar  diqqatini avvaldan jalb	
’
etib kelgan muammolarga qo l uradi.     	
‘
                    Pirimqul   Qodirov     O zbekiston   Xalq   yozuvchisi,   O zbekistonda
– ‘ ‘
xizmat   ko rsatgan   madaniyat   xodimi,   o zbek   adabiyotining   peshqadam	
‘ ‘
vakillaridan   biri.   XX   asrning   ulug   yozuvchilaridan   biri   Muxtor   Avezov	
‘
Pirimqul   Qodirovga   yuksak   baho   berdi   va   kelajagi   porloq   ekanini   bashorat
21 qildi.   Va   bashorat   to g ri   chiqdi     yozuvchi   qadam-baqadam   ulg aydi   va‘ ‘ – ‘
yirik   san atkor,   mohir   adib   bo lib   yetishdi.   Adabiyotda   hamisha   amal	
’ ‘
qiluvchi   isbot   talab   qilinmaydigan   qonuniyatlardan   biri   shundaki,   adib   har
qancha   iste dodli   bo lmasin,   butun   umri   davomida   boshqa   buyuk	
’ ‘
ijodkorlarning   tajribasini   o rganib   boradi,   ularga   suyanadi,   davom   ettiradi   va	
‘
boyitadi.   Pirimqul   Qodirov   ham   ayniqsa,   Lev   Tolstoy   maktabini   puxta
o rgangan, Qodiriylar, Oybeklar, Qahhorlar tajribasini o ziga singdirib olgan	
‘ ‘
edi. Shuning uchun ham, u o z ustozlariga ergashib, so z san atini ulug  va	
‘ ‘ ’ ‘
muqaddas ish deb bildi, adabiyot  xalq dardini ifodalamog i, odamlarga hayot	
‘
sirlarini   o rgatmog i,   yashash   san atidan,   yaxshilik   san atidan   saboq	
‘ ‘ ’ ’
bermog i kerak deb hisobladi. Yozuvchi o z asarlarini yaratar ekan, ularning	
‘ ‘
katta-kichikligidan qat i  nazar, har  gal  xalq manfaatlarini nazarda tutdi. Adib	
’
o z asarlarida halollik, vijdoniylik, ma naviy yuksaklikni, vafo va sadoqatni,	
‘ ’
fidokorlikni   ulug lash,   har   xil   qalloblik   va   olg irlikni,   insofsizlik   va	
‘ ‘
diyonatsizlikni
qoralash   yo lidan   bordi.   Adibning   har   bir   yangi   asarini   ming-minglab	
‘
adabiyot   muxlislari   mehr   bilan   o qishadi.   Pirimqul   Qodirov   ijodining	
‘
xalqimiz   orasida   shunchalik   e zozlanishining   siri   shundaki,   u   xalq   dilidagi	
’
gaplarni yozdi, uning qalbiga yaqin insonlarni mehr-muhabbat bilan tasvirladi.
Xalq   esa   muhabbatga   muhabbat   bilan   javob   berdi.   Ijodkorning   orzu   qilgan
baxti ham mana shunda ..
22 I.2. ADIB IJODIDA TARIXIYLIK VA ESTETIK IDEAL UYG UNLIGI‘
Aslida, odamzod aytmagan gap, o ylamagan muammo qolmagan, hisobi.	
‘
Mohir   san atkor   mangu   muammolarning   zamonaviy   yechimini   topadi,	
’
aytilgan   fikrlar   ma nosini   yangilaydi.   Barcha   zamonlarda,   har   xil   yurtlarda	
’
yozuvchilar   se-rob   bo lgan.   Ammo   minglab   adibu   shoirlardan   sanoqlisigipa	
‘
zamonning   cho ng   gapini   aytgan,   ulkan   muammoni   dast   qo ya   olgan.   Chin	
‘ ‘
san atkor,   misoli,   sor   lochin:   u   zamonlardan   zamonlarga   erkin   parvoz   qiladi,	
’
iste dodi   yuksakligi   da-rajasiga   ko ra   o ziga   xos   vaqt   birligini   yaratadi.
’ ‘ ‘
Amir   Temurning   kelini,   Ulug bekning   onasi   Gavharshodbegim   haqida   ne-ne	
‘
gaplar   aytilib,   qanchadan-qancha   badiiy,   tari-xiy   asarlar   yozilmagan?!   P.
Qodirov   ilk   O zbek   oyimlardan   biri   Gavharshodbegim   haqida   o z   badiiy-	
‘ ‘
estetik   qarashini   ko rsatdi.   Ona   lochin   vidosi   romanini   yozdi.	
‘ “ ” 10
  Asarda
xonzoda   ayollarning   murakkab   tabiati,   farzandu   nabirala-riga   munosabati
yangi   rakursdan     P.   Qodirov   qarashlari   nuqtai   nazaridan   yoritildi.
—
Gavharshodbegim   uzoq   umr   kurgan,   har   xil   odamlarni   ko raverib   ko zi	
‘ ‘
pishgan   temuriy   xonzodalardan.   Ulug bekni   tuqqanida   Amir   Temur   kelinini	
‘
duo  qilgan,   y i r i k- yirik   la llar   qadalgan   bir   juft   oltin   sirg a   bergan.   Umri	
“ ”	’ ‘
davomida   Gavharshodbegim   qaynotasini   ulug ladi:   bolalari,   nevara,	
‘
chevaralari   bobosiday   bo lishni   havas   qildi.   Shohrux,   Mirzo   ariqlar  	
‘ •
qazitgan,   Madrasa,   masjid,   yo l-ko priklar   qurdirganida   dil-dilidan	
‘ ‘
10
 Сафаров М. Улуғ она қиссаси: [Атоқли адиб Пиримқул Қодировнинг “Она лочин видоси” тархий романи
ҳақида] //Ўзбекистон адабиёти ва санъати.-2004.-19 нояб.
23 quvonadi.   Gavharshodbegim   hayotida   quvonchli   yillar,   alamli   davrlar   mo l‘
bo ldi.	
‘
Pirimqul   Qodirovning   O n a   lochin   vidosi   romaii,   Gavharshodbegim	
“ ”
timsoli.   Amir   Temur   bilan   Mirzo   Boburni   bog laydi   gap   ko prik   misolidir.	
‘ ‘
Yaratgannitsg karami  bi lan Gavharshodbegim  Ulug  Temurga kelin, Shohruh	
‘
Mirzoga  xotin,  Mirzo  Ulug bekka  ona,   navnihol   Alisherning  ilk  g azallarini	
‘ ‘
tinglagan zurafo, tug ilajak Bobur shohga ulug  momo bo ldi.	
‘ ‘ ‘
Avliyo   onaning   ma iaviy-ruhiy   yetuklik   yillari   noshu-kur,   jangari	
’
nevara-chevara (temuriyzoda)larning o zaro jan-glari, taxt talashlari  pallasiga	
‘
to g ri   keldi.   Abdulatif   padarkushlik   qilib,   momosi   qalbini   jarohatladi,	
‘ ‘
Alauddavla   katta   onani   hamisha   ezib,   qiynab   keldi.   Zahiriddin   Boburning
bobosi     Umarshayx   Mirzoning   otasi   Abdusaid   Gavharshodbegimni   qatl	
–
ettirib,   mangu   malomatga   qoldi.   Donishmand   san atkorlar   his-tuyg uga   erk	
’ ‘
bermaydilar.   Lmmo   ular   asarlarida   shunday   tasvirlar   uchraydiki,   kitob-xon
adabiy   qahramon   ruhiyatini   butun   borlig i   bilan   his   qiladi:   Samarqandga,	
‘ “
Amir   Temur   maqbarasiga   yetib   borganlarida   Gavharshodbegim   Ulug bek	
‘
qabrini   xuddi   beshik   kabi   quchoqlab,   yelkalari   silkina-silkina   uzoq   yig ladi.
‘
Ulug	
‘ bek go daklik paytida begim kechalari uning beshigiga bag rini berib,	‘ ‘
bola   emizganlari   yodiga   tushdi.   Shundan   keyingi   ellik   besh   yillik   hayot   ko z	
‘
oldidan yashin tezligida o tdi. Lekin xayoli o ziga kelganda go dakning iliq	
‘ ‘ ‘
nafasi   keladigan   beshikni   zmas,   qirralari   ko kragiga   botib   turgan   sovuq   qabr	
‘
toshini quchoqlab yig layotganini ko rdi...”	
‘ ‘ 11
. “Ona lochin vidosi  romanida	”
Pirimqul   Qodirov   Gavharshodbegimni   o zi   anglaganiday,   bilganiday	
‘
tasvirladi.
Zahiriddin   Bobur-chi?   Bu   dilbar   siymo,   qo lida   shamshir   o ynatib,	
‘ ‘
oyog ini   uzangidan   uzmasdan   yashashga   majbur   bo lgan   shoh   armonlari,	
‘ ‘
iztiroblari   haqida   jahon   adabiyoti   tarixida   ozmuncha   asarlar   yozilganmi?
Tangri   tog iday   cho ng   Boburnoma ning   borligi   bois   uncha-buncha	
‘ ‘ “ ”
ijodkor   Bobur   mavzusiga   jur at   etib   qo l   urolmagan.   SHo ro   davlati,   maf-	
’ ‘ ‘
11
      Пиримқул Қодиров.  “Она лочин видоси”, Т.; Шарқ,2001, 125-бет
24 kurasi   shohu   beklar,   o tmishning   nurli   siymolari   haqida   asar   yozilishini   sira-‘
sira istamagan.   Shunday murakkab  vaziyat, qiyinchiliklarga qaramay,  Pirmqul
Qodirov   Bobur   mavzusi ga   qo l   urdi,   ijodining   nurli   cho qqilari   bo lib	
‘ ‘ ‘
qolgan   «Yulduzli   tunlar»,   A v l o dlar   dovoni   dilogiyasini   yaratdi.   SHo ro	
“ ”	‘
mafkurachilarining   bu   asarlarga   hujum   qilishi   kutilgandi.   P.Qodirov   Bobur,
boburzodalar haqidagi romanlarini chop ettirguncha ne-ne qiyinchilikka, ruhiy
iztiroblarga duch kelmadi?
Millatimiz   o z   tarixiy   ildizlaridan   ma naviy   oziq   olsa,   qaddini   tez	
‘ ’
tiklashi   mumkin.   Shuni   dil-dildan   his   qilganim   uchun   1969   yildan   boshlab
yigirma yil davomida tarixiy mavzuda ish olib bordim .	
”
Y u l d uzli   tunlar	
“ ” 12
  romanining   ilk   nusxasi   1972   yili   yoziladi,   asar
qo lyozmasi o sha yili Yozuvchilar uyushmasida muhokama etilib yuksak baho	
‘ ‘
oladi   va   yuqoriga   tavsiya   qilinadi.   Biroq   ko zga   ko rinmas   qora   kuchlar	
‘ ‘
qarshiligi   tufayli   roman   olti   yilcha   bosilmay   yotadi.   Nihoyat,   1978   yili   asar
S h arq  yulduzi  sahifalarida dunyo yuzini ko radi, ko p o tmay alohida kitob	
“ ”	‘ ‘ ‘
bo lib   chiqadi.   Qisqa   muddat   ichida   rus   tilida   ikki   bor   bosiladi,   boshqa   tillarga	
‘
tarjima   qilinadi,   o zimizda   va   Moskva   matbuotida   yuksak   baho   oladi,   Davlat	
‘
mukofoti   bilan   taqdirlanadi.   Adib   bunday   ma naviy   madadlardan   ruhlanib	
’
Y u l duzli  tunlar n i ng  davomi Humoyun va Akbar haqidagi roman    A v l odlar	
“ ” “	–
dovoni   ustida   qizg in   ish   boshlab   yubordi,   boburiylar   sulolasiga   doir   jahonda	
”	‘
yaratilgan son-sanoqsiz asarlarni sinchiklab o rganadi, ikki bor Hindistonga safar	
‘
qilib, asar qahramonlari Bobur, Humoyun va Akbar yurgan yo llarni kezadi, ular	
‘
yashagan   joylarda   bo ladi.   Pirimqul   Qodirov   Yulduzli   tunlar   ( Bobur )   va	
‘ “ ” “ ”
A v l odlar  dovoni  romanlarida Bobur va uning avlodlari hayot yo lini kuzatish	
“ ”	‘
orqali   Boburiylar   saltanatining   vujudga   kelishi   va   ravnaq   topishini   yorqin
tasvirlashga   erishgan.   U   uzoq   o tmishda   va   o zga   mamlakatda   ro y   bergan	
‘ ‘ ‘
voqealarni   jonlantirishda   o z   fantaziyasiga   emas,   balki   o zi   e tirof   etganidek,	
‘ ‘ ’
t a r ix   fantaziyasi g a ,   ya ni   chindan   sodir   bo lgan   voqealarga   ko proq	
“ ”	’ ‘ ‘
12
  Каттабеков А. Юлдузли тунлар тасвири: [Пиримқул Қодировнинг Заҳириддин Муҳаммад  Бобур ҳаёти ва
фаолиятини акс эттирган “Юлдузли тунлар” романи ҳақида] //Тошкент оқшоми.-1979.-11 янв.
25 asoslangan   har   ikkala   asar   ham   keng   kitobxonlar   tarafidan   samimiy   kutib
olinganiga   qaramasdan,   sho ro   mafkurasi   tomonidan   keskin   tanqid   qilinib,‘
yozuvchi o tmishni ideallashtirishda ayblandi.	
‘
Y u l duzli   tunlar ,   A v l odlar   dovoni   romanlari   chiqqanidan   beri	
“ ” “ ”
kitobxonlarning   muallifga   yo llagan   maktublar   keti   uzilmaydi.   Shulardan   biri	
‘
farg onalik   hassos   shoira,   maktab   muallimasi   Maqsuda   Ergasheva   Avlodlar	
‘ “
dovoni   mutolaasi   paytidagi   his-hayajonlarini   shunday   izhor   etadi:   S i zning	
” “
A v l odlar   dovoni   romaningizni   katta   qiziqish   bilan   o qib   chiqdim .   Maktub	
“ ” ”	‘
1989   yil   3   fevralda,   ya ni   oshkoralik,   demokratiya   jazavasi   avjiga   chiqqan	
’ “ ”
kezlari bitilgan, xatda o sha kezlardagi behuda jazavalardan zada bo lgan nozik
‘ ‘
qalbning   A v l odlar   dovoni d an   topgan   taskinlari   ifodalangan.   H o zir   hamma	
“ ” “
gazetayu   jurnallardan   tortib,   she rlaru   romanlargacha   baqirib-chaqirib	
’
so zlanayotgan   ushbu   zamonda,     deya   davom   etadi   muallima     ulug	
‘ – – ‘
bobolarimiz   haqida   shunday   sokinlik   bilan   yozilgan   asaringizni   o qib,   barcha	
‘
kitobxonlarni  noyob bir ma naviy xazina bilan qutlagim  keladi. Behadu  behisob	
’
o limlarni   ham   hayot   nuriga   yo g irgan   tasvirlaringiz   dilrabo   g azalning	
‘ ‘ ‘ ‘
ohanglaridek   ruhimga   orom   berdi .   Ayni   vaqtda   u   romanni   o qiyotib   qalbini	
”	‘
o rtagan armon-o kinchlarini ham to kib soladi:  Balki ulug  bobomiz Mirzo	
‘ ‘ ‘ “ ‘
Bobur   xoinlar   tufayli   bu   tuproqdan   chiqib   ketmaganlarida,   biz   bu   kungi   holga
tushmasmidik?   Yurtimiz   ham   Movarounnahrligicha   qolib,   dunyodagi   eng   buyuk
davlat   bo larmidi?   Humoyun   va   Akbarlar   ham   shu   yerda   tug ilarmidi,   balki	
‘ ‘
jahonga mashhur Tojmahal Andijonda qurilarmidi?!	
”
Bunday   armon   romanni   o qigan   har   bir   o zbek   kitobxoni   qalbidan	
‘ ‘
kechadi. Pirimqul Qodirov L.Tolstoy, A.Chexov, K.Fedin, X.Deryayevlar ijodidan
tarjimalar qildi.
Amir Temur, Bobur, Humoyun, Akbar shoh mavzusiga qo l urish boshqa,	
‘
uni   amalga   oshirish,   ulkan   xarakterlar   yaratish   boshqa.   Pirimqul   Qodirov   qanday
murakkab ijodiy ishga qo l urayotganini teran anglardi. Haqiqiy san atkor jiddiy	
‘ ’
mavzuni   o zigagina   xos   yo ldan   borib   yoritadi:   qayer-dadir,   qachonlardir	
‘ ‘
yoqilgan   gulxanlar   taftidan   foydala-nishni   xayoliga   keltirmaydi.   Shunday   xavf   P.
26 Qodirov   oldida   kam   bo lsa-da,   bor   edi.   «Amir   Temur   siymosi»   asari   tarxini   u‘
tamoman yangicha chizdi. Bir  tomondan temurshunoslik  tarixi  o rkach-o rkach	
‘ ‘
bo lib   kela   boshladi:   yozuvchi     ularni   nozik   kuzatdi,   aql   tarozusida   zargarona	
‘
o lchab baholadi.           Pirimqul Qodirov Temur haqida kim, qachon, qayerda fikr
‘
aytgani-ni   emas,   qanday   g oya   asosida   xulosa   chiqarilganini   asos   qilib   oladi.   U	
‘
taft tortmay nomdor rus akademiklaridan A.Y. Yakubovskiy, V.V. Bartoldlarning
Temurga   nisbatan   noxolis   qarashda   bo lganlarini   yozadi.   Aksincha,   xorij   ta-	
‘
rixchilaridan   M.   Ivanin,   M.   Sharmua,   M.   Arnoldov,   L.Kerenlarning   xolis,   ilmiy
teran xulosalarini samimiy tan oladi.
Pirimqul   Qodirov   Y u l duzli   tunlar   romanida   Bobur   Mirzoniig   sal   kam	
“ ”
qirq   yillik   murakkab,   mashaqqatli   hayotini   badiiy   ifodaladi.   Roman   janri,   misoli,
ulkan dare: uning sirti, qirg oqlari, goh to lib, goh kamayib oqadi-gan suvi bor.	
‘ ‘
Mohir   san atkor   daryoiing   ostki   oqimi,   shid-datini   asos   qilib   oladi.   Yulduzli	
’ “
tunlar n i ng   ostki   oqimida   inson   va   shoh   Bobur   ruhiyatida   kechgan   nihoyatda	
”
murakkab jarayonlar aks etgan. Bir tomondan, Bobur   shoh: Amir Temur avlodi.	
–
Uning   tomirlarida   Bobo   Temurdan   meros   qon   harakat   qilyapti.   Shohlikning
qat iy, shakllangan qonun-qoidalari bor. O n ikki yoshli Bobur boshiga bekorga	
’ ‘
toj kiydirilmagan.
Ikkinchidan,   Bobur   Mirzo,   hamma   qatori,   xudoiing   bandasi:   insonga   xos
jamiki xususiyatlar unga yot emas.
Uchinchidan, Mirzo Bobur yaratganning alohida in omiga ega  iste dodli	
’ – ’
siymo.   Shoh   Bobur   ko pincha   amiru   beklar,   Temurzodalar   davrasida   bo ladi.	
‘ ‘
Ular bilan yuz yoqni o ylab gaplashadi, diplomatlik tartibotini zinhor unutmaydi.
‘
Buni   Xadicha   begim   bilan   bo lgan   suh-batda,   Badiuzzamon,   Muzaffar   Mirzolar	
‘
uyushtirgan ziyofatdagi munosabatlarda kuzatish mumkin.
Bobur   shoh   xonu   beklar,   amiru   navkarlar   qurshovida   bo ladi-yu,   ko ngli	
‘ ‘
hamisha Alisher Navoiyni, shoiru san atkorlar suhbatini qo msaydi.	
’ ‘
Y u l duzli   tunlar d a   Boburning   ijod   jarayoni   ko rsatilmaydi.   Ammo	
“ ”	‘
Boburning   ayni   bahor   pallasida   yalangoyoq   bo lib   adiru   qirlarda   yurishi,   yam-	
‘
yashil   dalalarga   suqlanib   boqishi,   moviy   osmonda   uchayotgan   qushlarni   havas
27 bilan   kuzatishi   ko z   o ngida   namoyon   bo layotgan   tayyor   she r   emasmi?!‘ ‘ ‘ ’
Bobur   xayollari-chi?   Yetar,   bas.   Shohlik   kamarimni   yechaman,   oddiy   cho pon,	
‘
dehqonday qir-adirlarda mehnat qilaman. Jangu jadallardan , quvish-qochishlardan
zada   boddim...   Or-zular   qanotida   parvoz   qilayotgan   Boburni   ishongan,	
‘
sadoqatli amiri yerga tushirdi, shohlik burch-vazifalarini eslatdi. Bobur chuqur
xorsindi-yu,   etigini   kiydi,   lashkar-boshilik   kamarini   bogladi,   otga   minishga	
‘ ‘
majbur boldi.	
‘
Pirimqul   Qodirov   podsho   va   inson   Bobur   ruhiyatini   bir   yo la   tasvirlab	
‘
boradi.   Qor   gupillab   yog ib   turganida   Bobur   tog   dovonini   oshib   o tishi	
‘ ‘ ‘
zarur   bo lib   qoldi.   Bobur   oddiy   navkarlar   qatori   qor   bo ronida   qoldi,   sovuq	
‘ ‘
suyak-suyagidan   o tib   ketdi.   O sha   damda   u   ilk   bor   kasalga   chalindi.	
‘ ‘
Ibrohim   Lo diy   bilan   jang   qilmasa,   zaharlanmagan   bo lardi.   Xullas,   shoxlik	
‘ ‘
yumushlari insoniy xususiyatlar o zaro omuxta bo lib ketadi.	
‘ ‘
Zahiriddin   Bobur   hayoti   muhim   bir   haqiqatni   tasdiqlaydi.   Har   qanday
sharoitda   inson   yashayverarkan:   g urbatda   quvonch,   xo rlikda   zrk,   armonda
‘ ‘
huzur, dardda taskin, tush-kuilikda surur topar ekan. Bobur Fazliddin me mor	
’
bi let   emin-erkin   suhbatlashadi,   Tohirga   yurak   dardlarini   ochadi,
Xonzodabegim,   ayollari,   farzandlari   mehridan   yay-raydi.   Hindiston   taxtiga
o‘tirgan Bobur adolat bilan ish yuritadi, yerli amaddorlarga keng huquq beradi,
ona yurti-dan kalgan olimu san’atkorlar bilan dildan suhbat quradi.
«Авлодлар   довони»   романида   бобурзодалар,   уларнинг   муҳити
ишонарли   тасвирланган.   Пиримқул   Қодиров   бир   неча   бор   Ҳиндистонга
борди,   шароит,   муҳитни   Ҳумоюн,   Акбар   сингари   бобурзодалар   кўз   и
билан кузатди,  роман қаҳрамонлари характеридаги  асосий  хусусиятларни
аниқ   билиб   олишга   ин-гилди.   Ҳумоюн   отаси   бошлаган   эзгу   ишларни
давом   эттир-ди,   шаҳзодалар   аро   зиддият,   жангу   жадаллар   йўлини   тўсди.
Жигари   бўлишига   қарамай   ҳаддидан   ошиб   кетаверган   Ком-рон   Мирзо
кўзларига мил торттирди. Акбар шоҳ Ҳиндис тон тарихида бетакрор қайта
қурувчи (реформатор), файла-суф сифатида из қолдирди. У, отаси, бобоси
сингари,   муқаддас   китобларни   берилиб   ўқиди,   донишмандлар   билдирган
28 теран   қарашлардан   огоҳ   бўлди.   Акбар   шоҳ   фаолиятида   мусулмон   дини
қарашлари билан ҳиндларнинг донишмандликлари бирлашиб кетди.
Pirimqul   Qodirovning   tarixiy   asarlarida   XIV—XVI   ayerning   nurli
siymolari   –   Amir   Temur,   Zahiriddin   Bobur,   Xumoyui   Mirzo,   Akbarshoh
singarilar   xarakteri   yaratildi.   Yozuvchi   inson   va   zamon   bog liqligi,   shaxe   va‘
ijtimoiy   muhit   alo-qadorligini   ishonarli   ko rsatdi.   Tarixiy   asarlarda   Pirimqul	
‘
Qo dirovning   san atkorlik   mahorati,   hech   kimnikiga   o xshama-gan   uslubi,	
’ ‘
muammolar   yechimidagi   donishmandligi,   teran   gafakkuri   aniq   ko rindi.	
‘
Indallo gap shuki, san atkor Pirimqul Qodirov Bobur shoh, Gavharshodbegim	
’
haqida yashi gap aytdi, yuksak iste dodini namoyon etdi.	
’
Adib   uslubining   asosiy   qirralaridan   biri   shuki,   u   yaratilajak   asar   ildizi,
o zagini   aniq-tiniq   bilib   olmagunicha   qo liga   qalam   olmaydi.   Amir   Temur	
‘ ‘
fitratida   si-nalgan   qonun-qoidalarga   rioya   qilish   asos   hisoblashan.   O sha	
‘
qoida-qonuniyatlar   «Temur   tuzuklari»da   mukammal   ifodalangan.   Sohibqiron
qanday   ishga   qo l   urmasin,   qachon,   qayerga   yurish   qilmasin,   qaysi	
‘
muammoga   duch   kelmasin,   «Temur   tuzuklari»da   qayd   etilgan   yo riq,	
‘
ko rsatma,   qoidalarga   asos-lanadi.   «Temur   tuzuklari»   teran   mazmunli,	
‘
hayotiy saboq-lar asosida yozilgan asardir.
Qiyos   joiz   bo lsa,   «Tuzuklar»   Amir   Temurning   iqror-iomasi,   qat iy	
‘ ’
e tiqodi   izhoridir.   Qarang,   Temurday   qat -iyatli   zot   ulug lar,   olimu	
’ ’ ‘
donishmandlar   fikr-mulohazalariga   quloq   solgan.   «Temur   tuzuklari»ni
o zlashtirgan ahli dark bu asarni aqllilar kengashi sifatida anglaydi.
‘
«Amir   Temur   siymosi»     badiiy-talqiniy   asar.   «Til   va   el»   ilmiy   badia.	
—
Har   ikkisining   o zagi     «Temur   tu	
‘ — zuklari».   Hozirgi   akademik   lingvistika
nuqtai   nazaridan   «Til   va   elndagi   qarashlar   sof   ilmiy   konsepsiyalardan   farq
qilar.   Lekin   unda   badiiy   asar   tili   muammolari   bilan   yarim   asrdan   ko proq	
‘
muddatga   shug ullangan   olim-yozuvchiniig   izchil   qarashlari,   e tiqodi   bor.	
‘ ’
Amir   Temur,   Bobur   Mir-zo,   Humoyun,   Akbar   shoh   singari   tarixiy   shaxslarni
baho-lashda   tarix   faninittg   yapgi   koitsrpsiyalari,   ilg or   qarashlari   mavjuddir.	
‘
Bu   siymolar   xarakterini   ishonarli   yoritish,   ijtimoiy-siyosiy,   ma naviy-estetik	
’
29 mohiyatini   ochishda   Pirimqul   Qodirovning   o zigagina   xos   anglovi,   badiiy‘
tayanchi   bor.   Pirimqul   Qodirovning   o zi   ta kidlab   aytganidek:   Oddiy	
‘ ’ “
suhbatdoshingiz   ham   sizdan   maroqli   yangiliklar,   fikr   uyg otuvchi   va   zavq	
‘
beruvchi   asl   gaplar   kutadi.   Shu   siz   anchayin   suhbat   ham   dilkash   bo lmaydi-	
‘
yu,   ma lum   narsalarni   takrorlaydigan   va   kitobxonni   o z   ichiga   olib   kirib	
’ ‘
ketolmaydigan asar qanday dilkash bo lsin!	
‘
Asarni   qiziqarli   qiladigan   eng   zo r   vosita     uning   mavzui   va   g oyasi
‘ – ‘
ham,   qahramonlari   va   syujeti   ham,   badiiy   to qimasi   va   uslubi   ham   o ziga	
‘ ‘
xos   bo lishi   va   mug im   bir   yangilik   bera   olishidir .   Adabiy   o ylar ni	
‘ ‘ ” “ ‘ ”
o qir   ekansiz,   avvalo   adibning   o z   ijodiy   tajribasidan   kelib   chiqadigan	
‘ ‘
prinsiplarni   himoya   qilayotganini   sezib   olasiz.   Yozuvchi   hayotni   o rgangan	
‘
vaqtida,   uning   hali   hech   kim   tasvirlamagan   muhim   va   yangi   tomonlarini
topishi   kerak.   Faqat   buning   uchun   u   adabiyotni   ham   juda   yaxshi   bilmog i	
‘
lozim.   Chunki   adabiyotga   hayotning   nimalari   kirgan,   nimalari   kirmaganidan
to liq   xabardor   bo lmagan   odam   yangidan   arava   ixtiro   qilaman   deb,	
‘ ‘ “ ”
behuda ovora bo lishi ham mumkin .	
‘ ”
Ma lumki, ko pincha ijodkorning tanqidiy tafakkuri qanchalik teran va	
’ ‘
chuqur bo lsa, uning adabiy iste dodi ham shu qadar kuchli bo ladi.
‘ ’ ‘
“Tanqidchilik iqtidori imkoniyat tarzida bo lsa ham har bir yozuvchida,	
‘
albatta, bor, - deb yozadi Pirimqul Qodirov tanqidchi U.Normatov bilan qilgan
suhbatida. 13
   Lev Tolstoyning mashhur gapini yana bir eslagim keladi:  Men	
– “
ishlayotganimda,   yarmim   yozuvchi   bo lib   asar   yozsa,   yarmim   tanqidchi	
‘
bo lib, bu asarning qanday chiqayotganini aytib turadi. Kechasi ishlamayman,	
‘
chunki   tunda   dilimdagi   tanqidchi   u x l a b   qoladi.   Haqiqiy   yozuvchi   dilidagi	
“ ”
tanqidchining   hamisha   uyg oq   bo lishini   istaydi.   Busiz   adabiyotning   hali	
‘ ‘
zabt  etilmagan baland cho qqilariga ko tarilib bo lmaydi. Abdulla Qodiriy,
‘ ‘ ‘
Oybek,   G afur   G ulom,   Hamid   Olimjon,   Abdulla   Qahhor,   Maqsud	
‘ ‘
Shayxzoda     hammalari   yozuvchi   bo lishdan   tashqari,   adabiyotimizning
– ‘
13
  Норматов   У.   Тарихнинг   теран   таҳлили:   [Пиримқул   Қодировнинг   “Юлдузли   тунлар”   романи   ҳақида]
//Ўзбекистон адабиёти ва санъати.-1981.-14 авг.
30 haqiqiy zarshunoslari ham bo lganlari, tom-tom adabiy-tanqidiy maqolalar va‘
ilmiy ishlar yaratib qoldirganlari ko pchilikka ma lum.	
‘ ’
Men   o zimning   kichkina   tajribamdan   shuni   bilamanki,   ilmiy   ish   qilib	
‘
bo lib,   badiiy   ijodga   qaytganda   aql-idroki   go yo   qayrilib,   avvalgidan	
‘ ‘
o tkirroq   bo lib   qoladi.   Badiiy   asarning   zamiridan   chiqib   kelib   ilmiy   ish
‘ ‘
qilganda   esa,   ijod   jarayonining   hali   ochilmagan   sirlari   ichdan   ravshanroq
ko rinayotgandek   tuyuladi.   Lekin:   Ikki   qayiqning   boshini   tutgan   g arq
‘ “ ‘
bo ladi ,   degan   maqol   ham   esga   tushib   turadi.   Shu   sababli   badiiy   ijod   bilan
‘ ”
fan   va   tanqidchilikning   har   biri   o z   yelkani   yordamida   suzib   borayotgan	
‘
mustaqil kemalar ekanini hech qachon unutmaslikka tirishaman .	
”
Pirimqul   Qodirov  i l m i y   ish   qilib   bo lib,  badiiy   ijodga   qaytganda   aql-	
“	‘
idroki   qayralib,   avvalgidan   o tkirroq   bo lib   qolishi ni   o z   ijodida   necha	
‘ ‘ ” ‘
bor   sinab   ko rgan   adiblardan.   Yozuvchi   Adabiy   o ylar   badiasi   va   qator	
‘ “ ‘ ”
tanqidiy   maqolalaridan   so ng   Erk   qissasi   va   Qora   ko zlar   romanini	
‘ “ ” “ ‘ ”
yaratdi.   X a l q   tili   va   realistik   proza   deb   nomlangan   uzoq   yillik   ilmiy	
“ ”
tadqiqotidan keyin  O l m o s  kamar  va  Y u l d uzli  tunlar n i  yozdi.	
“ ” “ ”
Pirimqul   Qodirov   X a l q   tili   va   realistik   proza”	
“ 14
  deb   nomlangan   ilmiy
tadqiqoti   ustida   uzoq   yillardan   beri   tinimsiz   ish   olib   bordi.   Rostini   aytish
kerak,   so nggi   oltmish   yil   ichida   o zbek   sovet   adabiyotining   g oyaviy	
‘ ‘ ‘
mazmuni   ham,   tasviriy   vositalari   ham,   badiiy   tili   ham   katta   sifat
o zgarishlarini   boshidan   kechirdi.   Adibning   o zi   ta kidlaganidek:   bu	
‘ ‘ ’ “
murakkab   va   ko pqirrali   jarayonni   tadqiq   etish,   uning   ichki   mexanizmini	
‘
ochish   adabiyotimizning   ham,   adabiy   tilimizning   ham   bundan   keyingi
taraqqiyoti uchun juda zarur .	
”
Jonli   xalq   tili   bilan   adabiy   tilning   aloqasini   o rganish   yozuvchining	
‘
ijodida   ham   o z   aksini   topmoqda.   Bu   fazilat   Pirimqul   Qodirov   asarlarining	
‘
syujeti qurilishida, dramatik holatlar asosiga qurilgan konfliktida, qahramonlar
dunyosining ruhiy tahlilida o z ifodasini topgan. 	
‘
14
  Пиримқул Қодиров “Халқ тили ва реалистик проза”  Т.”Фан”,1977й
31                            I BOB YUZASIDAN XULOSALAR
Dissertatsiyaning   O zbek   nasrida   Pirimqul   Qodirovning   o rni  “ ”	‘ ‘
mavzuidagi I bobi yuzasidan qo yidagicha umumiy xulosalarga keldik.	
‘
Birinchidan ,   Pirimqul   Qodirovning   o zbek   nasridagi   o ziga   xos   uslubga	
‘ ‘
ega ijodkorligi asarlari misolida tadqiq etildi.
Ikkinchidan ,   ijodkorning   hayoti   va   ijodiga   doir   individual   qirralari
olimlarning ilmiy-nazariy fikrlariga tayanib tahlil qilindi.
Uchinchidan ,   Pirimqul   Qodirovning   Uch   ildiz ,   M e r os , Q o r a
” ” “ ” ”
ko zlar , kabi asarlaridagi ijodkor mahorati tadqiq qilindi.	
‘ ”
To rtinchidan	
‘ ,   yozuvchining   tarixiy   roman   yaratishdagi   mahorati   hamda
o ziga xos estetik ideali baholi qudrat o rganildi. 	
‘ ‘
  
32 II BOB. PIRIMQUL QODIROVNING ADABIY-NAZARIY
QARASHLARI
II.1. IJODKORNING BADIALARI VA HISSIY IDROK
Talantli   adib   Pirimqul   Qodirov   badiiy   ijod   sirlari,   psixologiyasi
muammolarini   tadqiq   etish   bilan   kariyb   oltmish   yildan   buyen   shug ullanib‘
kelmoqsa.   Yozuvchi   shu   mavzuga   bagishlangan   «O ylar»   nomli   ilk   kitobidayoq	
‘
o zini   qattiq   go lqinlantirgan,   hayajon   va   iztmrobga   solgan   fikrlari,   o ylari	
‘ ‘ ‘
haqida   kitobxon   bilan   o rtoqlashadi.   Shu   asarning   oxirida   Pirimqul   Qodirov	
‘
«katta yozuvchilarimizyaing klassikaga aylangan asarlaridagi badiiy tal go zal va	
‘
ma nolarga   shu   qadar   boy,   shu   qadar   sehrliki,   bu   asarlarni   o qiyotganda   faqat	
’ ‘
ularni yozgan adiblarning tilidangana emas, umuman, ona tyalimizning boyligidan,
jozibadorligidan faxrlanmay turolmaysiz» 15
. - deb ta kidlagan edi.   	
’ Ana shunday
klassikaga aylaigan asarlar yozgan yozuvchilar qatoriga Pirimqul Qodirov Hamza
Hakimzoda   Niyoziy,   Abdulla   Qodiriy,   Sadridsin   Ayniy,   Oybek,   Gafur»   Gulom,	
‘
Abdulla   Qahhor   kabi   soz   ustalarini   kiritadi   hamda   ularning   badiiy   til   bobidagi	
‘
sanatlarini,   xalq   tilidan   foydalanishdagi   ibratli   tajribalarini   davom   ettirish,   ular	
’
qilishga   ulgurmagan     ijodiy     ishlarni     amalga     oshirish     keyingi   avlodlarning
zimmasida       qolganligini       alohida takidlaydi.	
’
Pirimqul   Qodirov   S.Ayniyning   «Qullar»   asaridagi   badiiy   til       mahorati
haqida   so z   yuritar   ekan,   fors-tojik tilidan   o zlashgan   mehmondo st	
‘ ‘ “ ‘ ”
va     m e xmonnavoz  so zlarining  farqli  holatlariga  e tiborni  qaratadi: «tojik	
“ ”	‘ ’
tilining   hamma   nozik   qirralarini   juda   chuqur   his     qilgan       Sadriddin     Ayniy
«mehmondo st»  so zidan «mehmonnavoz»ni aniqroq va asliga to g riroq deb	
‘ ‘ ‘ ‘
bilgan.Romanning  tojikchasida   bu so z   chindan ham   juda aniq,  ma noni       juda	
‘ ’
to g ri     ifodalaydi.     Ammo romanning o zbekchasida bu - tojikchadan aynan	
‘ ‘ ‘
olingan,   oddiy     o zbek   kitobxoniga   tezda   yetib   bormaydigan   ancha   murakkab	
‘
so zga   aylanganligini           tadqiqotchi         qayd           qiladi.           Xuddi   shuningdek,	
‘
P.Qodirovning     «O ylar»   asarida   S.Ayniyning   «Sudxo rning   o limi»   qissasi	
‘ ‘ ‘
15
 Қодиров П.Ўйлар . Бадеалар.-Тошкент; Ғафур  Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1971.-152б.
33 ochko zlikda     Balzakning   Gobsegidan   ham   oshib   tushadigan   tengsiz   birxasis‘
Qori   Ishkambaning  sartaroshxonada, yo lda,bozorda, uyda - hamma joyda xatti-	
‘
harakatlarini   tilyordamida   juda   aniq   tasvirlaganini   konkret   misollaryordamida
ochib         beradi.          Masalan,           osh          yegandagi   Ishkambaning ochko zligini	
‘
ta kidlash   maqsadida   uning   qo lini                     (panjasini)                     panshaxa ga	
’ ‘ “ ”
qiyoslab mullabachalardan biri tomonidan aytilgan zaharxanda gap («Qori amakim
mashoqchi  bo lganlaridan keyin to g’ri  kelgan   xirmonni     sovura     beradilar»)	
‘ ‘
tasvirning       til   yordamida   aniq   namoyon   bo lishini   ta minlagan.   Shunday	
‘ ’
kuzatishlardan   keyin   P.Qodirov   o z   asarida   bunday  tasvirlar  «S.Ayniyning	
‘
uslubiga   xos   badiiy   mantiq   ilmiy   mantiq   yordami   bilan   yanada   o tkirlashadi»,   -	
‘
degan xulosaga keladi.
Tadqiqotchi       olim       P.Qodirov       Oybekning       «Qutlug   qon»,   Abdulla
‘
Qahhorning   «Sarob»,   «O g ri»,   «Bemor»   kabi   asarlarini   badiiy   til   nuqtai	
‘ ‘
nazaridan   qiyosiy   tahlil   qilib,   quyidagi   muhim   ilmiy   xulosaga   keladi.
«Yozuvchining   tabiati,   unga   xos   dahoning   xarakteri,   uning   nimalardan   ko proq	
‘
ilhomlanishi,   ilhomlangan   mavzusini   qanday   ifodalashi   -   mazkur   yozuvchiga   xos
badiiy   til   va   uslubning   individual   shaklini   belgilaydi...   Yozuvchi   tili   va   uslubida
ijtimoiy mazmun bilan individual shakl doimo uzviy birlikda yashaydi».
Tadqiqotchi olim o zining badiiy til sohasidagi kuzatishlarini «Xalq tili va	
‘
realistik   proza»   nomli   monografiyasida   yanada   chuqurlashtirdi.   Bu   ishda   Hamza
Hakimzoda   Niyoziy,   Abdulla   Qodiriy,   G afur   G ulom,   Oybek,   Fitrat,   Abdulla	
‘ ‘
Qahhor   singari   taniqli   uzbek   adiblari   nasriy   asarlari   tilining   shakllanishida   xalq
tilining o rni masalasi o rganiladi. Shuningdek, bu tadqiqotda uzbek prozaiklari	
‘ ‘
asarlarining   tili   va   uslubi   poetika   va   janr   xususiyatlari   bilan   uzviy   bogliq   holda
yoritiladi.   Eng   muhimi,   ishda   badiiy   til   taraqqiyoti   asarlardagi   xarakterlar   rivoji
masalasi   bilan   uzviy   bog liq   holda   tadqiq   etiladi.   Bu   o rinda   olimning	
‘ ‘
«Maysaraning   ishi»dagi   Mullado st,   Abdulla   Qodiriy   asarlaridagi   Kalvak	
‘
Maxzum   va   Toshpo lat   tajang,   «Tirilgan  murda»dagi   yalqov  Mamajon,   Abdulla	
‘
Qahhor   asarlaridagi   Bashorat,   Saidjalolxon   kabi   xarakterlarning   rivojida   ular
nutqining o rni masalasi ancha asosli ochib berilgan.	
‘
34 Pirimqul Qodirovning badiiy til  sohasidagi izlanishlarida «Til va dil» nomli
risolasi   ham   alohida   o rin   tutadi.   Bu   ishda   uzbek   tilining   sarchashmasi   Alisher‘
Navoiy zamonidan boshlab hozirgi uzbek adabiy tilining tadriji va takomili badiiy
til rivojiga   uzviy   bog liq   ekanligi konkret misollar yordamida tahlil qilingan.
‘
Olimning   fikricha,   «har   bir   so z   -   hayotdagi       konkret       bir       narsa       yoki	
‘
tushunchani, ifodalaydi. Kishida so z boyligi qanchalik ko p bo lsa, odam tilni	
‘ ‘ ‘
qanchalik chuqur bilsa, uning ichki dunyosi. shunchalik boy bo ladi. Har bir xalq	
‘
o zi   obod   qilgai   vodiylar,   o zi   yaratgan   shaharu   qishloqlar   bilan   qanday	
‘ ‘
faxrlansa, o zi   yaratgan   til   boyliklari   bilan   xam shunchalik   iftixor   qiladi.	
‘
Chushsi      har       bir      shaharu   qishloqlar   kabi   shu  xalqning  butun  tarixi   davomida
yaratiladi, obod vodiylar kabi asrlar davomida sayqal topadi».
Pirimqul   Qodirov   o tgan   asrning   70-yillarida   O zbekiston   Fanlar	
‘ ‘
Akademiyasi   Til   va   adabiyot   institutining   katta   ilmiy   xodimi,   filologiya   fanlari
nomzodi   sifatida   ikki   tomlik   «Adabiyot   nazariyasi»   nomli   fundamental
tadqiqotning   yaratilishida   faol   ishtirok   etdi.   Olim   bu   tadqiqotning   «Adabiy
asarning tili» «Adabiy-tarixiy jarayon haqida» , «Ijod jarayoni»   qismlarini  yozib
berdi.   Pirimqul   Qodirov   tomonidan   yozilgan   «Adabiy   asarning   tili»   bobi   shu
kunga qadar badiiy til haqidagi o zbek adabiy-nazariy tafakkuri rivojida yirik ish	
‘
sifatida   o z   qimmatini   saqlab   kelmoqda.   Bu   ishda   adabiy   asarda   badiiy   tilning	
‘
tutgan   o rni,   qahramonlar   nutqining   individual   va   tipik   xususiyatlari,   muallif
‘
nutqi va muallif obrazi, nasriy asarlar tilida tasvir vositalari, nasriy asarlar tilining
ifoda   kuchi   va   badiiy   tahlil   vositalari   kabi   masalalar   o zining   konkret   va   asosli	
‘
yechimini   topganl:igi   bilan   xarakterlidir.   Tadqiqotchi   badiiy   adabiyotning   tiliga
oid   nazariy   masalalar   juda   ko plipgai   chuqur   his   qiladi   hamda   o z   ishida   faqat	
‘ ‘
realist proza tilining ayrim jihatlarini tahlil qilish bilan cheklanadi.
Pirimqul   Qodirov   o zining   badiiy   asar   tili   masalalariga   doyr   ilmiy	
‘
izlanishlarini «Badiiy til muammolari» nomli salmoqli maqolasida davom ettirdi .
Muallifning to g ri ta kidlashicha, «tirik jonlarning o nib-o sishi  uchun toza	
‘ ‘ ’ ‘ ‘
havoning   ahamiyati   qanchalik   katta   bo lsa,   adabiyotimizning   ravnaqi   uchun	
‘
chinakam   badiiy   tilning   ahamiyati   ham   shunchalik   zo r»   .   P.Qodirovning	
‘
35 mulohazasiga ko ra, badiiy asar tili masalalari adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan‘
ham,   tilshunoslik   nuqtai   nazaridan   ham   keng   va   asosli   o rganilishi   lozim.	
‘
Umuman, «badiiy asar tili tahlili hamisha estetik tahlil bilan qo shib olib borilishi,
‘
badiiy til asarning boshqa jihatlari  bilan uzviy birliqda tekshirilishi  kerak. Bu esa
juda   mushkul.   Hali   bu   ishning   metodikasi   ishlab   chiqilgan   emas»   .   P.Qodirov
haqqoniy ta kidlaganidek, «badiiy tilni adabiy asar mazmunidan ajratib qo yish	
’ ‘
mumkin bo lmaganidek, uning nazariyasini   ham adabiyotshunoslikning umumiy
‘
nazariy   masalalaridan   ajratib   tashlash   mumkin   emas»,   Hozirgi   vaqtda   o zbek	
‘
tilida   yozilgan   barcha   «Adabiyotshunoslikka   kirish» 16
  va   «Adabiyot
nazariyasi» 17
ga  doir   darslik   hamda   qo llanmalarda  asosan   Pirimqul   Qodirovning	
‘
ana   shu   ilmiy   tezisiga   amal   qilib   ish   tutilmoqda.   Yuqori   malakali   filolog   kadrlar
tayyorlashda   badiiy   til   muammolarini   o rganishning   beqiyos   ahamiyatga   ega	
‘
ekanligi   nazarda   tutib,   hatto   keyingi   yillarda   oliy   o quv   yurtlarining   filologiya	
‘
fakultetlarida   «Badiiy   asar   tili   va   uslubi   masalalari»   deb   nomlangan   tanlanma
fanlar ham joriy etildi.
Hassos   olim   P.Qodirov   o zining   badiiy   til   sohasidagi   ana   shunday	
‘
qarashlarining   ayrim   qirralarini   shogirdlariga     alohyda     ilmiy     tadqiqot   mavzusi
sifatida   tavsiya     ztib     kelmoqda.     Masalan,   G.Imomova   bevosita   Pirimqul
Qodirovning   ilmiy   rahbarligyada»Tipik   milliy   xarakterlar   yaratishda   badiiy
nutkning   roli»   mavzuida   nomzodlik   ishini   himoya   qilgan   edi.   Keyinchalik   bu
olima   «Milliylik   va   badiiy   nut»;»   nomli   monografiyasini   ham   e lon   qildi   ,   bu	
’
ishga P.Qodirov «Milliy g oyaga asoslangan risola» deb nomlanuvchi kirish so z	
‘ ‘
yozgan.   «Ushbu   risolaning   fazilati   shuki,   -   deb   yozadi   P.Qodirov,       -       muallif
birinchi       navbatda       asarlardan   olingan   matnlarga   asoslanib   fikr   yuritadi,   badiiy
nutq   tahlili     va     talqini       orqali     milliy     xarakter     va     tip   nimalardan           tarkib
topishini     ishonarli     tarzda ko rsatadi»	
‘ 18
.
16
 Х.Умуров. Адабиёт назарияси . Тошкент Шарқ матбаа -нашриёти 2005 й
17
 Т.Бобоев Адабиётшунослик асослари Тошкент. Ўқитувчи нашриёти 2002йил
18
 Г. Имомова “Миллийлик ва бадиий нутқ”. Тошкент. Янги аср авлоди 2004.4бет
36 P.Qodirovning ilmiy merosida  «Til va el» deb nomlangan ilmiy badia ham
alohida   o rin   tutadi     Bu   ishda   ko zda   tutilgan   asosiy   maqsadni   tadqiqotchining‘ ‘
o zi quyidagicha izohlaydi: «Bugungi mumtoz adabiyotimizning badiiy tilini xalq	
‘
ommasiga   atroflicha   tushuntirib,   taxlil   va   talqin   qilib   berish   bizning   oldimizda
turgan   dolzarb   vazifalardandir.       Bir   vaqtlar   «Til   va   dil»,   «Xalq   tili   va   realistik
proza» degan ilmiy risolalar yozib, ou borada ozgina tajriba orttirgan edim. Tarixiy
romanlar   yo:dash   jarayonida   to plangan   nafis   va   teran   ma noli   til   boyliklari	
‘ ’
buning ustiga qo shildi. Temuriylar davridagi adabiy tilimiz muammolari va ular	
‘
Alisher   Navoiy,   Bobur   Mirzo   kabi   buyuk   siymolar   tomonidan   qanday   hal
etilganligi   haqida   alohida   bir   kitob   yozish   niyati   paydo   bo ldi.   Mumtoz	
‘
shoirlarimiz   va   adiblarimiz   asarlarini   ko pchilik   kitobxonlar   to liq   tushunib	
‘ ‘
o qishlari uchun ularni olimlik nigoh bilan ko rish va adiblik qalami bilan badiiy	
‘ ‘
shaklda   talqin   qilishga,   ya ni   ilmiylik   bilan   badiiylikni   bir-biriga	
’
uyg unlashtirishga baholi qudrat intildim.     Ancha yillar avval yozilgan  Xalq	
‘ — “
tili   va   realistik   proza   nomli   tadqiqotimda   rang-barang,   boy   va   go zal   xalq	
”	‘
tilining   yangi   o zbek   prozasi   shakllanishida,   xususan,   uning   XX   asr   boshidagi	
‘
realistik tamoyillari qaror topishidagi ahamiyatini ko rsatishni maqsad qilgandim.	
‘
T i l  va el d a  ona tilimiz, adabiyot, madaniyat, ma naviyatimiz tarixi haqida fikr	
“ ”	’
yuritib,   bu   madaniyatni   yaratgan   buyuk   siymolarimiz   asarlariga   to xtalishga,	
‘
ularning   bebaho   fazilatlarini   ko rsatib   berishga,   Alp   Er   To nga     Afrosiyob,	
‘ ‘ —
Bilge   hoqon,   Kultegin,   Mahmud   Koshg ariy,   Ahmad   Yassaviy,   Amir   Temur,	
‘
Alisher   Navoiy,   Zahiriddin   Boburlarning   mumtoz   adabiy   tilimizni   yaratishdagi
buyuk   xizmatlarini   ko rsatib   berishga   harakat   qildim.   Negaki,   Bilge   hoqon   va	
‘ “
Kultegin  dostoni,  A l p  Er to nga jangnomasi ,   Q u t adg u  bilig ,   D e v onu	
” “ ” “ ” “	‘ ‘
lug atit   turk ,   Ahmad   Yassaviyning   hikmatlari,   Xorazmiyning	
‘ ”
M u h abbatnoma s i ,   Qutb   Xorazmiyning   X u srav   va   Shirin   dostoni,   Sayfi	
“ ” “ ”
Saroyining  G u l iston  bit turki  asari kabi badiiy obidalar, shuningdek, sohibqiron	
“ ”
Amir   Temur   davrigacha   yaratilgan   ko pgina   asarlarda   o zbek   mumtoz   adabiy	
‘ ‘
tilimiz shakllangan edi. Oltin O rdaning adabiy tili ham bizning mumtoz o zbek	
‘ ‘
adabiy   tilimiz   edi.
37 Shunga   qaramay,   sho ro   tilshunosligida   bu   davr   adabiy   tili   Chig atoy   tili ,‘ “ ‘ ”
O l t in   O rda   adabiy   tili ,   C h i g atoy   adabiyoti   kabi   qandaydir   siyosiy	
“ ” “ ”	‘ ‘
maqsadlarni ko zlagan, ilmiylikdan yiroq iboralar bilan atalib kelgan edi. Men bir	
‘
adib va olim sifatida  T i l  va el  kitobimda ana shu haqiqatni isbotlashga harakat	
“ ”
qildim.   Endilikda   C h i g atoy   tili
“ ”	‘         yoxud   C h i g atoy   adabiyoti   kabi	“ ”	‘
iboralar   o rniga   o zbek   mumtoz   adabiy   tili   va   o zbek   mumtoz   adabiyoti	
‘ ‘ ‘
atamalarini qo llash maqsadga muvofiqdir.	
‘
Istiqlolimizning sharofati, istiqlol bergan katta imkoniyatlar biz ijodkorlarni
mana   shu   kabi   ma naviy   qadriyatlarimizni   tiklashga   ilhomlantirdi.   Bu   katta	
’
imkoniyat   bizni   xalqimizning   ongu   tafakkurini   ko tarish,   ona   tilimizni,	
‘
xalqimizning   badiiy   tafakkurini   rivojlantirish,   ma naviyatni   yuksaltirishga	
’
ilhomlantirishi   zarur,   deb   o ylayman.	
‘ 19
  Ana   shu   intilish   mevasi   sifatida   yuzaga
kelgan bu ilmiy badia O zbekiston Respublikasi  Vazirlar Mahkamasi  huzuridagi	
‘
Fan   na   texnologiyalar   markazi   ko magi   bilan   chiroyli   muqovada   ko p   ming	
‘ ‘
nusxada   nashr   etildi   hamda   tilimiz   tarixi   elimizning   tarixi   bilan   chambarchas
bog liq   holda   qiziqarli   shaklda   yoritilgan   bu   kitob   kitobxonlarning   sevimli   asari	
‘
bo lib qoldi. Bu asar haqida matbuotda juda ko plab taqrizlar e lon qilindi.
‘ ‘ ’
             Xullas, O zbekiston  xalq yozuvchisi  Pirimqul  Qodirov keyingi  oltmish yil	
‘
davomida badiiy ijodni badiiy asar gilining hassos tadqiqotchisi sifatidagi samarali
faoliyati   bilan   qo shib   olib   bormoqda.   Mamlakatimizda   badiiy   nutq	
‘
nazariyasining   rivoji   va   taomilida   P.Qodirovning   bu   mavzuga   oid   risola   va
monografiyalari, ilmiy maqolalarining o rni beqiyosdir.	
‘
O zbek   adabiyotshunosligida   atoqli   san atkorlarimizning   adabiy-estetik	
‘ ’
qarashlarining   o zida   mujassamlantirgan   badiialari   Yozuvchi   va   davr ,	
‘ “ ”
A d a biy   o ylar   turkumlarida   ko plab   nashr   etilmoqda.   Bu   turkumdagi	
“ ”	‘ ‘
nashrlarda yirik san atkorlarimizning shaxsiyati, ijodiy tabiati, badiiy adabiyoti va	
’
adabiy   mehnat   qahidagi,   adabiy   jarayon   hamda   milliy   madaniyatimiz   xazinasini
boyitgan   barkamol   asarlarning   ijodiy   g oya   sifatidagi   tug ilishi,   yozilishi	
‘ ‘
jarayoni, ijtimoiy-estetik ta sir kuchi bilan bog liq g oyat qimmatli fikr-o ylari	
’ ‘ ‘ ‘
19
 Қодиров П. Тил ва эл. Илмий бадиа-Тошкент; Ғафур Ғулом номидаги НМИУ, 2005.-248б.
38 keng   o rin   oladi.   Bu   kabi   hodisalar   o zbek   adabiyotshunosligi   taraqqiyotida‘ ‘
alohida bir yorqin sahifani tashkil etadi.
            Ushbu   hodisa   kecha   yoki   bugun   dabdurustdan   yuzaga   kelgan   emas.   Uning
ildizlari ming yillik adabiyotimiz tarixiga borib tushadi, undan hayot suvini ichadi.
Xususan,   o zbek   adabiyotshunosligining   bugungi   kamolida   Yusuf   Xos   Hojib,	
‘
Ahmad   Yugnakiy,   Alisher   Navoiy,   Bobur,   Furqat   va   boshqa   klassiklarimizning
nafis adabiyotga, shoir mehnatiga doir zamondosh shoirlari she riyatining o ziga	
’ ‘
xos   qirralari   xususidagi   mushohadalari   zalvorli   zamin   bo lib   xizmat   qildi.   Shu	
‘
ma noda   Abdulla   Qodiriy,   Cho lpon,   Fitrat,   Behbudiy,   Hamza,   Abdulla	
’ ‘
Avloniy,   G afur   G ulom,   Oybek,   Hamid   Olimjon,   Usmon   Nosir   singari	
‘ ‘
san atkorlarimizning   adabiy-estetik   qarashlarini,   o zida   mujassamlashtirgan	
’ ‘
tadqiqotlari, maqolalari adabiyotimiz ilmini yangi sifat bosqichiga ko tardi.	
‘
Adiblar   hayoti   va   ijodida   shunday   bir   bosqich   bo ladiki,   ijodiy   faoliyatining	
‘
muayyan   bir   davrida   bosib   o tilgan   yo lga,   davr   va   odamlarga,   tengqurlari,	
‘ ‘
shogirdalir   suxbatiga,   ustozlari   saboqlariga   va   nihoyat   o z   tajribalariga   ham   bir	
‘
razm   solishni,   o z   meni   orqali   ko rgan	
‘ “ ” ‘
kechirganlariga   xolis   baho     berishni   taqozo   qiladi.   Ana   shu   estetik     baho
ijodkorlarning  individual   ijodiy  qiyofasini,  betakror   shaxsiyatinin   namoyon  etadi.
Shu   bilan   barobar,   uning   o z   zamonasining,   halqining   dardlari   bilan   nechog li	
‘ ‘
hamnafas yashaganligini ham ko rsatadi.	
‘
Shu   jihatdan   agar   adibimizning   A d abiy   o ylar   hamda   Y o zuvchi   va	
“ ” “	‘
davr  turkumlarida e lon qilgan maqolalaridagi fikr-mulohazalari tadrijiga nazar	
”	’
tashlasak,   adabiy   qahramon   va   zamon   ruhini   ijodbiy   qahramon   kim   va   u   qanday
kishi   bo lishi   kerakligini   badiiy   adabiyot   zimmasida   nechog lik   salmoqli	
‘ ‘
ijtimoiy hamda ma naviy-ahloqiy masalalar turganligini, ushbu talab va vazifalar	
’
xalqimiz   hayotining   har   bir   ijtimoiy   bosqichlarida   yangi   sifat   belgilarida   zuhur
topganligini   va   har   bir   davrga   yangi-yangi   mazmun   ila   boyib   borganligini
kuzatishimiz mumkin.
          Kuzatishlarimiz   shuni   ko rsatadiki,   ijodkorlarning  badialari   fikr   bilan   hissiy	
‘
idrokning ko rkam omuxtaligini tashkil etadi. Zotan, badia janrining badiiyligini	
‘
39 ta minlagan asosiy xususiyatlardan biri uning hissiy tafakkur teranligidanamoyon’
bo ladi.
‘
          Yozuvchi   Pirimqul   Qodirov   badialarining   markazida   ijodkorning   qat iy   va	
’
aniq   nuqtai   nazari   turadi.   YA ni,   ijodkorning   ilmiy   bilim   darajasi   badialarning	
’
bosh qahramoni vazifasini ham o taydi. Pirimqul Qodirovning muayyan faoliyati	
‘
badialarining o ziga xosligini ta minlashda muhim o rin tutadi. Xo sh, ana shu	
‘ ’ ‘ ‘
o ziga xoslik qanday belgilarda ko rinadi.	
‘ ‘
Pirimqul   Qodirov   badialarida   yolg iz   muallif   individualligining   muhri	
‘
hisoblangan fikr irodasidagi jo shqin kechinmalar o quvchini rom etadi. Bu hol	
‘ ‘
adibning aniq nuqtai nazari bilan izohlanadi. Ma lumki, har bir adibning hayotni,	
’
odamlar   odamlar   qalbini   ko ra   oladigan,   kuzata   biladigan   maxsus   ko zoynagi	
‘ ‘
bor   (Abdulla   Qahhor).   Bu   narsa   adibning   voqelikka   va   odamlar   qalbiga   nazar
tashlaydigan   san atkorlik   nigohi,   ma naviyati   ko zgusi   aks   etgan   manzaralar	
’ ’ ‘
jilvasidir.   Ana   shu   ruhiyat       manzaralarining   tafakkur   ko zgusida   aks   etgan	
‘
ko rinishlari esselarni, badiiy etyudlarni, fikr-o ylar silasini tashkil etadi.	
‘ ‘
Xususan   adibning   hayot   va   voqelikka,   odamlarning   qalb   tarixiga
yondoshishish   o laroq   falsafiy   xulosalar   chiqarishga   moyillik   Asqad   Muxtor	
‘
badialaridagi   fikriy   teranlikni   ta minlagan   asosiy   omil   bo lsa,   kechinmali	
’ ‘
mushohadalar   asosiga   qurilgan   tafakkur   Pirimqul   Qodirov   badialarining   keng
o quvchilarga manzur qilgan asosiy fazilatlaridandir.	
‘
Shu jihatdan Pirimqul Qodirovni  T i l  va shaxsiy uslub  badiasiga murojaat	
“ ”
etishimiz   mumkin.   h a r   bir   yozuvchining   hayotiy   tadribasi,   o ziga   xos   ichki	
“	‘
dunyosi,   voqelikka   qanday   ko z   bilan   qarashi,   fe l   atvori   uni   nimalarni	
‘ ’
yozganida   emas,   qanday   uslub   bilan   yozganida   ko rinadi.   Katta   romanlarda   har	
‘
xil   xarakterlar   tasvirlanadi,   turli   voqealar   ko z   oldimizdan   o tadi.   Bularning	
‘ ‘
hammasini   ichdan   birlashtirib,   yaxlit   bir   asar   qilib   turgan   narsalar     yagona	
–
g oya, syujet, kompozitsiya, konflikt, va hokazolargina emas, g oya ham, syujet,	
‘ ‘
kompozitsiya   va   konflikt   ham   hammasi   yozuvchining   ichki   dunyosida   bir-biriga
payvand   bo lib   yaxlitlashadi.   Shu   sababli,   adabiyot   nimaligini   yaxshi   biladigan	
‘
40 kishilar   yangi   asarni   qo lga   olganlarida   undan   faqat   hayot   tasvirinigina   emas,‘
muallifning o zini ham qidiradilar .	
‘ ”
41 II.2.   OLIMNING   ADABIY O YLAR ,  AMIR TEMUR SIYMOSI“ ‘ ” “ ”
ASARLARIDA ILMIYLIK VA BADIIYLIKNING UYG UNLASHUVI	
‘
Oltmishinchi   yillarning   o rtalarida   gazeta   va   jurnal   sahifalarida	
‘
Pirimqul   Qodirovning   A d abiy   o ylar”	
“	‘ 20
  deb   nomlangan   badialari   e lon   qilina	’
boshlagan   paytlar.   Rostini   aytish   kerak,   adibning   o ylari     nozik   kuzatishlari,	
‘ –
adayuiy   mushohadalarining   teranligi,  mulohazalarining   sermazmunligi   bilan   hech
mubolahasiz   aytish   mumkinki,   birdaniga   adabiy   jamoatchilikning   diqqat-
e tiborini o ziga tortdi.	
’ ‘
Adib   A d a biy   o ylar   badiasiga   murojaat   qilishning   sababini	
“ ”	‘
asoslab,   b u     mohirlikning   natijasi   emas,   mahoratga   bo lgan   ehtiyojning	
“	– ‘
natijasidir   deb   yozadi.   Hech   kimga   sir   emaski,   san atkor   yozuvchilar   ayni   bir	
”	’
zamonda   iste dodli   munaqqid   ham   bo lganlar.   Badiiy   ijod   sirlari,   mahoratning	
’ ‘
o ziga   xos   qirralari   xususida   har   bir   adib   o ziga   xos   saviya   bilan   fikr   yuritishi	
‘ ‘
aniq.   Pirimqul   Qodirov   ham   o zining   adabiy   o ylarida   bir   qarashda   go yo	
‘ ‘ ‘
barchaga ayon haqiqatlar xususida so z yuritadi. Lekin adib tilga olgan haqiqatlar:	
‘
hayotiy va adabiy bilim, haqiqiy talant, qahramon muammosi, adabiy til masalalari
bugungi kunda ham o zining ahamiyatini yo qotgan emas.	
‘ ‘
A d a biy   o ylar   badiasi   Pirimqul   Qodirovni   zakiy   munaqqid	
“ ”	‘
sifatida   qadrini   oshirdi.   Vaholanki,   A d abiy   o ylar   e lon   qilinguniga   qadar	
“ ”	‘ ’
ham   Pirimqul   Qodirov   Abdulla   Qahhorning   Ulug   Vatan   urushidan   so nggi	
‘ ‘
yillar   ijodi   mavzuida   dissertatsiya   himoya   qilgan,   adib   asarlarining   3   tomliligiga
chiroyli   so z   boshi   yozgan   va  maqolalar,   taqrizlar   e lon  qilgan,   nihoyat   o tkir	
‘ ’ ‘
ruhi  bilan  sug orilgan  qator  publitsistik   maqolalar  muallifi   sifatida  ham   tanilgan	
‘
edi.
Pirimqul   Qodirovning   o zi   ta kidlab   aytganidek:   Oddiy	
‘ ’ “
suhbatdoshingiz   ham   sizdan   maroqli   yangiliklar,   fikr   uyg otuvchi   va   zavq	
‘
beruvchi   asl   gaplar   kutadi.   Shusiz   anchayin   suhbat   ham   dilkash   bo lmaydi-yu,	
‘
20
Шомансур Юсуф. Адиб ўйлари: [Ёзувчи П. Қодировнинг “Ўйлар” номли китоби ҳақида] //Гулистон.-1972.-
№9.
42 ma lum   narsalarni   takrorlayditgan   va   kitobxonni   o z   ichiga   olib   kirib’ ‘
ketolmaydigan asar qanday dilkash bo lsin!	
‘
Asarni qiziqarli qiladigan eng zo r vosita   uning mavzui va g oyasi ham,
‘ – ‘
qahramonlari va syujeti ham, badiiy to qimasi va uslubi ham o ziga xos bo lishi
‘ ‘ ‘
va   mug im   bir   yangilik   bera   olishidir .   Adabiy   o ylar ni   o qir   ekansiz,	
‘ ” “ ‘ ” ‘
avvalo   adibning   o z   ijodiy   tajribasidan   kelib   chiqadigan   prinsiplarni   himoya	
‘
qilayotganini   sezib  olasiz.  Yozuvchi  hayotni  o rgangan  vaqtida,   uning  hali  hech	
‘
kim tasvirlamagan muhim va yangi tomonlarini topishi kerak. Faqat buning uchun
u   adabiyotni   ham   juda   yaxshi   bilmog i   lozim.   Chunki   adabiyotga   hayotning	
‘
nimalari   kirgan,   nimalari   kirmaganidan   to liq   xabardor   bo lmagan   odam	
‘ ‘
y a ngidan  arava ixtiro qilaman  deb, behuda ovora bo lishi ham mumkin .	
“ ” ”	‘
Ma lumki,   ko pincha   ijodkorning   tanqidiy   tafakkuri   qanchalik   teran   va	
’ ‘
chuqur bo lsa, uning adabiy iste dodi ham shu qadar kuchli bo ladi.
‘ ’ ‘
T a nqidchilik   iqtidori   imkoniyat   tarzida   bo lsa   ham   har   bir   yozuvchida,	
“	‘
albatta,   bor,   -   deb   yozadi   Pirimqul   Qodirov   tanqidchi   U.Normatov   bilan   qilgan
suhbatida.     Lev   Tolstoyning   mashhur   gapini   yana   bir   eslagim   keladi:   Men	
– “
ishlayotganimda,  yarmim   yozuvchi   bo lib  asar   yozsa,  yarmim  tanqidchi   bo lib,	
‘ ‘
bu   asarning   qanday   chiqayotganini   aytib   turadi.   Kechasi   ishlamayman,   chunki
tunda   dilimdagi   tanqidchi   u x l ab   qoladi.   Haqiqiy   yozuvchi   dilidagi	
“ ”
tanqidchining   hamisha   uyg oq   bo lishini   istaydi.   Busiz   adabiyotning   hali   zabt	
‘ ‘
etilmagan baland  cho qqilariga  ko tarilib bo lmaydi.  Abdulla Qodiriy, Oybek,	
‘ ‘ ‘
G afur   G ulom,   Hamid   Olimjon,   Abdulla   Qahhor,   Maqsud   Shayxzoda  	
‘ ‘ –
hammalari yozuvchi bo lishdan tashqari, adabiyotimizning haqiqiy zarshunoslari	
‘
ham   bo lganlari,   tom-tom   adabiy-tanqidiy   maqolalar   va   ilmiy   ishlar   yaratib	
‘
qoldirganlari ko pchilikka ma lum.	
‘ ’
Men   o zimning   kichkina   tajribamdan   shuni   bilamanki,   ilmiy   ish   qilib	
‘
bo lib, badiiy ijodga qaytganda aql-idroki go yo qayrilib, avvalgidan o tkirroq	
‘ ‘ ‘
bo lib qoladi. Badiiy asarning zamiridan chiqib kelib ilmiy ish qilganda esa, ijod
‘
jarayonining   hali   ochilmagan   sirlari   ichdan   ravshanroq   ko rinayotgandek	
‘
tuyuladi.   Lekin:   I k ki   qayiqning   boshini   tutgan   g arq   bo ladi ,   degan   maqol	
“ ”	‘ ‘
43 ham   esga   tushib   turadi.   Shu   sababli   badiiy   ijod   bilan   fan   va   tanqidchilikning   har
biri   o z   yelkani   yordamida   suzib   borayotgan   mustaqil   kemalar   ekanini   hech‘
qachon unutmaslikka tirishaman .	
”
Pirimqul   Qodirov   i l m iy   ish   qilib   bo lib,   badiiy   ijodga   qaytganda   aql-	
“	‘
idroki   qayralib,   avvalgidan   o tkirroq   bo lib   qolishi ni   o z   ijodida   necha   bor	
‘ ‘ ” ‘
sinab ko rgan adiblardan. Yozuvchi  Adabiy o ylar  badiasi va qator tanqidiy	
‘ “ ‘ ”
maqolalaridan   so ng   Erk   qissasi   va   Qora   ko zlar   romanini   yaratdi.	
‘ “ ” “ ‘ ”
X a l q  tili va realistik proza  deb nomlangan uzoq yillik ilmiy tadqiqotidan keyin	
“ ”
O l m os  kamar  va  Y u l duzli  tunlar n i  yozdi.
“ ” “ ”
Pirimqul   Qodirov   X a l q   tili   va   realistik   proza   deb   nomlangan   ilmiy	
“ ”
tadqiqoti   ustida   uzoq   yillardan   beri   tinimsiz   ish   olib   bordi.   Rostini   aytish   kerak,
so nggi oltmish yil ichida o zbek sovet adabiyotining g oyaviy mazmuni ham,	
‘ ‘ ‘
tasviriy   vositalari   ham,   badiiy   tili   ham   katta   sifat   o zgarishlarini   boshidan	
‘
kechirdi.   Adibning   o zi   ta kidlaganidek:   bu   murakkab   va   ko pqirrali	
‘ ’ “ ‘
jarayonni   tadqiq   etish,   uning   ichki   mexanizmini   ochish   adabiyotimizning   ham,
adabiy tilimizning ham bundan keyingi taraqqiyoti uchun juda zarur .	
”
Jonli xalq tili bilan adabiy tilning aloqasini o rganish yozuvchining ijodida	
‘
ham   o z   aksini   topmoqda.   Bu   fazilat   Pirimqul   Qodirov   asarlarining   syujeti	
‘
qurilishida,   dramatik   holatlar   asosiga   qurilgan   konfliktida,   qahramonlar
dunyosining ruhiy tahlilida o z ifodasini topgan. 	
‘
Ijodkorlik tabiati ilm olamida turfa tavsifu ta riflarga ega bo ldi.Zamonlar	
’ ‘
o tdi     ijodkorni   ilohiylashtirib,   payg ambar   darajasiga   ko tardi:   zamonlar	
‘ – ‘ ‘
bo ldi     haq   yo lidan   ozdiruvchi   kufr   atab,   ne-ne   malomatlar   yog dirishdi.
‘ – ‘ ‘
Birda   uni   avliyo   atashsa,   birda   Ollohga   shak   keltirgan   inson   bilib,   quvg inlikka	
‘
duchor  etdi. Qo yingki, har  bir  davr  ijodkorga, ijodga nisbatan  o z qarashlarini	
‘ ‘
ustivor tutishga intildi.
Baribir, u o z zamonasining kuyinchak zurriyoti bo lib, el g amida, haq	
‘ ‘ ‘
yo lida   ijodkorlikni   yashash   tarzi   deb   bildi.   Uning   mashaqqatli,   holdan	
‘
toydiradigan   mehnat   ekanligini   his   etgan   holda   y o zmasdan   turolmayman,	
“
44 shuning   uchun   yozaman   deya   goho   hayotini   zamona,   uning   tartibotlari   bilan”
bellashuvda o tkazdi...	
‘
Qaniydikim,  y o zmasdan  turolmaslik  holati qo lga qalam olgandan yuz	
“ ”	‘
bera qolsa. Balkim bunda Abdulla Qodiriy  T a r ixiy  voqealar boshimda shu qadar	
“
ko p,   go yo   qaynar,   menga   tinchlik   bermas   edilar ,   demagan   yoki   Abdulla	
‘ ‘ ”
Qahhor   K o pchilik   kabi   men   ham   to   y o zuvchilik   nimaligini...   tushunib	
“ “ ”	‘
yetmagunimga qadar ancha ovora bo lganman  deb yozmagan bo larmidi.	
‘ ” ‘
Ha,   ijodkorlik   birgina   tug ma   iste dod   bilan   cheklanmas   ekan.   Iste dod	
‘ ’ ’
ijodiy   mehnatga   tashnalik,   y o z masdan   turolmaslik   holatiga   yetish   yo lidagi	
“ ”	‘
zaruriy fazilatlarning kamol topishi uchun o ziga quvvat va ilhom manbai.	
‘
Xo sh ijodkorga ilhom ya ni ijod jarayon qayerdan boshlanadi?	
‘ ’
Bu haqda yozuvchi Pirimqul Qodirov qo yidagicha fikrlaydi.	
‘
    Albatta   yozuvchilar   har   xil   bo lganidek,   ulardagi   ijod   jarayoni   ham	
“	– ‘
turli xil bo ladi... . Yozuvchining hayotiy, o tkir fantaziyasi, olijanob intilishlari
‘ ” ‘
  barchasi   yangi   asar   rejasi   tug ilmasdan   oldin   xuddi   har   biri   o z   kolbasida	
– ‘ ‘
sokin turgan kimyoviy moddalarga o xshab   potensiya tarzida turadi. Ulardagi	
‘ –
o zgarishlar   miqdoriy o zgarish tarzida tinch davom etaveradi.	
‘ – ‘
Yozuvchi doim izlanishda bo ladi. Miqdoriy o zgarishlar ko payib, sifat	
‘ ‘ ‘
o zgarishi   bo sag asiga   borib   qoladi.   Shunday   paytda   yozuvchini   uyquda	
‘ ‘ ‘
ko rgan tushmi yoki qandaydir iroda kuchi ifodalanadi. Bu narsa portretga  jon
‘ “
kirgizadi ,   j i l valanadi   so zi   d o i miy   so zi   bilan   bir-biriga   hamohang	
” “ ” “ ”	‘ ‘
tarzda   uyg unlashib,   portretni   harakatga   keltiradi.   Shoirning   yuzida   aks   etib	
‘ “ ”
turgan horg inlik ham qandaydir odamga og ir botuvchi, uni ezuvchi emas, balki
‘ ‘
o ziga yarashgan, go zal yengil horg inlikdir.	
‘ ‘ ‘
Oybek   so zlarni   tanlab   ishlatadi.   Portret   tasvirida   ham   sallaga	
‘
ko rkamgina,   barmoqga   pishiq,   nafis,   miyiqqa   xushbichim,   ko zga   qiyg och,	
‘ ‘ ‘
horg inlikka   yengil,   yuzga   nisbatan   esa   go zal   sifatlarini   qo llaydi.   Bularning	
‘ ‘ ‘
barchasi   arzimas   narsadek   tuyulsada,   obrazni   xarakterlovchi   asosiy   qirralarni
ochishga xizmat qilgan muhim unsurlar sanaladi.
45 Yozuvchi   obraz   yaratar   ekan,   qahramonning   mayda   qusurlarigacha
tasvirlashga   harakat   qiladi.   Ba zida   adib   shunday   unsurlar   ishlatadiki,   ular’
qahramonning   o ziga   xos   tomonlari,   xarakteridagi   muhim   qirralarini   ochib	
‘
berishga   xizmat   qiladi.   Oybek   Navoiy   portretini   chizganda   egnida   ichidan   odmi
shohi  to n, ustidan  yalang qo ng ir  movut  chakman,  barmoqlari  uzun va nafis	
‘ ‘ ‘
deb tasvirlab o tadi.	
‘
Yozuvchining   tabiati,   unga   xos   dahoning   xarakteri,   uning   nimalardan
ko proq   ilhomlanishi,   ilhomlangan   mavzusini   qanday   ifodalash     mazkur	
‘ –
yozuvchiga xos badiiy til va uslubning individual shaklini belgilaydi.
Adabiyotda   kechayotgan   sifat   o zgarishlar,   ijodkorlarni   ijod   bilan   barobar	
‘
ilmiy   salohiyatlarining   kengayishi,   hamda   obraz   yaratishda   turli   uslubda
foydalanishayotgani,   qahramonlarni   erkin   tasvirlashni   his   etayotganliklaridan
dalolat beradi.
Pirimqul   Qodirovning   adabiyotshunoslik   faoliyatidagi   tadqiqotchi  	
–
mutafakkirlik   yo nalishiga   yozuvchilik   mahorati   alohida   nur   bag ishlab   turadi:	
‘ ‘
ijodiy   jarayonlarni,   adabiyotning   rivojlanish   bosqichini,   ijod   ruhiyati,   badiiy   til
muammolari, badiiy mahorat singari masalalarda doimo yangi-yangi kuzatishlarga
boy   bo lgan   umumlashma   xulosa-fikrlar   aytishga   adoqsiz   ta sir   ko rsatadi.	
‘ ’ ‘
YA ni ilmiy-nazariy mulohazalarda pirimqul Qodirovning shaxsiy badiiy tajribasi	
’
katta o rin egallaydi. Agar uning ilmiy-tadqiqotchiligi yozuvchi mutafakkirligiga	
‘
estetik   yo nalish   bag ishlab   tursa,   badiiy   tajribalari   esa   obrazlar   hayotiga	
‘ ‘
chuqurroq   kirishda,   badiiy   obrazlar   zimmasiga   yuklangan   ijtimoiy   mazmun
mohiyatini anglashda ochqich vazifasini o taydi.	
‘
Pirimqul   Qodirov   o z   ijodiy   tajribasida   hayotni   o rganish   degan   so z,	
‘ “ ‘ ‘
avvalo, odamlarni va ularning ichki dunyolarini o rganish degan so zdir  degan	
‘ ‘ ”
aqidani dastur qilib oladi.  U c h  ildiz ,   Q o r a  ko zlar ,   Q a drim ,   Y u l duzli	
“ ” “ ” “ ” “	‘
tunlar  singari nasrimiz taraqqiyotida salmoqli o rin tutgan badiiy polotnolardagi	
”	‘
qahramonlar   galeriyasiga   nazar   tashlar   ekanmiz,   d u nyoda   bir-biriga   mutlaqo	
“
o xshash  ikkita  yaproq bo lmaganiday,  bir-birining  hayotini  va  ichki  dunyosini	
‘ ‘
aynan takrorlamaydigan  (P.Qodirov)  badiiy obrazlar qator  fazilatlari va jozibali	
”
46 ichki dunyosi ila bizni jalb etadi. Shu boisdan ham adib o z asarlari badiiyligining‘
eng   muhim   shartli,   bu     qahramonlarining   ichki   dunyosini   chuqur   ocha	
–
bilishlikda,   kitobxonga   takrorlanmas   bir   zavq,   yangi   bir   hayotiy   tajriba   va
unitilmas   taassurotlar   berishlikda   deb   biladi:   bu   xususiyatlarni   ijodining   bosh
prinsipi darajasiga ko taradi. Adib mazkur omillar asosida badiiy asarlarni estetik	
‘
baholashga   ham,   keng   kitobxonlar   ommasining   badiiy   didini   yanada   o stirishga	
‘
ham intiladi.
Oltmishinchi   yillarning   o rtalari   gazeta   va   jurnallar   sahifalarida   Pirimqul	
‘
Qodirovning  A d a biy  o ylar  deb nomlangan badialari e lon qilina boshlagan	
“ ”	‘ ’
paytlar.   Rostini   aytish   kerak,   adibning   o ylari   nozik   kuzatishlari,   adabiy	
‘ –
mushohadalarining   teranligi,   mulohazalarining   sermazmunligi   bilan   hech
mubolag asiz   aytish   mumkinki,   birdaniga   adabiy   jamoatchilikning   diqqat	
‘
e tiborini o ziga oladi.	
’ ‘
Adib   A d a biy   o ylar   badiasiga   murojaat   qilishning   sababini   asoslab,   bu	
“	‘
mohirlikning   natijasi   emas,   mahoratga   bo lgan   ehtiyojning   natijasidir   deb	
‘ ”
yozadi.   Hech   kimga   sir   emaski   san atkor   yozuvchilar   ayni   bir   zamonda	
’
iste dodli munaqqid ham bo lganlar. Badiiy ijod sirlari, mahoratning o ziga xos	
’ ‘ ‘
qirralari xususida har bir adib o ziga xos saviya bilan fikr yuritishi aniq. Pirimqul	
‘
Qodirov   ham   o zining   adabiy   o ylarida   bir   qarashda   go yo   barchaga   ayon	
‘ ‘ ‘
haqiqatlar   xususida   so z   yuritadi.   Lekin   adib   tilga   olgan   haqiqatlar:   hayotiy   va	
‘
adabiy bilim, haqiqiy mahorat, qahramon muammosi, adabiy til masalalari bugungi
kunda ham o zining ahamiyatini yo qotgan emas.	
‘ ‘
A d a biy   o ylar   badiasi   Pirimqul   Qodirovni   zakiy   munaqqid   sifatida	
“ ”	‘
qadrini   oshirdi.   Vaholanki,   A d abiy   o ylar   e lon   qilinguniga   qadar   ham	
“ ”	‘ ’
Pirimqul Qodirov Abdulla Qahhorning ulug  vatan urushidan so nggi yillar ijodi	
‘ ‘
mavzuida dissertatsiya himoya  qilgan, adib asarlarining 3 tomligiga chiroyli so z	
‘
boshi yozgan va maqolalar, taqrizlar e lon qilgan tanqidchi-olim sifatida tanilgan	
’
edi.
Pirimqul Qodirovni o zi ta kidlab o tganidek  Asarni qiziqarli qiladigan	
‘ ’ ‘ “
eng   zo r   vosita   uning   mavzui   va   g oyasi   ham,   qahramonlari   va   syujeti   ham,	
‘ ‘
47 badiiy to qimasi va uslubi ham o ziga xos bo lishi va muhim bir yangilik bera‘ ‘ ‘
olishidir .   A d abiy   o ylar n i   o qir   ekansiz,   avvalo   adibning   o z   ijodiy
” “ ”	‘ ‘ ‘
tajribasidan   kelib   chiqadigan   jihatlarni   himoya   qilayotganini   sezib   qolasiz.
Yozuvchi  hayotni  o rgangan vaqtida uni  hali  hech kim  tasvirlamagan muhim  va	
‘
yangi tomonlarini topishi kerak.
Ma lumki,   ko pincha   ijodkorning   tanqidiy   tafakkuri   qanchalik   teran   va	
’ ‘
chuqur bo lsa, uning adabiy iste dodi ham shu qadar kuchli bo ladi.
‘ ’ ‘
T a nqidchilik   iqtidori   mikoniyat   tarzida   bo lsa   ham   har   bir   yozuvchida	
“	‘
albatta   bor,   -     deb   yozadi   Pirimqul   Qodirov   tanqidchi   U.Normatov   bilan   qilgan
suhbatida     Lev   Tolstoyning   mashhur   gapini   yana   bir   eslagim   keladi.   Men	
– “
ishlayotganimda,  yarmim   yozuvchi   bo lib  asar   yozsa,  yarmim  tanqidchi   bo lib,	
‘ ‘
bu   asarning   qanday   chiqayotganini   aytib   turadi.   Kechasi   ishlamayman,   chunki
tunda   dilimdagi   tanqidchi   u x l ab   qoladi.   Haqiqiy   yozuvchi   dilidagi	
“ ”
tanqidchining   hamisha   uyg oq   bo lishini   istaydi.   Busiz   adabiyotning   hali   zabt	
‘ ‘
etilmagan baland  cho qqilariga  ko tarilib bo lmaydi.  Abdulla Qodiriy, Oybek,	
‘ ‘ ‘
G aqur   G ulom,   Hamid   Olimjon,   Abdulla   Qahhor,   maqsud   Shayxzoda  	
‘ ‘ –
hammalari yozuvchi bo lishdan tashqari, adabiyotimizning haqiqiy zarshunoslari	
‘
bo lganlari,   tom-tom   adabiy-tanqidiy   maqolalar   va   ilmiy   ishlar   yaratib	
‘
qoldirganlari ko pqilikka ayon.	
‘
Men   o zimning   kichgina   tajribamdan   shuni   bilamanki,   ilmiy   ish   qilib	
‘
bo lib, badiiy ijodga qaytganda aql idroki go yo qayralib, avvalgidan o tkirroq	
‘ ‘ ‘
bo lib   qoladi.   Badiiy   asarning   zamiridan   chiqib   kelib   ilmiy   qilganda   esa,   ijod
‘
jarayonining   hali   ochilmagan   sirlari   ichdan   ravshanroq   ko rinayotgandek	
‘
tuyuladi.
Pirimqul   Qodirov   X a l q   tili   va   realistik   proza   deb   nomlangan   ilmiy	
“ ”
tadqiqoti ustida uzoq yillar tinimsiz ish olib bordi. Adibning o zi ta kidlaganidek	
‘ ’
b u  murakkab va ko p qirrali jarayonni tadqiq etish uning ichki sirlarini ochish	
“	‘
adabiyotimizning   ham,   adabiy   tilimizning   ham   bundan   keyingi   taraqqiyoti   uchun
juda zarur .	
”
48 Jonli xalq tili bilan adabiy tilning aloqasini o rganish yozuvchining ijodida‘
ham o z aksini topmoqda.	
‘
Pirimqul   Qodirov   bu   ilmiy   kitobida   uslub   haqida   alohida   to xtaladi.	
‘
U s l ub   adibning   mutaxassislik   layoqati   va   ijodiy   tajribasidan   bino   bo ladi.	
“	‘
Yozuvchi   malaka   hosil   qilganda   uslub   ham   o z-o zidan   tug iladi .   Shuning	
‘ ‘ ‘ ”
uchun   uslub,   har   bir   qalamkash   qiyofasini   yaratuvchi   yakka-yagona   ijodiy
ko rsatkich sanaladi.	
‘
Hammaga   ayonki,   to g ri   topilgan,   o rnida   ishlatilgan   so z   asarga   jon	
‘ ‘ ‘ ‘
bag ishlaydi, unga harorat, rang, ohang kiritadi.	
‘
Yozuvchi  so zga  juda ta sirchan xalq  so z adib hissiy  olamini:  hayotiy-	
‘ ’ ‘
ijodiy   tarjimai   holini   mohirona   uyg unlashtirib,   qalamni   to g ri   tebratish	
‘ ‘ ‘
qobiliyatini namoyish qiluvchi vosita.
Pirimqul Qodirov asarlarining tili turfaligini ko rsatuvchi jihat tafakkurning	
‘
adabiy   fikrlash   qobiliyatini   namoyish   qiluvchi   badiiylikdan   yaraladi.   Badiiylik
quruq,   sovuq   so zga   jon   bag ishlab,   uni   ilitadi.   Bu   haqda   munaqqidning   o zi	
‘ ‘ ‘
shunday   deydi   G oya   bilan   tuyg u...   faqat   badiiy   til   materialida,   aniq   va
“	‘ ‘
obrazli so zlar vositasida uyg unlashishi mumkin .	
‘ ‘ ”
Uslub   yaratishda   xizmat   qiluvchi   badiiy   nutq   asar   hayotiga   asosiy   omil
bo lib xizmat qiladi	
‘
Pirimqul  Qodirovning ilmiy,  adabiy-tanqidiy  faoliyati   doirasi  keng,  lekin  u
ko proq badiiy asar  tili, yozuvchi  mahorati  muammolarini  o rganadi.  Olimning
‘ ‘
O ylar   kitobiga   kirgan   talay   qaydlari,   D i l   va   til ,   X a l q   tili   va   realistik	
“ ” “ ” “	‘
proza  tadqiqotlari shundan dalolat beradi. Adib davlat va jamoat arbobi sifatida	
”
ham   tanilgan.   U   O zbekiston   Respublikasi   Oliy   Kengashi   deputati,   Respublika	
‘
Oliy Majlisi deputati sifatida istiqlol yo lida ko p xayrli ishlarni olib bordi. 1988	
‘ ‘
yil   Pirimqul   Qodirov   O zbekiston   xalq   yozuvchisi   unvoniga   sazovor   bo ldi.	
‘ ‘
So nggi   yillarda   Pirimqul   Qodirovning   Ona   lochin   vidosi   romani,   Amir	
‘ “ ” “
Temur   siymosi   ilmiy-tarixiy  asarlari  kitobxonlarga  havola  etildi.  So nggi   o n	
”	‘ ‘
yil   davomida   yozilgan   O n a   lochin   vidosi   romanida   Amir   Temurning   suyukli	
“ ”
o g li   Shohruh   va   kelini   Gavharshodbegim   bilan   bog liq   voqealar   qalamga	
‘ ‘ ‘
49 olingan.   Asardagi   Ulug bek   Mirzo,   Husayn   Boyqaro   va   Alisher   Navoiyning‘
yoshlik   davridagi   jasorat   va   iste dodlari   ham   kitobxonlarda   yorqin   taassurot	
’
qoldiradi.
Uning   A m i r   Temur   siymosi   asarini   2007   yil   o qishga   muyassar	
“ ”	‘
bo ldik.   Adib   Sohibqironning   yoshlik   va   o smirlik   yillari   tasvirida   Amir	
‘ ‘
Temurni   buyuk   jahongirlik   rutbasiga   erishuvi   bejiz   emasligiga   ahamiyat   qaratib,
uning   kitob   mutolaasini   sevishini,   allomalarni   juda   hurmat   qilishini   asoslovchi
ko pgina tarixiy manbalarga murojaat etadi.
‘
Pirimqul Qodirov bu asarida faqat adib emas, ayni choqda zukko tarixnavis
ekanligini ham namoyon etadi. U Shomiy va Yazdiy  Z a f arnoma l a rini   T e m ur	
“ ” “
tuzuklari g a   qiyosan   o rganib,   A.Temur   hayotining   o ta   mas uliyatli   burilish	
”	‘ ‘ ’
pallasi,   Shomiy   tomonidan   bir   o rinda   butunlay   teskari   bayon   qilinganini	
‘
aniqlaydi. Shomiy  Z a f arnoma s i dan  keyin yozilgan Yazdiy  Z a f arnomasi d a	
“ ” “ ”
ham   Temurbekning   xalq   ozodlik   harakatiga   boshchilik   qilgani   va   To g luq	
‘ ‘
Temurxon   uni   o limga   buyurgani   mutlaqo   ko rsatilmagan ,   deb   yozadi   adib.	
‘ ‘ ”
Yozuvchining mahorati  shundaki, Temurbekning saltanat  boshiga kelishiga qadar
bo lgan   hal   qiluvchi   janglar   tafsilotini   bir   yo la   bir   necha   manbadagi   tarixiy	
‘ ‘
dalillar   asosida   xolis   bayon   etib   beradi.   Shu   tariqa,   kitobxon   ko z   o ngida	
‘ ‘
Sohibqiron   hayotining   to liq   manzarasini   gavdalantirib   beradi.   Pirimqul	
‘
Qodirovning ushbu asari, garchi ilmiy-badia tarzida berilgan bo lsa-da, uning har	
‘
sahifasida   buyuk   Sohibqironning   tafakkur   dunyosi,   qalb   tebranishlari,   mehr-
muhabbati   va   iztiroblari,   qahr-g azabini   his   etib   turasiz.   Badia   xuddi   go zal	
‘ ‘
badiiy asar  singari  o qiladi. Tarix sahnasida  harakat qilayotgan buyuk insonning	
‘
orzu-havaslari,   halolligu   tantiligi,   mard   inson   sifatidagi   himmatlaridan   shodlanib,
yovuz kimsalar xiyonatiga duch kelganda, u bilan birga iztirob chekasiz.
Amir  Temur  jahon  tarixi  sahnasiga  ko tarilib, ellar-yurtlarga  tanilibdiki, u	
‘
haqda  yuzlab, minglab  ilmiy,  xotira,  badiiy  asarlar  yaratildi. Kechagina,  SHo ro	
‘
davrida   Ulug   sohibqironni   savodsizdan   savodsizga,   bosqinchidan   bos-qinchiga,	
‘
qilichidan   qon   tomgan   zolimdan   zolimga   chiqarib   malomat   qilganlar   ozmuncha
edimi?!   Jahon   adabiyoti,   san -ati,   tarixida   Amir   Temur   siymosi   ne-ne   alfozda	
’
50 ko rsa-tilmadi? Mustaqillikdan keyin Ulug  bobomizni alqab, maq-tab yozilgan‘ ‘
qasidayu   dostonlar,   nasriy   asarlar   urchib   ketdi.   Amir   Temurning   asl   mohiyatini,
insoniyat   tarixidagi   o rnini   haqqoniy   ko rsatib   beradigan   ilmiy,   badiiy   asarga	
‘ ‘
ehtiyoj   kuchli   edi.   Uzbek   adabiyotida   Buyuk   Temur   haqida   bir   nechta   jiddiy
asarlar   yaratildi.   Pirimqul   Qodirov   badiiy,   tarixiy   temo rshunoslikka   o zining	
‘ ‘
munosib hissasini  ko shdi. Ustoz    Pirimqul  Qodirov Amir  Temur  haqida yuzlab	
‘
asar-larni   sinchiklab   o rgandi,   talqin   qildi,   baholadi.   U   Ulug   Temur   haqida	
‘ ‘
olmosday tiniq haqiqatni ifodalagan olim-larga o zi, xalqi nomidan ta zim qildi.	
‘ ’
Buyuk   bobomizni   atayin   mazamat   qilgan,   u   haqda   soxta   uydirmalarni   aytgan
zotlarga tegishli  javobni   qaytardi.  Aslida-ku, Amir  Te muriy  XXI   asrda  ulug lar,	
‘
buyuklar   qatoriga   muhtaram   yurt-boshimiz,   Prezidentimiz   qayta   ko tardi.	
‘
Pirimqul Qodirov tajribali san atkor, olim, ko pni ko rgan-bilgan siymo sifatida	
’ ‘ ‘
Amir   Temur   haqida   o z   so zini   aytdi.     «Amir   Temur   siymosi»ni   ilmiy   badia	
‘ ‘ —
ko rinishida namoyon etdi. Bu asar  haqida gap aytish uchun kishida ma naviy-	
‘ ’
ruhiy-ilmiy   huquq   bo lishi   kerak.   «Amir   Temur   siymosi»   toifasidagi   asarlar	
‘
haqida   yozish   katta   mas uliyatni,   grajdan   sifatidagi   burchni   taqozo   qiladi.	
’
Afsuski,   bu   asar   haqida   chala-chulpa,   yuzaki,   ermak   tarzida   bitilgan   taqrizlar
paydo bo lyapti	
‘ .
«Amir   Temur   siymosi» 21
  asaridagi   ilmiy   ozan   badiiy   talqinga   qoshiladi:	
‘ ‘
yaxlit   ilmiy-badiiy   yosinni   vujudga   keltiradi.   P.   Qodirov   ilmiy   tahlil,   badiiy	
‘
talqinda ham jonli, harakatchan insonlar faoliyatini, fitratini asos, tayanch qilib
oladi.
Amir   Temur   deganda   aksariyat   kishilar   bir   qolida   qilich   oynatib,	
‘ ‘
ikkinchi   qolida   uchqur   oti   jilovini   tutgan,   butun   korinishidan   qatiyat,   jasorat	
‘ ‘ ’
sezilib turgan lashkarbo-shini tasavvur qiladilar. Vaholanki, Amir Temur nozik
qalbli,   tiniq   aqlli,   teran   mushohada   yurituvchi   INSON   bolgan.   U   yakkayu	
‘
yolgiz   egachisi   Qutlug   Turkonni   yeru   kokka   ishonmagan,   farzandlaripi   otalik	
‘ ‘ ‘
mehri   bilan   suygan.   Yigirma   yoshli   Jahongir   Mirzo   vafot   etganida   ngashqator
21
 П.Қодиров. Амир Темур сиймоси .Т. Ўзбекистон нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2007й
51 yosh   tokkan,   kelini   Sevinch   bekaga:   «Endi   sen   kelinim   emassan,   bolamsan»,‘
degan.   Olamni   titratgan   Buyuk   Temur   donishmand,   suyukli   xotini
Saroymulkxonimni   ota   ezozlagan,   sadoqati,   hamfikrligini   yuksak   qadrlagan.	
‘ ’
Temur   keskin,   bir   so zli   shoh   bo lgan:   amiru   amaldorlari   unga   tik	
‘ ‘
qaramagan.   Ayni   vaqtda   biror   jiddiy   ishga   qo l   ursa,   ulug lar   maslahatiga	
‘ ‘
quloq   solgan,   har   bir   ishi   rejali,   puxta   bo lgan,   tavakkal   qilib   jangu   jadalni	
‘
boshlamagan. Uning o zigagina xos sar-kardalik uslubi, jang qilish yo rig i,	
‘ ‘ ‘
tartiboti   bo lgan.   Amir   Temur   amirlarini   qattiq   tergagan,   ular   doim   o ylab,	
‘ ‘
o ng-so lga   qarab   ish   yuritganlar.   Amirlar   orasida   Sohibqiron-ni	
‘ ‘
xushlamaydigan, uni ro yirost yomon ko rganlar ham bo lgan. Zandchashm	
‘ ‘ ‘
Opardiy,   Amir   Muso,   Malik   Mahmud,   Boyazid   Jaloyir,   Amir   Kayxusrav,
Muhammad   Mirak   singarilar   xiyonat   ustiga   xiyonat,   munofiqlik   uzra
munofiqlik   qilganlar.   Bosh   yorilsa   bo rk   ichida   deganlariday,   Amir   Temur	
‘
ala-mini   ichiga   yutdi,   murosai   madora   yo lini   tutishdan   o zga   chora	
‘ ‘
topolmadi.   Surbet,   makkor   Amir   Muso   haddidan   oshib   ketgach,   Amir   Temur
uni   jazolashga   qasd   qildi.   Taqdir   o yinini   qarangki,   Saroymulkxonim	
‘
xolavachchasi   Amir   Muso   gunohidan   kechishni   iltimos   qilib   turibdi.   Amir
Temur   nafaqat   bezbet   Musoni   kechirdi,   balki   u   bilan   quda   bo lib   qoldi.	
‘
Kuyovi   Muhammad   Mirak   ko r-ko rona   sotqinlik,   xiyo	
‘ ‘ nat   qilganida,
donishmand   Temur   yuz   yoqni   o ylab   g azabga   erk   bermadi.   Husayn   So fi,
‘ ‘ ‘
Yusuf   So fi,   Sulaymon   So filar   Oltin   O rdaga   nihoyatda   suyanar,   shu   bois	
‘ ‘ ‘
Ulug   Temurni   nazar-pisand   qilmasdilar.   Oradagi   sovuqchiliklarni   bartaraf	
‘
etish   maqsadida   Amir   Temur   Oq   So fi   bilan   quda   bo ldi,   Jahongir   Mirzoga	
‘ ‘
Sevinch bekani olib berdi.
Amir   Temur   mard   bo lgan,   o zgalarni   ham   shunday   deb   bilgan.	
‘ ‘
Lafzsizlik   unga   tamoman   yot   etdi.   Amir   Husayn,   To xtamish,   Qamariddinlar	
‘
necha   bor   Temur   oldida   tiz   buk-kanlar,   bundan   keyin   munofiqlik,   lafzsizlik
qilmaslik-ka   ont   ichganlar.   Ammo   ular   zinhor   xiyonat,   bevafolikdan   voz
kechmaganlar.   To xtamishning   nufuzli   vazirlaridan   Edigey   o z   xo jasiga	
‘ ‘ ‘
bunday   deydi:   «Chingiziylarda   shunday   bir   odat   bor:   bergan   va dangiz   bitta	
’
52 daryoni   kechib   o tgandan   keyin   kuchini   yo qotadi.   Bobokalonimiz‘ ‘
Chingizxon ko pincha shu odatga rioya qilar ekanlar».	
‘
Amir   Temur   zinhor   jangariligi,   shon-shuhratga   o chligi   uchun   o zga	
‘ ‘
yurtlarga   yurish   qilmagan.   Sulton   Boyazid   Te mur   bilan   bo ladigan   jang	
‘
oldidan o zini nihoyatda baland oladi, raqibini nazar-pisand qilmaydi. Jangda	
‘
Sulton   Boyazid   mag lub   bo lgach,   darhol   dabdabadan   tushadi,   osiy   ban-	
‘ ‘
daligini namoyon etadi. Amir Temur maqtanchoq raqibini xo rlamaydi, izzat-	
‘
nafsini   poymol   etmaydi.   Aksincha,   Sultonning   farzandlariga   katta   amallarni
in om etadi.	
’
Pirimqul   Qodirovning   Amir   Temur   siymosi   asari   ilmiylik   va	
“ ”
badiiylikni   uyg unligida   yaratilgan   badia.   Bu   ilmiy   badiada   Amir   Temurdek	
‘
buyuk   siymoning   kamol   topishida   zarur   omil   bo lgan   ma naviy   muhit	
‘ ’
masalasiga   alohida   e tibor   berilgani   diqqatingizni   tortadi:       Uning   otasi	
’ “
Tarag ay Bahodir butun Turonzaminga hokim bo lgan Qorachorno yonning	
‘ ‘ ‘
avlodlaridan   edi.   Temurbekning   onasi   Teginabonu   Buxoroyi   sharifda   shariat
ishlari   bo yicha   yuksak   lavozimlarni   egallagan   Sadri-Sharia   Ubaydulla	
‘
Mahmudning   qizi   edi...   Parvardigor   ulug   farzandlarni   ota-onaning   ulug	
‘ ‘
muhabbatidan   yaratadi,   degan   hikmatli   gap   bor.   Tarag ay   Bahodir   bilan	
‘
Teginabonu orasida ulkan bir mehru oqibat bo lmasa, shaharlik aslzoda qiz uzoq	
‘
qishloqqa   borib   yashashi   va   go zal   tabiat   bag rida   Temurbekday   bo lajak	
‘ ‘ ‘
dahoni dunyoga keltirishi  amrimahol  edi. Temurbek bolalikdan ota-ona bag rida	
‘
juda yaxshi tarbiya oladi .	
” 22
Mana shunday benazir muhitda o sib-o lg aygan Temurbek o n yoshida	
‘ ‘ ‘ ‘
Keshdagi Abdulla Qutb madrasasiga o qishga borgan. Mudarrislar uning Qur on
‘ ’
oyatlarini   ikki-uch   o qishdayoq   yod   olishini   ko rib   hayron   qoladilar.   Ana   shu	
‘ ‘
yillari   bo lajak   Sohibqiron   Ozarbayjon   shoiri   Shabistarining   Sirlar   gulshani	
‘ “ ”
kitobini sevib o qib, uning ko p joylarini yod olgan ekan. Vaqti kelib jahongirlik	
‘ ‘
martabasiga  erishgan  bobomiz Ozarbayjonning Shabistar  qishlog idan o tganda	
‘ ‘
22
 П.Қодиров. Амир Темур сиймоси .Т. Ўзбекистон нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2007й 40б
53 o sha kitobni yozgan shoir  Turbatini so rab-surishtiradi. Ma lum  bo lishicha,‘ ‘ ’ ‘
uning qabri juda qarovsiz holda ekan. Amir Temur farmon berib, go zal maqbara	
‘
qurdiradi, vaqf yerlar ajratib, undan keladigan daromad hisobiga ziyoratgohni obod
saqlashni   buyuradi.   Shu   qishloqlik   olti   mingdan   ziyod   aholining   har   biriga   shoir
hurmati uchun besh misqoldan oltin ulashiladi...
Asarda   Amir   Temur   ma naviy   qiyofasini   gavdalantiruvchi   muhim   chizgi-	
’
detallardan biri sifatida keltirilgan bu ma lumotni o qirkanmiz, bir hayratimizga	
’ ‘
o n   hayrat   qo shildi   va   beixtiyor   Navoiy   hazratlarining   ushbu   luftlari   bejiz	
‘ ‘
emasligiga   iqror   bo ldik:   Temur   Ko ragon     agarchi   nazm   aytmoqqa   iltifot	
‘ “ ‘ –
qilmaydurlar,   ammo   nazm   va   nasrni   andoq   xo b   mahal   va   mavqe da	
‘ ’
o qibdurlarkim,   aningdek   bir   bayt   o qig oni   ming   yaxshi   bayt   aytqonicha	
‘ ‘ ‘
bor . ...	
”
Adibimiz   Sohibqironning   yoshlik   va   o smirlik   yillari   tasvirida   Amir	
‘
Temurning   buyuk   jahongirlik   rutbasiga   erishuvi   bejiz   emasligiga   ahamiyat
qaratadi, u kitob mutolaasini sevishini, allomalarni juda hurmat qilishini asoslovchi
ko pgina   tarixiy   manbalarga   murojaat   qiladi.   Temur   tuzuklari dek   buyuk	
‘ “ ”
asarni   Amir   Temurga   ravo   ko rmagan   xorijlik   tarixchilarning   (Bartold   va	
‘
Yakubovskiy)   bo htonlarini   puchga   chiqaruvchi   misollarni   tahlildan   o tkazadi.	
‘ ‘
Aftidan,   T e m ur   tuzuklari n i   Amir   Temur   yozmagan   deyish   buyuk	
“ ”
Sohibqironning   markazlashgan   davlat   asoschisi,   ulug   ma rifatparvar   siymo	
‘ ’
emas,   balki   o zga   mamlakatlarni   kuch   bilan   bo ysundirishga   ishqiboz   shaxs	
‘ ‘
sifatida   talqin   etish   uchungina   zarur   bo lgan   ko rinadi.   Muallif   haqiqatdan   yuz	
‘ ‘
o girib,   g irrom   siyosatni   asoslash   uchun   Sohibqironni   savodsiz   deb   yozgan	
‘ ‘
ayrim   sho ro   olimlari   g alamisligini   ham   fosh   etadi.   Ajdodlarimizga	
‘ ‘
g ayriko z   bilan   qaragan   bunday   tadqiqotchilar   Amir   Temur   kitoblarni	
‘ ‘ “
boshqalarga o qittirib eshitardi , deya da vo qilishgan.	
‘ ” ’
Sohibqiron   o z   yurishlari   chog ida   zarurat   yuzasidan   islom   ulamolari,	
‘ ‘
mulla   va   qorilar,   ilmli,   zehni   o tkir   kishilarga   ehtiyoj   sezgan.   Amir   Temur	
‘
solnomasini   yozgan   barcha   tarixchilar   uning   o zi   bilan   birga   Kur oni   karimni	
‘ ’
54 olib yurganini, bu maqaddas kitobni yod bilgan siymo ekanini qayta-qayta e tirof’
etadilar... 
Pirimqul   Qodirovning   o nlab,   yuzlab   ilmiy   va   tarixiy   manbalarni,   igna	
‘
bilan   quduq   qazigandek,   sinchiklab   o rganishi   asosida   yozilgan   mazkur   asarni	
‘
o qib, unda iqtibos sifatida keltirilgan aniq dalillarni ko zdan kechirib, yana bir	
‘ ‘
bor iqror bo layotirmizki, Sohibqiron ikki asr mobaynida mo g ul bosqinchilari	
‘ ‘ ‘
asoratida   azob   tortib   yotgan   Yevroosiyodagi   qanchadan-qancha   mamlakatlar,
xonliklar, knyazliklarni chingiziy Oltin O rda asoratidan batamom ozod qilgan va	
‘
shu ellarning ham xaqiqiy xaloskori bo lgan ulug  siymo ekan.	
‘ ‘
Amir   Temurning   jahon   taqdirini   hal   etgan   va   tarixning   buyuk   burilish
nuqtalarida   amalga   oshirilgan   hal   qiluvchi   muhorabalaridan   biri   1391   yili
Volganing   chap   sohilidagi   Kandircha   daryosi   bo yida,   ikkinchisi   esa,   1395	
‘
yilning   15   aprelida   Kavkaz   tog laridan   boshlanib   Kaspiy   dengiziga   quyiluvchi	
‘
Terek   daryosi   bo yida   yuz   bergan   edi.   Kandirchadagi   jangda   To xtamishning	
‘ ‘
yengilib   qochishi,   adib   yozganidek,   tutqun   ellarni   chingiziylar   asoratidan
qutqarishida yangi sahifa ochgan bo lsa, Terek bo yida To xtamish lashkarlari	
‘ ‘ ‘
bilan bo lgan so nggi  muhoraba va ko p o tmay Saroy Berkadan Zanjirsaroy	
‘ ‘ ‘ ‘
o chining   olinishi,   fransuz   olimi   Lyusyen   Keren   e tirof   etganidek,   Oltin	
‘ ’
O rdaning   tiz   cho kib   hech   o nglanmaydigan   darajada   tor-mor   etilishiga,   rus
‘ ‘ ‘
knyazliklarini   ozodlikka   chiqarib,   bo lajak   rus   imperiyasiga   poydevor	
‘
qo yilishiga shart-sharoit yaratdi.	
‘
Uzoq yillar mobaynida e tirof etilmay kelgan bu xaqiqat, nihoyat, 2004 yili	
’
yosh rus tarixchisi Mixail Arnoldov tomonidan  N a uka  i jizn  jurnalida bosilgan	
“ ”
maqolada   mardona   e tirof   etilgani   ibratlidir:   Kulikova   maydonidagi   jangdan	
’ “
keyin...   yuz   yil   davomida   Rossiya   biror   marta   ham   Oltin   O rda   bilan   yirik	
‘
to qnashuvga   borgan   emas.   Ammo   shu   vaqt   ichida   Oltin   O rdaning   o zi   tor-	
‘ ‘ ‘
mor bo lib tarix sahnasidan g oyib bo ldi. Bundan kelib chiqadiki, bizni kimdir	
‘ ‘ ‘
o zimizning   ishtirokimizsiz   ozod   qilgan   ekan-da?   Kim   u   jo mard?   Kim	
‘ ‘
bo lardi,   ayni   o sha   zot     ko p   yillar   nohaq   qoralab   kelingan   buyuk   va
‘ ‘ – ‘ “
55 shafqatsiz   Amir   Temur   bizni   ozod   qilgan.   To g rirog i,   Oltin   O rda”	‘ ‘ ‘ ‘
zulmidan ozod bo lishimizga olib kelgan ....	
‘ ”
Haqiqatan ham, XIV asrning oxirida va XV boshida butun dunyoning yirik
qadamlar   bilan   olg a   ketishida   Amir   Temurning   qahramonona   faoliyati   hal	
‘
qiluvchi mavqeni egalladi.
XIV asrda dunyo tushunchasi  hozirgiday keng va katta emas edi. U paytda
hali   har   ikki   Amerika   qit asi,   Avstraliya,   Markaziy   Afrika,   Okeaniya   orollari	
’
kashf  etilmagandi. U zamonning odamlari  dunyo deganda Yevropani, Osiyoni  va
Afrikaning shimolidagi Misr kabi mamlakatlarni nazarda tutar edilar. O sha davr	
‘
nuqtai nazaridan qaraganda, Amir Temur Yevropa va Osiyoning eng katta qismini
egallab   olgan   Chingizxon   imperiyasining   jabru   zulmidan,   avvalo,   o z   vatanini,	
‘
so ngra  Xuroson,  Eron,  Ozarboyjon, Rossiya,  Ukraina  kabi  mamlakatlarni  xalos	
‘
qilgani   chindan   ham   uning   XV   asr   taqdirini   ijobiy   tomonga   qarab   o zgartirgan	
‘
ulug   siymo   bo lganini   ko rsatadi.   Buning   ustiga   Bolqon   va   boshqa   Yevropa	
‘ ‘ ‘
mamlakatlarini Yildirim Boyazid tajovuzlaridan qutqargani uning XV asr taqdirini
hal qilgan daho inson bo lganini yana bir bor isbot etadi.	
‘
Pirimqul   Qodirov   Amir   Temur   hayoti   va   faoliyatini,   o sha   davr   tarixini	
‘
katta   muhabbat   bilan   o rgangani   hamda   uni   kitobxonga   jonli   tarzda,   sodda   va	
‘
samimiy tilda havola etgani har jihatdan tahsinga sazovordir. Adibning bu xizmati
yana   shu   jihatdan   e tiborga   molikki,   bugungi   kunda   Amir   Temur   tarixiga   doir	
’
kitoblar, tarixiy, ilmiy va badiiy asarlar juda ko p. Bu hol Amir Temurdek buyuk	
‘
siymo   tarixini   o rganishda   katta   imkoniyat   bo lsa-da,   manbalarning   hammasini	
‘ ‘
o qib, bir fikrga kelish oddiy kitobxon uchun juda qiyin kechadi, deb o ylayman.	
‘ ‘
Ko p   hollarda,   bu   manbalarning   turli   davrlarda   turli   qarash   va   iqtidordagi	
‘
mualliflar tomonidan yozilgani uchun ham, o quvchini bir qadar chalg itadigan	
‘ ‘
o rinlar topilib turibdi. Shu bois, manbalarni katta tajriba va ilm salohiyatiga ega	
‘
bo lgan, tarixni juda yaxshi o rgangan adib nigohidan o tgan holda sayqallanib
‘ ‘ ‘
kitobxonga taqdim etilishi ko pchilik uchun, nazarimda, juda foydalidir	
‘ …
56 II BOB YUZASIDAN XULOSALAR
      P i r imqul   Qodirovning     adabiy-nazariy   qarashlari   mazuidagi   II   bob“ ”
bo yicha qo yidagicha umumiy xulosalarga keldik.	
‘ ‘
Birinchidan,   tadqiqotchi   olim   Pirimqul   Qodirovning   badiiy   til   sohasidagi
dastlabki   ilmiy   kuzatishlari     Xalq   tili   va   realistik   proza , T i l   va   dil   nomli	
“ ” ” ”
asarlarida tahlil etilganligi o rganildi.
‘
Ikkinchidan,   olim   Pirimqul  Qodirovning mulohazasiga   ko ra,  badiiy asar	
‘
tili   masalalari   ham   adabiyotshunoslik,   ham   tilshunoslik   fanlari   nuqtai-nazaridan
tadqiq etilishi tahlil qilindi.
Uchinchidan ,   olimning   badiiylik   va   ilmiylik   bilan   uyg unlashgan	
‘
badialarini tadqiq etishga urinildi.
To rtinchidan	
‘ ,   A d a biy   o ylar , badiasi   olimning   adabiyotshunoslik	“ ”	‘
olamini yorqinroq ya ni zakiy munaqqid sifatida qadrini oshirganligi o rganildi..	
’ ‘
Beshinchidan,   A m i r  Temur siymosi  badiasidagi Sohibqironning yoshlik
“ ”
va   o smirlik   yillari   tasvirida   Amir   Temurni   buyuk     jaxongirlik   rutbasiga	
‘
erishuviga qadar faoliyati olimona kuzatilganlig tahlil qilindi.
57 Oltinchidan,   umuman   Pirimqul   Qodirovning   jamiki   badialarida   ijodkorlik
va olimlik  iqtidorining sinkretlashuvi kuzatildi.
III BOB. MUSTAQILLIK DAVRI O ZBEK‘
ADABIYOTSHUNOSLIGIDA PIRIMQUL QODIROVNING
FAOLIYATI
III.1. PIRIMQUL QODIROV YANGI DAVR
ADABIYOTINING TADQIQOTCHISI
      Bugunki   kun   adabiyotimizdagi   yangcha   izlanishlar,   unda   jahon
adabiyotidagi tamoyillarning paydo bo lishi, o zlikni tasvirlashning turfa xillari	
‘ ‘
yuzaga   kelayotganligi   haqida   so nggi   paytlarda   vaqtli   matbuotimizda,   xususan	
‘
O zbekiston   adabiyoti   va   san ati   gazetasi   sahifalarida   adabiyotshunos   va	
‘ ’
ijodkorlar   tomonidan   turli   mulohazalar   bilidirilmoqda.   Bahs   xarakteridagi   bu
mulohazalarning   ko pchiligida   bugungi   tafakkurimizdagi   izlanishlarni   XX   asrda	
‘
paydo   bo lgan   modernizmga   bog lash,   unga   modern   adabiyotining   o zbekcha	
‘ ‘ ‘
ko rinishi   tasvirdagi   voqelik   va   hayolot   uyg unligi   deya   tariflash   yetakchilik	
‘ ‘
qilsa,   ba zilarda   adabiyotlagi   realistik   tasvir   o z   o rnini   modern   tasvirga	
’ ‘ ‘
bo shatib   berdi,   degan   fikrlar   bayon   qilinmoqda.           Aslini   olganda,   XX   asr   va	
‘
XX1 asr  adabiyotimizda  yuzaga  kelgan  har   qanday  janriy-uslubiy  o zgarishlarni	
‘
58 modern   adabiyotining   namunasi   deyish   unchalik   ham   to g ri   emas.   Bu   fikrga‘ ‘
e tiroz   bildiruvchilar   yo q.   Modernizm   G arb   adabiyotidagi   bir   necha   adabiy	
’ ‘ ‘
oqimlarning   fazilatlarini   o zida   jamlagan   tasviruslubi   deyishlari   aniq.   Ba zi	
‘ ’
adabiyotshunoslar   modernizmning   ma nosini   beruvchi   zamonaviy ,   eng	
’ “ ” “
yangi   degan   atama   (ba zi   xollarda   atama   mohiyatni   anglatmasligini   ham	
”	’
e tirof   etish   kerak)larga   e tibor   bermaslikni   taklif   etadi.   Biroq   bu   atamalarning	
’ ’
yangi   zamon   va   yangi   voqelik   tasvirini   beruvchi   ifoda   usullarining   yangicha
ekanligini ham unutmaslik kerak.
To g ri, modern adabiyotning o ziga xos tasvir  yo llari mavjud. Uning	
‘ ‘ ‘ ‘
uslubiy yo nalishida ong oqimi tasviri va qahramon qalb kechinmalarining talqini
‘
yetakchilik   qiladi.   Modern   adabiyotining   tasvir   usullari   realizmga   zid   emas,
aksincha u o ziga xos an anaviy realistik tasvirda yuz ko rsatadi. Bu tasvirdagi	
‘ ’ ‘
ijtimoiy-psixologik   va   falsafiy-psixologik   talqin   ham   uning   o ziga   xos	
‘
xususiyatini   inkor   etmaydi.   Atoqli   yozuvchimiz   Sh.Xolmirzayev,   taniqli
adabiyotshunos   Suvon   Meli,   filologiya   nomzodi   X.Do stmuhammad,   iste dodli	
‘ ’
yozuvchi   Nazar   Eshonqul,   O zbekiston   xalq   yozuvchisi   Pirimqul	
‘
Qodirov 23
larning   modern   adabiyotining   namunalari   deb   atalayotgan   badiiy
tafakkurimizdagi   bu   tamoyillar   realistik   tasvir   ufqlarining   yanada   kengayib   va
boyib borayotganligini ko rsatuvchi xususiyat ekanligi haqidagi ijodiy va nazariy	
‘
xulosalari   asoslidir   xullas,   modernizm   biz   o ylaganchilik   oddiy   narsa,   ustoz	
‘
O.Sharafiddinov   aytganidek,   . . ..   hodisa   emas   ijoddagi   bu   uslubning	
“ ”
murakkabligi   ham   XX   asr   adjabiyotshunosligi   tomonidan   turlicha   talqin   etilib
kelinishiga sabab bo lgan edi.	
‘
23
  Ш.Холмирзаев   “Кечирасиз   жаноб   Карпенгер,   вақтим   зиқроқ”,   Ўзбекистон   адабиёти   ва   санъати   газетаси
2000 й 31 сон,
Сувон Мели “Асл адабиёт – эзгуликка хизмат”, Ўзбекистон адабиёти ва санъати газетаси  2000, 34 сон
Х.Дўстмуҳаммад “Уйғониш жозибаси”, Ўзбекистон адабиёти ва санъати газетаси  1996, 7 сон
Назар Эшонқул “Самовий завқ лаззати” Ўзбекистон адабиёти ва санъати газетаси 2000 й, 7 сон,
Пиримқул   Қодиров   “Маънавият,   модернизм   ва   абсурд”   Ўзбекистон   адабиёти   ва   санъати   газетаси,   2004,
12сон
59 Ijoddagi ana shu yo nalish haqida gap ketar ekan, atoqli adibimiz Pirimqul‘
Qodirovning   yuqorida   eslatilgan   maqolasidagi   fikrlarni   yana   bir   bor   kuzatish
foydadan xoli emas. Adib adabiyotshunos olim sifatida ham teran nazariy fikrlari
bilan adabiy jarayonda faol qatnashdi. U o z maqolasida hozirgi ba zi iste dodli	
‘ ’ ’
yosh   yozuvchilarimiz   milliy   an analardan,   realistik   san atdan   chekinib,   G arb	
’ ’ ‘
modernchilariga   ko r-ko rona   sajda   qilib,   yanglish   so ldan   borayotganligini	
‘ ‘ ‘
ko rsatib o tadi. Yoshlarni bu haqda ogohlantirib, Abdulla Qodiriy va Cho lpon	
‘ ‘ ‘
kabi yirik san atkorlar o z millati, vataniga xizmat qilgan edi. Hozirgi iste dodli	
’ ‘ ’
o zbek yozuvchilaridan To xtamurod Rutamov  Kapalaklar o yini  romanida	
‘ ‘ “ ‘ ”
o z   vatani   va   millatidan   voz   kechgan,   o z   xalqini   haqoratlab,   o zining
‘ ‘ ‘
ulug ligini   pesh   qilgan   ingliz   modern   adibi   Jeyms   Joysga   taqlid   qilishi   yaxshi	
‘
emasligini   tushuntiradi.   O zbek   adabiyoti   mustabid   tuzumining   ta qibu	
‘ ’
tazyiqlariga   qaramay   XX   asrda   A.Qodiriy,   Cho lpon,   A.Fitratlardan   boshlangan	
‘
va   keyingi   avlodlargacha   davom   etgan   ulkan   bir   yangilanish   va   yuksalish
jarayonini   boshdan   kechirdi.   Afsuski   bu   jarayonlar   hali   adabiyotshunoslarimiz
tomonidan   yetarlicha   tahlil   va   talqin   etilgan   emas.   Munosib   bahosini   ham   olgani
yo q.   Qisman,   shuning   uchundir,   Istiqloldan   oldin   yaratilgan   asarlarni   davri	
‘ “
o tgan   deb   hisoblaydigan,   faqat   modern   asarlarni   yangilik   deb   tan   oladigan
‘ ”
adabiyotchilar paydo bo ldi.	
‘
P.Qodirovning   adabiyotshunos   Z.Pardayevaning   R o m anning   taraqqiyot	
“
tamoyillari   nomli   ( Y o shlik   jurnali,   2003,   5   son)   maqolasida   O tkir	
” “ ”	‘
Hoshimov   va   Tog ay   Murodlarning   Istiqlol   davrida   chop   etilgan   yangi	
‘
romanlarini   an anaviy   degan   siyqa   so z   bilan   baholaganini,   taniqli	
’ ‘
adabiyotshunoslar   tomonidan   bir   qator   jiddiy   kamchiliklari   ko rsatib   o tilgan	
‘ ‘
To xtamurod   Rustamovning   Kapalaklar   o yini   romani   modern   uslubda	
‘ “ ‘ ”
yozilgani   uchun   adabiyotimizning   yutug i   sifatida   baholanishiga   bildirgan	
‘
e tirozi   o rinli   ekanligini   e tirof   etish   kerak.   Olim   yozadi:   Butun   dunyo   hozir	
’ ‘ ’
tinch   evolyutsion   taraqqiyotni   afzal   ko radi.	
‘  
Absurd nazariyasining asoschisi hisoblangan Kamyu ham o sha mashhur nutqida	
‘
inqilobiy   tanazzullarni,   xudolarni   yo qqa   chiqargan   mustabid   mafkuralarni,	
‘
60 ziyolilari  tubanlashib, nafrat  va zulm  malaylariga aylantirilgan o tmish davrlarni‘
qoralaydi,   adabiyot   odamlarni   dushmanlikka   emas,   do stlikka   da vat   etishi	
‘ ’
kerakligini   ta kidlab   shunday   deydi:   O zuvchining   iste dodi   odamlarni	
’ “ ‘ ’
birlashtirishga,   ularning   orasida   totuvlik   ko prigini   qurishga   xizmat   qiladi.	
‘
Yozuvchi   o z   kasbining   ulug vorligini   belgilaydigan   ikki   narsani   imkon   qadar	
‘ ‘
bajarishga   rozi   bo lishi   kerak.   Bular   haqiqat   uchun   va   ozodlik   uchun   xizmat	
‘
qilishdir.   ( J ahon   adabiyoti   jurnali,   2002   yil,   2-son,   169-bet.)	
” “ ”
Qarangki,   A.Qodiriy   va   Cho lponlar   o tgan   asrda   haqiqat   uchun   va   ozodlik	
‘ ‘
uchun   kurashga   o z   jonlarini   fido   qilgan   bo lsalar,   ular   bilan   bir   asrda   yashab	
‘ ‘
ijod   qilgan   Kamyu   ham   haqiqat   va   ozodlik   uchun   xizmat   qilishni   yozuvchilik
kasbining   ulug vor   vazifasi   deb   hisoblaydi.   O ylaymanki,   bizning   hozirgi	
‘ ‘
davrimizda   ham   nigilizmga   berilmasdan,   ma nosiz   absurd   oqimlariga   tushib	
’
oqmasdan,   A.Kamyu   kabi   inson   zotini   absurd   azoblaridan   xalos   qiladigan
ma nosi   zo r   asarlar   yozish   va   shu   yo l   bilan   ham   odamlarning   ma naviy	
’ ‘ ‘ ’
ehtiyojlarini qondirish yozuvchilik kasbining eng ulug vor vazifasi bo lib qoladi.	
‘ ‘
Tirik jonzotlar orasida faqat inson kitob o qiydi. Kitobdan ma naviy oziq	
‘ ’
olib yashash  ehtiyoji    inson zotini  hayvonot  dunyosidan  ajratib turadigan ulkan	
—
chegaradir.   Shu   chegara   buzilsa   va   inson   ma naviyatdan   butunlay   mahrum	
’
bo lsa, yana orqaga   hayvoniy hirslar olamiga qaytib ketadi.	
‘ —
Mamlakatimizda ma naviyatga juda katta e tibor berilayapti. Ma naviyat	
’ ’ ’
markazlari   barcha   xududlarda   ishlab   turganligi,   hamma   ta lim   muassasalarida	
’
ma naviyat   darslari   o tilayotgani   xalqimizning   ma naviy   sog lom   hayot	
’ ‘ ’ ‘
kechirishiga   yordam   beradi,   yoshlarimizni   chetdan   keladigan   hayosizlik,
ma nosizlik va shafqatsizliklardan ogoh qiladi, ularni insoniy mehru oqibat ruhida
’
tarbiyalashni maqsad qilib qo yadi.	
‘
Ayniqsa,   xalq   dardiga   darmon   bo ladigan   va   inson   kamolotiga   xizmat	
‘
qiladigan   milliy   adabiyotimizda   eng   samarali   ijodiy   izlanishlar   ma naviy	
’
izlanishlar  jarayoniga qo shilib boradi. Shaxsan menga biron yangi narsa yozish	
‘
nasib   etsa,   bu   yo lda   kitobxonning   ma rifiy   va   ma naviy   ehtiyojini   ozgina	
‘ ’ ’
bo lsa ham qondirish, unga mushkul tuyulgan muammoni tahlil va talqin etishda	
‘
61 ko maklashish   uchun   o zimni   burchli   sezaman.   Ushbu   badia   ham   ana   shu‘ ‘
burchni baholi qudrat bajarishga qaratilgan .» 24
 
O z   paytida   O zbekiston   adabiyoti   va   san ati   gazetasida   bu   roman	
‘ “ ‘ ’ ”
haqida   jiddiy   gaplar   aytilgan   edi.   Jumladan,   taniqli   adabiyotshunos,   professor
Sanjar   Sodiq   romanda   ongi   shakllanmagan   yoshlarni   yo ldan   ozdiradigan   va	
‘
hayotdan   bezdiradigan   illatlar   fosh   etilganini,   muallifning   iste dodida   hajviy	
’
yo nalish kuchli bo lib, Jeyms Joysning ong oqimiga Marsel Prustning ekpressiv	
‘ ‘
uslubiga taqlid qilish bilan cheklanilganligini to g ri ko rsatgan edi.	
‘ ‘ ‘
Adib   va   adabiyotshunos   P.Qodirov   o z   maqolasida   mashhur   modernist
‘
yozuvchi Jeyms Joysning ijodi va shaxsiyatidagi xudbinlik va takabburliklar, uning
o z   vatani   va   millatidan   voz   kechgani   ijodiga   ham   salbiy   ta sir   qilgani   haqida	
‘ ’
tajribali   va   iste dodli   ijodkor   sifatida   xolis   fikrlarni   bildiradi.   Jumladan,   u	
’
Amerika   adibi   J.Ferol   va   rus   olimi   D.Urnovlarning   adolatli   fikrlariga   tayanib
bunday yozadi:  B u t un  odamzotni (insoniyatni) jinoyatchilar to dasi deb ayblash
“	‘
va dunyoni sassiq go ng uyumi deb haqorat qilish insoniy ahloq odob qoidalarini	
‘
qo pol   ravishda   buzish   edi.   Buning   oqibatida   J.Joys   atrofida   katta   janjal	
‘
ko tariladi.   Uilss   romani   Angliya,   Fransiya   va   AQShda   ta qiqlanadi.
‘ “ ” ’
Mashhur fantast yozuvchi Gerbert Uelss Joysga yozgan maktubida shunday deydi.
S i z   oddiy   odamlardan   yuz   o girdingiz   va   o zingizni   juda   katta   olayapsiz.	
“	‘ ‘
Menimcha, bu boshi berk ko chadir .	
‘ ”
Yuqoridagi firklardan xulosa shuki  adabityoshunos  Pirimqul Qodirov ilmiy
maqolalarida   adabiyotimizda   ko tarilayotgan   munozarali   mavzularga   haqiqat   va	
‘
adolat tarozusi nuqtai-nazaridan fikr yuritadi.
P.Qodirov   olim   sifatida   adabiyotshunoslikning   muhim   muomalaridan   biri
bo lgan   nutq   haqida   alohida   kuzatishlar   olib   borgan,   ilmiy   maqolalar,	
‘
monografiyalar yaratgan. O zi shu muammolar yuzasidan fikr bildirgan olimning	
‘
yozuvchi  sifatida yaratgan asarlari  sifatidagi  badiiy nutqdan foydalanish mahorati
24
  Пиримқул  Қодиров   “Маънавият,  модернизм  ва   абсурд”   Ўзбекистон   адабиёти   ва   санъати   газетаси,   2004,
12сон
62 boshqa yozuvchilardan qay jihati bilan farqlanadi, kabi savollar bizni shu mavzuni
tanlashga undadi.
Ijod psixologiyasi  tabiatini  bilish, tashqi  manba   asarni ilm  mezonlaridan–
o tkazish, ijodiy tajribani o rganish va ommalashtirish qalamkashga o ziga xos	
‘ ‘ ‘
qiyofa bag ishlovchi mahoratni anglashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.	
‘
Pirimqul   Qodirov   adib   sifatida   shakllanish   jarayonini   shunday   so zlaydi:	
‘
Y o z uvchining   ustozi   bitta   bo lmaydi.   Milliy   til   imkoniyatlaridan   unumli	
“	‘
foydalanish yo llarini o rganishda: milliy ruh, ijobiy qahramon yaratish bobida,	
‘ ‘
suxan   arbobi   bo lib   unib-o sishimizda   birinchi   ustoz   deb   xalq   ijodini   bilamiz.	
‘ ‘
Ikkinchi   ustoz     o zimizning   milliy   adabiyotimiz.   Uchinchi   ustoz     jahon
– ‘ –
adabiyoti   xazinasi   bo ladi.   Biz   ilk   saboqni   jannat   makon   onamizning   jajji	
‘
boshimizni qaynoq bag rlariga bosib aytgan uyquni nari qochiruvchi ertaklaridan
‘
olganmiz .	
”
Ijodkor uslub doirasida aniqlanadi. Tilshunoslar tili bilan aytganda to g ri	
‘ ‘
so zlash va yozish san ati, yuksak iste dod va oliy mahorat bo lgan uslub har	
‘ ’ ’ ‘
bir adibning kasbiy o ziga xolsik tomonini yaratuvchi ko rsatkichlar tizimidir.	
‘ ‘
Pirimqul   Qodirov   asarlarining   tili   adabiy   til   imkoniyati   balandligini
ko rsatuvchi namuna manbai.	
‘
Yozuvchida   asar   hayotini   yaratuvda   ham   so zlasho v   tili,   ham   fan   tili,	
‘ ‘
ham  adabiy-badiiy til  birday ishlaydi.  Fan tilining peshqadamliligi  uslubga ijobiy
ta sir qilish bilan adabiy til rivojiga ham barakali ulush qo shgan. Shuning uchun	
’ ‘
Pirimqul Qodirov asarlari ilmiy nuqtai nazardan jiddiydir.
Pirimqul   Qodirovni   ham   olimlik   ham   yozuvchilik   salohiyati   shunda
ko rinadiki u fan tilida foydalanishda asar ichki muhitidan kelib chiqib, saralash
‘
va   o z-o zini   chegaralash,   fikrni   ta kidlash,   xulosa   chiqarishdek   usullarni	
‘ ‘ ’
qo llaydi.   Bunda   yozuvchi   fan   tili   bilan   badiiy   tilni   ijodiy   faoliyatda   ayri,   ayri	
‘
emas, bir butunlikda ishlatishni olg a suradi. Shuni izoh etish joizki, adib bu ikki	
‘
tilni   bir   butunlik   tarzida   ishlatarkan,   voqea   ijtimoiy   hayotning   tarmog ida	
‘
kechayotganini diqqat markazida tutib, qo yilgan maqsad tomon intiladi.	
‘
63 Pirimqul Qodirovning ijodkor sifatida o ziga xosligini ko rsatuvchi uslub‘ ‘
belgilaridan biri ijodining xalq tiliga, xalqqa yaqin tilga qurilishi va yozilishi bilan
farqlanadi. Adib asar hayotini yaratishda  T i l dagi  kitobiylikni, sun iylikni xalqqa	
“	’
begonalik  deb biladi va undan qochadi.	
”
Asarlarini   o rganish   shuni   ko rsatdiki   Pirimqul   Qodirov   uchun   tilning	
‘ ‘
madaniy-ma naviy   xazinasi   tashqi   manba   hayotiga   milliy   ruh   bahishlab,   uni	
’
milliy qadriyatlar doirasida jonlantiradi, barhayotlik ado etadi.
Badiiylik   bag ishlashda   lirikadan   foydalanish   Pirimqul   Qodirovga   xos	
‘
uslub   jihatidir.   Bu   haqda   adibning   o zi:   Badiiy   adabiyotning   muhim	
‘
xususiyatlarini   belgilovchi   omillardan   birir   uning   tilidir.   Shuning   uchun   ham
badiiy ijodni so z san ati deyish odatiy taomilga aylangan.	
‘ ’
Asar   tilining   badiiylik   komponentlari   orasidagi   vazifasi,   jonli,   adabiy   va
badiiy   tillar   asosida   tuzilishi,   xususiyatlari   va   vositalari   uning   o ziga   xosligini	
‘
ta min etadi.	
’
Yuqoridagi   fikrlarimizni   adib   va   olim   Pirimqul   Qodirovning   qo yidagi	
‘
fikrlari bilan xulosalasak.
O n a  O zbekistonimiz iqtisodiy taraqqiyot borasida ham, ma naviyat  va	
“	‘ ’
ma rifat   sohasida   ham   katta   yutuqlarni   qo lga   kiritib,   bu   katta   salohiyatni	
’ ‘
izchillik   bilan   mustahkamlab   borayotganiga   guvohmiz.   Yonilg i-energetika	
‘
manbalari   va   o zimizni   g alla   bilan   ta minlash   kabi   g oyat   muhim   strategik	
‘ ‘ ’ ‘
masalalarda   mustaqillikka   erishganimiz,   temir   yo l   va   avtomobil   yo llarini	
‘ ‘
rivojlantirish   bo yicha   Buyuk   Ipak   yo lining   qadimgi   mavqeini   tiklab,   jahonga	
‘ ‘
o z yo llarimiz bilan chiqayotganimiz kimning havasini keltirmaydi,deysiz!	
‘ ‘
Mamlakatimizning iqtisodiy qudrati qay darajada o sganligini poyxtaxtimiz	
‘
va   viloyatlarimizda   o tgan   o n   sakkiz   yil   mobaynida   bunyod   etilgan   va   hamon	
‘ ‘
kun   sayin   keng   quloch   yoyib   borayotgan   yangi   qurilishlar,   shahar   va
qishloqlarimiz   obodonchiligi   sohasidagi   misli   ko rilmagan   o sish-o zgarishlar	
‘ ‘ ‘
ham yaqqol namoyon etib turibdi.
Mamlakatimizning   xalqaro   miqyosdagi   nufuzi   oshib   borishiga   monand
holda   ma naviy-ma rifiy   jabhada   erishgan   yutuqlarimiz   ham   har   birimizni	
’ ’
64 quvontiradi.   Eng   avvalo,   o tmishda   yashab   o tgan   buyuk   ajdodlarimiz  ‘ ‘ —
sohibqiron   Amir   Temur,   Jaloliddin   Manguberdi   kabi   jahon   tan   olgan
sarkardalarimiz,   Mirzo   Ulug bek,  Ahmad   Farg oniy  kabi   ulug   allomalarimiz,
‘ ‘ ‘
Imom Buxoriy, Bahouddin Naqshband, Moturudiy, Imom Termiziy, Al-Hakim at-
Termiziy   kabi   tasavvuf   allomalarining   ma naviy   merosidan   xalqimizni	
’
bahramand   etib,   ularning   tavallud   sanalarini   katta   tantanalar   bilan   nishonladik.
SHo rolar davrida unutilib, g ubor qoplagan ma naviy qadriyatlarimiz tiklanib,	
‘ ‘ ’
jahon   sivilizatsiyasi   taraqqiyotiga   bemisl   hissa   qo shgan   qadimiy	
‘
shaharlarimizning   ko p   asrlik   tarixiy   sanalari   YUNESKO   hamkorligida   keng	
‘
nishonlanmoqda.
Ayniqsa, Yurtboshimizning adabiyotimiz va adabiyot ahliga g amxo rligi	
‘ ‘
bizni   g oyat   mamnun   etadi.   Negaki,   yaxshilik   va   ezgulik   tabiatan   adabiyotning	
‘
mohiyatida   mavjud   bo lsa-da,   adabiyot   yaxshilikdan   yashnaydi.	
‘
Yurtboshimizning   yaqinda   milliy   adabiyotimizni   rivojlantirish   va   adabiy
jamoatchilik   oldida   turgan   dolzarb   vazifalar   yuzasidan   aytgan   fikr-mulohazalari
istiqlol yillarida Prezidentimiz tomonidan adabiyotimiz ravnaqi yo lida ko rsatib	
‘ ‘
kelinayotgan   g amxo rlikning   izchil   davomi   bo ldi.   Adabiyotga   e tibor  	
‘ ‘ ‘ “ ’ —
ma naviyatga,   kelajakka   e tibor   deb   nomlangan   ana   shu   fikr-mulohazalarda	
’ ’ ”
bildirilgan   va   ilgari   surilgan   muhim   g oyalar,   o ylaymanki,   barcha	
‘ ‘
ijodkorlarimiz   qalbidan   chuqur   joy   oldi.   Yurtboshimizning   iste dod   va   uning	
’
tarbiyasi   borasida   aytgan   mana   bu   gaplari   yanada   ibratlidir:   M e ning   fikrimcha,	
“
yozuvchilik     bu   oddiy   kasb   emas,   xudo   bergan   iste doddir.   Bu     qismat,	
— —	’
peshonaga yozilgan taqdir. Bu kasbga hech qayerda o qitib, o rgatib bo lmaydi.	
‘ ‘ ‘
Yozuvchilikning   maktabi   ham,   dorilfununi   ham   bitta.   U   ham   bo lsa,   bir   umr	
‘
hayotning   ichida   bo lish,   o z   xalqi   bilan   hamdardu   hamnafas   bo lib   yashash,	
‘ ‘ ‘
haqiqat va adolatga sadoqat bilan xizmat qilishdir .	
”
Mamlakatimiz   Yo lboshchisining   bu   fikrlarida   yozuvchilik   iste dodi,	
‘ ’
yozuvchining   mehnati   va   qobiliyatiga   muhim   ehtiyoj   sifatida   qaralib,
iste dodning   jamiyat   hayotidagi   o rni   nihoyatda   teran   ifoda   etilgan.	
’ ‘
Y o z uvchilik     qismat,   peshonaga   bitilgan   taqdir ,   degan   so zlarning	
“ ”	—	‘
65 nihoyatda   topib   aytilganiga   mening   oltmish   yillik   ijodiy   izlanishlarim   ham   bir
misol bo la oladi. Xalqimizda  Oqqan daryo yana oqadi , degan dono naql bor.‘ “ ”
Shu   ma noda   yozuvchilarga   ijodiy   sharoit   yaratishning   zarurligi   alohida	
’
ta kidlanib,   buning   eng   to g ri   yo llari   ko rsatib   berilgani   ham   ayni	
’ ‘ ‘ ‘ ‘
ko ngildagi   muddao   bo ldi.   Bu   adabiyotimiz   kelajagi   uchun   katta
‘ ‘
g amxo rlikning   yorqin   ifodasidir.   Yozuvchilarga   qilingan   yaxshiliklar   ularga
‘ ‘
qanot bag ishlaydi. Bu qanotlar adabiyotni yangi yuksakliklarga olib chiqadi. Shu	
‘
jarayonning   izchilligini   ta minlash   kelgusida   ulug   yozuvchilar   yetishib	
’ ‘
chiqishiga   zamin   hozirlaydi.   Kelajakda   xalqimiz   orasidan   Abdulla   Qodiriy,
Cho lpon,   Oybek   kabi   buyuk   adiblar   yetishib   chiqishiga   ishonamiz.	
‘
Prezidentimizning   adabiyotimiz   ravnaqi   yo lida   ko rsatayotgan   ulkan   e tibori	
‘ ‘ ’
bu ishonchimizga asos bo ladi.	
‘ ” 25
III.2.  OLIMNING  TIL VA EL  ILMIY BADIASIDA MUMTOZ	
“ ”
ADABIY TIL MUAMMOLARI
Pirimqul   Qodirov   yozuvchi   bo lmaganida,   yetuk   adabiyotshunos   olim	
‘
bo lardi.   U   yigirma   yil   O zbekistan   Fanlar   akademiyasi   Til   va   adabiyot	
‘ ‘
iistitutida   katta   ilmiy   xodim   (1963 1983)   bo ldi.   «O ylar»   (1971),   «Qalb	
—	‘ ‘
ko zlari» (2001) to plamlarini, «Til va el» (2005) ilmiy badiasini yozdi. 2-jildli	
‘ ‘
«Ada biyot nazariya»sining I jildiga P. Qodirovning «Adabiy asarning tili» (1979),
II   jildiga   «Adabiy-tarixiy   jarayon   haqida»,   «Ijod   jarayoni»   (1979)   tadqiqotlari
kiritildi. Olim ilmiy faoliyati asosini badiiy asar tili muammosi belgilaydi.
So z   hamisha,   hamma   adabiyotlarda   qurol   bo lgan.   Badiiylik     so z	
‘ ‘ — ‘
sehrini ko z-ko z qilish, uning sir-sinoatlarini yoritib berish. Asil poetika badiiy
‘ ‘
asar   tilini   talqin   etishdan   boshlanadi.   Badiiy   asar   tilini   o rganish     struk	
‘ — tura,
25
  П иримқул Қодиров: “Адабиёт яхшиликдан яшнайди”     Ўзбекистон адабиёти ва санъати газетаси 2008йил
28 ноябр
66 semantika,   semiotika   singari   sohalarga   kirib   bo-rish.   Bu   muammolar   sir-sinoatini
hamma   yozuvchi   bilmaydi.   Yozuvchi   bir   so z   ustida   o lib-tiriladi,   so zdagi‘ ‘ ‘
ma nolarni yuzaga chiqarish uchun kuyib yonadi. Tilni ardokdagan, uni e zozlab	
’ ’
ishlov bergan adiblar doim hurmatda bo lganlar. Insonga to rt unsur-tuproq, suv,	
‘ ‘
havo,   o tdan   keyin   so z   (til)   zarurdir.   P.   Qodirov   Alisher   Navoiy,   Zahiriddin	
‘ ‘
Boburni   ulurlar   ekan,   ularning   so zdan   zargarona   foydalana   olgan-liklarini   asos	
‘
qilib   oladi.   Tadqiqotchi   Fransua   Rableni   fransuz,   Aligyeri   Danteni   italyan,
Aleksandr Pushkinni rus tilini ulug lagani uchun hurmat qiladi. Hamisha mashhur
‘
san atkorlarning   so z   boyligiga,   undan   foydalana   bi-lish   mahoratiga   e tiborini	
’ ‘ ’
qaratadi.   Tilshunoslik,   badi iy   asar   tili   muammolari   bilan   shurullanish   insonni
sinch-kovlikka, zarraga ham e tibor berishga o rgatadi.	
’ ‘
  Pirimqul   Qodirov   asarlarining   pishiq-puxtaligi   sabablaridan   biri   shundaki,
yozuvchi  asardagi   ohang,  urg u,  nuqta,  detalga   ham   shoirday  alohida  qunt  bilan
‘
yondashadi
Aytish   joizki,   o zbek   adabiyotshunosligida   badiiy   asar   tilining   obrazli	
‘
tasvirga   ega   bo lishi,   mumtoz   adiblarimiz   asarlari   tilining   shakllanishida   xalq	
‘
tilining   xizmati   haqida   bir   qator   tadqiqotlar   mavjud.   Biroq,   nafsilambarlik   va
e tirof   nuqtai-nazaridan   aytganda   adabiyotshunoslik   (umumfilologik   ham)	
’
ilmidagi  bu sohaga oid fundamental tadqiqotlar mashhur adibimiz va taniqli olim
Pirimqul Qodirov qalamiga mansubdir.
Ilm   ahlining   barchasiga   ma lumki,   hurmatli   adibimiz   o tgan   asrning   70-	
’ ‘
yillarida   ana   shu   muammoga   bag ishlangan   monografik   yo nalishdagi   Til   va
‘ ‘ “
dil ,   X a l q   tili   va   realistik   proza   nomli   kitoblarini   e lon   qilgan   edi.	
” “ ”	’
Hanuzgacha   ijodkoru   ilm   ahli   orasida   qo lma-qo l   bo lib   o qilayotgan   bu	
‘ ‘ ‘ ‘
asarlar   o zining   ilmiy   va   amaliy   kuzatishlarga   boyligi   bilan   kitob   javonimizni	
‘
bezab   turibdi.   X a l q   tili   va   realistik   proza   kitobi   sahifalarining   birida   muallif	
“ ”
h a r   bir   xalq   o z   tilini   mustaqil   adabiy   til   shaklida   rivojlantirishda   alohida   bir	
“	‘
ehtiyoj sezadi  degan g oyani olg a surgan edi.	
”	‘ ‘
67 Milliy   til   taraqqiyoti   yo lidagi   ana   shunday   fidoiylik   adibning   yaqinda‘
nashr   etilgan   T i l   va   el”	
“ 26
    nomli   ilmiy   badiasida   o zining   yorqin   ifodasini	‘
topgan.
Muallif ushbu kitobda jamlangan ilmiy badialarida ilmiy va badiiy tafakkuri
uyg unligidagi   tahlil   va   talqini   orqali   keng   kitobxonlar   ommasini   mumtoz	
‘
adabiyotimizning   til   boyliklari,   Temuriylar   davridagi   adabiy   tilimiz   muammolari
va ular Alisher Navoiy, Bobur Mirzo kabi buyuk siymolar tomonidan qanday hal
etilganligi hamda bu tarixiy shaxslarning o zbek adabiy tilining yuksak rivoji va	
‘
mumtozlik   darajasiga   ko tarilish   borasidagi   xizmatlari   bilan   tanitishni   maqsad	
‘
etgan.   Kitobni   o qir   ekansiz   har   bir   sahifa   sizni   ohangrabodek   o ziga   tortadi,	
‘ ‘
t a r ix   daryosining   to lqinlari   bir-biriga   zanjir   xalqlarida   bog lanib	
“	‘ ‘
harakatlanadi ,  va  siz  shu  harakatlar  ichidan  har  bir  davrga  xos  bo lgan adabiy	
”	‘
tilning nozik tovlanishlarini his qilasiz, ilg aysiz.	
‘
Tadqiqotda   adabiy   tilimizning   ildizlari   Turon   zaminning   miloddan   oldingi
turkiy tilida yozilgan Alp Er To ng a haqidagi dostonga borib taqalishi ishonarli	
‘ ‘
dalillarga ko rsatilgan.	
‘
Yusuf   Xos   Hojib,   Mahmud   Qoshg ariy,   Beruniy,   Ibn   Sinolar,   Yassaviy,	
‘
Ahmad Yugnakiy, Xorazmiy, Qutb, Durbek, Sayfi Saroyi, Nosuriddin Rabg uziy,	
‘
Yusuf Amiriy, Atoyi, Lutfiy asarlari adabiy tilimizning oltin ko priklari ekanligi	
‘
jo shqin va go zal she riy shakllar misolida tahlil qilingan.	
‘ ‘ ’
Kitobning   A m i r   Temur   ma naviyati   tilimiz   ko zgusida   nomli   bobida	
“ ”	’ ‘
adabiy   tilimiz   muammolari   T e m ur   tuzuklari   asari   misolida   o rganiladi   va	
“ ”	‘
Alisher   Navoiy   asos   solgan   adabiy   tilimizning   yuksak   rivoji,   Temuriylar   davri
bilan bog liqligi qiziqarli, tarixiy, real voqealar bilan sharhlab beriladi.	
‘
O zbek   adabiyotshunosligida   Alisher   Navoiy   asarlarini   tasavvuf   bilan
‘
bog liq bo lgan  botiniy  ma nolarini  o rganish  borasida   ancha  ishlar  qilingan.	
‘ ‘ ’ ‘
Pirimqul   Qodirov   esa   o z   kitobida   shoir   g azallarining   badiiy   tilida   Ahmad	
‘ ‘
Yassaviy an analarini davom ettirganligini misollarda ko rsatadi.	
’ ‘
26
  Пиримқул   Қодиров   “Тил   ва   эл”   Ғафур   Ғулом   номидаги   нашриёт-матбаа   ижодиёти   уйи,   2005(Бундан
кейинги кўчирмалар ҳам шу нашрдан бўлиб саҳифаси қавс ичида кўрсатилади.)
68 Ahmad   Yassaviy   she rining   xulosasi   shuki,   Haq   diydoriga   yetish   yo lda’ ‘
inson   tortgan   barcha   xorlik,   zorlik,   mashaqqatlar   uni   chiniqtirib,   kamolga
yetkazadi. Xuddi shunday tasavvufiy xulosa Alisher Navoiy g azalining so nggi	
‘ ‘
bayotida kelishi ta sirchan she riy shaklda ifoda etiladi.	
’ ’
Ma lumki, har bir tilning o ziga xos afzalligi, kashfiyoti, so z boyliklari	
’ ‘ ‘
mavjudki,   bu   mavjudlik   milliy   xalqining   hayot   tarziga   bog liqdir.   Alisher	
‘ “
Navoiyning   badiiy   til   bobidagi   eng   ulug   kashfiyotlaridan   biri   shuki,   u   o z	
‘ ‘
asarlarida   turkiy   tillarga   xos   singarmonizmni   arab-fors   tillaridan   kirgan
so zlarning  uzun-qisqa  tovushlar  garmoniyasi   bilan   uyg unlashtirishning  ajobiy	
‘ ‘
yo llarini topgan  (126-bet).
‘ ”
Olim   o z   fikrini   tasdiqlash   maqsadida   Qora   ko zim   g azalini	
‘ “ ‘ ” ‘
keltiradi.  Adabiy   tilda   Q o r a  ko zim  deyiladi.  Aruz  vazni  uzun   va  qisqalikka	
“ ”	‘
asoslangan,   Q o r a   ko zim   deganda   har   ikki   unli   yovushlar   qisqa   aytiladi.	
“ ”	‘
Navoiy bu g azal uchun tanlagan  mafoiylun  rukni har ikki so zning ikkinchi	
‘ “ ” ‘
bo g inlari   uzun   o ,   u   shaklida   jaranglashni   talab   qiladi.   Shuning   uchun	
‘ ‘ “ ” “ ”
q o r a   o rniga   q a r o   va   k o zim   o rniga   k o zum   so zlari	
“ ” “ ” “ ” “ ”	‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tanlanadi. Navoiy bu bilan turkiy til qoidasini buzmaydi, balki  q o r a n i   q a r o ,	
“ ” “ ”
k o zim n i   k o zum   deb   qabul   qilgan   shevalardan   so z   oladi   (Qarang:	
“ ” “ ”	‘ ‘ ‘
127-bet).
Demak,   Alisher   Navoiy   uch   tilni   mukammal   bilganligi   va   bu   uch   tilning
go zalliklaridan,   boyliklaridan   unumli   foydalanganligi   u   yaratgan   asarlarining
‘
umrboqiyligidan darak beradi.  
Tadqiqotning   A l i sher   Navoiy     o zbek   adabiy   tilini   mumtozlik	
“	– ‘
darajasiga   ko targan   siymo   bobida   adabiy   tilimizda   asrlar   davomida	
‘ ”
to plangan til boyliklari va qoidalarni Alisher Navoiy ijodida umumlashib sintez	
‘
xoliga   kelganligi   va   Navoiy   davrida   tilimiz   mumtoz   adabiy   til   talablariga   to liq	
‘
javob   beradigan   yuksak   taraqqiyot   bosqichiga   ko tarilganligi   asosli   tarzda	
‘
sharhlanadi.
69 B o b ur   Mirzo   ijodida  mumtoz   tilimiz   kamoli   bobida   Bobur   asarlarining“ ”
tili   sodda,   jonli   so zlashuv   tiliga   yaqinligi   hamda   Boburnoma   til   va   uslub	
‘ “ ”
jihatidan  T e m ur  tuzuklari g a  hamohangligi haqida batafsil hikoya qilinadi.	
“ ”
Tadqiqotda   Bobur   Mirzo   so z   bilan   jonli   tasvir   yaratish   mahoratini	
‘
mukammal egallagan adib, shoir sifatida keng o rganiladi. Ayniqsa, uning ruboiy	
‘
va   g azallarida   birorta   ortiqcha   so z,   harflar   yo qligi,   tovushlar   she riy   vazn,	
‘ ‘ ‘ ’
turoq, qofiyalarga mahorat bilan joylashtirilganligi asosli tahlillarda ko rsatiladi.	
‘
Kitob   mutoolasining   so ngida   muallifning   fidoiyligi   Hazrat   Alisher	
‘
Navoiyning   T i l ga   ixtiyorsiz     elga   ixtiyorsiz   degan   hikmatli   so zlarini   bot-	
“ ”	– ‘
bot esga tushiradi. Darhaqiqat, muallif to g ri ta kidlaganidek, tilga ixtiyor elga	
‘ ‘ ’
mehrdan boshlanadi. Har bir tilning qudrati shu tilni yaratgan xalqning o zi bilan,	
‘
eli   bilan   yashagandagina   u   rivojlanishda   bo ladi.   Bu   xulosaning   hayotiy	
‘
tasdig ini   bugungi   mustaqillik   yillaridagi   turmush   tarzimiz   ham   isbotlab   turibdi.	
‘
Chunki,   Davlat   tili   maqomini   olgan   ona   tilimizning   bugungi   kunda   rivojlanishi
uchun imkoniyatlar katta. Yangi avlodga o z ona tilining go zalligi va boyligin	
‘ ‘
tushuntirish   hamda   ular   ongiga   singdirishda   bu   kabi   tadqiqotlarning   ahamiyati
cheksizdir.        
Ulug   adiblarning   ijodi   serqirra   bo ladi.   Bunga   jahon   adabiyotidan	
‘ ‘
ko plab   misollar   keltirish   mumkin.   O zbek   adabiyoti   ham   bundan   mustasno	
‘ ‘
emas.   Sadriddin   Ayniy,   Abdurauf   Fitrat,   Oybek   ijodining   serqirraligi   badiiy
adabiyot bilan bir qatorda adabiyotshunoslikda ham namoyon bo ladi. Mana shu	
‘
mo tabar   an ana   hozirgi   adabiyotimizda   atoqli   yozuvchimiz   Pirimqul   Qodirov	
‘ ’
timsolida   davom   etib   kelayotgani   quvonarli   hodisadir.   Adibning   U c h   ildiz ,	
“ ”
Q o r a   ko zlar ,   O l m os   kamar ,   Y u l duzli   tunlar ,   A v l odlar   dovoni	
“ ” “ ” “ ” “ ”	‘
singari   romanlari   o zbek   adabiyotini   yangi   bosqichlarga   ko tarishda   muhim	
‘ ‘
ahamiyatga   ega   bo ldi.   Abdulla   Qahhor   haqidagi   maqolalari,   dissertatsiyasi
‘
badiiy mahorat xususidagi qator ishlari, adabiy tanqid tarixiga doir ilmiy tadqiqot
adibning   adabiyotshunoslik   sohasida   ham   jiddiy   izlanishlar   olib   borganini
ko rsatadi.	
‘
70 Pirimqul Qodirov ilmiy faoliyatining yana bir yo nalishi til muammolariga‘
qaratilganligidir. Shunisi e tiborliki, adib badiiy til muammolari bilan shunchaki,	
’
yo l-yo lakay   emas,   balki   maxsus   va   izchil   ravishda   uzoq   yillardan   buyon	
‘ ‘
shug ullanadi.	
‘
Ana   shunday   izlanishlar   hosilasi   sifatida   ijodkorning   T i l   va   el   kitobi	
“ ”
maydonga   keldi.   Olimning   avvalgi     Xalq   tili   va   realistik   proza   nomli	
– “ ”
tadqiqotida rang-barang, boy va go zal xalq tilining o zbek realistik nasri qaror	
‘ ‘
topishida, xususan, XX asr avvalidagi uning realistik tamoyillari qaror topishidagi
ahamiyati   ko rsatilgan   bo lsa,   mazkur   Til   va   el   nomli   asarda   esa,   endi   til	
‘ ‘ “ ”
muomalasining   boshqa   bir   yo nalishi     mumtoz   adabiy   tilimizning   uzoq   asrlik	
‘ –
shakllanish jarayonlari tadqiq etiladi.
T i l   va   el n i   muallifning   o zi   i l m iy   badia   deb   atar   ekan,   bu   atama	
“ ” “ ”	‘
o zini   to la   oqlaydi.   Zero,   kitob   muallifi   o zbek   mumtoz   adabiy-badiiy   til	
‘ ‘ ‘
muammolari,   ularning   uzoq   asrlik   tarixiy   yo li   haqida   fikr   yuritadi,   o z   oldiga	
‘ ‘
qo ygan   masalalarning   nozik   qirralarini   tahlil   qilar   ekan,   tadqiq   metodi   va	
‘
metodikasi   sof   tilshunoslik   doirasida   qolib   ketmaydi.   U   B i l ge   hoqon   va	
“
Kultegin   dostonlaridan   tortib,   hamda   A l p   Er   To ng a   jangnomasi g acha,	
” “ ”	‘ ‘
Q u t adg u   bilig ,   D e vonu   lug otut   turk d an   tortib,   Yassaviy	
“ ” “ ”	‘ ‘
hikmatlarigacha,   Xorazmiyning   M u h abbatnoma ,   Qutb   Nizomiyning   X u srav	
“ ” “
va   Shirin   dostoni,   Sayfi   Saroyining   G u l iston   bit-turki s i dan   Amir   Temur	
” “ ”
davrigacha   bo lgan   noyob   asarlarni   o zbek   mumtoz   adabiy-badiiy   tili   qaror	
‘ ‘
topishi nuqtai nazaridan o rganar ekan, tahayyul arg umog ining nozik jilovini	
‘ ‘ ‘
erkin qo yadi.	
‘
  Ilmiy   kuzatuvlar,   izlanishlar.   xulosalar,   mushohadalar   asosida   yaratilgan
asar   adibning   go zal   adabiy   tili   vositasida   bamisoli   badiiy   asardek   yengil   va	
‘
huzurbaxsh o qiladi.	
‘
  T i l   va   el n i ng   markazida   mumtoz   o zbek   adabiy   tilining   shakllanish	
“ ”	‘
muammolarini   tadqiq   etish   tursa-da,   muallif   o zini   butkul   shu   masala   bilangina
‘
chegaralab   qo ymagan.   U,   umuman,   tariximiz,   xususan,   adabiyotimiz,	
‘
ma naviyatimiz  tarixiga   bot-bot   murojaat   etadi,  ko pchilikka,   u  qadar   ma lum	
’ ‘ ’
71 bo lmagan, biroq buyuk ajdodlarimiz taqdiri va tariximizda muhim o rin tutgan‘ ‘
ayrim   hodisalarga   e tiborimizni   tortadi,   ular   bilan   bog liq   ba zi   bahsli	
’ ‘ ’
nuqtalariga   o zining   mustaqil   munosabatini   bildiradi   va   shu   tariqa   ayrim	
‘
muammolarga oydinlik kiritadi. 
Bularning   barchasi   yana   qaytib,   oxir-oqibat,   o zbek   mumtoz   adabiy	
‘
tilimizning shakllanishi, qaror topish jarayonlari haqidagi mulohazalar va xulosalar
bilan   tutashib   ketgan   holda,   ilmiy-badialarga   ajib   bir   kompozitsion   yaxlitlik   va
uyg unlik baxsh etadi.	
‘
Yozuvchi   kezi   kelganda,   V.V.Bartold,   A.Y.Yakubovskiy   kabi   jahonga
mashhur olimlar bilan bahslashadi, ularning  m a lum  darajada mustamlakachilik	
“	’
siyosati   bilan   hisoblashib,   Amir   Temur   s a v odsiz   bo lgan   degan   qat iy	
“ ”	‘ ’
fikr l ariga   qarshi   chiqadi,   T e m ur   tuzuklari n i ng   muallifi   o zga   kishi   emas,	
” “ ”	‘
buyuk   Sohibqironning   o zi   ekanligini   qator   tarixiy   va   lisoniy   dalillar   asosida	
‘
isbotlaydi. A.N.Samoylovich, E.N.Najin, A.K.Borovkov kabi olimlarning mumtoz
o zbek adabiy tili haqida ayrim xulosalarini rad etadi. 	
‘
Pirimqul   Qodirov   ko z   oldimizda   nainki,   millatparvar,   balki   haqgo y   va	
‘ ‘
xolis olim sifatida ham gavdalanadi. 
Turli olimlar tomonidan o zbek tili tarixining ayrim bosqichlaridagi buyuk	
‘
badiiy asarlar tili  t a hlilidan  kelib chiqib ishlatilgan  C h i g atoy  tili ,   O l t in	
“ ” “ ” “	‘
O rda   adabiy   tili ,   Oltin   O rda     Misr   tili   singari   atamalarning   barchasi	
‘ ” “ ‘ – ”
izchil   ilmiylikdan   xoli   bo lib,   ularning   zamirida   qandaydir   siyosiy   maqsadlar,	
‘
yoki   mashhur   adabiy   yodgorliklarning   bevosita   o zbek   tiliga   mansub   ekanligini	
‘
xaspo shlash yotadi, deyilgan. 	
‘
Pirimqul   Qodirovning   ayrim   ulkan   tilshunos   olimlar   qarashiga   tutash
bo lgan nuqtai nazariga qo shilmaslik mumkin emas. 	
‘ ‘
Yozuvchi   o z   qarashlarini   shunchaki   e tirof   etmaydi.   U   o z   fikrlarini	
‘ ’ ‘
aniq dalillar, misollar asosida isbotlaydi, ular sizni ishontiradi. Shu tariqa, Pirimqul
Qodirov   yuqoridagi   sun iy   atamalar   o rniga   O zbek   mumtoz   adabiy   tili	
’ ‘ “ ‘ ”
ibora-atamasini   ishlatishni   taklif   etishi,   bu   masalaga   o zgacha   nuqtai   nazarda	
‘
bo lgan olimlarga xayrixohligini bildirishi, bugungi tilshunosligimizdan tashqari,	
‘
72 adabiyotshunoslikka   ham   ta sir   etadi,   deb   umid   qilamiz.   Chig atoy   tili ,’ “ ‘ ”
C h i g atoy   adabiyoti   singari   atamalar   o rnini,   har   bir   bosqichdagi   o ziga	
“ ”	‘ ‘ ‘
xos,   xususiyatlari   e tirof   etilgani   holda,   O zbek   mumtoz   adabiy   tili ,	
’ “ ‘ ”
O z bek  mumtoz adabiyoti  ibora-atamalari bilan nomlanishi tarafdorimiz. 	
“ ”	‘
Yozuvchini Bobur va uning davri haqidagi ajoyib romanlari muallifi sifatida
yaxshi   bilar   edik.   Mazkur   kitobda   Navoiyning   o zbek   adabiy   tilini   mumtozlik	
‘
darajasiga   ko targan   dahosini   ko rsatuvchi   qator   nozik   kuzatishlar   bilan   bir	
‘ ‘
qatorda,   Boburning   bu   masalada   ulug   ustozi   an analarini   davom   ettirishdagi	
‘ ’
xizmatlari alohida mehr bilan yoritiladi. 
Kitobda   Bobur   shaxsi,   farzandlariga   munosabati,   shoh   va   shoirning
B o b urnoma  bilan aloqadorlikdagi tabiatiga doir qator nozik kuzatishlarga ham	
“ ”
duch   kelamizki,   ular   bu   daho   qoshidagi   tasavvur   va   taassurotimizni   yanada
boyitadi.   T i l   va   el d a   boshdan-oxirigacha   tilimiz,   adabiyot,   madaniyat,	
“ ”
ma naviyatimiz   tarixi   haqida   fikr   yuritilar   ekan,   adib   imkon   qadar,   umumiy	
’
mulohaza yuritishdan qochadi, aniq fikr yuritishga intiladi. 
Mushohadalarini til, adabiyot, madaniyat, ma naviyatimiz tarixini yaratgan	
’
muayyan   asarlar   va   ularning   mualliflaridagi   yorqin   xislatlarni   ko rsatish   bilan	
‘
mustahkamlaydi.   Natijada,   ko z   oldimizda   Alp   Er   To nga     Afrosiyob,   Bilge	
‘ ‘ –
hoqon, Kultegindan tortib, Mahmud Qoshg ariy, Ahmad Yassaviy, Amir Temur,	
‘
Alisher Navoiy, Zahiriddin Bobur, Xumoyungacha bo lgan siymolarning o ziga	
‘ ‘
xos tarzdagi ixcham ilmiy-badiiy obrazlari gavdalanadi. Aytish mumkinki, tarixiy
adolat   tuyg ulari   Til   va   el   kitobining   avvalidan-oxirigacha   izchil   amal	
‘ “ ”
qilinuvchi yetakchi ijodiy prinsipdir.
Til   millatni,   xalqni,   Vatanni   birlashtirib,   jipslashtirib,   ulug   maqsadlar	
‘
yo lida elni yanada hayrihox va hamnafas qiladi. Pirimqul Qodirovning  Til va	
‘ “
el   kitobi   bu   borada   barchamiz   uchun   muhim   manba   bo lib   qadri   baland
”	‘
asarlarimiz qatoridan o rin olishiga ishonamiz.	
‘
Adabiyot   muxlislariga   yaxshi   ma lumki,   yaqinda   atoqli   adibimiz	
’
O zbekiston   xalq   yozuvchisi   P.Qodirovning   80-yilligi   adabiy   jamoatchilik	
‘
73 kitobxonlar   tomonidan   keng   nishonlandi.   Shu   munosabat   bilan   sevimli   adibimiz
P.Qodirovni  muhtaram Prezidentimiz I.A.Karimov tabrikladi .
Yozuvchining   tavallud   ayyomi   butun   adabiyot   ahlining   katta   bayramiga
aylanib   ketdi.   A.Navoiy   nomidagi   Ozbekiston   milliy   kutubxonasi   nashriyoti   shu‘
sanaga   bagishlab   «Mehrga   yogrilgan   ijod»	
‘ ‘ ‘   (P.Qodirov   ijodi   adiblar   va
munaqqidlarlar talqinida) deb nomlangan kitobni nashrdan chiqardi. Mazkur kitob
Ozbekiston   qahramoni,   xalq   shoiri   Abdulla   Oripovning   «shoirona   qalb   egasi»	
‘
sarlavhali soz boshisi bilan ochildi. 	
‘
P.Qodirov   siymosida,   menimcha,   uchta   muhim   jihat   mukammal   ravishda
mujassam   bolgan.   Bular:   yuksak   yozuvchilik   iqtidori,   terak   olimlik   salohiyati   va
‘
nihoyat,   eng   muhimi   insoniy   fazilatlardir     deb   yozadi   sevimli   adibimiz   haqida	
–
A.Oripov. U kishining nim jilmayishida, oychan kozlarida shoirona hayol teran oy
‘ ‘ ‘
jilvalanib turadi.
Otgan   asrnnig   60-yillarida   hali   Cholpon   nomi   tilga   olinishi   mumkin	
‘ ‘
bolmagan kezlarda O.Yoqubov, O.Sharafiddinov, P. Qodirov va ular orasida men	
‘
ham   tevarak-atrofdan   hadiksirab   Ohangaron   qirlariga   chiqib   ketardik.   Fusunkor
tabiat qoynida biroz olim olib, dala  dashtlarda Cholpon sherlarini oqir edik. Osha	
‘ – ‘ ’ ‘ ‘
davrimizda   Pirimqul   aka   Cholpon   sherlarini   alohida   ehtirom   va   hayajon   bilan	
‘ ’
yodaki   aytib   hammamizni   lol   qoldirardi.   Shul   boisdan   bolsa   kerak,   P.Qodirov	
‘
asarlarida poetik ruh nihoyatda kuchli?!
Taniqli   adabiyotshunos   olimdan   O.Sharafiddinovnnig   «Ulgayish»,	
‘
Matyoqub   Qoshjonovnnig   «Bahslarda   yogrilgan   ijod»,   Umarali   Normatovnnig	
‘ ‘ ‘
«Tarix xaqiqatiga sadoqat» hamda boshqa adib-u munaqqidlarning kitoblaridan joy
olgan koplab tadqiqotlari, etirof va dil sozlarida ham adib ijodinnig muhim jihatlari	
‘ ’ ‘
haqida soz yuritilgan.
‘
M.Qoshjonov   tadqiqotida	
‘ 27
  P.Qodirov,   A.Qodiriy   va   Oybek   ijodiy
maktabinnig munosib davomchisi sifatida etirof etilgan.	
’
27
  Qo‘shjonov M. Mehrga yo‘g‘rilgan ijod Saylanma. 2 tomlik, 1-tom.T., G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1982 y., - 23 bet.
74 «Mehrga   yogrilgan   ijod»   kitobida   Ozbekiston   xalq   yozuvchisi   Otkir‘ ‘ ‘ ‘
Hoshimovning   «Dovon   oshgan   adib»,   Akmal   Saidovnnig   «Amir   Temur   mavzusi
ummonday cheksiz» kabi maqola va dil sozlari keltirilgan.	
‘
Kitobdan   P.Qodirovnnig   «Tarjimai   hol   lavhalari»,   «Hayotdan   nimani
izladim-u, nima topdim», «Zulfiya opaning mehrigiyosi», «Asarlarimni mehr bilan
yozaman»   singari   qayd   va   suhbatlari,   shuningdek,   P.Qodirov   hayoti   va   ijodinnig
asosiy sanalariga doir bibliografik korsatkichlar ham orin olgan. Taniqli adibimiz	
‘ ‘
Otkir   Hoshimov   ushbu   kitobidagi   dil   izhorida   yozganidek,   «Atoqli   adib,   teran	
‘
bilimli   olim   jamoat   arbobi   P.Qodirov   adabiyot   ravnaqida   salmoqli   hissa   qoshgan	
‘
yozuvchidir.  Uning  asarlari   ham,  ozi   ham   bir-biridan  baland   dovonlardan   otib  va	
‘ ‘
bundan keyin ham otaveradi».	
‘ 28
III BOB YUZASIDAN XULOSALAR
         M u t aqillik  davri o zbek adabiyotshunosligida Pirimqul Qodirovning ilmiy	
“	‘
faoliyati  mavzuidagi III bob bo yicha quyidagicha xulosalarga keldik.	
”	‘
28
  Qo‘shjonov M. Mehrga yo‘g‘rilgan ijod Saylanma. 2 tomlik, 1-tom.T., G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1982 y., - 25 bet.
75                   Birinchidan ,  Pirimqul   Qodirov  olim  sifatida  mustaqillik   davrida  o zbek‘
adabiyotida   o ziga   xos   tarzda   shakllanib   kelgan   modern   adabiyotining   tasvir	
‘
yullari haqida bildirgan mulohazalarini tahlil qilishga urinildi.
                  Ikkinchidan,   olimning   mazkur   davr   adabiyotshunoslari   tomonidan   qayd
etilgan   ya ni   mustaqillik   davrida   yaratilgan   romanlarni   an anaviy   degan   siyqa	
’ ’
so z   bilan   baholangan   fikrlariga   qarshi   bildirgan   ilmiy   mulohazalari   urganlib	
‘
tadqiq  qilindi.
              Uchinchidan,   olim   mustaqillik   davrida   yozilgan   maqolalarida   yosh
yozuvchilarni   realistik   san atdan   chekinib,   G arb   modernchilariga   ko r-	
’ ‘ ‘
ko rona sajda qilishlari tahlil qilinib, o rganildi .	
‘ ‘
           To rtinchidan	
‘ , olimning  T i l  va el  ilmiy badiasidagi  mumtoz adabiy til	“ ”
masalalari  tahlil qilindi.
UMUMIY XULOSALAR
               Biz mazkur dissertatsiyaning  har bir bob va fasllarini alohida xulosaladik.
Va ana shu tuxtamlardan kelib, chiqib qo yidagicha umumiy xulosalarga keldik.	
‘
76 Ham   olim,ham   yozuvchi   bo lish   hammaga   ham   nasib   bo lavermaydi.Ana‘ ‘
shunday yuksak darajadagi unvonga Alisher  Navoiy , Mirzo Ulug bek , o zbek	
‘ ‘
adabiyotining   yetuk   vakillaridan   Abdurauf   Fitrat,   Oybek,   G afur   G ulom,
‘ ‘
Maqsud Shayxzoda sazovor bo lgan. Zotan, shoir va yozuvchi bo lish, ayniqsa,	
‘ ‘
olim   va   ijodkor   bo lish   adabiyotning   inson   ruhiyatiga,   uning   his     hajoniga	
‘ –
ta sir   etuvchi   anor   suvidek   obi     hayotni   qahramonlar   qoniga  singdirib,   uni   keng	
’
hayot dengiziga olib kirish demakdir. 
         Birinchidan,   olmos   iste dod   sohibi   Pirimqul   Qodirovning   mu jizasi   ana	
’ ’
shunday   xislatlarga   ega   bo lib,u   kitobxonning   ruhiyatiga,   kechinmalariga
‘
ko nikib   ketadi.   Sababi   shundaki,   kitobxon   Pirimqul   Qodirov   qahramonlari	
‘
davrasidan   chetga   chiqa   olmaydi.   U   o zini   ba zan   Andijonda   ,Bog i   Eram	
‘ ’ ‘
ichida,   ba zan   Shayboniyxon   qo shinlaring   hujumi   tufayli   Samarqand	
’ ‘
qal asida,   ba zan   poyida   chorig   qilgan   holda   Xo jand   cho llari   orqali	
’ ’ ‘ ‘ ‘
Pomirning muz tog larida yoki Afg onistonning taxti ichida yoki Hindistonning	
‘ ‘
Dehli   hamda   Agra   shaharlarida,Andijon   hokimlari,   suvvoriylar,   tabiblar,
shoirlar,olimu   fuzolalar   ichida   sezadi.   Biz   ana   shu   sezishlikni   taxlil   qilishga
urindik.
Ikkinchidan,  Pirimqul Qodirov ijodining bunchalik keng qamrovli bo lishi	
‘
aslida   Temur   avlodining   buyuk   sarkardasi,   iste dod   egasi,   qomusiy   olim,   buyuk	
’
shoir,   tarixchi,etnograf   olim,   eng   muhimi,   jahon   madaniyatiga   o z   ijodi   bilan	
‘
bebaho   xazina   qo sha   olgan   Mirzo   Boburning   mu jizaviy   hayoti   mohirona	
‘ ’
lavhalarda gavdalantirilishi bilan  bog liqligini o rganishga harakat qildik.	
‘ ‘
Pirimqul Qodirovning ijodda bunchalik yuksak cho qqilarni egallashining sababi	
‘
uning   adabiyotimizning   daholari   A.Navoiy,   Nizomiddin   Ganjaviy,   Firdavsiy,
Abdurahmon   Jomiy,   Muhammad   Bobur   ummon   dengizida   suzish   va   undan
qo liga   siqqancha   javohir   olib   chiqib,uni   qaytadan   Bobur   avlodiga,	
‘
xalqiga ,zamondoshi, yoshlarga in om etish bo ldi.  Biz ana shu merosni qisman	
’ ‘
tahlil qilishga urindik.
77      Uchinchidan,   bundan   tashqari,   Pirimqul   Qodirov   ham   olimona   ham   ilmiy
tafakkur   bilan   G‘arb   va   Yevropa   adabiyotini     metod   va   an’analarini   ijodiy
uzlashtirganligini o‘rgandik.
      To`rtinchidan , оlim Pirimqul Qodirovnig Sohibqiron Amir Temur siymosi
haqidagi   to laqonli   va   haqqoniy   tasavvur   beradigan,   ishonchli   va   nufuzla‘
manbalarga asoslanib yozilgan, badiiy tafakkur va ilmiy mushohada adib mahorati
tufayli uyg unlashib ketganligini tahlil qildik.
‘
Pirimqul   Qodirovning   adabiy-nazariy   qarashlarini     uning   mohirlik   bilan   yozilgan
A d a biy   uylar ,   A m i r   Temur   siymosi   kabi   badialari   orqali   tahlil   qilishga	
“ ” “ ”
harakat qilindi..
       Beshinchidan  ,olimning badiiy til muammolari tadqiq etilgan   X a l q  tili va	
“
realistik proza , T i l  va dil  kabi badialari ham tahlilga tortildi..	
” ” ”
        Oltinchidan,   olimning   Mustaqillik   davri   o zbek   adabiyotshunosligidagi	
‘
tadqiqotlari   ,ayniqsa   uning   T i l   va   el   ilmiy   badiasidagi   mumtoz   adabiy   til	
“ ”
masalalari baholi qudrat tahlil qilindi.
        
         
        
78 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I.  Normativ-huquqiy hujjatlar:
1.   O zbekiston   Respublikasining   Ta lim   to g risida gi   Qonuni.’ “ ’ ’ ’ ”
(O zbekiston Respublikasi Oliy majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, 9-son, 225-	
’
modda). Toshkent sh., 1997-yil, 29-avgust, 464-I-son.
2. O zbekiston Respublikasi Oliy va o rta maxsus ta lim vazirligi. Magistratura
’ ’ ’
to g risidagi   nizomni   tasdiqlash   haqida   buyrug i.   O zbekiston   Respublikasi	
’ ’ ’ ’
Adliya   vazirligi   Idoraviy   me yoriy   hujjatlarni   davlat   ro yxatidan   o tkazish	
’ ’ ’
boshqarmasi. 2012-yil, 18-dekabr.
II.O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning 	
’ asarlari :
1. Karimov I. Istiqlol va ma naviyat. T. «O zbekiston» 1994. 	
’ ‘
2. Karimov I.A. Ma naviy yuksalish yo lida.   T.: «O zbekiston», 1998.	
’ ’ – ‘
3. Kаrimov I.А. O’zbеkiston ХХI аsrgа intilmoqdа. - T.: O’zbеkiston, 2000. – B.
14.
4.Karimov   I.A.   Vatan   ravnaqi   uchun   har   birimiz   mas’ulmiz.   –   Toshkent,
“O’zbekiston”, 2001.
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. 
T., Ma’naviyat, 2008
                       III. Darslik va o quv qo llanmalar:	
’ ’
1. Aristotel. Poetika. Ob iskusstve poezii.   M.: GIXL, 1957. - 184 s. 	
–
2. Aliyev B. Hozirgi zamon o zbek she riyatida psixologizm muammosi (70-80-	
‘ ’
yillar): Filol. fanlari nomzodi   diss. avtoref.   T., 1994. - 20 b.
… –
3. Adabiyotimizning yarim asri. 1-kitob. Adabiy-tanqidiy maqolalar.   T.: Badiiy	
–
adabiyot, 1967. - 552 b. 
4. Adabiyotimizning yarim asri. 2-kitob. Adabiy-tanqidiy maqolalar.   T.: Badiiy
–
adabiyot, 1975. - 552 b. 
79                                        IV  Asosiy  adabiyotlar
1. Abdullayev M. Abdulla Qutb madrasasi tolibi: Pirimqul Qodirovning Amir Temur“
asarini oqib... // Ozbekiston adabiyoti va sanati.- 2007.-16 fev.	
‘ ” ‘ ’
2. Asqad Muxtor. Yosh do stlarimga.-T.: Yosh gvardiya, 1980.-160 b.	
‘
3. Atoqli   adib   Pirimqul   Qodirovning   Qora   ko zlar   nomli   kitobi   haqida	
“ ‘ ”
//O zbekiston adabiyoti va san ati.-2001.-23 noyab.	
‘ ’
4. Badiiy   asarlarda   Bobur   siymosini   yaratish   mahorati:   [Pirimqul   Qodirovning
«Yulduzli tunlar» romani asosida] //Til va adabiyot ta’limi.-2007.-№1.-B.52-54.
5. Boboyeva   N.   Erk   va   burch   bahsi:   [Pirimqul   Qodirovning   “Erk”   nomli   qissasi
haqida] //Guliston.-1971.-№10.-B.28-29.
6. Jo‘raboyev A. Yashashning ma’nosi: oshkora suhbat [O‘zbekiston xalq yozuvchisi
Pirimqul Qodirov bilan suhbat] //Sharq yulduzi.-1990.-№12.-B.157-163.
7. Imomova   G.,   To‘rayev   D.   “So‘zimni   o‘qib,   sog‘ingaysan   o‘zimni...”:   [Badia.
Pirimqul Qodirovning  Til va el  nomli badiasi haqida] //Mohiyat.-2006.-6 yanv.	
“ ”
8. Kattabekov   A.   Yulduzli   tunlar   tasviri:   [Pirimqul   Qodirovning   Zahiriddin
Muhammad   Bobur   hayoti   va   faoliyatini   aks   ettirgan   Yulduzli   tunlar   romani	
“ ”
haqida] //Toshkentoqshomi.-1979.-11 yanv.
9. Matyoqubov   A.   Tarix   va   uning   badiiy   talqini:   [Yozuvchi   P.   Qodirovning   Tungi	
“
yulduzlar  tarixiy romani haqida] //Toshkent haqiqati.-1978.-22 sent.	
”
10.  Mahmudov M. Ko ngilda bori: [Pirimqul Qodirovning  Qora ko zlar  romani	
‘ “ ‘ ”
haqida] //Guliston.-1967.-№7.-B.27-30.
11.   Mahmudov   T.   Erk   va   sevgi.   [“Erk”   qissasi   haqida]   //Sharq   yulduzi.-1971.-№4.-
B.224-227.
12.   Ma’naviy   madad:   [1990   yilgi   Hamza   nomidagi   O‘zSSR   Davlat   mukofotiga
sazovor bo‘lgan asarlari haqida] //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.-1990.-21 dek.
13.   Mirzayev   S.,   SHermuhamedov   S.   Hozirgi   zamon   o zbek   adabiyoti   tarixi:   oliy	
‘
o quv yurtlari uchun.-T.: O zbekiston, 1993.-422 b.	
‘ ‘
14.   Mirqosimova   M.   Epik   tasvir   va   hayotni   badiiy   idrok   etish:   [P.   Qodirovning
Olmos   kamar ,   Odil   Yoqubovning   Ko hna   dunyo   romanlari   haqida]
“ ” “ ‘ ”
//Sharq yulduzi.-1985.-№9.-B.163-167.
80 15.   Mukofot muborak:  [Hamza mukofotining laureati  Pirimqul Qodirovning “Olmos
kamar”   romani   SSSR   Yozuvchilar   Soyuzining   1983   yilgi   mukofotiga   sazovor
bo‘lganligi haqida] //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.-1984.-23 mart.
16.  Nazarov B. Til qadri: kitob javoningizga //Sharq yulduzi.-2006.-№1.-B.138-140.
17.  Nazarov B. Til qadri: [Yozuvchi P. Qodirovning “Til va el” kitobi haqida] //Sharq
yulduzi.-2006.-№1.-B.138-140.
18.  Nasriddinov F. “Qora ko‘zlar”: [P. Qodirovning “Qora kozlar romaniga tanqid va‘ ”
taqriz] //Toshkent haqiqati.-1967.-13 may.
19.  Norboyev B. Oylarni oqib...//Yosh leninchi.-1972.-8 dek.	
“ ‘ ” ‘
20.   Normatov   U.   Tarix   haqiqatiga   sadoqat:   [P.   Qodirovning   Yulduzli   tunlar   va	
“ ”
Avlodlar dovoni romanlari xususida] //Guliston.-1996.-№2.-B.27-30.	
“ ”
21.   Normatov   U.   Tarixning   teran   tahlili:   [Pirimqul   Qodirovning   “Yulduzli   tunlar”
romani haqida] //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.-1981.-14 avg.
22.   Normatov   U.   Erk   bahsi:   [Pirimqul   Qodirovning   “Erk”   qissasi   haqida]
//O‘zbekiston madaniyati.-1970.-11 sent.
23.  Normatov U. Yoshlik: maqolalar.-T.: Adabiyot va sanat nashriyoti, 1982.-364 b.	
’
24.  Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar.-T.: Manaviyat, 2000.-112 b.	
’
25.   Oqilova   N.   Avlodlar   adovatlardan   ustun:   [Yozuvchi   P.   Qodirovning   Avlodlar	
“
dovoni tarxiy romanidagi voqea va taqdirlar haqida mushohada] //Milliy tiklanish.-	
”
2002.- 30 iyul.
26.   Panjiyev   X.   Tarixiy   haqiqat   va   badiiy   toqima:   Mutolaa:   [Ozbekiston   xalq	
‘ ‘
yozuvchisi P. Qodirovning Yulduzli tunlar romani haqida] //Qishloq hayoti.-2002.-	
“ ”
30 avg.
27.   Rasulov A. Til  – millat taqdiri, tabiati, tarixi: [Pirimqul Qodirovning “Til va el”
kitobi haqida] //Jahon adabiyoti.-2005.-№1.-B.146-150.
28.   Rustamova   I.   Dramatik   asarlarda   muallif   konsepsiyasi:   [Pirimqul   Qodirovning
“Avlodlar   dovoni”   romanidagi   hamda   Sh.Boshbekovning   qator   dramalaridagi
voqealarga muallifning ta’siri haqida] //O‘zbek tili va adabiyoti.-1999.-№2.-B.46-
48.
81 29.   Saidova   Sh.   Tarixga   nazar   tashlaganda...:   [Yozuvchi   P.   Qodirovning   “Yulduzli
tunlar”   romani   haqida]   //Ilmiy   ishlar   to‘plami.-Toshkent   Davlat   un-ti.-1979.-
№609-B.105-111.
30.   Safarov   M.   Ulug‘   ona   qissasi:   [Atoqli   adib   Pirimqul   Qodirovning   “Ona   lochin
vidosi” tarxiy romani haqida] //O‘zbekiston adabiyoti va san’ati.-2004.-19 noyab.
31.  Tarixga nazar tashlaganda...: [Yozuvchi P. Qodirovning “Yulduzli tunlar” romani
haqida] Ilmiy ishlar to‘plami Toshkent Davlat un-ti-1979-№609.-B.105-111.
32.   To‘xtamishev   I.   Buyuk  ibrat   namunasi:   [P.   Qodirovning   “Amir   Temur   siymosi”
deb nomlangan asari haqida] //Jamiyat.-2007.-2 noyab.
33.   Fayziyev   B.   Hayot   ildizlari:   [P.   Qodirovning   “Uch   ildiz”   romani   haqida]
//O‘zbekiston madaniyati.-1959.-4 apr.
34.   Fayziyev   B.   Hayot   qadri:   [P.Qodironing   “Qadrim”   povesti   haqida]   //Sharq
yulduzi.-1962.-№12.-B.138-140.
35.   Xolmurodov   A.   Sukunat   qo‘ng‘irog‘i:   [Yozuvchi   P.   Qodirovning   “Avlodlar
dovoni” romani haqida ayrim kuzatishlar] //Ozbekiston sanati va adabiyoti.-1991.-‘ ’
14 iyun.
36.   Xoshboqov   J.   Yangi   dovon:   [Pirimqul   Qodirovning   Olmos   kamar   romani	
‘ “ ”
haqida] //Ozbekiston madaniyati.-1977.-5 avg.	
‘
37.   SHermuhamedov   P.   Pirimqul   Qodirov:   adabiy   portret   T.:Adabiyot   va   sanat	
’
nashriyoti, 1983.-120 b.
38.  Shomansur Yusuf. Adib o‘ylari: [Yozuvchi P. Qodirovning “O‘ylar” nomli kitobi
haqida] //Guliston.-1972.-№9.-B.18-19.
39.   Shomansur   Yusuf.   Hayotiy   obrazlar:   [Pirimqul   Qodirovning   “Qora   ko‘zlar”
romani haqida] //Mehnat va turmush.-1972.-№8.-B.24.
40.  Shomansurov Y., Karimov H. Mehnat madhiyasi: Taqriz: [P. Qodirovning Meros	
“ ”
nomli asari haqida] //Toshkent haqiqati.-1975.-9 okt.
41.   Shomansurov   Y .,  Karimov   H .  Mehnat   madhiyasi : [ P .  Qodirovning  	
“ Meros , 	” “ Erk  	” va
“Qadrim  	
” nomli   qissalari   haqida ] // Jizzax   haqiqati .-1976.-27  yanv .
42.   Erk   va   burch   bahsi:   [Pirimqul   Qodirovning   “Erk”   nomli   qissasi   haqida]
//Guliston.-1971.-№10.-B. 28-29.
82 43. Eshbekov   T.   Sohibqiron   siymosi:   [P.   Qodirovning   “Amir   Temur   siymosi”   kitobi
haqida] //Fidokor.-2008.-22yanv.
44.  “Yurakdagi quyosh”: [P. Qodirov shu nomli romani haqida] //Toshkent haqiqati.-
1964.-15 mart.
45.   Yashashning   ma’nosi:   unutilmas   uchrashuvlar   [“Sharq   yulduzi”   jurnali
muxlislarining   savollariga   yozuvchi   Pirimqul   Qodirov   javob   beradilar]   //Sharq
yulduzi.-2005.-№1.-B.37-43.
46.   Qodirov  I.  Badiiy   asarlarda   Bobur   siymosini   yaratish   mahorati   //Til   va   adabiyot
ta’limi.-2007.-№1.-B.52-54.
47.   Qodirov   P.   Dunyoni   lol   qoldirgan   siymo   //   O‘zbekiston   adabiyoti   va   san’ati.-
2007.- 14sent.
48.   Quljonov A. Studentlar hayotidan yangi asar: [Pirimqul Qodirovning “Uch ildiz”
romani haqida] //Sharq yulduzi.-1959.-№10.-B.149-155.
49.   Quljonov   A.   Qalb   qo‘shig‘i:   [P.   Qodirovning   “Qadrim”   povesti   haqida]   //Yosh
leninchi.-1964.-30 yanv.
50.   Qo‘shjonov   M.   Tarix   saboqlari   haqida   roman:   [P.Qodirovning   “Yulduzli   tunlar”
nomli asari haqida] //O‘zbekiston madaniyati.-1978.-12 dek.
51.   G‘afurov   I.   Adibning   o‘ylari:   [Pirimqul   Qodirovning   “O‘ylar”   kitobi   haqida]
//O‘zbekiston madaniyati.-1972.-5 may.
52.   G‘afurov   I.   Meros   qolgan   yaxshilik:   [Yozuvchi   Pirimqul   Qodirovning   “Meros”
qissasi haqida] //O‘zbekiston madaniyati.-1975.-8 apr.
53.   G‘afurov   I.   Erkning   ma’suliyati:   [Pirimqul   Qodirovning   “Erk”   nomli   qissasi
haqida] //Toshkent oqshomi.-1970.-6 okt.
54.   Qodirov P. Tanlangan asarlar, 3 tomlik, 1-tom. T., Sharq. 2008y. – 400 bet
55.   Qodirov   P.   Til   va   el   Ilmiy   badia-Toshkent;   G‘afur   G‘ulom   nomidagi   nashriyot-
matbaa ijodiy uyi,2005.-248b.
56.   Pirimqul Qodirov: “Adabiyot yaxshilikdan yashnaydi”   O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati gazetasi  2008yil   28 noyabr
57.   SH.Xolmirzayev   “Kechirasiz   janob   Karpenter,   vaqtim   ziqroq”,   O‘zbekiston
adabiyoti va san’ati gazetasi 2000 y 31 son,
83 58.   Suvon Meli “Asl adabiyot – ezgulikka xizmat”, O‘zbekiston adabiyoti va san’ati
gazetasi , 2000, 34 son
59.   X.Do‘stmuhammad   “Uyg‘onish   jozibasi”,   O‘zbekiston   adabiyoti   va   san’ati
gazetasi  1996, 7 son
60.   Nazar Eshonqul “Samoviy zavq lazzati” O‘zbekiston adabiyoti va san’ati gazetasi
2000 y, 7 son, 
61.   Pirimqul Qodirov “Ma’naviyat,  modernizm va absurd” O‘zbekiston adabiyoti va
san’ati gazetasi, 2004, 12
62.  X.Umurov. Adabiyot nazariyasi Toshkent Sharq matbaa -nashriyoti 2005 y
63.  T.Boboyev Adabiyotshunoslik asoslari Toshkent. O‘qituvchi nashriyoti 2002yil
64.   A.   Rasulov   Yangi   zamon-   yangi   qahramon.-T.:   G‘.G‘ulom   nomidagi   nashriyot
1976yil
65.  P.Qodirov. Saylanma. Uch jildlik.:-T.: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot,1987-1988
66.  P. Qodirov . Avlodlar dovoni, T .: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot, 1989 y
67.   P.Qodirov. Ona lochin vidosi.  T.: Sharq 2001  
68.  Mirzayev S. XX asr o‘zbek adabiyoti, T., Yangi asr avlodi, 2005y, - 419 bet.
69.   Normatov   U.   Yetuklik   T.,   G‘.G‘ulom   nomidagi   Adabiyot   va   san’at   nashriyoti,
1982 y, 368 bet.
70.   SHermuhammedov   P.   P.Qodirov   (Adabiy   portret).   T.,   G‘.G‘ulom   nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983 y.
71.   Hotamov   N.   Sarimsoqov   B.   Adabiyotshunoslik   terminlarining   ruscha-o‘zbekcha
izohli lug‘ati. T., O‘qituvchi, 1979 y, - 367 bet. 
72.   Qo‘shjonov   M.   Baxslarda   ulg‘aygan   ijod.   Saylanma.   2   tomlik,   1-tom.T.,
G‘.G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1982 y., - 231 bet.
73. P.Qodirov.   Amir   Temur   siymosi   .T.   O‘zbekiston   nashriyot-matbaa   ijodiy
uyi. 2007y
74. www.literature.uz .
75. www.ziyonet.uz .
     
84
Купить
  • Похожие документы

  • Tursunboy Adashboyev she`riyatida an`anaviylik va badiiy mahorat masalalari
  • O’zbek xalq afsun – duolar folklor janri sifatida
  • Alisher Navoiy she`riyatida ramziy raqamlar talqini
  • Mashrab she’riyati va xalq og’zaki ijodi
  • 70-80 yillar hikoyanavisligida yangi badiiy tamoyillar (XAYRIDDIN SULTON HIKOYALARI MISOLIDA)

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha