Po'latxon qo'zg'oloni - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	71.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	14 Декабрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Jahongir Sharopov

Дата регистрации 28 Март 2025

1 Продаж

Po'latxon qo'zg'oloni

Купить

Mundarija
Kirish …………………………………………………………
I . BOB . XIX – ASRNING 70 – YILLARIDA QO ’ QON XONLIGIDA
SIYOSIY – IJTIMOIY HAYOT .
1.1. Qo ’ qon xonligining siyosiy tuzumi , ichki boshqaruvi va ijtimoiy holati ..
1.2. Rossiya imperiyasining Farg ’ ona vodiysiga kirib kelishi va
hududdagi siyosiy
beqarorlik ……………………………………………………………
II . BOB . P Ö LATXON QO ‘ ZG ‘ OLONI VA QO ‘ QON XONLIGI
TUGATILISHI JARAYONI .
2.1.Pölatxon qo‘zg‘olonining boshlanishi, rivoji va bostirilish jarayoni …….
2.2.Qo‘zg‘olonning oqibatlari va Qo‘qon xonligining tugatilishiga
ta’siri ………………………………………………………………………….
Xulosa ………………………………………………………………............
Foydalanilgan adabiyotlar ………………………………………………..
Ilovalar ……………………………………………………………………...

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Po‘latxon qo‘zg‘oloni 1873–1876-yillarda Qo‘qon
xonligida sodir bo‘lgan xalq isyoni bo‘lib, u xonlikning ichki ziddiyatlari va
Rossiya imperiyasining bosqinchilik siyosati natijasida yuzaga kelgan.
Qo‘zg‘olonning asosiy sabablari orasida Xudoyorxonning zolimona boshqaruvi,
soliqlarning oshirilishi va xalqning og‘ir iqtisodiy ahvoli bor edi.Qo‘zg‘olonning
yetakchisi Mulla Is’hoq Hasan o‘g‘li bo‘lib, u o‘zini "Po‘latxon" deb atagan. U
1844-yilda Marg‘ilon yaqinidagi O‘hna qishlog‘ida tug‘ilgan va Qo‘qondagi
madrasada tahsil olgan. Keyinchalik Andijonda imom-xatib bo‘lib ishlagan. 1872-
yilda bir guruh qo‘qonliklar uni xonlik taxtiga da’vogar sifatida taklif qilishgan,
ammo u dastlab bu taklifni rad etgan. Shunga qaramay, keyinchalik u qo‘zg‘olonga
boshchilik qilishga rozi bo‘lgan. 1875-yilda qo‘zg‘olonchilar Xudoyorxonni
taxtdan ag‘darib, uni Toshkentga qochishga majbur qilishdi. Biroq, xonlikda
hokimiyat uchun kurash davom etdi:
Po‘latxon va Xudoyorxonning o‘g‘li Nasriddinbek taxtga da’vogar bo‘lishdi.
Bu ichki nizolar Rossiya imperiyasining aralashuvi uchun qulay sharoit yaratdi.
1875-yil avgust oyida Rossiya qo‘shinlari general Konstantin Kaufman
boshchiligida Qo‘qon xonligiga bostirib kirib, qo‘zg‘olonchilarni birin-ketin
mag‘lubiyatga uchratdi. 1876-yil 1-martda Po‘latxon Marg‘ilon shahrida qo‘lga
olinib, dorga osib o‘ldirildi. Shundan so‘ng, Qo‘qon xonligi tugatilib, uning hududi
Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shildi. Po‘latxon qo‘zg‘oloni Qo‘qon xonligining
oxirgi mustaqillik harakatlaridan biri bo‘lib, u xalqning mustamlakachilikka va
ichki zulmga qarshi kurashini aks ettiradi. Biroq, ichki nizolar va tashqi bosimlar
natijasida bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Rossiya davlati Buxoro va Xiva xonliklariga qarshi bosqinchilik urushi olib
borayotgan yillarda Qo‘qon xonligi o‘z boshidan chuqur siyosiy va ijtimoiy-
iqtisodiy bo‘hronni kechirayotgan edi. Bu vaqtga kelib xonlikning Oqmachit,
Turkiston, Sayram, Chimkent, Avliyoota, Pishpak, Almati kabi viloyatlari ya’ni
davlatning deyarli yarmi Rossiya tomonidan bosib olingan edi. Qo‘qon xonligining
hududi Asosan Farg‘ona vodiysidan iborat bo‘lib qolgandi. Xonlik hududi qisqarib
ketganligi uchun ham xazinaga tushadigan mablag‘i kamayib ketgandi. Xazinani
to‘ldirish uchun esa og‘ir va xilma-xil soliq va majburiyatlar joriy etiladi.
Kurs ishining maqsadi: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — XIX-asrning
70-yillarida Qo‘qon xonligida yuz bergan siyosiy jarayonlarni, xonlikning
inqirozga uchrash omillarini, Pölatxon qo‘zg‘olonining kelib chiqishi va uning
bostirilish jarayonini chuqur ilmiy tahlil qilish hamda mazkur qo‘zg‘olonning
Qo‘qon xonligining tugatilishiga ko‘rsatgan bevosita ta’sirini tarixiy manbalar

asosida ochib berishdan iborat. Mazkur maqsad doirasida Qo‘qon xonligining
XIX-asr oxiridagi siyosiy-iqtisodiy holati, Rossiya imperiyasining Farg‘ona
vodiysidagi bosqinchilik siyosati, mahalliy aholining norozilik harakatlari va
Pölatxon boshchiligidagi ozodlik uchun kurashning tarixiy ahamiyati keng
qamrovli tarzda o‘rganiladi.
Kurs ishining vazifasi: Belgilangan maqsadga erishish uchun ushbu kurs ishida
quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
1. XIX-asrning 70-yillarida Qo‘qon xonligining siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy
holatini tahlil qilish;
2. Rossiya imperiyasining Farg‘ona vodiysiga bosqinchilik siyosatini va uning
xonlik inqiroziga ko‘rsatgan ta’sirini o‘rganish;
3. Pölatxon qo‘zg‘olonining kelib chiqish sabablari, rivojlanish bosqichlari va
tarixiy sharoitini aniqlash;
4. Qo‘zg‘olonning bostirilish jarayonini, Rossiya va mahalliy kuchlar tomonidan
qo‘llangan harbiy-siyosiy choralarni tahlil qilish;
5. Pölatxon qo‘zg‘olonining Qo‘qon xonligining tugatilishiga olib kelgan omillar
orasidagi o‘rnini ilmiy asosda yoritish;
6. Qo‘zg‘olonning mintaqa tarixidagi o‘rni va tarixiy ahamiyatini aniqlash.
Kurs ishining obyekti: Kurs ishining obyekti — XIX-asrning 70-yillarida
Qo‘qon xonligida yuz bergan siyosiy jarayonlar, Pölatxon boshchiligidagi
qo‘zg‘olon va uning xonlik taqdiriga ta’sir ko‘rsatgan voqealaridir.
Kurs ishining predmeti: Kurs ishining predmeti — Pölatxon qo‘zg‘olonining
yuzaga kelish omillari, uning borishi, bostirilishi va qo‘zg‘olonning Qo‘qon
xonligining tugatilishidagi roli bilan bog‘liq tarixiy, siyosiy va ijtimoiy jihatlarni
o‘rganishdan iborat.
Mavzuning o’rganganlik darajasi: Pölatxon qo‘zg‘oloni va XIX-asrning 70-
yillarida Qo‘qon xonligida yuz bergan siyosiy jarayonlar masalasi tarixshunoslikda
muhim mavzulardan biri hisoblanadi. Ushbu masala bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar
asosan XX-asr boshlaridan boshlab shakllangan bo‘lib, o‘zbek, rus va xorijiy
tadqiqotchilar tomonidan turli nuqtai nazarlar asosida o rganib borilgan. Mazkurʻ
mavzu bo‘yicha dastlabki ma’lumotlar A.P. Khoroshxin, M.S. Andreev, N.G.
Malitskiy, V.V. Bartold kabi rus tadqiqotchilari asarlarida uchraydi. Ularning ishlari
qo‘zg‘olon jarayonlarini ko‘proq Rossiya imperiyasi siyosati nuqtai nazaridan
yoritgan bo‘lsa-da, Qo‘qon xonligining inqirozi va Farg‘ona vodiysidagi harbiy
harakatlar haqida qimmatli faktik ma’lumotlarni beradi.

O‘zbek tarixshunosligida mazkur mavzu A. Ahmedov, B. Ahmedov, Sh. Vohidov,
R. Suleymanov, H. Ziyaev kabi olimlar tomonidan yanada chuqurroq tahlil
qilingan. Ular o‘z tadqiqotlarida Qo‘qon xonligining siyosiy-iqtisodiy holati,
mahalliy aholi norozilik harakatlari, qo‘zg‘olonning ijtimoiy ildizlari va Rossiya
mustamlakachilik siyosatining o‘ziga xos jihatlarini ilmiy asosda ochib bergan.
Bundan tashqari, Farg‘ona vodiysi tarixiga oid arxiv hujjatlari, elchilik
yozishmalari, harbiy hisobotlar, shuningdek mahalliy manbalar — “Ansob us-
salotin”, “Tarixi Shohruxiy”, “Tarixi Jahoniy” kabi asarlar qo‘zg‘olon haqida
muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. So‘nggi yillarda mavzu yangi metodologik
yondashuvlar asosida ham tadqiq qilinmoqda. Mustaqillik davri tadqiqotchilari
qo‘zg‘olonning milliy-ozodlik harakati sifatidagi mohiyatini, uning Qo‘qon
xonligining tugatilishidagi tarixiy rolini qayta baholashga e’tibor qaratmoqdalar.
Umuman olganda, mavzu bo‘yicha ilmiy adabiyotlar yetarli bo‘lsa-da, Pölatxon
qo‘zg‘olonining ichki tuzilishi, harbiy strategiyasi, mahalliy aholi ishtiroki va
qo‘zg‘olonning yakuniy oqibatlari hanuzgacha kompleks tarzda to‘liq tadqiq
etilmagan bo‘lib, bu mavzuni yanada chuqur o‘rganishga ehtiyoj mavjud.
Kurs ishining tuzilishi va hajmi: Kurs ishi kirish, 2 bob 4 ta reja, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar va ilovadan iborat bo’lib 40 betni tashkil etadi.

I BOB. XIX ASRNING 70-YILLARIDA QO‘QON XONLIGIDA SIYOSIY-
IJTIMOIY HAYOT
1.1. Qo‘qon xonligining siyosiy tuzumi, ichki boshqaruvi va ijtimoiy holati
XIX-asrning 70-yillari Qo qon xonligi uchun ichki va tashqi muammolar bilanʻ
to la davr edi. Bu bosqichda xonlikning iqtisodiy strukturasida an anaviy
ʻ ʼ
dehqonchilik hamda shahar savdo-industrial an analar hali ham ustunlikni saqlagan
ʼ
bo lsa-da, ichki ijtimoiy ziddiyatlar va soliq yuki, yer munosabatlari hamda
ʻ
hokimiyatdagi suiste mol natijasida katta norozilik kuchayib borgan. Shaharlarda
ʼ
savdo va hunarmandchilik sohalari mavjud bo‘lib, Marg ilon, Namangan va
ʻ
Qo qon kabi markazlar aholining muhim qismi sifatida ijtimoiy hayotda faol
ʻ
ishtirok etgan. Biroq shaharliklar orasida ham qatlamlashish — boy savdogarlar,
o‘rta qavat hunarmandlari va kambag al sinf — kuchaygan ziddiyatlarga sabab
ʻ
bo ldi. Dehqonlar turg un yer egaligi va soliq tizimiga nisbatan zo ravonliklar
ʻ ʻ ʻ
sababli ko plab qiyinchiliklarga duch keldi. Xonlik hokimiyati tomonidan
ʻ
qo llaniladigan majburiy soliq va harbiy xizmatlar dehqonlarning erkinligini
ʻ
cheklagan, bu esa ular orasida norozilik va qochqinlar sonining oshishiga olib
keldi. Iqtisodiy bosim, qurg oqchilik yoki hosildorlik pastligi vaqtida esa fojiali
ʻ
holatlar ko‘paygan; bu holatlar mahalliy norozilikni kuchaytirib, qo zg olonlarga
ʻ ʻ
sharoit yaratgan.
Mahalliy elita va amaldorlar orasida fraksiyalar paydo bo lgan: ayrimlar
ʻ
xonning kuchayishiga hamda markaziy hokimiyatni tiklashga intilgan bo lsa,
ʻ
boshqa guruhlar o‘z qiziqishlarini himoya qilish maqsadida mahalliy hokimiyatni
mustahkamlash tarafdori bo lishgan. Bu fraksiyalar o rtasidagi kuchlar muvozanati
ʻ ʻ
buzilganda siyosiy beqarorlik oshib bordi, va xon saroyidagi intriqalar (palatdagi
ziddiyatlar) umumiy vaziyatni murakkablashtirdi. Ma naviy muhit — ulamolar,
ʼ
diniy rahbarlar va mahalla boshliqlari — ham siyosiy jarayonlarga ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ
Diniy figurelar xalqqa ta sir o tkazish, tartibni saqlash yoki isyonlarni
ʼ ʻ
rag batlantirish nuqtai nazaridan muhim rol o ynadi. Po latxon qo zg oloni paytida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
diniy hamjamiyat va mahalliy boshliqlar orasidagi qarama-qarshiliklar ham
voqealar rivojiga ta sir qilgan.
ʼ 1

Xalq orasida tarqalgan norozilik va iqtisodiy qiyinchiliklarga qo shimcha
ʻ
ravishda, Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoga bosimi — savdo va siyosiy
shartnomalar, harbiy harakatlar va iqtisodiy ta sir — xonlik ichidagi ziddiyatlarni
ʼ
kuchaytirdi. 1860–1870-yillarda Rossiya ta sirining ortishi Qo qonning ichki
ʼ ʻ
siyosatida muhim rolega aylandi va mahalliy aholining mustaqillik haqidagi
fikrlarini keskinlashtirdi. Shu muhitda Po latxon kabi yetakchilar uchun ommaviy
ʻ
1
Levi, S. C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709–1876. — Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2017. — B. 245–
247.

qo zg olon tashkil etish imkoniyati yaraldi.Qo qon xonligi, XVIII-asrningʻ ʻ ʻ
boshlaridan to XIX-asrning oxirigacha O‘rta Osiyo hududida, ayniqsa Farg‘ona
vodiysida mavjud bo‘lgan muhim siyosiy va madaniy tuzilma edi. Ushbu xonlik
o‘zining siyosiy barqarorligi, iqtisodiy o‘sishi va madaniy merosi bilan O‘rta
Osiyo tarixida alohida o‘rin tutadi. Qo‘qon xonligi tashkil topgan davrda, Farg‘ona
vodiysi boshqa mintaqalarga nisbatan geografik jihatdan qulay joylashuvi va
muhim savdo yo‘llari orqali markaziy O‘rta Osiyo bilan aloqalarni mustahkamladi.
Bu yerda dehqonchilik, hunarmandchilik va savdolar rivojlanib, ijtimoiy hayotning
turli jabhalaridayangilanishlar ro‘y berdi. Qo‘qon xonligining madaniy muhitining
shakllanishi nafaqat siyosiy barqarorlik va iqtisodiy salohiyatga, balki uning yirik
ilmiy va diniy markaz sifatida o‘z o‘rnini topishiga ham bog‘liq edi. Xonlikning
bir necha avlodlar davomida mustahkam siyosiy tizimni saqlab qolishi, ayniqsa,
adabiyot, ilm-fan, san’at va arxitekturaga katta ta sir ko‘rsatdi. Qo‘qon shahrida
ʼ
rivojlangan madaniyat, o‘zining madrasalari, ilmiy maktablari va adabiy muhitlari
bilan mashhur bo‘lib, ushbu davrda yaratilgan asarlar bugungi kunda o‘zining
ilmiy, adabiy va estetik ahamiyatiga ega. Xonlikning siyosiy va ijtimoiy tuzilishi
madaniyatning rivojlanishiga katta turtki berdi. Qo‘qon xonligi – bu faqat davlat
emas, balki O‘rta Osiyo va undan tashqarida hamkeng tarqalgan madaniyatning bir
markaziga aylangan joy edi.
Qo‘qonning siyosiy tashkiloti, xususan, madaniy aloqalar va ilmiy
markazlarning rivojlanishi orqali, nafaqat O‘rta Osiyo xalqlari, balki Afg‘oniston,
Eronda, Hindistonda ham madaniy aloqalar o‘rnatildi. Bu davrda madaniyatlarning
o‘zaro o‘rganilishi, ilm-fan va san atdagi yangiliklar nafaqat Qo‘qon xonligini,
ʼ
balki butun Markaziy Osiyoning madaniy dunyosini boyitdi. Qo‘qon xonligi
madaniyatining asosiy xususiyatlaridan biri, uning barcha sohalarda bir butunlikda
rivojlanishiga olib keldi. Shu bilan birga, Qo‘qon madaniyati, o‘zining klassik
uslubi, san ati va adabiyati bilan nafaqat o‘z davrining, balki keyingi asrlar
ʼ
madaniyatiga ham sezilarli ta sir ko‘rsatdi. Xonlikning madaniy hayoti, albatta,
ʼ
diniy ta limotlar, o‘zaro ilmiy almashuvlar va mintaqadagi savdo-sotiq
ʼ
faoliyatining bir qismi sifatida alohida e tiborga sazovordir. Ushbu maqolada,
ʼ
Qo‘qon xonligi davrida madaniy muhitning shakllanishiga ta sir ko‘rsatgan
ʼ
siyosiy, iqtisodiy, diniy va ilmiy omillarni tahlil qilib, bu davrda vujudga kelgan
madaniy yutuqlar va ularning O‘rta Osiyo tarixidagi o‘rni o‘rganiladi. Qo‘qon
madaniyati, o‘zining adabiy va ilmiy merosi bilan nafaqat O‘rta Osiyo, balki butun
dunyo madaniyatiga katta hissa qo‘shganini ko‘rsatishga harakat qilamiz. Qo qon
ʻ
xonligi, XVIII-asrning boshlaridan to XIX-asrning oxirigacha mavjud bo‘lgan,
O‘rta Osiyo tarixida katta o‘ringa ega bo‘lgan siyosiy tuzilma edi. Xonlikning
boshlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan bir qancha siyosiy va ijtimoiy omillar
madaniyatning rivojlanishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta sir ko‘rsatdi. Qo‘qon xonligi
ʼ

o‘zining iqtisodiy salohiyati va siyosiy barqarorligi bilan tanilgan.
Ayniqsa,Farg‘ona vodiysining savdo yo‘llarining kesishgan nuqtasida joylashgani,
bu yerda o‘tkazilgan savdo bitimlari, qo‘shni hududlar bilan madaniy va ilmiy
almashuvlar madaniyatni yuksaltirdi. Siyosiy barqarorlik, shuningdek,
mamlakatning ijtimoiy va madaniy hayotiga ham sezilarli ta sir ko‘rsatdi. Xonlikʼ
poytaxti bo‘lgan Qo‘qon shahri, nafaqat siyosiy va iqtisodiy markaz, balki ilmiy va
madaniy markaz sifatida ham o‘zining mustahkam o‘rnini egalladi. 2

Qo‘qon shahrining markazida joylashgan madrasalar, masjidlar, kutubxonalar
va ilmiy markazlar madaniy rivojlanishning asosiy poydevori bo‘lib xizmat qildi.
Qo qon shahrining madaniy markaz sifatida roli. Qo‘qon shahri, o‘zining nafaqat
ʻ
siyosiy va iqtisodiy roli, balki madaniy markaz sifatidagi o‘rni bilan ham muhim
ahamiyatga ega edi. Qo‘qon shahrida madaniyatning barcha sohalarida izlanishlar
va yangiliklar yuzaga keldi. Bu yerda adabiyot, ilm-fan, san at, arxitektura va
ʼ
musiqa kabi turli sohalarda katta yutuqlarga erishildi. Qo‘qon xonligida ilm-fan va
madaniyatni rivojlantirishda madrasalar muhim rol o‘ynadi. Xususan, Mahmud
Xoja madrasasi, Imom Buxori madrasasikabi yirik ilmiy markazlar mavjud edi. Bu
madrasalarda nafaqat diniy ilm-fan, balki ilmiy va falsafiy fikr ham rivojlandi.
Madrasalar o‘zining yirik kutubxonalari bilan ajralib turar edi, bu kutubxonalarda
esa juda ko‘p ilmiy va adabiy asarlar jamlangan edi. Madrasalarda o‘qitilgan ilmiy
bilimlar o‘z davrining eng so‘nggi yutuqlari edi, shu bilan birga, nafaqat Islom
ilmlarini, balki falsafa, astronomiya, matematika, tibbiyot va boshqa fanlarni ham
o‘z ichiga olgan.
Masalan, Shamsiddin va Sayid Aliy kabi mutafakkirlar, o‘z ilmiy va falsafiy
asarlari bilan Qo‘qon madrasalarida tarbiya olgan yoshlarni ilm-fanga o‘rgatdilar.
Shuningdek, Qo‘qon xonligi ilmiy markazlarida, o‘zaro ilmiy aloqalar ham faol
edi. Madrasalar orqali boshqa hududlar, jumladan, Toshkent, Buxoro, Samarqand
bilan doimiy ilmiy va madaniy almashuvlar amalga oshirildi. Qo‘qon xonligida
arxitektura va san atning rivojlanishi ham muhim ahamiyatga ega edi. Bu davrda
ʼ
qurilgan masjidlar, madrasalar va boshqa diniy yodgorliklar o‘zining inshootlari
bilan nafaqat estetik jihatdan, balki tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bo‘ldi.
Qo‘qon Jome’ masjidi, Suyunchali madrasasi, Xoja Safar madrasasikabi
arxitektura obidalari o‘z davrining eng yirik inshootlari hisoblanadi. Qo‘qon
shahrida naqshinkorlik, gilamchilik, temirchilik kabi xalq san atlari rivojlandi.
ʼ
Ularning mahsulotlari nafaqat mahalliy aholi, balki boshqa hududlardan kelgan
sayyohlar tomonidantalab qilinardi. San at va amaliy hunarmandchilik sohalaridagi
ʼ
bu yutuqlar Qo‘qonning madaniy merosini boyitdi. Qo‘qon xonligi davrida
adabiyot juda yuqori darajada rivojlandi. Adabiyotning asosiy yo‘nalishlari diniy,
2
Kabulov, G. D. Qo‘qon xonligi tarixi. — Toshkent: Fan, 1991. — B. 180–185.

falsafiy va badiiy adabiyotlardan iborat edi. Qo‘qon shahrida adabiyot, ayniqsa,
Qur on ta limoti, islomiy tafsir va hadislarni o‘rgatish orqali rivojlandi. Bu davrdaʼ ʼ
bir qancha mashhur shoirlar va yozuvchilar o‘z asarlarini yaratdilar. Fazliddin,
Mirzo Muhammadkabi shoirlar va mutafakkirlar Qo‘qon adabiyotini boyitgan. 3
Qo‘qon xonligida nafaqat diniy, balki badiiy adabiyot ham rivojlandi. Badiiy
asarlarda qadimgi osiyolik an’analarga asoslangan she rlar, hikoyalar, masallar va
ʼ
afsonalar mavjud edi. Bu asarlar nafaqat o‘sha davrni, balki keyingi avlodlar
uchun ham muhim ilmiy va badiiy meros bo‘lib qolgan. Qo‘qon xonligi
madaniyatining bir qismi sifatida xalq san ati alohida ahamiyatga ega edi. Qo‘qon
ʼ
hududida turli folklor janrlari rivojlandi. Xalq musiqasi, raqs san ati, qo‘shiqlar va
ʼ
dastanlar o‘sha davrda mashhur edi. Shu bilan birga, qo‘shiqlar va raqslar, o‘zining
o‘ziga xosligi bilan ajralib turadigan an’anaviy uslublar bo‘lib, odamlar orasida
katta qiziqish uyg‘otgan.Qo‘qon xonligi san atining bir jihati, uning xalq bilan
ʼ
yaqindan aloqada bo‘lganligidir. Yurtning turli hududlaridan kelgan xalq
ijodkorlari, shoirlar va musiqachilar Qo‘qon shahrida o‘z san atlarini namoyish
ʼ
etganlar. Bu esa o‘z navbatida madaniyatni yanada boyitdi. XIX-asrning 70-
yillariga kelib Qo‘qon xonligi Markaziy Osiyodagi eng muhim siyosiy
tuzumlardan biri bo‘lishiga qaramay, o‘zining ichki ziddiyatlari, iqtisodiy tangligi
va tashqi bosimlar ta’sirida jiddiy inqirozga yuz tutgan edi. Xonlikning siyosiy
boshqaruvi an’anaviy sharqona monarxiya modeliga tayangan bo‘lib, davlat
boshlig‘i — xon mutlaq hokimiyatga ega edi. Ammo XIX-asr o‘rtalaridan boshlab
real siyosiy kuch ko‘pincha bekliklar, qabila boshliqlari, harbiy lashkarboshi va
saroy amaldorlari qo‘lida to‘plangan edi. Bu holat davlatda markazlashgan
hokimiyatning susayishiga, ichki parokandalikning kuchayishiga olib kelgan.
Qo‘qon xonligi boshqaruv tuzilmasida xon davlatning barcha siyosiy, harbiy va
ma’muriy masalalarini hal etuvchi oliy shaxs bo‘lsa-da, amalda u ko‘pincha
saroydagi ta’sirli guruhlar, ayniqsa qo‘shin boshliqlari — mingboshi, yuzboshi va
lashkarbegilarning bosimiga bo‘ysungan. Xonlikdagi bekliklar — Namangan,
Andijon, Marg‘ilon, O‘sh, Isfara, Chust, Aravon kabi hududlar o‘z alohida
boshqaruv tizimiga ega bo‘lib, bu hududlardagi beklar deyarli mustaqil hukmronlik
qilgan. Ularning xonga bo‘lgan sodiqligi ko‘p hollarda vaqtinchalik, siyosiy
manfaatlarga asoslangan edi.
Bu davrda davlatni boshqarishda iqtisodiy omillar ham katta rol o‘ynagan.
Soliq tizimi og‘irlashib borar, aholiga qo‘shimcha boj va majburiyatlar yuklanar,
mahalliy dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar soliqlarning haddan ziyod ortib
ketishidan norozi edi. Soliqlarning asosiy turlari — zakot, xiroj, boj, tanob solig‘i
va favqulodda yig‘imlar bo‘lib, ularning huquqiy tartibi aniq belgilanmaganligi
3
Yakubov, M. Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinishi. — Toshkent: Sharq, 2001. — B. 96–103.

tufayli beklar va amaldorlar tomonidan suiiste’mol qilish holatlari juda ko‘p
uchragan. Ayniqsa, soliqchilar tomonidan aholidan noqonuniy majburiyatlar talab
qilinishi xalq noroziligini kuchaytirgan. Xonlikning ichki holatini
murakkablashtirgan muhim omillardan biri — zodagonlar o‘rtasidagi o‘zaro
raqobat va saroy to‘qnashuvlari edi. Musulmonqul, Alimqul, Xudoyorxon, Pulat
Parvonachi, Abdurahmon oftobachi kabi mashhur saroy arboblarining o‘zaro
kurashlari xonlikda siyosiy beqarorlikni yanada kuchaytirgan. Xudoyorxonning bir
necha bor taxtdan ag‘darilishi ham ana shu ichki ziddiyatlar oqibati edi. Natijada
davlat boshqaruvi izdan chiqa boshladi, markaziy hokimiyatning viloyatlar ustidan
nazorati keskin zaiflashdi.
Ijtimoiy tuzilma ham murakkab edi. Aholi asosan dehqonlar, chorvadorlar,
hunarmandlar, savdogarlar va ruhoniylardan iborat bo‘lib, ularning iqtisodiy ahvoli
anchayin farq qilardi. Ayniqsa, qishloq aholisi og‘ir sharoitda yashar, yer egalari va
bekliklarning bosimi ostida turli majburiyatlarni bajarar edi. Ko‘chmanchi va
yarim ko‘chmanchi qabilalar — qipchoqlar, qo‘ng‘irotlar, minglar xonlik siyosiy
hayotida muhim rol o‘ynagan bo‘lsa-da, ularning manfaatlari ko‘pincha e’tibordan
chetda qolardi. XIX-asrning 70-yillariga kelib xonlikda siyosiy parokandalik shu
darajada kuchaydi-ki, markaziy hokimiyatning eng oddiy masalalarni ham hal
qilish imkoniyati kamaydi. Har bir beklik amalda o‘zicha siyosat yuritib, Rossiya
imperiyasining janubga tomon ilg‘or yurishi uchun qulay sharoit yaratdi. Rossiya
qo‘shinlarining Toshkent, Chimkent, Turkiston kabi shaharlarga kirib kelishi
Qo‘qon xonligi uchun og‘ir zarba bo‘ldi. Shu tariqa, xonlik o‘zining siyosiy
mustaqilligini asta-sekin yo‘qota boshladi. Ichki beqarorlik, saroy fitnalari, og‘ir
soliq tizimi va tashqi bosimlar birlashib, xalq orasida norozilik kayfiyatini
kuchaytirdi. Aynan mana shu ijtimoiy-siyosiy muhit Pölatxon qo‘zg‘oloniga zamin
yaratgan asosiy omillarni shakllantirgan edi.
Qo‘qon xoni Xudoyorxon so‘nggi 10 yillik (1865-1875) hukmdorligida
xalqni ayovsiz taladi, bu davr o‘g‘rilik va qotilliklarga to‘la bo‘ldi. Ayni shu vaqtda
chor istilochilari Qo‘qon xonligini tugatishga kirishdilar. Qo‘qon xoni Xudoyorxon
qo‘rqoq va tadbirsiz bo‘lganligi uchun vatan himoyasi yo‘lida biron arzigulik ish
qilmadi. Aksincha chor hukumati panohida o‘z taxtida o‘tirishni o‘ylardi, xolos. U
1868 - yili chorizm bilan sulh tuzdi va amalda Rusiyaga qaram bo‘lib qoldi.
Xudoyorxonning bu siyosati aholining g‘azabini toshirib yubordi. Buning ustiga
xonning zulmi tobora kuchayib bordi. Natijada 1872 - yili xalq qo‘zg‘oloni
ko‘tarildi. 1876 yilgacha davom etgan bu qo‘zg‘olonga Marg‘ilonlik Ishoq Mulla
Xasan o‘g‘li boshchilik qildi. 1872-yilda bir guruh norozi zodagonlar Xudoyorning
qarindoshlaridan bo‘lgan Po‘latbekni taxtga ko‘tarmoqchi bo‘ladilar. U taxtdan voz
kechgach, fitnachilar roziligi bilan, Po‘latbek ismini olgan Ishoq Mulla

g‘azovotning boshida turdi. Mulla Isxoq Marg‘ilon shahriga yaqin Uxna
qishlog‘ida tug‘ilgan. Mulla isxoq dastlabki ma’lumotni Tunqotar madrasasida
olgan. 1867-yili Farg‘onaga qaytib kelib, So‘xdagi ko‘chmanchi qirg‘izlar orasida
2 yil yashaydi. Keyinchalik Andijondagi masjidlardan birida imomlik qilgan, ayni
paytda savdogarchilik bilan ham shug‘ullangan. U soxta Po‘latxon bo‘lish taklifini
Toshkentda qabul qilgan. 4
Sobiq hukmdor Olimxonning nevarasi sifatida siyosiy kurashga otlangan
Mulla Isxoq Po‘latbek xalqning Xudoyorxonga va Rossiyaga qarshiligini anglab,
Namangan tumanidagi ko‘chmanchi qabilalarning yordami bilan atrofiga 500
kishini to‘plashga erishadi. Shu tariqa Po‘latbek boshchiligidagi xalq qo‘zg‘oloni
boshlanib ketadi. Bu vaqtgacha ham Mamur mergan boshchiligida Andijon
tumanida, Ma’mun Shoumurzoq boshchiligida Chotqolda qo‘zg‘olon ko‘tarilgan
edi. Ammo ular xon qo‘shinlari yordamida bostirilgan. Po‘latxon boshchiligidagi
xalq harakati o‘sha qo‘zg‘olonlarning bevosita dvomi bo‘ldi.Po‘latxon o‘z atrofiga
qirg‘iz-qipchoqlardan askar to‘playdi. 1873-yilda unga Abdurahmon oftobachi
(Qo‘qonning sobiq hukmdori Musulmonqulning o‘g‘li), Xudoyorxonning
to‘ng‘ich o‘g‘li Nasriddinbek (Andijon hokimi) va akasi Murodbek (Marg‘ilon
hokimi) kelib qo‘shiladilar. Xudoyorxon soxta Po‘latxonga qarshi qo‘shin
yuborishga majbur bo‘ladi. Ikki o‘rtada bo‘lgan jangda qo‘zg‘olonchilar mag‘lub
bo‘lib, chekinadilar. Shundan keyin Po‘latxon bir guruh kishilari bilan Chotqol
tog‘lariga qochadi. Ko‘p o‘tmay u yangi qo‘shin to‘plab, 1875-yili O‘zgandagi
qo‘zg‘olonga boshchilik qiladi. Bu qo‘zg‘olonni daf etish uchun Xudoyorxon unga
qarshi 4 ming kishilik qo‘shin yuboradi. Ammo bu qo‘shin 1875-yil 17-iyulda
qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketadi. Andijon hokimi Nasriddinbek ham ertasi
kuni 5 ming kishilik qo‘shini bilan qo‘zg‘olonchilar safiga kelib qo‘shiladi. Bu
orada O‘sh, Namangan, Andijon, Asaka shaharlari qo‘zg‘olonchilar tomonidan
ishg‘ol etiladi. Ular Marg‘ilonni ham egallab, Oltiariqqa yaqinlashadi.
Qo‘zg‘olonni bostirishga ojizligini payqagan Xudoyorxon Rossiya imperiyasi
suyanadi va fon Kaufmanga murojaat qilib, Qo‘qonga rus qo‘shini va
zambaraklarini yuborishni so‘raydi. Rossiya Xudoyorxon bilan siyosiy diplomatik
o‘yin olib borib, unga nisbatan makkorlik qiladi. Xudoyorxon 1875-yil avgustida
o‘z oilasi bilan Toshkentga, rus elchixonasi panohiga qochib boradi. U 70 kishilik
ahli ayoli, 500 ga yaqin hamrohlari, 40 arava xazina bilan Toshkentga Turkiston
general gubernatori fon Kaufman huzuriga panoh tortib kelgan. Kaufman 40 arava
xalq boyligini musodara qilib, Xudoyorxonning o‘zini Orenburgga surgan qiladi.
Keyinchalik xon Orenburg tutqinligidan qochgan.
4
Brower, D. Turkestan and the Fate of the Russian Empire. — London: Routledge, 2003. — P. 64–70.

Xudoyorxon Qo‘qondan chiqib ketishidan oldinoq yuqori tabaqa vakillari
Qo‘qon taxtiga Nasriddinbekni o‘tqazadilar. Lekin Rossiya hukumati uni xonligini
tan olmasdan, xonlikni batamom tugatish harakatini boshlab yuboradi. 1875 - yil 9 -
avgustda urush harakatlar boshlanib ketadi. Birinchi harbiy to‘qnashuv O‘rg‘ozi
darasida bo‘ldi. Bu yerda turgan 800 qo‘zg‘olonchiga qarshi polkovnik Yegashtin
boshchiligidagi yaxshi qurollangan 100 askar hujum qiladi. Qo‘zg‘olonchilarning
asosiy otryadi 14 - avgust kuni rus qo‘shinlari bilan uzoq kurash olib boradilar, lekin
ular mag‘lub bo‘lib chekinadilar. 1875-yil avgusti o‘rtalarida Toshkentdan
qo‘shimcha rus qo‘shini Xo‘jandga keladi. Barcha rus qo‘shinlari Xo‘jandda
to‘planadi. Bu qo‘shin shaxsan fon Kaufman qo‘mondonligida Qo‘qon tomon
yo‘lga chiqadi va axram qal’asiga yetib keladi. 1875-yil 22-avgustda qattiq jang
bo‘ladi. Bu yerda 15 ming vatan himoyachilari bor edi. Ruslar artilleriya
yordamida qal’ani zabt etadilar. Qo‘zg‘olonchilar Sirdaryo tomon chekinadilar.
Qochganlarni ayovsiz ta’qib qilib borishgan. Qal’a zambarak o‘qlari ostida 10
minutda vayron bo‘ladi. Solnomalarda yozilishicha: «Mahram atrofida
qo‘zg‘olonchilar qancha talofot ko‘rganini aniq raqamlarda ifodalash qiyin.
To‘siqlar orqasida va Mahram qal’asi ichida 100 dan ortiq murda topilib, dafn
etildi. Mahram orqasidagi maydonda kazaklarning qilichi bilan chopilgan 1000 dan
ortiq murdani otryaddagi yigitlar yig‘ishtirib olishib, ko‘mishdi; general fon
Kaufmanning qo‘riqchi bo‘linmasi daryo yoqalab qochayotganlarni quvib, 100
kishini qilichdan o‘tkazdi. Tog‘dan tushib kelib otryadlarimizga qo‘shilgan
chavandozlar ham ko‘p qurbon berishdi. Ulardan qanchasi o‘lib, qanchasi yarador
bo‘lgani noma’lum. Juda ko‘p qo‘qonliklar Sirdaryoga cho‘kib ketdi. Ochig‘ini
aytganda, shafqatsiz qirg‘in ro‘y berdi, chegaramizni buzishga jur’at etib,
yerlarimizga bostirib kirishgani va bizga tobe odamlarning osoyishtaligini buzgani
uchun munosib intiqom olindi».
Skobelevning ma’lumotnomasiga ko‘ra, jang maydonidan 2000 salla yig‘ib
olingan; Vereshchagin buni ikkiga bo‘ladi, ammo “jang chakki bo‘lmadi” deb
qo‘shib qo‘ygan”. “Biz 39 zambarak (daryoga tushib ketgan to‘p bu hisobga
kirmaydi) 1500 miltiq, behisob nayza, qilich, cho‘qmor, 50 dan ortiq tug’, bayroq,
nishonlarni o‘lja qilib oldik. Qal’ada o‘q-dori, snaryadlar va qo‘rg‘oshin hamda
1910 pud un, 837 pud guruch, 320 pud jo‘xori saqlanayotgan katta omborxonalar
topildi, 224 ta ot qo‘lga olindi. Ko‘rgan talofotlarimiz; 6 kishi o‘ldirildi (1
qarorgoh zobiti, 4 oddiy askar va bir yigit), 8 kishi yarador (bir qarorgoh zobiti va
7 quyi amaldagilar) bo‘ldi. Dushman talofotini 1200 kishi deyish mumkin. 149
zambarak o‘qi, 29 raketa va 9387 patron ishlatildi. Jangdan keyin Kaufman
Toshkent orqali podsho nomiga g‘alaba, qo‘lga tushgan o‘ljalar va qurbonlar soni
ma’lum qilingan telegramma yuboradi: “dushman to‘la mag‘lub etildi: uning
xonlik aholisiga ta’siri nihoyatda katta bo‘ldi, ammo Mahram jangining oqibatlari

haqida oldindan bir narsa deyish qiyin. Xo‘janddan kutilayotgan qo‘shimcha ulov
kelishi bilan Qo‘qon sari harakatni davom ettiraman. Sizga tobe ulug’ imperator
qo‘shinlari o‘z shuhratiga munosib mardona jang qildi. Vazifa a’lo darajada
bajarildi». A.I.Terentevning bergan ma’lumotiga ko‘ra; Aderkas (chor zobiti)
Qashqar qishlog‘ida dushmanning ot-aravalari bilan kelayotgan to‘dalariga duch
kelib qoldi. Ko‘cha butunlay chang-to‘zon bilan qoplangandi. Kazaklar chang
to‘dasiga qarata miltiqlardan o‘q uzib, so‘ng hujumga o‘tishdi. Oqibatda to‘rt
bayroq, 25 miltiq, behisob qilich va nayza, bir qancha ot va yuk ortilgan 10 arava
o‘lja olindi. Biz talofat ko‘rmadik. 40 ga yaqin dushman o‘ldirildi». «Dushman
(Namangandagi jang tafsiloti) Skobelevning hisobiga ko‘ra 3800 kishini yo‘qotdi.
Uch kun ichida bizning talofatimiz; quyi amaldagilardan olti kishi o‘ldi, 29 kishi
yarador bo‘ldi, 3 zobit yaralandi». 5
Xullas, 29-avgustda general K.P.Kaufman boshliq rus qo‘shini Qo’qon
shahriga g‘olib sifatida kirib keldi. Qo‘qon a’yonlari Xudoyorxonning o‘g‘li
Nasriddinbek boshchiligida undan kechirim so‘raydilar. 1875-yil 22-senyabrda
Nasriddinbek bilan Kaufman o‘rtasida olib borilgan muzokaralardan so‘ng tengsiz
va sharmandali bitim imzolandi. Bu bitimga ko‘ra Qo‘qon xoni o‘zini Rossiya
saltanatining quli deb tan oldi, qo‘shni xonliklar bilan hech qanday aloqalar va
munosabatlar qilmaslikka va’da berdi. Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi barcha
yerlar Rossiya ixtiyoriga o‘tadigan bo‘ldi. Qo‘qon xonligiga qarshi olib borilgan
urushda rus armiyasi ko‘rgan 600 ming so‘m hajmdagi zararni to‘lash Qo‘qon
xonligi yelkasiga yuklatildi. Ayni chog‘da shartnomada 1876-yil 1-noyabrdan
boshlab Qo‘qon xonligi Rossiya xazinasiga har yili 500 ming so‘mdan to‘lab
borishi shart qilib qo‘yildi. Bu summa besh yil davomida protsent haqini to‘lash
hisobidan kuchga kiradigan bo‘ldi. Qo‘zg‘olonning asosiy aybdori Abdurahmon
Oftobachini qo‘llab-quvvatlaganliklari uchun marg‘ilonliklarga 125 ming tillo
hajmida tovon to‘lash majburiyati belgilandi. Xalqning og‘ir ahvolda
yashayotganligini e’tiborga olib 60 ming tilloni 1875-yil 21-oktabrgacha qolgan 65
minggini esa 1876-yil 21-oktabrgacha to‘lashga ruxsat berildi. Agar Marg‘ilon
aholisi ushbu tovonni belgilangan muddatda to‘lamasa bu oltinlar Qo‘qon xonligi
xazinasidan to‘lattirib olinadi, deb qayd qilindi, bitimda. Shunday qilib, Qo‘qon
zodagonlari mamlakatning erkini berib, faqat o‘z jonlarini saqlab qoldilar, xolos.
1.2. Rossiya imperiyasining Farg’ona vodiysiga kirib kelishi va
hududdagi siyosiy beqarorlik.
1860-yillar: Toshkent va shimoliy yo‘nalishlar 1864–1865-yillar: Rossiya
Qozog‘iston orqali janubga harakat qilib, 1865-yilda general Mikhail Chernyaev
(Cherniayev) qo‘shinlari bilan Toshkentni egalladi (Chernyaevning harakati
5
Holzworth, A. Out of Steppe: The Making of the Kokand Khanate. — London: I.B. Tauris, 2015. — P. 312–318.

markaziy Osiyodagi kuchlar yetakchisi sifatida muhim bosqich bo‘ldi). Bu
Toshkent va unga yaqin hududlarda rus ta’sirini mustahkamladi, va Farg‘onaga
yo‘l ochdi.
1866-yilda Xorazm, Buxoro bilan bo‘lgan harbiy harakatlar orqali ruslar
Markaziy Osiyoda pozitsiyasini yanada mustahkamladi va Farg‘onaga yaqinlashdi.
1870–1876: Qo’qon xonligiga qarshi kampaniyalar va Farg‘onaning bosib olinishi
1875-yil: Qo’qon ichkarisidagi ichki nizolar va qo‘zg‘olonlar (xonlik ichida isyon
ko‘tarilishi) rus armiya qo‘mondonligi uchun intervensiya imkoniyatini yaratdi.
General Kaufmann boshchiligidagi rus qo‘shinlari (va keyinchalik general
Skobelev) 1875-yilda Qo’qonni bosib kirdi — bu Farg‘ona vodiysiga to‘liq
kirishning asosiy bosqichi hisoblanadi. Janglar va voqealar: Kaufmann va
Skobelev qo‘shinlari bir nechta jiddiy to‘qnashuvlarda g‘alaba qozondi (masalan,
Makhram atrofidagi janglar singari mojarolar qayd etilgan). Natijada 1876-yilda
Qo’qonxonligi bekor qilinib, uning hududida Farg‘ona oblasti tashkil etildi.
Sabablar va sharoitlar Ichki inqirozlar: Qo’qonxonligidagi siyosiy beqarorlik va
ichki bo‘linishlar ruslarni ichkariga kirishga undadi — mahalliy rahbarlar ba’zida
ruslarga panoh so‘rab murojaat qildi yoki kelishuvlar imzoladi. Askeriy va
texnologik ustunlik: ruslar zamonaviy qurollanish, tashkiliy tizim va harbiy
strategiya jihatidan an’anaviy markaziy osiyo qo‘shinlaridan ustun edilar.
Bu ko‘plab janglarda hal qiluvchi omil bo‘ldi. Imperial maqsadlar: Rossiya
siyosati markaziy Osiyoda ta’sir doirasini kengaytirish va strategik yo‘llarni
nazorat qilishga qaratilgan edi — Farg‘ona vodiysi bunday maqsadlar uchun ayni
muhim hudud hisoblandi. Hududiy va ijtimoiy oqibatlari Ma’muriy tashkilot:
Qo’qonxonligi bekor qilingach, ruslar tomonidan yangi ma’muriy viloyatlar tashkil
etildi (masalan, Farg‘ona oblast). Bu qoraqalpoqdan tortib qishloq xo‘jaligigacha
bo‘lgan ijtimoiy-tashkiliy tizimlarga o‘zgartirishlar kiritildi. Mahalliy boshqaruv
va qo‘zg‘olonlar: rus hukmronligi mahalliy boshliq va qabila strukturasi bilan
murakkab munosabatlarga olib keldi — ba’zi turli guruhlar hamkorlik qildi,
ba’zilari esa qarshilik ko‘rsatdi; natijada yangi isyonlar va noroziliklar paydo
bo‘ldi. Iqtisodiy va demografik o‘zgarishlar: yangi yo‘llar, temir yo‘l loyihalari va
boshqa infratuzilma ishlariga e’tibor qaratildi; buning natijasida hududning
iqtisodiy va ijtimoiy strukturalari asta-sekin o‘zgarishni boshdan kechirdi. Muhim
sanalar va voqealar (yodlash uchun) 1865 — Toshkentning ruslar tomonidan
egallanishi (Chernyaev). 1875 — Kaufmannning harakatlari, Qo’qon ichidagi
qo‘zg‘olonlar va rus harbiy aralashuvi. 1876 — Qo’qon xonligining rasmiy
tugatilishi va Farg‘ona oblastining tashkil etilishi. 6

6
Abdurahmonov, A. Farg‘ona vodiysi XIX asrda. — Toshkent: Universitet, 2005. — B. 203–212.

XIX-asrning o‘rtalaridan boshlab Markaziy Osiyo Rossiya imperiyasi tashqi
siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bu davrda Yevrosiyo
mintaqasida “Buyuk o‘yin” deb nomlangan geosiyosiy raqobat kuchaygan,
Rossiya va Buyuk Britaniya Hindiston yo‘llari ustidan nazorat o‘rnatish uchun
keskin kurash olib borayotgan edi. Ayniqsa, O‘rta Osiyo xonliklarining strategik
joylashuvi, savdo yo‘llarining kesishgan nuqtasi sifatidagi geografik mavqei,
shuningdek, iqtisodiy resurslari Rossiya imperiyasining e’tiborini tobora ko‘proq
o‘ziga jalb qildi. Ana shu omillar natijasida Rossiya qo‘shinlari XIX-asrning 60-
yillaridan boshlab Turkiston dashtlari orqali janubga tomon muntazam yurishlar
boshladi. Rossiyaning birinchi bosqichdagi harbiy ekspansiyasi Rossiya imperiyasi
dastlab Oqmasjid, Chimkent va Turkiston shaharlari orqali o‘z harbiy-siyosiy
ta’sirini kengaytirgan. 1864–1865-yillarda general Chernyayev qo‘shinlari
Turkiston vodiysiga bostirib kirib, Chimkentni egalladi, so‘ngra Toshkentni qo‘lga
kiritib, xonliklar uchun strategik zarba berdi. Toshkentning zabt etilishi Qo‘qon
xonligining siyosiy mavqeiga, iqtisodiy manbalariga va harbiy salohiyatiga og‘ir
zarba bo‘ldi. Shahar xonlikning eng yirik markazlaridan biri bo‘lib, u orqali savdo
yo‘llari, boj yig‘imlari va siyosiy aloqalar boshqarilardi. Toshkentning yo‘qotilishi
Qo‘qon xonligini deyarli mudofaasiz qoldirdi.
Toshkent olingach, Rossiya imperiyasi Farg‘ona vodiysiga kirib kelish uchun
yanada qulay strategik nuqtaga ega bo‘ldi. Qo‘qon xonligining shimoliy chegara
hududlari zaiflashgan, harbiy kuch esa ichki nizolar tufayli tarqoqlashgan edi.
Xudoyorxon o‘z mavqeini saqlab qolish uchun Rossiyaga yon bosar siyosatni olib
bordi, natijada xonlik ichida unga bo‘lgan ishonch yanada kamaydi. Bu holat
Rossiyaga Farg‘onaga kirish uchun qulay sharoit yaratdi. Ichki siyosiy beqarorlik
kuchayishi Rossiya imperiyasining bosqinchilik faoliyati ayniqsa Qo‘qon
xonligidagi ichki siyosiy ziddiyatlarni keskin kuchaytirib yubordi. Xonlikda 1860–
1870-yillarda hokimiyat uchun kurashlar kuchayib, Xudoyorxonning siyosiy
qarorlari ko‘plab bekliklar va qabila boshliqlarining noroziligiga sabab bo‘ldi.
Ayniqsa, soliq yukining ortib ketishi, xazinadagi taqchillikni qoplash maqsadidagi
favqulodda yig‘imlar va amaldorlarning suiiste’mollari xalq orasida norozilik
kayfiyatini keskin oshirdi.
Bu davrda qo‘qonlik qipchoqlar, minglar, qo‘yliqiylar va boshqa qabilalar
bosh ko‘tarib, markaziy hokimiyatga qarshi chiqishga moyillik bildira boshladi.
Har bir beklikning mustaqil siyosat yuritishga intilishi, bekliklar o‘rtasidagi o‘zaro
dushmanlik munosabatlari xonlikning ichki tartibini butunlay izdan chiqardi.
Xudoyorxonning oila a’zolari, ukalari va qarindoshlari o‘rtasidagi saroy nizolari
ham davom etardi. Xon ko‘p hollarda o‘z lavozimini saqlab qolish uchun Rossiya
qo‘shinlaridan yordam so‘rar, bu esa xalq orasida uni “mustamlakachilarni

xonlikka olib kirgan hukmdor” sifatida yanada yomon ko‘rsatardi. Shunday siyosiy
muhitda xonlik ichidan qarama-qarshi kuchlar shakllana boshladi. Rossiya
imperiyasining harbiy yurishlarining ikkinchi bosqichi 1860–1870-yillarda Rossiya
imperiyasi Qo‘qon xonligiga qarshi harbiy bosqinchilikni kuchaytirdi. General
Kaufman qo‘mondonligi ostidagi qo‘shinlar Turkiston general-gubernatorligi
tuzilgandan keyin butun mintaqada yagona harbiy boshqaruv ostida yurishlar olib
bordi. Bu davrda Namangan, Andijon, Marg‘ilon atrofidagi chor qo‘shinlarining
harakatlari hududdagi siyosiy vaziyatni butunlay beqarorlashtirdi. Rossiya
qo‘shinlarining asosiy maqsadi iqtisodiy jihatdan ahamiyatli bo‘lgan Farg‘ona
vodiyosini egallash, strategik yo‘llarni nazoratga olish va Britaniya bilan raqobatda
ustunlikka erishish edi. Bu maqsadlar bosqichma-bosqich amalga oshirilib borildi.
Mahalliy hokimlar pozitsiyasining zaiflashuvi Xonlikdagi beklar Rossiya
bostirib kirayotgan bir paytda o‘zaro kelishmovchiliklar bilan mashg‘ul bo‘lib,
yagona siyosiy pozitsiya shakllantira olmadi. Ba’zi bekliklar Rossiyaga vaqtincha
yon bosib o‘z mavqeini saqlab qolishga urinib, xonlikni yanada parokanda qildi.
Natijada, Farg‘ona vodiysining har bir hududi alohida siyosiy markazga aylanib,
markaziy hokimiyatning ta’siri yanada pasaydi. Aholining noroziligi va
bosqinlarga munosabati Rossiya bosqiniga qarshi ayrim bekliklarda xalq o‘rtasida
norozilik harakatlari bosh ko‘tardi. Biroq markazlashgan harbiy qo‘mondonlik
yo‘qligi tufayli bu noroziliklar uyushqoqlikka ega bo‘lmadi. Aholi ikki asosiy
fikrga bo‘linib ketdi:
— bir qismi Rossiya bosqinidan qo‘rqib Xudoyorxonning siyosatini qo‘llab-
quvvatladi;
— boshqalar esa mustamlakachi kuchlarga qarshi kurashish uchun qo‘zg‘olon
ko‘targan mahalliy yetakchilar atrofida birlashdi. Aynan shunday murakkab
siyosiy-ijtimoiy vaziyat Pölatxon qo‘zg‘oloniga zamin yaratgan, ya’ni xalqning
Rossiya bosqinchiligi va xonlikdagi adolatsizlikka qarshi umumiy norozilik
kayfiyati oxir-oqibat yirik xalq harakatiga aylangan edi. 7
Xulosa sifatida shuni aytish mumkunki siyosiy beqarorlikning keskinlashuvi
XIX-asrning 70-yillariga kelib Qo‘qon xonligi Rossiya bosqinchiligi, ichki
tartibsizliklar, bekliklarning mustaqillikka intilishi, soliq bosimi va saroy fitnalari
tufayli tarixidagi eng og‘ir siyosiy inqiroz holatiga kelib qoldi. Aynan shu siyosiy
beqarorlik Rossiyaning Farg‘ona vodiysiga nisbatan harbiy yurishlarini
osonlashtirdi va xonlikning oxirgi yillaridagi holatni belgiladi. Bu murakkab
sharoit Pölatxon qo‘zg‘oloni kabi katta xalq harakatlarining paydo bo‘lishiga asos
bo‘ldi.
7
Becker, S. L. Russia’s Protectorates in Central Asia. — Cambridge: Harvard University Press, 1968. — P. 110–115.

XIX - asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyo xalqlari hayotida muhim
voqealar sodir bo‘ldi. Jumladan, Qo‘qon xonligi ruslar tomonidan bosib olinib,
uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga qo‘shib yuborildi. Avvaliga Qo‘qon
xonligi bilan o‘zaro shartnoma tuzgan ruslar, soxta Po‘latxon qo‘zg‘olonidan so‘ng
xonlikni batamom egallashdi. Soxta Po‘latxon kim bo‘lgan va u xonga qarshi nega
isyon ko‘targandi? Sovetlar bu qo‘zg‘olonni ezilgan xalq isyoni edi desa, boshqalar
Xudoyorxonda alami bo‘lgan qipchoqlarning xonga qarshi harakati deydi.
Markaziy Osiyoning XIX asrdagi tarixi haqida gap ketganda ko‘pchilikda bir savol
tug‘iladi. Nega Chor Rossiyasi Xiva xonligi va Buxoro amirligini yarim vassal
holda qoldirgan-u, Qo‘qon xonligini batamom bosib olgan? Bu savolga turlicha
javob berish mumkin. Masalan, ruslar Farg‘ona vodiysini Buxoro yoki Xorazmga
nisbatan muhim joy deb bilgan. Yoki ruslar Buxoro amirligidan ko‘ra, Qo‘qon
xonligini kuchsiz deb bilgan bo‘lishi ham mumkin – o‘sha paytlarda Qo‘qonga
kim hukmdor bo‘lishi Buxoroda hal qilingan.
Aslida esa Qo‘qon xonligining yiqitilishiga eng birinchi navbatda
Xudoyorxon sabab bo‘lgan. Chunki ruslar xonlikning ikkita muhim shahri
Chimkent va Toshkentni bosib olganda ham Xudoyorxon «aqlini yig‘ib olmaydi».
Xalqqa yangidan yangi soliqlar solib, xotinbozlik va kayf-safoni davom
ettiraveradi. O‘sha kezlarda Qo‘qon xonligida yana bir muhim hodisa – Po‘latxon
qo‘zg‘oloni sodir bo‘ladi. Bu hodisa ruslar tomonidan xonlikning tugatilishi va
uning hududlari Rossiyaga qo‘shib olinishini tezlashtiradi. Ruslar 1864-yilda
Chimkentni, 1865-yilda Toshkentni egallagach, Orenburg general-gubernatorligi
tarkibida Turkiston viloyati tuziladi. Uning boshlig‘i etib genaral Mixail
Chernyayev tayinlanadi.
1867-yilda Turkiston general-gubernatorlikka aylantiriladi va Konstantin fon
Kaufman uning hukmdori bo‘ladi. Shundan so‘ng Rossiya imperiyasi Qo‘qon
xonligiga nisbatan bosimlarini kuchaytira boshlaydi. 1868-yilda Xudoyorxon fon
Kaufman bilan shartnoma imzolashga majbur bo‘ladi. Shartnomaga ko‘ra rus
savdogarlari boj to‘lamasdan xonlikning istalgan shahrida savdo qilishi, mahsulot
olib kirishi va olib chiqishi mumkin edi. Qaltis vaziyatda Xudoyorxon mamlakat
mudofaasini kuchaytirish o‘rniga shundoq ham og‘ir ahvolda yashayotgan xalqqa
yangidan yangi soliqlar soladi.
Odamlarning gardaniga yuk bo‘lib tushadigan farmonlar imzolaydi. 1870-
yilda xon uchun yangi qarorgoh – O‘rda qurish haqidagi farmon shulardan biri edi.
Farmonga ko‘ra butun mamlakatdan jalb qilinadigan ishchilar va hunarmandlar
maosh olmasdan O‘rda qurilishida qatnashishi lozim edi. O‘rda qurilishi uch yil
davom etadi va 1873-yilda qurib bitkaziladi. Xonning yangi qarorgohi bitguncha
xalqning sabr kosasi ham to‘lgan edi. Ikkinchi tomondan bir paytlar Xudoyorxon

tomonidan Musulmonqulning o‘ldirilishi va qipchoqlarning qatliom qilinishi
ko‘pchilikning esidan chiqmagandi. Bu paytga kelib ruslar Buxoro amirligi
tarkibida bo‘lgan Jizzax, Samarqand va Qo‘qon xonligining yana bir muhim shahri
Xo‘jandni egallab bo‘lgandi. Ana shunday sharoitda xonga qarshi qipchoq-
qirg‘izlar qo‘zg‘oloni boshlanadi. 8
XIX-asrning o‘rtalariga kelib Qo‘qon xonligi ichki siyosiy tarqoqlik,
iqtisodiy tanazzul va feodal amaldorlar o‘rtasidagi keskin raqobat girdobiga tushib
qolgandi. Ayniqsa, tez-tez o‘zgarib turgan hukmdorlar, saroy ichidagi tazyiq va
markaziy hokimiyatning qabila boshliqlarini jilovlashga qaratilgan siyosati
jamiyatdagi norozilikni kuchaytirgan. Ana shunday og‘ir sharoitda, xonlikning
harbiy-siyosiy hayotida muhim o‘rin tutgan qipchoqlar va tog‘li hududlarda
yashovchi qirg‘izlar o‘rtasida markaziy hokimiyatga qarshi kuchli qo‘zg‘olon
boshlandi. Bu qo‘zg‘olon 1845–1854-yillar davomida davom etib, Qo‘qon xonligi
tarixida eng yirik ijtimoiy-siyosiy to‘lqinlardan biri sifatida tarixga kirgan.
Qipchoqlar xonlikning asosiy harbiy tayanchi sanalgan bo‘lib, ular ko‘p yillar
davomida qo‘shinlarning eng jangovar qismlarini tashkil etgan, hatto ayrim
paytlarda taxt masalalariga bevosita ta’sir o‘tkazgan. Qirg‘izlar esa, tog‘li
mintaqalarda yashaganiga qaramay, chegara xavfsizligini ta’minlash, harbiy
yurishlarda qatnashish va soliq yig‘ish tizimida muhim kuch bo‘lgan. Biroq ular
ham markaziy hukumatning so‘nggi yillardagi bosimi, soliqlarni oshirish va yirik
qabila boshliqlarining vakolatlarini cheklash siyosatidan qattiq norozi edi. Aynan
shu omillar ularni birlashishga undadi.
Qo‘zg‘olon dastlab qirg‘izlar tomonidan boshlanib, soliq yig‘uvchilar
haydab yuborildi, markazga bo‘ysunishdan bosh tortildi. Bu harakat tez orada
qipchoqlar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi va ikki xalqning qo‘shilishi
qo‘zg‘olonning geografik va harbiy qudratini keskin oshirdi. Qisqa vaqt ichida
Chüy vodiysi, O‘sh, Namangan va Farg‘ona vodiysining ayrim qishloqlarida
markaziy hokimiyat vakillari quvib chiqarildi. Qipchoq lashkarlarining
jangovorligi qo‘zg‘olonni yanada uyushgan shaklga olib keldi, ular ayrim
qal’alarni egallab, hukumat qo‘shinlariga bir necha bor sezilarli talafot yetkazdi.
Qo‘zg‘olonchilar talablari aniq edi: soliq yukini kamaytirish, qabila boshliqlarining
huquqlarini tiklash, markaziy hokimiyatning ortiqcha aralashuvini cheklash. Biroq
Qo‘qon xoni Xudoyorxon va uning atrofidagi amaldorlar bu talablarni tan olmadi.
Aksincha, ular qo‘zg‘olonni bostirish uchun muntazam qo‘shinlarni safarbar etdi.
Artilleriya bilan qurollangan hukumat qo‘shinlari vaqt o‘tishi bilan
qo‘zg‘olonchilarga ustunlik qila boshladi. Farg‘ona vodiysidagi markaziy hududlar
8
Burton, A. The Bukharans and Kokand: Power, Politics and Society in Central Asia. — Oxford: Oxford University
Press, 1990. — P. 144–150.

qo‘lga olindi, qipchoq lashkarboshilari orasida ko‘plab yo‘qotishlar bo‘ldi.
Qirg‘izlar tog‘li mintaqalarga chekinishga majbur bo‘ldi, ammo ularni ta’qib qilish
davom ettirildi. 1854-yilga kelib qo‘zg‘olon to‘liq bostirildi. Qo‘zg‘olonning
oqibatlari esa juda og‘ir bo‘ldi: qipchoqlarning xonlikdagi siyosiy va harbiy
mavqei keskin kamaytirildi, ko‘plab sardorlar qatl qilindi yoki qamoqqa tashlandi.
Qirg‘iz hududlarida qattiq repressiya olib borildi — soliqlar ko‘paytirildi, ayrim
urug’ boshliqlari o‘zgartirildi, tog‘li hududlar to‘liq nazoratga olindi. Shu bilan
birga, qo‘zg‘olon Qo‘qon xonligini yanada zaiflashtirib qo‘ydi. Ichki beqarorlik va
zaiflashgan iqtisodiy holat keyinchalik 1860-yillarda Rossiya imperiyasining
bosqinini osonlashtirib berdi. Demak, bu qo‘zg‘olon faqatgina mahalliy norozilik
emas, balki xonlikning siyosiy inqirozini yanada chuqurlashtirgan tarixiy jarayon
bo‘lib, mintaqa tarixida katta iz qoldirgan. Xullas, Qipchoq–Qirg‘iz qo‘zg‘oloni
markazlashgan davlat bilan qabila tizimi o‘rtasidagi keskin to‘qnashuv, adolatsiz
siyosiy tartibga qarshi xalq noroziligi va Qo‘qon xonligining inqirozga yuz
tutayotgan davrining yorqin namunasi bo‘lib, uning oqibatlari butun xonlik
taqdiriga bevosita ta’sir ko‘rsatgan.
Rossiya hukumati XIX-asrning 60 – yillaridan e’tiboran O‘rta Osiyoga
harbiy xarakatlarniboshladi. 1862-yil kuzida Qo‘qon xonligiga qarashli Pishpak va
To‘qmoq qal’alarini rus qo‘shinlari egallaydi. 1864-yil bahorida Sibir va Sirdaryo
liniyalari birlashtirildi. Bu joylardan polkovnik M. Chernyaev va polkovnik N.
Verovkin boshchiligida ikki rusotryadi jo‘natiladi. Rus qo‘shinlari Avliyo ota va
Turkistonni zabt etadi. M. Chernyaev Rossiya tarafdorlari yordami bilan
Toshkentni ixtiyoriy ravishda bo‘ysundirishga xarakat qiladi.Ammo, Toshkentning
hamma aholisi Rossiyaga bo‘ysunish fikrida emas edi. Shuninguchun ham
Chernyaev 1865-yil iyun oyida Toshkentga hujum qilib, uni bosib oladi. 1865 – yil
avgustda esa, Toshkent rasmiy sur’atda Rossiya imperiyasi mustamlakasi deb e’lon
qilinadi. Qo‘qon xonligining Turkiston, Chimkent, Toshkent va boshqa shaharlarini
bosib olganchor istilochilari bu hududlami Rossiya tasarrufiga kiritib oladilar va
rasmiy “qonunlashtirib” ham qo‘yadilar. 1868-yil 13-fevral kuni Turkiston general-
gubernatorligi bilan Qo‘qon xonligi o‘rtasida shartnoma imzolanadi. Bu kelishuv,
o‘z mohiyati bilan, Qo‘qon xonligi uchun nihoyatda og‘ir, sharmandali shartnoma
edi. Rossiya hukumati tazyiqi ostida, Rossiyaning manfaatlariniko‘zlab tuzilgan bu
shartnomadan xonlikning butun xalqi qoniqmadi. O‘sha paytda xalq orasida xon va
uning gumashtalari Qo‘qon xonligini chor Rossiyasiga sotmoqchi, degan fikrlar
ham keng tarqalgan edi. Uning zamondoshlarining guvohlik berishicha,
Xudoyorxon so‘nggi o‘n yillik (1865-1875) xukmdorligida o‘z xalqini mislsiz
taladi, bu davr o‘g‘rilik va qotillikga to‘la davr edi. Shu davr tarixchisi bo‘lgan va
tarixini yozgan Muhammad Aziz Marg‘iloniy o‘z asarida Xudoyorxonning so‘nggi
safari haqida shunday yozadi: “Yana taxtga o‘tirsam hammaga teng podsho

bo‘laman, birini biridan farq etmayman” deb parvardigorga shart va va’da qilgan
ekan”. Xudoyorxonning ayshu-ishratga mukkasidan ketib, xalq, Vatan manfaatini
chet elbosqinchisi oyog‘i ostiga tashlaganini esa shunday tasvirlaydi: “O‘rusiya
bilan urushmayman. Boji xiroj berib turishni xohlayman. Pulni ko‘paytirsam bo‘lar
ekan. Boshqa tomondan keladigan yov yo‘q. Boxuzur ayshu ishrat qilib yotaman”,
deb muqarrar qilibdi. Molu dunyoga haddan ziyoda hirs qo‘ygan va xazinasini
boyitish uchun ko‘p soliqlar solgan. Xudoyorxonning mana shunday ishlari va
razil axloqi xalq, beklar, sipohiylar, boylar vaulamolaming noroziligini keltirib
chiqargan. Xudoyorxonning majburiy yo‘llar bilan soliq to‘plab, katta boylik
orttirgani, hatto, o‘lkani istilo qilgan rus mustamlakachilarining asarlarida ham o‘z
aksini topgan:
“Soliqqa tortiladigan mollarning turlari juda ko‘p bolib, ular imkoni boricha
barcha narsalardan olinib, xalq tom ma’noda shilingan. Hatto kambag‘allar keltirib
sotadigan qamish shox-shibba, yantoq va shunga o‘xshash narsalardan ham soliq
undirilgan.Keyingi vaqtlarda tog‘lardan ariqlar orqali oqib keladigan suvga ham
soliq solingan. Faqatnafas olinayotgan havodan soliq olinmagan xolos. Bu hol
xonga qarshi norozilikning asosiy omillaridan biri boigan edi”. Oqibatda
mamlakatda g‘alayonlar boshlandi. Xalq bundan norozi bo‘lib 1871-yili So‘xda
g‘alayon ko‘taradi. Xon uni osongina tinchitadi. Lekin bundan o‘ziga saboq
olmaydi. O‘sha kezlarda Qo‘qon xonligida yana bir muhim hodisa – Po‘latxon
qo‘zg‘oloni sodir bo‘ladi. Bu hodisa ruslar tomonidan xonlikning tugatilishi va
uning hududlari Rossiyaga qo‘shib olinishini tezlashtiradi. 1873-yilining bahorida
xalq qo‘zg‘oloni ko‘tarildi. Bu mashhur Po‘latxon qo‘zg‘aloni edi. 9
II. BOB. PÖLATXON QO‘ZG‘OLONI VA QO‘QON XONLIGI
TUGATILISHI JARAYONI.
2.1. Pölatxon qo‘zg‘olonining boshlanishi, rivoji va bostirilish
jarayoni.
9
Po‘latxon maqolasi — O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. — Toshkent, 2000. — B. 650–651.

Bu qo‘zg‘alon 1875-yilning 7-avgustida milliyozodlik kurashiga aylanib
ketadi. Mirzo Olim Mushrifning (Ansob us-salotin va tavorix ul-havoqin) asarida
shunday ma’lumot bor: “Abdurahmon Oftobachini qo‘shub, ko‘p askar birla
buyurdi. Bular borib urushub qirg‘izlarni qochurdilar. Qirg‘izlar parishon bo‘lub
ketdilar. Bir necha biylar, chunonchi, Umarbek, Abdurahmon shayton,
Qoraqushbiy va Sulaymon o‘g‘ri va bir necha qirg‘iz biylar birla qolga tushti, ko‘p
obro’ birla kelib xonni ko‘rub, muloqot qilib, duo ayladilar. Filjumla, xotirjam
bo‘ldilar. Ersa Musulmonqul degan qirg‘iz qipchoq urushdan qochub, bir necha
qirg‘izlar maslahat aylab xonzoda topmoq uchun Buxoro tarafiga borib, Po‘latxon
valadi Murodxonni oldiga borib vasvasa qilib ekan. Urganjg‘a, Muhammad Alixon
o‘g‘li Muzaffarxonnmg oldiga borib, necha kun turub vasvasa qildikim, xon qilib,
ota taxtiga o‘lturmoqqa fotiha o‘qubmiz, sizga buyurdilar, hamma xaloyiq sizga
muntazir turubdirlar, debdi.
Muzaffarxon aytdikim: “Sizga qirg‘iz xalqini e’tiborlaring yo‘q turur.
Qalandarxon akamniham olib borib, Murg‘zor qishloqda o‘ldurub qo‘ydinglar.
Alhamdululloh yovhat bahuzur” deb qabul qilmadi. Musulmonqul noiloj qaytib
Toshkentga keldi, ersa Muhsinboyning o‘g‘li mullo Abdulmo‘minning hovlisiga
qo‘nub erdi. Anda bir mulla Ishoq degan qirg‘iz bala Mazang degan mavze’da
nosfurushlik qilur ekan. Azbaroyi nos olmoqqa kelgan ekan.Abdulmo‘min mazkur
aytdikim: “Ey ahmoq qirg‘iz, shul qirg‘iz balani Po‘ladxon deb olibborg‘il. Ish
saranjom topganda, bir xon topilur”, dedi ersa ma’qul bo‘lib, o‘shal qirg‘iz balani
olib Obliq ustidin oshib Chust ustiga kelib, qo‘shung‘a qo‘shuldi. Qirg‘izlar
hursand bo‘lub, shodiyona qo‘ydilar, oq kigizga solib xon ko‘tardilar”. Po‘latxon
1844 – yilda Marg‘ilon shahriga yaqin Uhna degan qishloqda istiqomat qiluvchi
Bo‘ston qabilasiga mansub oilada tug‘ilgan va otasi Marg‘ilondagi Oqmadrasada
mudarrislik qilgan. O‘zi Qo’qondagi Tunqator madrasasida o‘qigan.Andijondagi
masjidda imomlik qilgan, savdogarlik, nosfurushlik bilan ham shug‘ullangan.
Toshkentga kelib, Abdulmo‘min otaliq bilan tanishgach, shu yerda vaqtincha
yashabqoladi. 1872-yili Sher dodxoh boshliq bir guruh qo‘qonliklar Samarqandda
istiqomat qilayotgan Po‘latbekni (Olimxonnnng nevarasi) Qo‘qonga taklif qilib,
uni xon qilib ko‘tarishga va’da qilishadi.
Lekin, Po‘latbek bu taklifni rad etadi. Shundan so‘ng qo‘qonliklar
Toshkentga kelib, Abdulmo‘min otaliq bilan uchrashganlar. Ularning iltimosiga
ko‘ra, Ishoq Hasan “Po‘latxon” nomi bilan fitnachilar va hokimiyat uchun
kurashayotgan qirig‘izlar qo‘zg‘oloniga boshchilik qilishga rozi bo‘lgan va
Namanganga (Koson)6kelib qo‘zg‘olonga rahbarlik qila boshlagan. Uning
tomoniga Xudoyorxon siyosatidan norozi bo‘lgan yirik boylar, qabila
zodagonlariva harbiylar, hatto Xudoyorxonning o‘g‘li va boshqa qarindoshlari ham

o‘tgan. 1873–yilda qirg‘izlar “Po‘latxon”ni Qo‘qon xoni deb e’lon qilgan edilar.
Ammo, Xudoyorxon Toshkentga qochgandan keyin Abdurahmon oftobachi
Nasriddinbekni xon deb e’lon qilib taxtga o‘tqizgan.Shu sababli “Po‘latxon”
Abdurahmon oftobachi va Nasriddinxonlarga qarshi kurashniboshlab yuboradi.
Oqibatda, Qo‘qon xonligida ikki hokimiyatchilik paydo bo‘ladi. Buning oldini
olib, kuchlarni birlashtirish maqsadida Abdurahmon oftobachi 1875-yil 7-
avgustida Chor Rossiyasi mustamlakachilariga qarshi g‘azavot e’lon qiladi va xalq
ozodlik harakatini boshlab yuboradi. “Po‘latxon” bu harakatni qo‘llab quvvatlaydi,
ammo qo‘shinini jangga olib kirmaydi.
Tarixda «Po‘latxon qo‘zg‘oloni» deb nom olgan bu qo‘zg‘olonga
Po‘latxon emas, Mulla Ishoq Hasan o‘g‘li boshchilik qilgan. Bu shaxs ning kelib
chiqishi qipchoqlardan bo‘lgan. Manbalarga ko‘ra, Mulla Ishoq 1844-yilda
Marg‘ilon yaqinidagi O‘hna qishlog‘ida tug‘iladi. U maktab tahsilidan so‘ng
Qo‘qondagi madrasada o‘qiydi. So‘ng Andijondagi masjidlardan birida imom-
xatib bo‘lib ishlaydi. Mulla Ishoq bir muddat savdogarlik qiladi. Savdogarlik qilib
yurganida xonlikda ancha taniqli bo‘lgan Abdulmo‘min dodxoh ismli odam bilan
tanishadi. Tarixchi olim Hamid Ziyoyevning yozishicha, xonlikning siyosiy
kurashlarida faol qatnashgan Abdulmo‘min ko‘p voqealarni gapirib berib, Mulla
Ishoqning siyosiy ongini uyg‘otadi. 1872-yilda xonga qarshi qo‘zg‘olon
uyushtirish niyatida bo‘lgan bir guruh qirg‘izlar va qipchoqlar Sher dodxoh
boshchiligida Samarqandga borib u yerda yashayotgan Xudoyorxonning
qarindoshi Po‘latxon bilan muzokara olib boradi. Isyonchilarning maqsadi
Xudoyorxonni yiqitib, o‘rniga Po‘latxonni taxtga o‘tqazish edi. Ammo Po‘latxon
ularning taklifiga rozi bo‘lmaydi. Shundan so‘ng Sher dodxoh Toshkentga boradi
va Mulla Ishoq bilan uchrashadi. Unga Po‘latxon bo‘lishni va qo‘zg‘olonga
rahbarlik qilishni so‘raydi. Mulla Ishoq uning taklifga rozi bo‘ladi. 10
Po‘latxonning soxtaligini o‘sha paytda juda kam odam bilgan. Uning kimligi
keyin oshkor bo‘ladi. Qo‘zg‘olon 1873-yilda Mulla Ishoq soxta Po‘latxon nomi
ostida vodiyga kelib qo‘zg‘olonchilarga bosh bo‘ladi. Shu tariqa xonga qarshi
isyon boshlanadi. Xudoyorxon qo‘zg‘olonchilarga qarshi Abdurahmon oftobachi
boshchiligida qo‘shin yuboradi. Bo‘lib o‘tgan janglarda qo‘zg‘olonchilar
mag‘lubiyatga uchraydi va soxta Po‘latxon tog‘lar orasiga qochib ketadi. So‘ng bir
yildan oshiqroq vaqt mobaynida qaytadan qo‘shin yig‘adi. 1975-yil bahorda soxta
Po‘latxon O‘zganda qo‘zg‘olon ko‘taradi. Unga qarshi xon qo‘shinlari jo‘natiladi.
Biroq Abdurahmon oftobachi va Iso avliyo boshchiligidagi xon qo‘shini
qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketadi. O‘shanda Abdurahmon oftobachi Andijon
hokimi bo‘lib turgan Xudoyorxonning to‘ng‘ich o‘g‘li Nasriddinbekni ham
10
Po‘latxon maqolasi — O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi. — Toshkent, 2000. — B. 650–651.

yo‘ldan uradi. U ham qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tadi. Shundan so‘ng
qo‘zg‘olonchilar xonlikdagi bir qator shahar va qishloqlarni egallay boshlashadi.
Xudoyorxon fon Kaufmandan yordam so‘rashga majbur bo‘ladi:
«Shu kunlardagi og‘ir va baxtsiz paytlarda mening Mulla Iso Avliyo,
Abdurahmon parvonachi va Xolnazar parvonachi singari eng ishonchli kishilarim
qo‘shin bilan dushmanlarim – qirg‘iz qo‘zg‘olonchilariga qo‘shildilar va menga
qarshi urushmoqchilar. Men hamma vaqt siz, oliy hazratlaridan do‘stlik va yordam
kutib turganligim boisidan bu gal ham meni e’tibordan qoldirmagaysiz. Shaxsan
o‘zimni va Qo‘qon xonligini ulug’ imperator janoblarining ixtiyoriga topshiraman
hamda qo‘shinni to‘plar bilan birgalikda imkoni boricha tezroq Qo‘qon shahriga
yuborishingizni so‘rayman». Siyosiy sabablar va saroy intrikalari. 1870-yillar
boshlarida Qo qon saroyida ichki raqobat va qirol (xon) almashinuvlari siyosiyʻ
barqarorlikni buzdi. Xon kuchini mustahkamlash va amaldorlar o rtasidagi
ʻ
ziddiyatlarni bartaraf etish bo lmaganligi hukmronlikdagi zaiflikni oshirdi. Ana
ʻ
shunday vaziyatda Nasriddin (Nasriddinxon) taxtga o tirgani yoki boshqa
ʻ
nomzodlar atrofidagi bahs-munozaralar janglarga va ommaviy norozilikka olib
keldi. Po latxon va uning tarafdorlariga esa saroydagi huquqsizlik, amaldorlarning
ʻ
bosimi, hamda yo qolgan adolatni tiklash istagi omil bo ldi. Ijtimoiy va iqtisodiy
ʻ ʻ
sabablari. Dehqonchilik va kichik savdogarlar orasidagi moliyaviy qiyinchiliklar,
soliq va boshqa majburiyatlarning oshishi, yer va suv resurslariga nisbatan
tortishuvlar qo zg olon uchun asosiy ijtimoiy bazani ta minladi. Shu bilan birga
ʻ ʻ ʼ
shaharlik kasb-hunarmandlar ham iqtisodiy bosimdan shikoyat qilgan; ularning
noroziligi qo zg olonning shahar markazlariga tez tarqalishiga xizmat qildi.
ʻ ʻ
Diniy-ma naviy omillar. Mahalliy ulamolar va diniy liderlar ko pincha
ʼ ʻ
xalqni birlashtiruvchi va qo zg olonlarni qo llab-quvvatlovchi omil bo lgan.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Po latxon harakati vaqtida diniy ta sirlar va mahalliy an anaviy adolat masalalari
ʻ ʼ ʼ
qo zg olonchilarning tarafdorlarini kengaytirdi. Diniy nutqlar va mahalla
ʻ ʻ
tashviqoti tez tarqalish orqali odamlarni xon saroyiga qarshi uyushtirilgan
harakatlarga jalb qildi. Yetakchi shaxslar va tashkilotlash. Qo zg olon yetakchilari
ʻ ʻ
safida Po latxon o z joyini topgan: u marg ilonlik muqaddas yoki kamroq tanilgan
ʻ ʻ ʻ
shaxs sifatida ommani jalb qildi. Po latxonning atrofida Sher Dodho kabi mahalliy
ʻ
yetakchilar, mahalla rahbarlari va harbiy tashkilotchilar jamlandi. Mahalliy
qo mondonlar, jangchilar va xonlikdan norozi bo‘lgan jangchilar Po latxon
ʻ ʻ
qo zg olonini tez tashkil qila oldi. Dastlabki voqealar va qo zg olonning
ʻ ʻ ʻ ʻ
boshlanishi (tartib bilan). 1875-yil oxiri — 1875-yil boshlarida (mahalliy turlicha
manbalar sanani farqlashi mumkin) turli mahalliy to qnashuvlar, xususan mahalliy
ʻ
amaldorlar va xo jalik egalari orasidagi nizolar ortib bordi.
ʻ

Bu davr Po latxon tarafdorlarining mahalliy qo mondonlikniʻ ʻ
shakllantirishiga xizmat qildi. 1875-yil 9-oktyabr (manbalarda 9 yoki 10-oktyabr
atrofida sanalar farq qiladi) kuni Qo qon shahrida qo zg olon avj oldi:
ʻ ʻ ʻ
qo zg olonchilar xonning saroyiga hujum qilib, taxtga qarshi kurashni boshlab
ʻ ʻ
yuborishdi. (Mahalliy voqea-xronikalarda bu sanalar biroz farq qilishi mumkin —
kurs ishida turli manbalarni taqqoslash va sanalarni aniq ko‘rsatish muhim.)
Qo zg olonchilar shahar ichida qo lga kiritilgan hududlarda nazorat o rnatib, xon
ʻ ʻ ʻ ʻ
va uning tarafdorlariga qarshi tez harakat qilishdi. Bu bosqichda qo zg olonning
ʻ ʻ
tashkiliy jihatlari — marshrutlar, qo mondonlik zanjiri va logistika — muhim rol
ʻ
o ynadi. Rossiyaning diqqat markaziga tushishi va eskalatsiya. Po latxon
ʻ ʻ
qo zg olonining o z kuchini ko‘rsatishi va xususiy hududlarda nazorat o rnatishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
Rossiya imperiyasini tashvishga soldi. Rossiya qo shinlari va mintaqaviy vali
ʻ
(Kaufman va boshqa harbiy rahbarlar) bu vaziyatga aralashish uchun harakatga
o tdi — natijada 1875–1876-yillardagi Qoqon yurishi jarayoni boshlandi. Ularning
ʻ
maqsadi qo zg olonlarni bostirish va mintaqani mustahkam nazoratga olish edi.
ʻ ʻ
Qisqacha xulosa qilganda: Po latxon qo zg oloni — bu faqat bir rahbarning
ʻ ʻ ʻ
yuritgan harakatidan ko ra ko proq edi; u ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy omillar
ʻ ʻ
kompleksining natijasi, shuningdek tashqi bosim (Rossiya imperiyasi) bilan
qo shilib, Qo qon xonligining mavjud barqarorligini tubdan zaiflashtirgan voqea
ʻ ʻ
bo ldi. Qo zg olonning dastlabki bosqichlari va uning ommaviy tabiatga o tishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
saroydagi notinchlik, mahalliy qatlamsal muammolar va diniy-ijtimoiy roli bilan
yaqqol izohlanadi. 11

Qo‘qon xoni Xudoyorxonning qochishi, Nasriddinbek bilan Kaufman
o‘rtasidagi tengsiz va sharmandali bitim xalq ommasining yangidan katta kuch
bilan qo‘zg‘olon ko‘tarishiga sababchi bo‘ldi. Bu galgi qo‘zg‘olon markazi
Andijon edi. Qo‘zg‘olonchilar Po‘latxon nomi bilan yurgan Ishoq mullani xon deb
e’lon qildilar. Po‘latxonga qarshi jo‘natilgan Kaufman otryadi Andijon ostonasida
mag‘lubiyatga uchraydi. 1875-yil 7-oktabrda qo‘zg‘olonchilar xon qo‘shinini tor-
mor keltirib Qo‘qonni egallaydilar. Nasriddinbek Xo‘jandga, ruslar panohiga
qochadi. 11-noyabrda Skobelev qo‘mondonligidagi rus askarlari
qo‘zg‘olonchilarga Baliqchi yaqinida zarba beradi. Terentev bu haqda shunday
xabar beradi: «...Baliqchi shahriga yorib kirib, dushman lageri egallandi. Tong
otgandan keyin artilleriya shaharga o‘q ota boshladi, shu zahoti Skobelev 2-
yondosh batolonga qarashli 2-rota va ellikta kazak otliq o‘qchilari bilan hujumga
o‘tdi, dushmanning chekinishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun butun otliq askarlarni
zambaraklar bilan shaharning orqa tomoniga yubordi. Jangga kirgan bo‘linmalar
uchta istehkomni majaqlagandan keyin bozorni ishg‘ol qildilar va shu yerda tor
ko‘chadan kelayotgan qipchoqlarning katta otliq olomoniga duch kelib qoldilar.
11
Skobelev harbiy yurishlari haqida: Russian Military Archive, “Fergana Expedition Reports”, 1876. — P. 22–29.

Dahshatli ur-yiqit ichida merganlarimiz do‘ldek yog‘dirayotgan o‘qqa uchgan
qipchoqlar bor-yo‘g‘i 20 qadam narida to‘da-to‘da bo‘lib yiqilar, ko‘cha yuzi
ularning o‘ligiga to‘lib ketgan edi. Bu dahshatli jahannamdan bir amallab qutulib
chiqqanlar narigi yonboshda poylab turgan kazaklarning changaliga tushar edi.
Ularni ikki chaqirim joygacha quvib borib, hech qanday rahm-shafqat qilmay
qilichdan o‘tkazishdi.
Biz tomondan bir quyi amaldagi kishi o‘lib, 8 ta yarador (shundan uchtasi
og‘ir), uch kishi kantuziya olgan edi. Skobelev dushmanning talofatini 2000 kishi
deb hisoblaydi». Skobelev yo‘l-yo‘lakay barcha qishloqlarga shafqatsizlarcha o‘t
qo‘yib yakson qilib olg‘a siljib bordi. Ayniqsa u Andijon shahrining kulini ko‘kka
sovurdi. Bu haqda manbalarda shunday yozilgan: «Andijonliklar qattiq qarshilik
ko‘rsatdilar; ular har bir to‘siqdan foydalanar edilar, tomlar ustidan turib o‘q
otishar, ko‘chalar, hovlilar, uylar, machitlar ichida yuzma-yuz olishardilar.
Ularning qarshilik ko‘rsatishlari oldinda hujum qilib borayotganlarni
g‘azablantirar, tobora junbushga keltirardi. Bozor maydonida Skobelev kolonnasi
yirik xarilardan qilingan to‘siqqa duch kelib qoldi. Zambaraklarimiz oldinga
o‘tkazildi va bir necha o‘q uzilgandan keyin dushman tumtaraqay bo‘lib ketdi.
Turkistonliklar beshta istehkomdan tashqari, mustahkam qo‘rg‘onchaga aylangan
uylarni ham jang bilan qo‘lga kiritdilar.
Nihoyat, har uchala kolonna o‘rdaga yetib keldi va saroyni isyonchilardan
tozaladi. Qisqa muddatli hordiqdan so‘ng manzilgohga qaytildi, darvoqe, yo‘l
yoqasidagi imoratlarning hammasiga o‘t qo‘yib borildi. Old qismlar qaerda
ketayotganini yong‘inga qarab bilib olish mumkin edi. Otishmalar hali tinmagan,
andijonliklarning harbiy uroni-«Ur!», sadolari eshitilib turardi. Andijonni butunlay
vayron qilish uchun general Troitskiy Skobelevga oltita zambarak berib, shaharni
to‘pga tutishga, bozor va yong‘in bo‘layotgan tomonlarni nishonga olishga buyruq
berdi».
9-yanvarda Skobelev vayrona va kultepaga aylangan Andijonga kirib bordi.
PO‘latxon qolgan-qutgan kuchlari bilan Uchqo‘rg‘onga chekinishga ulgurgandi.
1876-yil 28-yanvarga o‘tar kechasi Skobelev tomonidan yuborilgan jazo otryadi
Uchqo‘rg‘onni egalladi, barcha himoyachilar o‘ldirildi. Po‘latxon bu yerdan
qochib ulgurdi, biroq tez orada Marg‘ilonda qo‘lga olindi.
Rus qo‘shinlarining Qo‘qon xonligiga qarshi olib borgan urush harakatlarida
Xudoyorxon tomonidan general Fon Kaufmanga asir sifatida ushlab berilgan Kitob
va Shahrisabz beklari Jo‘rabek va Bobobek faol qatnashdilar va Xudoyorxondan
«o‘ch» oldilar. 1880-yili ham Jo‘rabek Farg‘onadagi isyonlarni bostirishda ishtirok
etadi va tez orada u yerda ko‘rsatgan xizmatlari uchun «polkovnik» harbiy

unvoniga sazovor bo‘ladi. 1884-yili polkovnik Jo‘rabek 4-darajali muqaddas
Vladimir ordeni bilan mukofatlanadi. 1901-yili unga «general» unvoni beriladi.
1904-yilda esa janobi oliylari unga 3-darajali muqaddas Vladimir ordenini hadya
qiladi. Bosqinchi fon Kaufman Qo’qonda ko‘tarilgan xalq harakatini bostirish
bahonasida Qo‘qon xonligini batamom tugatdi. 1876-yilning 19-fevralida Qo‘qon
xonligi bekor qilindi va uning o‘rniga Farg‘ona viloyati tashkil qilindi. Farg‘ona
vodiysida vahshiylarcha faoliyat ko‘rsatgan jazo ekspeditsiyasining boshlig‘i
general Skobelev Farg‘ona viloyatining harbiy gubernatori etib tayinlandi. Xulosa
shuki, o‘zbek xalqi mustaqillik uchun kurashining Po‘latxon rahbarligidagi
qo‘zg‘oloni mag‘lubiyati bilan uchala o‘zbek xonligi ham rus podsholigiga to‘la
qaram bo‘lib qoldi.
Ammo bu Farg‘ona vodiysida Rossiya bosqinchilariga qarshi kurash
barham topdi, degan ma’noni anglatmaydi. Erk, ozodlik va mustaqillik kurashida
boy tarixiy an’analarga ega bo‘lgan o‘zbeklar, qirg‘izlar va tojiklar dushmanga
qarshi kurashni davom ettirdilar. Bosqinchilarga qarshi kurash markazi endi Oloy
tog‘lari xududlariga ko‘chdi. Bu yerda qirg‘iz ayoli Qurbonjon dodxoh o‘z
o‘g‘illari bilan qurollanish bo‘yicha tengsiz Chor askarlariga qarshi kurashda
afsonaviy qahromonliklar ko‘rsatdi. Qurbonjon dodxoh ayol holiga qaramasdan
chor generali Skobelevni sulh muzokaralari boshlashga majbur qildi. Chunki
Skobelev nopisandlik bilan tinchlik bitimini tuzish uchun Qurbonjon dodxoh
huzuriga mayor Ionovni yuborgan edi. Mag‘rur ayol Ionovni qabul qilmadi va
mavqei o‘zi bilan teng bo‘lgan qo‘mondon bilan muzokara boshlashga rozi
ekanligini ma’lum qildi. Natijada general Skobelevning o‘zi Qurbonjon dodxoh
bilan sulh muzokaralari olib borishga majbur bo‘ldi va uning talablarini inobatga
olishdan boshqa chora topaolmadi. 12
Turkiston general-gubernatori fon Kaufman faqat 1877-yil yanvaridagina
Sank-Peterburgga axborot yuborib, Farg‘ona vodiysida tinchlik o‘rnatilganligidan
oq podshoni voqif etib, ko‘nglini tinchlantirgan edi.Ammo bu tinchlik nisbiy
xarakterda edi, xolos. Amalda dushmanga qarshi kurash davom etdi. Buni biz
qirg‘iz va o‘zbek urug‘lariga mansub turli qabilalarning 1877-yil davomida ham
Xudoyqul, Abdullabek, Umarbek, Sulaymon udaychi, Taniqul, Valixon to‘ra,
Abdukarimbek va boshqalar bosh bo‘lgan guruhlarning Chor Rossiyasi
qo‘shinlariga qarshi kurashni davom ettirganliklarida yaqqol ko‘ramiz. 1875-yil
23-avgustida Mahram qal’asi ostonasida ruslar bilan Abdurahmon oftobachining
qo‘shini o‘rtasida qattiq jang bo‘ladi.Qo‘qonliklar mag‘lubiyatga uchraydi. K. P.
Kaufman qo‘zg‘olonchilarni birin - ketin tor -mor etib, Qo‘qon, Marg‘ilon va
O‘shni jangsiz bosib olgan. 1875 – yil 22-sentyabrda Kaufman Marg‘ilon shahriga
12
“Qo‘qon xonligining tugatilishi” — Turkiston arxivi hujjatlari to‘plami, 1876-yil, №4, — B. 31–38.

Nasriddinxonni taklif qilib, aholi uchun juda og‘ir bo‘lgan shartnomaga imzo
chektiradi.
Natijada, aholi Nasriddinxonga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradi. Nasriddinxon
Toshkentga qochishga majbur bo‘ladi. “Po‘latxon” rasman Qo‘qon xoni deb e’lon
qilinadi. Abdurahmon oftobachi ham uni tan oladi. “Po‘latxon” bilan yarashib
harbiy kuchlarini birlashtiradi. Rus askarlari bilan bo‘lgan janglarda kuchlar teng
bo‘lmagani natijasida “Po‘latxon” mag‘lubiyatga uchraydi. 1876-yil 1-martda
Marg‘ilon shahrida dorga osib o‘ldiriladi. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak,
Qo‘qonda kechgan janglarda yengilgan soxta Po‘latxonMarg‘ilon yaqinida ruslar
qo‘liga tushadi. Uni xalqning ko‘z o‘ngida dorga osishadi. Haydarbek
Bobobekovning yozishicha, soxta Po‘latxon – Mulla Ishoq o‘ldirilganda 33 yoshda
bo‘lgan. Shu tariqa Qo‘qon xonligi tugatiladi. Uning o‘rniga tashkil etilgan
Farg‘ona viloyatiga general Skobelev harbiy gubernator etib tayinlanadi. Po‘latxon
o‘ldirilgandan so‘ng ham Farg‘ona vodiysining turli hududlarida qo‘zg‘olonlar
davom etadi. Ayniqsa, “Oloy malikasi” nomi bilan tanilgan ayol – Qurbonjon
dodxoh va uning o‘g‘illari boshchiligidagi qo‘zg‘olon qariyb bir yil davom etadi.
2.2. Qo‘zg‘olonning oqibatlari va Qo‘qon xonligining tugatilishiga ta’siri.
Ishongan a’yonlari va o‘g‘li qo‘zg‘olonchilar tomoniga o‘tib ketgach
Xudoyorxon juda tushkunlikka tushib qoladi. Fon Kaufmanning yordami yetib
kelishini ham kutmasdan Qo‘qondan qochadi. 1975-yilda xon oila a’zolari va
xazinani olib ruslar qo‘l ostida bo‘lgan Xo‘jand shahriga qarab yo‘lga chiqadi.
Qo‘zg‘olonchilarning bir qismi Xudoyorxonni taqib qiladi. Bo‘lib o‘tgan janglarda
xonning yonida qolgan navkarlar uni mardona himoya qiladi va eson-omon
Xo‘jandga yetkazib boradi. Bir muddat Xo‘jandda yashagan Xudoyorxon o‘rtaga
odam qo‘yib fon Kaufmandan Toshkentga borishga ruxsat oladi. Xudoyorxon
Qo‘qondan chiqib ketgandan so‘ng qo‘zg‘olonchilar o‘rtasida bo‘linish yuz beradi.
Ularning bir qismi Abdurahmon oftobachi boshchiligida Xudoyorxonning o‘g‘li
Nasriddinbekni xon qilib ko‘tarmoqchi bo‘lishadi.
Ikkinchi guruh esa soxta Po‘latxon – Mulla Ishoq xon bo‘lishini talab
qilishadi. Ana shunday vaziyatda Qo‘qonda Nasriddinbek, Andijonda soxta
Po‘latxon xon deb e’lon qilinadi. Qo‘qon taxtini egallagan Nasriddinxon fon
Kaufmanga maktub yuboradi. U maktubida Qo‘qon xonligi Turkiston general-
gubernatorligi bilan do‘stona aloqada bo‘lishi haqida yozgan edi. Shu bilan birga
Nasriddinxon rus istilosining oldini olish va xonlikni saqlab qolish uchun Buxoro
amiri Amir Muzaffarga ham maktub yozadi. Maktubda Nasriddinxon «kofirlarga
qarshi jang qilish» majburiyatini olganini ma’lum qiladi. Nasriddinxon Amir
Muzaffarga yozgan maktubida garchi undan ochiq yordam so‘ramagan bo‘lsa-da,

shunga ishora bor edi. Ammo u Amir Muzaffardan yordam umid qilib xato
qilayotgan edi. Garchi ruslar Jizzax va Samarqand kabi Buxoro amirligi tarkibida
bo‘lgan shaharlarni bosib olgan bo‘lsa-da, Amir Muzaffar saltanatni o‘z qo‘lida
saqlab qolish uchun fon Kaufman bilan kelishuv imzolagan edi.
Qolaversa, avvalroq fon Kaufman Amir Muzaffarga qarshi bosh ko‘targan
Kitob va Shahrisabz beklari Jo‘rabek va Bobobeklarni yengishda yordam bergan
va bu bilan amirni «qarzdor» qilib qo‘ygandi. Hamid Ziyoyevning yozishicha
Nasriddinxon bilan bir vaqtda Abdurahmon oftobachi boshchiligidagi ayonlar ham
Amir Muzaffarga va yana Toshkentdagi obro‘li shaxslarga, jumladan
Saidazimboyga maktub yuborishadi. O‘sha maktublarda Xudoyorxoning ruslar
bilan ittifoqda bo‘lishi tanqid qilinib, ruslarga qarshi harakat boshlash uchun
Nasriddinxon xon qilib ko‘tarilgani aytiladi. 13

«Abdurahmon oftobachi va Mulla Isa Avliyo imzosi bilan bitilgan xat shuni
ko‘rsatadiki, xonlikdagi xalq harakati Rus davlati va uning tarafdori
Xudoyorxonga qarshi qaratilgan ozodlik kurashi hisoblangan. Ammo shunisi
taajjublanarliki, o‘sha xatlarning mualliflari amir va Saidazimboyning
Rossiyaning sodiq tarafdorlari ekanini bila turib, ularni yordam berishga da’vat
etganlar. Amir va Saidazimboy esa xatlarni Turkiston generalgubernatoriga
topshirib, Rossiyaga sodiqligini yana bir bor namoyish qilgan», deb yozadi Hamid
Ziyoyev.
1875-yilda Nasriddinxonga yuborgan xatida Kaufman 1868-yilda
Xudoyorxon bilan tuzilgan shartnomaga amal qilishini va Qo‘qon xonligi bilan
do‘stlik aloqalarini uzmaslik sharti bilan uning xonlik maqomini tan olishini
bildiradi. Ikkinchi tomondan Kaufman Nasriddinxonni ag‘darib, xonlikni batamom
tugatish va uning hududini Rossiya imperiyasiga qo‘shib olish uchun rejalarini
tuza boshlaydi. Qo‘zg‘olonchilarning ruslarga hujum qilishi unga qo‘l keladi va
xonlik hududini bosib olish uchun harakat boshlaydi. Qisqacha tarixiy fon (aynan
sanalar va asosiy shaxslar) 1875—1876-yillarda Qo qon xonligida ommaviyʻ
qo zg olonlar va harbiy harakatlar boshlandi. Qo zg olonlar fonida Po latxon
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
(Pulat-bek) va Abdurrakhmon Aftobachi kabi yetakchilar paydo bo ldi; rus
ʻ
qo shinlari esa general K. P. Kaufman boshchiligida ekspeditsiya o tkazdi.
ʻ ʻ
Natijada 1876-yilda Rossiya imperiyasi Qo qon xonligini de-fakto tugatib, uning
ʻ
hududini bosib oldi.
Po latxon qo zg olonining sabablari (ichki va tashqi) Ichki siyosiy va
ʻ ʻ ʻ
iqtisodiy muammolar. Qo qon xonligi XIX-asr o rtalaridan boshlab ichki nizolar
ʻ ʻ
(hokimiyat uchun kurashlar, soliqlarni oshirish, moliyaviy qiyinchiliklar) bilan
13
Kokand Campaign (1875–1876) — Encyclopaedia Britannica. — 2022-yil nashri.

to qnashdi. Xususan, Xudoyorxon (va undan keyingi hukmdorlar) tomonidanʻ
soliqlarni oshirish va moliyaviy talablarga qarshi norozilik kuchaydi. Mahalliy
elita va harbiy yetakchilarning norozi bo lishi. Harbiy va mahalliy boshliqlar
ʻ
(masalan, Abdurrakhmon Aftobachi) hukmronlikka qarshi chiqib, qo zg olonlarni
ʻ ʻ
boshqardi. Rossiyaning mintaqaviy siyosati va “aralashuvi”. Rossiya Qozog iston
ʻ
va Turkiston sohalarida kengayish maqsadida Qo qon bilan diplomatik aloqalarni
ʻ
o rnatdi; mahalliy norozi kuchlar va Rossiya o‘rtasidagi murakkab munosabatlar
ʻ
qo zg olonlarni kuchaytirdi. Rus qo shinlari voqealardan foydalanib, aralashib
ʻ ʻ ʻ
kirdi. Qo zg olonning kechishi — qisqacha xronologiya Iyul—avgust 1875:
ʻ ʻ
mahalliy qarshilik kuchaya boshladi; Xudoyarxon kuchlari zaiflashdi va ayrim
qo shinlari isyonchilarga o tdi. Avgust—sentyabr 1875: Po latxon va isyonchilar
ʻ ʻ ʻ
Andijon, Namangan va boshqa shaharlarni egallashga harakat qildi; Rossiya
qo shinlari Makhram va boshqa punktlarda harbiy harakatlarga o tdi. Sentyabr—
ʻ ʻ
oktyabr 1875: Kaufman va Skobelev qo shinlari isyonni bostirish uchun harakat
ʻ
qildi; qattiq janglar bo ldi, isyonchilarga katta zarba berildi. 1876: Qo qon
ʻ ʻ
xonligining de-fakto tugatilishiga olib keluvchi bosqich: Rossiya Fergana vodiysini
nazorat ostiga oldi va xonlikni tugatdi.
Qo qon xonligining tugatilishiga bevosita ta sir — qanday bog landi Ichki
ʻ ʼ ʻ
parchalanish va xon hokimiyatining zaiflashuvi Po latxon qo zg olonining eng
ʻ ʻ ʻ
muhim ta siri — Qo qon ichida hokimiyatning mutlaqo zaiflashuvi va siyosiy
ʼ ʻ
parchalanish edi. Xudoyarxon va boshqa hukmdorlar qo zg olon bosimi ostida o z
ʻ ʻ ʻ
ta sirini yo qotdi: armiyalarining bir qismi isyonchilarga o tdi, shaharlarda
ʼ ʻ ʻ
tartibsizliklar yuz berdi. Bu holat Rossiyaga mintaqaga mustahkamroq harbiy
aralashuvni osonlashtirdi, chunki mahalliy hokimiyat va mudofaa tizimi barqaror
emas edi. Rossiya uchun «pretext» va harakat imkoniyati Rossiya qo shinlari isyon
ʻ
va “yo qoridagi tartibsizlik”ni bahona qilib kengroq harbiy harakat boshladi. Agar
ʻ
Qo qon ichida markaziy hokimiyat barqaror bo lganida, Rossiya bunday ochiq
ʻ ʻ
bosqinni o tkazishdan oldin diplomatik yo lni afzal ko rgan bo lar edi. Ammo
ʻ ʻ ʻ ʻ
isyonchilarning ruslarga qarshi harakatlari va umumiy notinchlik Rossiyaga
xonlikni bosib olish uchun zarur asosni berdi. Bir so z bilan: qo zg olon Rossiyaga
ʻ ʻ ʻ
aralashish va hududni bosib olish uchun sabab/nafas berdi. Harbiy g alaba va
ʻ
administrativ o‘zgarish Kaufman va Skobelev boshchiligidagi ekspeditsiya isyonni
bostirish bilan birga xonlikning boshqaruv markazlarini egalladi. 1876-yilda
Qo qon xonligi tugatilib, uning yerlarida yangi ma muriiy tuzilmalar (masalan,
ʻ ʼ
Fergana oblast) tashkil etildi — bu Rossiya imperiyasining integratsiyaviy
siyosatini boshladi.
Ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlar (qisqa va uzoq muddatli) Qisqa muddatda Qatl
va jazolar: qo zg olon boshliqlari va ishtirokchilarga qarshi qattiq jazolar, ba zan
ʻ ʻ ʼ

ommaviy qatl va hibslar bo ldi. Bu qo rqitish siyosati mahalliy qarshilikniʻ ʻ
sindirish uchun ishlatildi. Qochqinliklar va demografik siljishlar: urushlar,
bosqinlar va ta qiblar natijasida odamlar ko chib ketdi yoki qatl etildi, shaharlar
ʼ ʻ
iqtisodiy jihatdan zararlandi. Uzoq muddatda Rossiya kolonial
administratsiyasining o rnatilishi: Qo qon hududlari Rossiya imperiyasiga
ʻ ʻ
qo shildi, rus boshqaruvi, soliq tizimi va harbiy infrastrukturasi joriy qilindi. Bu
ʻ
mahalliy elita va din amaldorlarining an anaviy rolini pasaytirdi. Iqtisodiy
ʼ
integratsiya va resurslarga kirish: Rossiya mintaqani o‘z iqtisodiy tizimiga
integratsiya qildi — temir yo l, pochtaxona, ekspeditsiyalar va yangi bozor
ʻ
aloqalari asta-sekin rivojlana boshladi, lekin bu mahalliy mustaqil iqtisodiy
faoliyatni kamaytirdi. Madaniy va siyosiy o zgarishlar: rus ta siri, yangi ma murlar
ʻ ʼ ʼ
va imtiyozlar bilan birga mahalliy ijtimoiy tuzilma o‘zgarib, an anaviy hokimiyat
ʼ
bazalari zaiflashdi. 14
Bu XX-asr boshlaridagi milliy uyg onish va keyingi siyosiy
ʻ
harakatlar uchun yangi sharoit yaratdi. Qanday muhim xulosalar chiqarish
mumkin? Po latxon qo zg oloni — bevosita sabab emas, lekin tezlatgich:
ʻ ʻ ʻ
qo zg olon Qo qon xonligining mavjud zaif tomonlarini fosh qilib, Rossiyaga
ʻ ʻ ʻ
aralashish va hududni zabt etish uchun qulay sharoit yaratdi. Ya ni, qo zg olon
ʼ ʻ ʻ
mustaqil ravishda xonlikni tugatmagan, lekin xonlikni tugatish jarayonini tezlatgan
va osonlashtirgan hodisa sifatida ko riladi. Ichki parchalanish + tashqi bosim =
ʻ
suyak sinishi: mahalliy elita bo‘linishi, soliqlar va hokimiyat siyosati, hamda tashqi
bosim birgalikda xonlikning siyosiy va harbiy qobiliyatini susaytirdi. Oqibatlar
keng va uzoq muddatli bo‘ldi: hududing Rossiya imperiyasi tarkibiga kirishi
nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarga ham katta ta sir
ʼ
ko‘rsatdi — bu XIX-asr oxiri va XX-asr boshidagi markaziy Osiyodagi tarixiy
oqimlarni belgiladi. 1875-yil avgust oyida soxta Po‘latxon boshchiligidagi
qo‘zg‘olonchilarning bir qismi Toshkent, Xo‘jand va O‘ratepa oralig‘idagi pochta
bekatlarini egallaydi va rus askarlarini asirga oladi.
Buni eshitgan Kaufman Sirdaryo viloyatining gubernatoriga harbiy yurishni
boshlash haqida buyruq beradi. Rus qo‘shinlari harakatga kelguncha
qo‘zg‘olonchilar Xo‘jand atrofidagi bir qator qishloqlarni ham egallashadi.
Shundan so‘ng rus qo‘shinlarining bir qismi Parkentni himoya qilish uchun
qoldiriladi. Yana bir qismi Xo‘jandga yuboriladi. Bundan tashqari, Qo‘qonga
hujum qilayotganlarga yordam tariqasida Samarqand gornizonidagi askarlar ham
chaqiriladi. Qo‘zg‘olonchilarning Xo‘jandni egallash uchun qilgan yurishlari
muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlanadi. Shu orada Samarqand gornizoni ham
Xo‘jandga yetib keladi va bu yerda ruslarning katta qo‘shini to‘planadi. 16 rota
piyoda askar, 20 ta to‘p, qariyb ming nafar otliq askardan iborat qo‘shin Qo‘qonga
qarab yurish qiladi.
14
Becker, S. L. Russia’s Protectorates in Central Asia. — Cambridge: Harvard University Press, 1968. — P. 110–115.

Rus qo‘shinlariga eng birinchi Qo‘qon xonligidagi mustahkam istehkom –
Mahram qo‘rg‘oni duch keladi. Qo‘rg‘onda 15 ming navkar bo‘lganiga
qaramasdan uning himoyachilari yengiladi. Shundan so‘ng Qo‘qon xonligi
aholisida, navkarlar va ayonlarda ruslarni yengib bo‘lmaydi degan tushkun
kayfiyat shakllanadi. Shu tariqa 1875-yil sentabrda Kaufman jiddiy qarshilikka
uchramasdan Qo‘qonga kirib boradi. Nasriddinxon va uning ayonlari Kaufmandan
kechirim so‘rashadi. Shu yerda Qo‘qon xonligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasida
yangi bitim tuziladi. Unga ko‘ra Nasriddinxon o‘zini Rossiya imperatorining
xizmatkori deb tan oladi. Shuningdek, bitimda Qo‘qon xonligi Rossiyaga 2 million
rubl miqdorda tovon puli to‘lashi va Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi yerlardan voz
kechishi belgilab qo‘yiladi. Oqibatda Namangan va Chust kabi shaharlar Rossiya
ixtiyoriga o‘tib ketdi. Bundan tashqari, xonlik Rossiyaning ruxsatisiz hech qanday
tashqi aloqalar yoki harbiy harakatlar qilmaslik majburiyatini oladi. Shu tariqa,
Qo‘qon xonligi ham xuddi Buxoro amirligi va Xiva xonligi kabi Rossiyaning
vassaliga aylanadi. Ammo qora kunlar hali oldinda edi. Qo‘qon xonligi bilan bitim
tuzganidan so‘ng Kaufman Andijondagi qo‘zg‘olonchilarga qarshi kichik qo‘shin
yuboradi. Ruslar bu jangda yengiladi. G‘alabadan ruhlangan qo‘zg‘olonchilar
Qo‘qonga yurish qiladi. Shu paytda Nasriddinxonning Kaufman bilan sharmandali
bitim tuzganidan norozi bo‘lgan qo‘qonliklar ham qo‘zg‘olon boshlaydi. Bo‘lib
o‘tgan janglarda Nasriddinxon qo‘shinlari yengiladi va u oila a’zolarini olib
Qo‘qondan chiqib ketadi.
Shu tariqa, Qo‘qon xonligini bor-yo‘g‘i uch oy – 1875-yil iyuldan oktyabr
oyigacha boshqargan Nasriddinxon ruslar panohiga qochadi. U ham otasi
Xudoyorxon singari avval Xo‘jandga so‘ng Toshkentga boradi. Kaufman General
Skobelev boshchiligidagi qo‘shinlarni qo‘zg‘olonchilarning markazi bo‘lgan
Andijonga yuboradi. Baliqchi yaqinidagi asosiy jangda qo‘zg‘olonchilar yengiladi.
Shundan so‘ng qonxo‘r general Andijonni to‘pga tutib vayron qiladi va bir necha
ming nafar tinch aholi vakillarini o‘ldiradi. 1876-yil yanvarda bo‘lib o‘tgan
janglarda soxta Po‘latxon qo‘shinlari Skobelevdan yengiladi. Bu paytda soxta
Po‘latxon Qo‘qonda edi. 1876-yil fevralda Namanganda turgan Skobelev
Aleksandr II ning imzosi qo‘yilgan farmon oladi. Farmonda Qo‘qon xonligini
butunlay bosib olish topshirig‘i berilgan edi. 1876-yil 15-fevralda Qo‘qon qamal
qilinadi.
«Qamalda qolgan Nasriddinxon endilikda o‘zaro janglar, qirg‘inlar
natijasida nihoyatda ezilgan va qashshoqlashgan Farg‘onani tish-tirnog‘igacha
harbiy jihatdan mukammal qurollangan yovuz rus bosqinchilaridan saqlab
qolishga ko‘zi yetmaydi. Oddiy ibtidoiy qurollar bilan qurollangan xalqini qonga
botirish gunoh deb bilgan Qo‘qonning so‘nggi xoni ruslarga taslim bo‘ladi. 1876-

yil 19-fevral kuni Rossiya imperatori Aleksandr II ning farmoni bilan Qo‘qon
xonligi tugatilib (shu kuni imperator tug‘ilgan kuniga hadya sifatida tortiq
qilingan), uning hududida Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi yangi
Farg‘ona viloyati tuziladi», deb yozadi Shoxruhbek Umarov «Xudoyorxon
avlodlari tarixi» asarida. 15
Shoxruhbek Umarov shu o‘rinda sanalarda adashgan. Aleksandr II 18-
fevralda tug‘ilgan va katta ehtimol bilan Qo‘qon xonligining tugatilishi ham 1876
yil 18 fevralda e’lon qilingan. Qolaversa, 1876-yil fevral oyida Qo‘qon ruslar
tomonidan qamal qilinganda u yerda soxta Po‘latxon hukmdorlik qilar,
Nasriddinxon bu paytda Toshkentda edi. Shuningdek, tarixchi olim Haydarbek
Bobobekov o‘zining «Isyon» nomli maqolasida shunday keltiradi:
«1875-yil 9-oktyabr kuni ertalab Qo‘qon shahrida qo‘zg‘olon boshlanadi.
Qo‘zg‘olonchilar xon o‘rdasiga hujum qilishadi. Bu hujum 3 soat davom etadi.
Nasriddinxon o‘rdadan qochib ketishga majbur bo‘ladi. Qo‘zg‘olonda shahar
atrofidagi qishloq aholisi ham faol ishtirok etadi. Jangda Otabek noib halok
bo‘ladi. Sulton Murodbek asirga olinadi, Mirza Hakim parvonachining uyi talon-
toroj qilinadi va yondirib tashlanadi. Shunday qilib Po‘latxon Qo‘qon xonligiga
yagona hokim bo‘lib qoladi».
Qo‘qonda kechgan janglarda yengilgan soxta Po‘latxon Marg‘ilon yaqinida
ruslar qo‘liga tushadi. Uni xalqning ko‘z o‘ngida dorga osishadi. Haydarbek
Bobobekovning yozishicha, soxta Po‘latxon – Mulla Ishoq o‘ldirilganda 33 yoshda
bo‘lgan. Shu tariqa Qo‘qon xonligi tugatiladi. Uning o‘rniga tashkil etilgan
Farg‘ona viloyatiga general Skobelev harbiy gubernator etib tayinlanadi. Po‘latxon
o‘ldirilgandan so‘ng ham Farg‘ona vodiysining turli hududlarida qo‘zg‘olonlar
davom etadi. Ayniqsa, «Oloy malikasi» nomi bilan tanilgan ayol – Qurbonjon
dodxoh va uning o‘g‘illari boshchiligidagi qo‘zg‘olon qariyb bir yil davom etadi.
Ruslar Qurbonjon dodxohni yenga olmagach Skobelev u bilan muzokaralar
o‘tkazadi. Ruslar ayolning barcha shartlariga rozi bo‘lgach u qarshilik ko‘rsatishni
to‘xtatadi. Toshkentga qochgan Nasriddinxonning hayoti ham otasi
Xudoyorxonniki kabi ayanchli tugaydi. Xudoyorxonni aldab Orenburgga jo‘natgan
Fon Kaufman Nasriddinxonni Rossiyaning Vladimir shahriga surgun qiladi.
«U surgunda vatani Farg‘onani esdan chiqara olmaydi. Sovuq hamda
ayriliqqa chidolmay kasalga chalinib qoladi. 1880-yilda Toshkentga qaytib
kelishga ruxsat oladi. Betobligidan ozib ketgan va kuchdan qolgan Nasriddinxon
Toshkentga Turkiston orqali keladi. U Turkiston shahrida yashayotgan
Og‘achaoyim, shahzoda Fansurullobek va O‘rmonbekni olib qaytadi. Ular Shayx
15
Kabulov, G. D. Qo‘qon xonligi tarixi. — Toshkent: Fan, 1991. — B. 180–185.

Hovandi Tohur dahasidagi Zanjirlik mahallasidan ijaraga olingan uyda yashay
boshlaydilar», deb yozadi Shoxruhbek Umarov.
1882-yilda Nasriddinbek Toshkentda vafot etadi. Uni Shayx Hovandi Tohur
qabristoniga dafn etishadi (Keyinchalik sovetlar davrida bu qabriston buzib
yuborilgan va o‘rniga ma’muriy binolar tiklangan. Hozirgi Islom universiteti
binosi ham shu qabriston o‘rniga qurilgan).

XULOSA
Po‘latxon qo‘zg‘oloni Qo‘qon xonligining XIX-asrning ikkinchi yarmidagi
siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqirozining eng yorqin namoyon bo‘lgan bosqichi

bo‘lib, xonlikning yakuniy ravishda tugatilishiga bevosita zamin yaratgan
omillardan biri sifatida tarixda alohida o‘rin egallaydi. Mazkur qo‘zg‘olon o‘z
mohiyatiga ko‘ra xalq ommasining yillar davomida to‘planib kelgan noroziligini,
markaziy hokimiyatning zaiflashuvini, amaldorlar o‘rtasidagi o‘zaro raqobatni,
soliq yukining og‘irlashuvini hamda iqtisodiy tanazzulni o‘zida mujassam etdi.
Shu sababli Po‘latxon boshchiligida ko‘tarilgan harakat birgina shaxsiy
ambitsiyaga tayanmagan, balki keng ijtimoiy qatlamlarning manfaatlarini
ifodalagan harakat sifatida shakllandi. Qo‘zg‘olonning kuchayishiga xonlik
ichidagi siyosiy beqarorlik, hukmdorlar almashinuvining tezligi, mahalliy beklar
va qabila boshliqlarining mustaqil siyosat yuritishi sabab bo‘ldi. Ayniqsa,
Xudoyorxon davridagi zulm, haddan tashqari soliqlar, amaldorlarning poraxo‘rligi
va aholiga nisbatan adolatsiz siyosat qo‘zg‘olonning avj olishida asosiy omil bo‘lib
xizmat qildi. Shuningdek, qo‘zg‘olonning kengayishida Farg‘ona vodiysining
ijtimoiy tarkibi, ya’ni hunarmandlar, dehqonlar, ko‘chmanchi qabilalar va diniy
ulamolarning birlashishi ham muhim rol o‘ynadi. Bu esa qo‘zg‘olonning ko‘lamini
kengaytirib, uni markaziy hukumat uchun jiddiy xavfga aylantirdi.
Biroq Po‘latxon qo‘zg‘olonining muvaffaqiyatsiz tugashi bir nechta
omillarga borib taqaladi. Avvalo, qo‘zg‘olonchilar o‘rtasidagi harbiy tajribaning
yetishmasligi, ular o‘rtasida yagona strategiya va muvofiqlashuvning yo‘qligi
harakatni zaiflashtirdi. Ikkinchidan, Rossiya imperiyasi qo‘zg‘olon davomida
vujudga kelgan siyosiy bo‘shliq va ichki tartibsizlikdan foydalanib, Qo‘qon xonligi
hududiga tobora chuqurroq aralasha boshladi. Rossiya general-gubernatorlari
Skobelev va Kaufmanning harbiy yurishlari aynan Po‘latxon qo‘zg‘oloni tufayli
xonlikning siyosiy jihatdan yanada zaiflashuvini qo‘lga kiritdi. Shu tariqa
qo‘zg‘olon xonlikning ichki kuchlarini yemirib yuborgan obraza aylanib qoldi.
Qo‘zg‘olon natijasida Qo‘qon xonligi iqtisodiy, harbiy va siyosiy jihatdan
nihoyatda zaiflashib qoldi. Xonlik hududlarida markaziy hokimiyat to‘liq nazoratni
yo‘qotdi, mahalliy hududlarda tartibsizliklar kuchaydi, ayrim hududlar
qo‘zg‘olonchilar, ba’zisi esa Rossiya qo‘shinlari nazoratiga o‘ta boshladi. Ana
shunday murakkab sharoitdan foydalanib Rossiya 1876-yilda Qo‘qon xonligini
butunlay tugatdi va uning hududini Farg‘ona viloyati sifatida Turkiston general-
gubernatorligiga qo‘shib oldi. Tarixiy manbalar ta’kidlaganidek, agar Po‘latxon
qo‘zg‘oloni yuz bermaganida ham xonlikning inqirozi muqarrar edi, ammo aynan
qo‘zg‘olon jarayoni bu jarayonni sezilarli darajada tezlashtirdi.
Po‘latxon qo‘zg‘oloni nafaqat Qo‘qon xonligining tugatilishiga sabab
bo‘lgan siyosiy omillardan biri, balki Markaziy Osiyo tarixida xalq harakatlarining
o‘ziga xos namunasi sifatida ham e’tirof etiladi. Qo‘zg‘olon o‘z davrining ijtimoiy

realiyati, aholining davlat boshqaruvidan noroziligi, adolatsizlikka qarshi intilishi,
mustaqil siyosiy hayotga bo‘lgan ehtiyojini yaqqol ko‘rsatdi. Shuningdek, bu
qo‘zg‘olon o‘sha davrning geosiyosiy muhitida Rossiya imperiyasining mintaqa
taqdiriga faol, bosqinchilik ruhidagi aralashuvini tezlashtirdi va mintaqadagi
davlatlarning mustaqilligiga yakun yasadi. Xulosa qilib aytganda, Po‘latxon
qo‘zg‘oloni Qo‘qon xonligining inqirozini chuqurlashtirgan, ichki zaifliklarni
ochiq yuzaga chiqargan va Rossiyaning bosib olish siyosatini osonlashtirgan
tarixiy jarayon bo‘ldi. Uning oqibatlari nafaqat siyosiy tuzumning o‘zgarishiga,
balki Farg‘ona vodiysi aholisi hayotining keskin o‘zgarishiga, yangi
mustamlakachilik tartibining joriy etilishiga va Markaziy Osiyoda yangi tarixiy
bosqichning boshlanishiga olib keldi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Karimov I. Milliy mafkura - mamlakat kelajagi poydevori. “Xalq so`zi”
gazetasi, 7 aprel, 2000 yil.

2. Karimov I. “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q”, T.”Sharq”, 1998.
3. Karimov I. “Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot - pirovard
maqsadimiz” “Ishonch” gazetasi, 25 yanvar 2000 yil.
4. O`zbekiston tarixi (qisqacha ma`lumotnoma) T. ”Sharq”, 2000.
5. O`zbekiston tarixi (1-qism), T.”Universitet”, 1997.
6. O`zbekiston tarixi (talabalar uchun qisqacha Ma`ruzalar matni), T.,
“Universitet”, 1999.
7. www.ziyonet.uz
8. www.pedagog.uz
9. Levi, S. C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709–1876: Central Asia in the
Global Age. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2017.
10. Becker, S. L. Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva,
1865–1924. Cambridge: Harvard University Press, 1968.
11. Brower, D. Turkestan and the Fate of the Russian Empire. London:
Routledge, 2003.
12. Holzworth, A. Out of Steppe: The Making of the Kokand Khanate. London:
I.B. Tauris, 2015.
13. Burton, A. The Bukharans and Kokand: Power, Politics and Society in
Central Asia. Oxford: Oxford University Press, 1990.
14. G. D. Kabulov. Qo‘qon xonligi tarixi. Toshkent: Fan, 1991.
15. Abdurahmonov, A. Farg‘ona vodiysi XIX asrda: siyosiy voqealar va
qo‘zg‘olonlar. Toshkent: Universitet, 2005.
16. M. Yakubov. Turkistonning Rossiya tomonidan bosib olinishi. Toshkent:
Sharq, 2001.
17. Kokand Campaign (1875–1876) — Britannica va akademik maqolalar.
18. Po latxon — O zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.ʻ ʻ

qabul qilingandan so'ng yuklangan

Купить