Poeziyada metaforaning o’rni (A. Oripov ijodi misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	332.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Poeziyada metaforaning o’rni (A. Oripov ijodi misolida)

Купить

Poeziyada metaforaning o rni (A. Oripov“ ’
ijodi misolida)
”
mavzusida yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

1

MUNDARIJA
1. Tushuntirish qismi - Kirish … ..3-bet……………………………… ……………
ASOSIY QISM:
I.BOB. POETIK KO CHIMLAR VA ULARNING GURUHLANISHI
’
I.1. Metafora shoir tafakkurining o ziga xos ta sir ifodasi...........
– ’ ’ .............. 14 -
bet
I.2. A.Oripov she riyatida metafora va metaforiklik
’ …… .............................. 19 -bet
II.BOB. A.ORIPOV SHE RIYATIDA POETIK TASVIR VA PEYZAJ
’
II.1. Ramz simvol shoir she riyatining asosiy pafosi..................................34-
– ’
bet
II.2. Shoirning jonlantirish va o xshatishdan foydalanish mahorati................42-
’
bet
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati …………
’ ……………………………… .. 56-bet
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqilligimiz tobora mustahkamlanib, o zining’
ijobiy samaralarini bera boshlagan bugungi kunda xalqimiz oldida hayotning
moddiy va ma naviy asoslaridan kelib chiqadigan ulkan vazifalar turibdiki, ularni
’
amalga oshirishda adabiyot va san at, umuman, ma naviyatning ahamiyati
’ ’
benihoya kattadir. Zero, O zbekiston Prezidenti I.A.Karimov ta kidlaganidek,
’ ’
ma naviyatni tushunish anglash uchun avvalo, insonni tushunish, anglash
“… ’
kerak 1
”. Mustaqillik yillarida adabiyotni mafkura vositasi sifatidagina emas, balki
san at hodisasi sifatida o rganishga ustuvor ahamiyat berila boshlandi. Shu
’ ’
ma noda alohida ijodkorning badiiy tafakkur tarzi, ijodiy uslubiga xos
’
xususiyatlarini o rganish muhim ahamiyatga egadir. Haqiqatan ham,
’ “…
yozuvchilik bu oddiy kasb emas, peshonaga yozilgan taqdir. Uning maktabi
–
ham, dorilfununi ham bitta. U ham bo lsa, bir umr hayotning ichida bo lish, o z
’ ’ ’
xalqi bilan hamdardu hamnafas bo lib yashash, haqiqat va adolatga sadoqat bilan
’
xizmat qilishdir 2
. Chunki bu yo nalishda amalga oshiriladigan tadqiqotlar yangi
” ’
davr o zbek adabiyotining poetik takomiliga, ijtimoiy-siyosiy, ma naviy-axloqiy
’ ’
muammolarni hal qilishga zamin hozirlaydi.
O tgan asrning 60-yillaridan boshlab she riyatimiz yangilanish davriga
’ ’
kirdi. Yangilanish mazmundagina bo lmay, ifoda tarzida ham to la namoyon
’ ’
bo ladi. Shu davrdan e tiboran o zbek she riyati 30-yillardan boshlab urfga
’ ’ ’ ’
aylangan ritorikadan voz kechdi va obrazli tafakkur tomon yuz burdi, ya ni asliga
’
qayta boshladi. Ushbu jarayonda Abdulla Oripov ijodi juda muhim bir halqani
tashkil etadi. Zero, uning ijodida davr she riyatida kuzatilgan asosiy
’
tamoyillardan biri, badiiy tafakkur tadrijidagi bosh yo nalish deb qarash mumkin.
’
Demak, mavzuning o rganilishi XX asr o zbek she riyati taraqqiyotidagi
’ ’ ’
muhim bir bosqich haqidagi tasavvurlarimizni boyitadi. Agar 60-yillardan boshlab
1
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent: Ma naviyat, 2008. B. 29.
’ – – ’ –
2
Karimov I.A. Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor. Toshkent: O zbekiston, 2009. B.17-
’ – ’ ’ – ’ –
18.
3

she riyatda metaforiklik muttasil kuchayib borgani e tiborga olinsa, mavzu’ ’
tadqiqi bugungi Istiqlol davri she riyatimizning poetik o ziga xosligi va
’ ’
taraqqiyot tamoyillarini idrok etishga yordam berishi ham ayon bo ladi.
’
Nihoyat, metafora va metaforiklik masalasi bugungi kunda nafaqat
filologiya, balki falsafa, mantiq, germenevtika, psixologiya, kognitologiya kabi
qator gumanitar ilm sohalari tomonidan ham o rganilib, metaforaning mohiyati,
’
strukturasi, xillari va ko rinishlari borasida yangi-yangi qarashlar paydo bo ldiki,
’ ’
natijada ular erishgan yutuqlar asosida adabiyotshunoslikda ham bu masalani qayta
ko rish zarurati yuzaga keladi.
’
Mavzuning o rganilish darajasi.
’ Ilmda m e t afora termini paydo “ ”
bo lganidan beri o tgan ikki yarim ming yildan ziyod vaqt davomida metafora,
’ ’
metaforiklik masalalariga bag ishlangan ko plab tadqiqotlar amalga oshirilgan.
’ ’
Agar antik davrlarda metaforaga ko proq ritorikaning ob’yekti sifatida qaralgan
’
bo lsa, keyingi davrlarda unga poetikaning, aniqrog i, poetik stilistikaning
’ ’
ob yekti sifatida qaraldi, sharq va g arb olimlari tomonidan atroflicha tadqiq
’ ’
etildi. Metaforani faqat ko chim yoki badiiy vosita emas, balki inson
’
tafakkurining, xususan, obrazli tafakkurning muhim mexanizmlaridan biri sifatida
tushunish bilan bog liq holda XIX asr o rtalaridan adabiyotshunoslik qatori
’ ’
tilishunoslik, falsafa, mantiq, psixologiya, semiotika, kognitologiya kabi ko plab
’
ilm sohalari ham o zining qiziqishlari doirasida tadqiq etib keladi. O zbek
’ ’
adabiyotshunosligida ham metaforani ko chim sifatidagina tushunish barham
’
topib, uning badiiy asarda, badiiy tafakkurda tutgan o rni, ijodiy uslubni
’
belgilovchilik xususiyati o tgan asrning 80-yillaridan boshlab o rganila
’ ’
boshlandi. Shuningdek, metaforani tilshunoslik nuqtai nazaridan tadqiq etilgan,
alohida ijodkor she riyatida tutgan o rnini o rganishga bag ishlangan
’ ’ ’ ’
tadqiqotlar yaratildi.
Hozirgi o zbek she riyatining yirik vakili Abdulla Oripov ijodi 60-
’ ’
yillarning o rtalaridan boshlab adabiyotshunoslik va tanqidning diqqat markazida
’
turadi deyish mumkin. Shoir ijodi haqida M.Qo shjonov, O.Sharafiddinov,
’
S.Mamajonov, B.Nazarov, B.Akramov, N.Rahimjonov, O.Abdullayev, S.Meli,
4

Y.Qosimov, N.Afoqova, M.Rahmonova, G.Ashurova, I.Jabborov, A.Hamdamov
kabi adabiyotshunoslar, tilshunos R.Yusubova kabi ko plab olimlarning maqola,’
risola va tadqiqotlari yaratilgan. Jumladan, N.Afoqovaning nomzodlik
dissertatsiyasida shoir ijodidagi badiiy san atlar maxsus tadqiq etilgan bo lib,
’ ’
mavzumizga bevosita aloqador fikrlar bildirilgan. M.Rahmonova shoir asarlarining
hayotiylik va badiiy butunlik masalasini, G.Ashurova shoir she riyatining
’
obrazlar tizimi, g oya va badiiy ko lamining xalqona, milliy qirrasini ilmiy
’ ’
asosda o rgangan. Biroq shunga qaramay, hozirga qadar Abdulla Oripov
’
she riyatida metaforaning o rni, o ziga xosligi kabi masalalar monografik
’ ’ ’
tarzda maxsus o rganilgan emas. Shu ma noda uni ilmiy nuqtai nazardan
’ ’
maxsus o rganish va muhim nazariy umumlashmalar chiqarish mazkur ishning
’
dolzarblik darajasini ko rsatadi.
’
Tadqiqot obyekti. Zamonaviy o zbek she riyatida metaforaning
’ ’
ishlatilishi Abdulla Oripov ijodi misolida tadqiqot obyekti qilib olindi.
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi. Bitiruv malakaviy ishning asosiy
maqsadi A.Oripov she riyatidagi metaforalarni tizimli o rganish, poetik mavzuni
’ ’
rivojlantirish va asar butunligini ta minlashda metaforaning rolini tadqiq etish
’
orqali metaforiklik shoirning uslubiy o ziga xosligini belgilovchi bosh omil
’
ekanini ochib berishdan iboratdir.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari. Mazkur maqsadiga erishish uchun
quyidagi vazifalar ni bajarish ko zda tutildi:
’
- metafora va uning badiiy tafakkurdagi, xususan, poeziyadagi o rni
’
masalasiga oid nazariy qarashlarni o rganish va umumlashtirish;
’
- metaforaning bu jihatlarini A.Oripov she riyati misolida ochib
’
berish;
- A.Oripovga xos badiiy tafakkurda metaforiklikning ustuvorligi va
buning omillarini o rganish;
’
- shoir ijodidagi metaforalarning manbalarini aniqlash, ularning
ko chim, poetik obraz va butun boshli she r darajasidagi
’ ’
ko rinishlarini tavsiflash;
’
5

- metaforaning she r butunligida tutgan o rni, badiiy matndagi’ ’
mazmuniy aloqalari va funsiyalarini tadqiq etish;
- shoir ijodidagi timsol she rlarni tadqiq etish, ularning
’
ko rinishlarini tasniflash va qiyosiy asosda she r-metaforaning
’ ’
o ziga xos xususiyatlarini ochib berish.
’
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. A.Oripov she riyatidagi
’
metaforalarning ilk bor yizim sifatida tadqiq etilgani, metaforiklikka shoir badiiy
tafakkuriga xos bosh xususiyat sifatida qaralgani va shundan kelib chiqib
metaforiklik ijodkor uslubini belgilagan asosiy omil ekanligining ochib berilgani
bilan bog liqdir. Metaforaning ko chim, poetik obraz hamda she r butunligi
’ ’ ’
darajasida namoyon bo luvchi ko rinishlari alohida va bir-biriga bog liq holda
’ ’ ’
o rganilgani; metaforaga xos poetik mavzuni uyushtiruvchilik, struktura
’
belgilovchilik funksiyalari A.Oripovning metaforik yo sindagi she rlari tahlili
’ ’
orqali she r-o xshatish, she r-allagoriya va she r-metafora orasidagi mushtarak
’ ’ ’ ’
va farqli jihatlar ko rsatilgani; timsol she r korinishlari tasnifiga aniqlik
’ ’
kiritilgani, bu ko rinishlarning har biri aniq misollar yordamida tavsiflangani ham
’
ishning yangilik jihatlaridir.
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi . Bitiruv malakaviy ishning
metologik asosini O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning milliy
’
mafkura, milliy g oya, ma naviyat va madaniy qadriyatlarga doir nazariy
’ ’
qarashlari, shuningdek adabiyotshunoslardan I.Sulton, O.Sharafiddinov,
U.Normarov, S.Mamajonov, M.Qo shjonov, N.Karimov, B.Nazarov, A.Rasulov,
’
B.Sarimsoqov, N.Rahimjonov, I.G afurov, S.Meliyev kabi olimlarning nazariy
’
fikrlari, fundamental tadqiqotlari tashkil etadi.
Mavzuni tadqiq etishda madaniy-tarixiy, tarixiy-funksional, biografik tahlil
metodlaridan foydalanildi.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati. A.Oripov ijodida metafora
masalasining tizim holida o rganilgani she riyatimizda o tgan asrning 60-
’ ’ ’
yillaridan boshlab kuzatilgan poetik yangilanish omillari, yo nalish va manbalari
’
6

haqidagi ilmiy tasavvurlarni kengaytiradi. Ayni jihat ishning A.Oripov ijodi
masalalari, shuningdek, she r poetikasi, obrazlilik, ijodkor uslubi kabi nazariy’
muammolar bo yicha amalga oshirilajak tadqiqotlar uchun manbaviy asos bo la
’ ’
olishini ta minlaydi.
’
Tadqiqot natijalari va materiallaridan ta lim tizimida yangi o zbek
’ ’
adabiyoti tarixi va adabiyot nazariyasi kurslarini o qitishda, maxsus kurs va
’
seminarlar tashkil qilishda, o quv adabiyotlari yaratishda manba sifatida
’
foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishimizning hajmi. Bitiruv malakaviy ish ikki bob,
kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
’
7

I.BOB. Poetik ko chimlar va ularning guruhlanishi’
San atning har qanday turi, shu jumladan, badiiy adabiyot ham originallikni
’
va rang-baranglikni sevadi. Maxsus badiiy tasvir vositalarining qo llanilishi
’
adabiy asar tilini shirali, bo yoqdor, rang-barang bo lishiga yordam beruvchi
’ ’
omillardandir. Bu, xususan, she riyat tilida yaqqol seziladi.
’
Bir shoir o z asarida chuqur falsafiy fikr va yuksak mantiq kuchi bilan,
’
boshqa bir shoir dilni qitiqlovchi mayin lirizm bilan, yana birovi so z gavharlarini
’
tanlab she riyat ipiga marjondek chiroyli qilib tizishi bilan, yana biri o z
’ ’
she rlarining qo shiqday ravon, ohangraboligi bilan, yana biri esa maxsus badiiy
’ ’
tasvir vositalaridan mohirona foydalanib, obrazli manzara chizish bilan o quvchi
’
qalbiga kirib boradi, uni maftun etadi. Har bir maxsus badiiy tasvir vositalarini
o z o rnida qo llash, uni g oyaviy-badiiy maqsadga xizmat qildirish so z
’ ’ ’ ’ – ’
san atkorlaridan o ziga xos mahorat talab qiladi.
’ ’
Maxsus badiiy tasvir vositalari asarning poetik bezagigina bo lib
’
qolmasdan, balki badiiy g oyaga aniqlik kiritishning haqqoniy yo li hamdir.
’ ’
Asarda hayotning haqqoniy aks ettirilishi, xarakterlarning tipikligi, san atkor
’
talqin etgan ijtimoiy idealning muhimligi, asarning xalqchilligi, yozuvchining
shakl va mazmun birligiga erishishdagi mahorati, asarning estetik-tarbiyaviy
ta sirining kuchli bo lishi badiiy tasvir vositalarini mohirona ishlata bilish
’ ’
san atiga ham bog liqdir.
’ ’
Adabiy asarda so z asil ma nosida yoki ko chma ma nosida
’ ’ ’ ’
qo llaniladi. Agar asar tilida kelgan so z asil ma nosida emas, balki ko chma
’ ’ ’ ’
ma noda qo llangan bo lsa u maxsus badiiy tasvir vositasi hisoblanadi.
’ ’ ’ –
Umuman, asardagi barcha so zlar ham tasvir vositasi, ammo ko chma mano
’ ’
anglatganlari alohida ahamiyat kasb etadi ular maxsus badiiy tasvir vositalari
–
sifatida o rganiladi.
’
8

So zning asil va ko chma ma nosi o rtasidagi farqni ajratib-tushunib’ ’ ’ ’
olish uchun quyidagi misralarga nazar tashlaylik:
Boshqacha qanot bor, ko kka uchadir,
’
Shohlarga qo nadir, bog da yayraydir.
’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek,
’
Kuyini har yerda elga sayraydir .
Menda-da qanot bor, lekin bog langan
’ …
Bog
’ yo qdir, sjox yo qdir, qalin devor bor. ’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek
’
Kuyim bor uni-da
… devorlar tinglar .
Adabiy asarda so z yoxud so zlar birikmasining o z ma nosida emas,
’ ’ ’ ’
ko chma ma noda qo llanilish usuli fanda trop (yunoncha:
’ ’ ’ trofos – ko chim, ’
aylanish)lar deb yuritiladi. Mumtoz adabiyotimizda trop, asosan, m a j oz deb
“ ”
yuritilgan.
Troplar, odatda, she riy nutqni boyitadi, unda yangi mazmundagi yangi
’
so z birikmalarini yaratadi, shoirning tasvir obyektiga munosabatini ifodalashga
’
imkoniyat tug diradi. Shoir troplar vositasida tasvir obyektini individuallashtiradi,
’
uni yanada aniqroq-yorqinroq ochadi, kitobxon u haqda obrazli tasavvurga ega
bo ladi. Troplar g oyatda serqirra: ikki predmet yoki hodisani chog ishtirish,
’ ’ “ ’
o xshatish troplarga asos qilib olinadi. Ya ni predmet yoki voqea-hodisa haqida
’ ’
aniq, yorqin tasavvur hosil qilish uchun unga boshqa biror predmet yoki voqeaning
belgisi ko chiriladi, o xshatiladi .
’ ’ ”
Yuqorida keltirilgan she rda shoir qanot , s
’ “ ” “ h ox , b o g , q a l in ” “ ” “ ’
devor , k u y so zlarini o z ma nosida emas, ko chma ma noda qo llab
” “ ” ’ ’ ’ ’ ’ ’
( q anot erkinlik, s h o x va b o g qo nalg a, o lka, q a l in devor
“ ” “ ” “ ” “ ” – ’ – ’ ’ ’
qamoqxona, kuy dard, erksizlik) obrazlilikka erishgan bo lsa, so zlari
– “ ” – ’ “ ’
sadafdek tovushlari naydek o xshatishlari orqali ikki hodisa: so z va sadaf,
” ’ ’
tovush va nay bir-biriga qiyoslanib, so z va tovushning sifati, belgisi ochilmoqda.
’
Shu tariqa, shoir she rda obrazlilikka va estetik ta sirchanlikka erishgan.
’ ’
9

Troplar rang-barang ko rinishlarga ega. Ular odatda, so zning asil va’ ’
ko chma ma nolari o rtasidagi aloqaga va tasvir obyektiga munosabatiga qarab
’ ’ ’
quyidagicha guruhlanadi:
1. O xshash troplar (komparativ)
’
2. Qorishiq troplar (kontigual)
3. Zidlov troplar (kontrast)
1. O xshash troplar (ko chimlar). Ko chimlarning bu guruhiga o xshash
’ ’ ’ ’
ko chimlar (tasvir obyekti tashqi ko rinishi jihatidan o ziga o xshashroq
’ ’ ’ ’
bo lgan obyektga qiyos qilinadi; O xshash ko chimlarning umumiy xususiyati
’ ’ ’
shundaki bularda ikki narsa (o xshatilayotgan narsa va o xshatilgan narsa) bir-
’ ’
biriga qiyoslanadi yoxud bir narsa (o xshatilayotgan narsaning xususiyatlari
’
boshqa narsa o xshayotgan narsa tasvir obyektiga ko chirib o tlaziladi va shu
’ – ’ ’
tariqa tasvir obyekti obrazli, yorqin va jozibali ifodalanadi. O xshash troplar
’
o xshatish, sifatlash, metafora, ramz kabi ko rinishlarga ega. Biz ushbu
’ ’
bobimizda ko proq nazariy qarashlarga fikrimizni qaratamiz va kezi kelganda
’
A.Oripov va boshqa shoirlar she riyatiga murojaat qilamiz.
’
O xshatish ko chimlarning bir turi narsa, hodisa yoki holatlarni
’ – ’ –
muayyan umumiylikka va o xshashlikka ega bo lgan boshqa narsa, hodisa
’ ’
yoxud holat bilan qiyoslashdir. Tasvirlanayotgan narsa yoki hodisa o xshatish
’
vositasida yorqin va aniq ifodalanadi.
Bundan tashqari troplarning bu ko rinishida majozlar ham mavjud.
’
Majoz (arab. ko chma ma noda qo llanilgan so z) trop, murakkab
– ’ ’ ’ ’ –
ko chim. Majoz so z yoxud so zlar birikmasining asil ma nosida emas, balki
’ ’ ’ ’
ko chma ma nosida qo llanilishidan hosil bo ladi.
’ ’ ’ ’
Professor Abdurauf Fitratning aytishicha, o xshatish majozga mansub
’
emas. Negaki, o xshatishda o xshagan va o xshatilayotgan narsani ifodalovchi
’ ’ ’
ikki so z o z ma nosida keladi: ular bir-biriga o xshatiladi, qiyoslanadi.
’ ’ ’ ’
Masalan, Navoiyni sevib o qiyman va Boshing omon bo lsin degan
“ ’ ” “ ’ ”
gaplarni olib ko raylik. Birinchi gapda Navoiy asarlarini sevib o qiyman va
’ “ ’ ”
10

ikkinchi gapda Sog -salomat bo lgin degan ma no anglashiladi. Demak,“ ’ ’ ” ’
Navoiy va bosh so zlari asil ma nosida emas, ko chma ma nosida
“ ” “ ” ’ ’ ’ ’
ishlatilgan ekan. Navoiy va bosh so zlari
“ ” “ ” ’ majozlar deb yuritiladi.
Majoz adabiyotda, xususan, she riyatda keng qo llanilgan.
’ ’ Sirasini
aytganda, istiora, metonimiya, ramz, allegoriya, sinekdoxa, kinoya, perifraz kabilar
ham majozning rang-barang ko rinishlaridandir. Mumtoz she riyatimizda keng
’ ’
ishlatilgan gul, bulbul, kun, tun, oy kabi an anaviy badiiy obrazlar ham aslida
’
majozlardir. Chunonchi, shoir Cho lpon she riyatida po rtana, bulut, oy,
’ ’ ’
yulduz, quyosh, kishan singari majoziy obrazlar tez-tez uchrab turadi. Misol:
Nega mening qulog imga tun va kun.
’
Boyqushlar ning shumli tovushi baqirar?
Nega menim borlig imga har
’ o yin ’
Va kulgu og u separ, o t qo yar?
’ ’ ’
Bu she riy parchadagi tun , kun , boyqush , o yin , kulgu
’ ” ” ” ” ” ” ” ’ ” ” ”
so zlari majoziy ma noda qo llanilgan.
’ ’ ’
2. Qorishiq ko chimlar. Ko chimlarning bu guruhiga noo xshash
’ ’ ’
ko chimlar kiradi (tasvir obyekti tashqi ko rinishi jihatidan unchalik o xshash
’ ’ ’
bo lmagan, ammo tushunchada yaqinlik bo lgan obyektga yashirin qiyoslanadi.
’ ’
Bu guruhdagi ko chimlar murakkab, rang-barang, qorishiq ko chimlarga
’ ’
mubolag a, sinekdoxa, prefrazlar mansubdir. A.Oripov she rlarini tahlil
’ ’
qilishdan avval yuqoridagi ko chimlarga ta rif berib o tsak:
’ ’ ’
Mubolag a
’ (arabcha lof urish, bo rttirish), giperbola – tasvirlanayotgan – ’
shaxs, narsa va voqea-hodisaning muayyan jihatlarini bo rttirib, kuchaytirib
’
tasvirlash usuli.
Shoir taassurotni kuchaytirish, hayajonni oshirish, obrazli bo rttirish
’
maqsadida mubolag a ishlatadi. Mubolag ali tasvir, asosan, ikki prinsip asosida
’ ’
yuzaga keladi: harakat va holatni bo rttirishga qaratilgan tasvir beriladi. Bunday
’
belgi va xususiyatlarni kuchaytirishga xizmat qiladigan mubolag a zamirida
’
tashbihiy bog lanish bo ladi. Mubolag a tabiatan adabiy janrlarga bog liqdir.
’ ’ ’ ’
Badiiy adabiyotda mubolag aning quyidagi turlari qo llaniladi:
’ ’
11

a) tablig – ’ amalda bo lishi mumkin bo lgan xususiyat ifodasi: ’ ’
Uxlagan izini tramvay har kun
Tong chog i guldirab, yanchib o tadi
’ ’
(Oybek)
b) ig roq –
’ faqat tasavvur qilish mumkin, amalda mutloqo bo lmaydigan ’
xususiyatlar ifodasi:
Otlar kishnar, qizlar kuylar, tinmay
ishlar dehqonlar,
quyosh oltin buloqdir, qaynar, toshar
…
Ko k tiniq.
’
(Oybek)
d) g uluvv -
’ tasavvur qilish qiyin bo lgan, amalda bo lishi sira mumkin ’ ’
bo lmagan xususiyatlar ifodasi:
’
Orazin yopqach ko zumdin sochilur har lahza yosh,
’
O ylakim, paydo bo lur yulduz, nihon bo lg och quyosh.
’ ’ ’ ’
(Alisher Navoiy)
Mubolag a usuli, xususan, romantik asarlarda, shuningdek satirada ko p
’ ’
qo llaniladi. Bolalar adabiyotida ham bu usul asosiy badiiy tasvir vositalaridan
’
biri hisoblanadi. Biroq, Abdurauf Fitrat aytganidek, mubolag a chin (samimiy)
’
bo lsa, judayam oshirib yuborilmasa, zo raki bo lmasa, yasamalikdan uzoq
’ ’ ’
bo lsa, tuyg ulardagi kuchlilik-o tkirlikni anglatishga katta yordam beradi
’ ’ ’ 3
.
Xalq og zaki ijodi va mumtoz adabiyotimizda ba zan orttirmali
’ ’
mubolag alar ham uchraydiki, ular adabiyotshunoslikda
’ bulug ’ va ifrat deb
yuritiladi. Misol:
Tikilsam quriydi daryoning gumi,
Na ra tortsam qular qo rg onning timi.
’ ’ ’
( Alpomish ).
“ ”
Bu o zbakni alp Qorajon biladi,
’
Changallasa tog ni talqon qiladi.
’
3
Fitrat A. Adabiyot qoidalari. Toshkent, O zdavnashr, 1926, 78-bet.
’
12

( Alpomish ).“ ”
Litota (yunoncha litotes sodda, kichik, evida) tasvir obyektini ataylab
– –
kichraytirib, zaiflashtirib tasvirlash usuli. Litota mubolag a (tasvir obyektini
’
ataylab oshirib, bo rttirib ko rsatish)ning butunlay aksidir. Yozuvchi o z
’ ’ ’
g oyaviy-badiiy ahamiyatini ta kidlab, qabartiribroq ko rsatish niyatida uning
’ ’ ’
qudratini, hajmini, mavqeini ataylab kichraytirib tasvirlaydi.
Shoir Hamid Olimjon O zbekiston she rida:
“ ’ ” ’
Chiroylidir go yo
’ yosh kelin,
Ikki daryo yuvar kokilin
desa, shoir Cho lpon Yana ko klam she rida:
’ “ ’ ” ’
Kechaning sirli qo yniga bekinib,
’
Kechaga totli bo salarni berib,
’
Yuzidan pardalarni irg itgan,
’
Dunyoga bir kelin kabi chiqqan
Deb yozgan. Agar Hamid Olimjon O zbekistonni yosh kelin degan bo lsa
’ “ ” ’
(vodiylarni k o kil desa), Cho lpon ko klamni b i r kelin timsolida
“ ” “ ” ’ ’
ko ryaptiki, bular ham, albatta tasvirning litota usuli deb yuritiladi.
’
Sinekdoha – ham ko chimning bir turi bo lib miqdor jihatidan bir
’ ’
predmet belgilarini boshqasiga ko chirish usulidir. Yoki bo lak, qism orqali
’ ’
butunni ifodalovchi sinekdohalar.
Qorishiq ko chimlarning yana bir ko rinishi
’ ’ prifraz dir.
Prifaz (yunoncha pri atrof, phrasis so zlayman) majozlarning bu
– – ’ –
turida nutqning ifodaviyligini oshirish maqsadida narsa, odam, voqea-hodisalar
nomini ularning ma nolarini, xususiyatlarini ifodalovchi boshqa so z va ifodalar
’ ’
almashtirish usuli.
Yuqorida biz qorishiq ko chimlarning xususiyatlarini o rgandik. Ana shu
’ ’
huusiyatlar A.Oripov she riyatining o ziga xos xususiyatlarini belgilaydi.
’ ’
13

I.1. Metafora shoir tafakkurining o ziga xos ta sir ifodasi– ’ ’
Metafora masalasi antik davrlardan boshlab o rganib kelinadi. Xususan,
’
Arastu metafora so zini keng ma noda, umuman, ko chma ma noli so z
’ ’ ’ ’ ’
ma nosida qo llagan. Ishda bu narsa Arastu Poetika sida metaforaga
’ ’ ” ”
keltirilgan misollar tahlilida ko rsatiladi. Ritorika da faylasuf bu fikrni aniq
’ ” ”
ifodalaydi: M e t aforaning to rtta turi ichida analogiyaga asoslanganlari alohida
” ’
e tiborga molik . U metaforaning poeziyadagi o rniga maxsus to xtalmasa-da,
’ ” ’ ’
poeziya tili haqidagi mulohazalaridan buni bilib olish qiyin emas. Arastu fikricha.
Poeziya tili o ziga xos so z qo llashni taqozo etadi, toki tanlangan so zlar, bir
’ ’ ’ ’
tomondan, aniqlikni, ikkinchi tomondan, kundalik nutqdan farqlanib turishini
ta min etsin. Agar umumiste moldagi so zlar poeziya tilining aniqligini
’ ’ ’
ta minlasa, glossalar, metaforalar, bezaklar oliyjanob va ulug vor etadi,
’ “ … ’ ”
kundalik nutqdan farqlaydi. Yana m e t afora yuksak darajada aniqlik, yoqimlilik
“
va oxorlilik jozibasiga ega , undan o rinli va bilib foydalanish nutqni bezaydi.
” ’
Ya ni, Arastu o zi aytmoqchi noodatiy so zlar ni, jumladan, metaforalarni
’ ’ “ ’ ”
poeziya tilining belgilovchi xususiyati deb hisoblaydi va ularga g oyat katta
’
ahamiyat beradi.
Arastu metaforaning ahamiyatini tushuntirarkan, b i zga qandaydir bilim
“
beradigan so zlar yoqimli deydi, chunki metafora ikkita narsani o xshatish
’ ” ’
orqali t u r ga xos tushuncha yordamida bilim beradi va ma lumotlar yetkazadi .
“ ” ’
Ya ni Arastu metaforaning badiiy tafakkur unsuri ekaniga diqqat qiladi.
’
Shuningdek, ishda hozirda ham ommalashgan m e t afora - siqiq o xshatish
“ ” ’
degan qarash Arastudan boshlangani ko rsatiladi. Biroq Arastu fikricha, tashbeh
’
14

kamroq yoqadi, chunki u uzunroq (ya ni ko p so z bilan ifodalanadi) va mana’ ’ ’ “
bu o sha deya tasdiqlamaydi; ikkita obyekt ochiq o xshatilganidan ko ra
– ’ ” ’ ’
yashirin o xshatishning estetik samarasi kuchliroqdir.
’
Sharq mumtoz adabiyotshunosligida ham metafora istiora talqini shunga
–
o xshash yo lni bosib o tgan. Jumladan, Rashididdin Vatvot har qanday
’ ’ ’
ko chimni istiora hisoblasa, Qays Roziy ko chimning o xshashlik asosidagi
’ ’ ’
turinigina istiora sanagan. Shuningdek, Sharqda ham tashbeh va istiora orasidagi
yaqinlikka e tibor qaratilgan. Jumladan, Atoulloh Husayniy tashbehi kinoyat
’ “
bilan istiora orasida farq yo q deydi, biroq istiora bilan tashbeh bir narsa
’ ” “ “
demaydi. Uning fikricha, majoz turi sifatida istiora haqiqat emas, lekin f a s ohatu
“
balog at arbobi qoshinda haqiqattin yaxshiroqdir .
’ ”
Antik Yunonistonda asos solinib, keyinchalik antik Rimda davom ettirilgan
ritorika va poetika sohalari VIII asrdan ilmi balog a va ilmi badi nomlari bilan
’ ’
Musulmon Sharqida rivojlangan. Jumladan, istiorani o xshashlik asosidagi
’
ko chim turi deb ta riflagan ilmi badi ko chimning aloqadorlik asosidagi
’ ’ ’ ’
turini ham farqladi va uni kinoya (metonimiya ma nosida) istilohi bilan atadi.
’
Demak, XV asrga kelib mumtoz adabiyotshunoslik ko chimning she riyatda
’ ’
qo llanuvchi asosiy turlari - metafora va metonimiyani bir-biridan farqlab, ularni
’
nazariy tavsiflash vazifasini bajarib bo lgan edi.
’
Yevropada poetika sohasiga Uyg onish davridan boshlabgina e tibor
’ ’
qaratila boshlandi. Arastu P o etika siga sharhlar, unga o xshatma tarzida
“ ” ’
yozilgan ko plab risolalarda uslub va poetik figuralar masalasiga alohida o rin
’ ’
berilgan. Lekin ularda masala Arastu ruhida talqin qilinib, metafora masalasida
yangi gap aytilmadi. Klassizm davrida ham an analar ustuvor bo lsa, barokko
’ ’
ijodda individ roliga e tiborni kuchaytirdi, individual nigoh bilan ko rilgan va
’ ’
his qilinganni o ziga xos tarzda ifodalashga rag bat bildirdi. Natijada
’ ’
barokkoning ifoda vositalari orasida metafora hukmron mavqe egalladi,
metaforiklik barokko uslubining eng muhim belgilovchi xususiyati bo lib qoladi.
’
Ratsionalizm mavqeidagi ma rifatchilik vakillari ham metaforaga salbiy
’
munosabatda bo lganlar. Chunki ular nutqning birlamchi vazifasi fikrni iodalash
’
15

va bilimni yetkazishda deb biladilar. Metafora va boshqa ko chimlar esa’
nutqning shu funksiyasiga halaqit beradi, ular odamni yolg on g oyalarga
’ ’
ishontiradi, ehtiroslarini qo zg ab, aqlini adashtiradi deb o ylaydilar. Aksincha,
’ ’ ’
romantizm inson tafakkurida, jumladan, badiiy tafakkurda metaforaning o rni
’
ahamiyati juda katta deb hisoblaydi.
Metaforaning poeziyadagi mavqei va roli muttasil ortib borgan, XVIII
asrdan metaforaga n u t q bezagi gina emas, tafakkur bilan bog liq hodisa
“ ” ’
sifatida qarash kuchayib kelgan. Bu esa XX asrga kelib metaforani tafakkur
mexanizmlaridan biri sifatida tushunishni ustuvor etib, uning bilish jarayonidagi
ahamiyatini yangicha baholashni taqozo etdi. Natijada metafora nafaqat filologiya,
balki falsafa, germenevtika, psixologiya, mantiq, fan metodologiyasi kabi
sohalarning ham obyekti bo lib qoldi.
’
Metafora obrazli tafakkur natijasi bo lib yaraladi va, garchi, umuman, til
’
hodisasi bo lsa ham, bu xususiyatini til estetik funksiya bajaruvchi poetik
’
nutqdagina to la namoyon etadi. Zero, metafora narsa-hodisani shunchaki atab
’
qo ymaydi, balki uni boshqa narsa-hodisaga qiyosan tavsiflaydi, ongimizda
’
atalayotgan narsa haqidagi jonli tasavvur obraz yaratadi. Bu obraz poetik
–
nutqdagina aslicha, ya ni obraz sifatida qabul qilinadi. San at, xususan, poeziya
’ ’
obrazli tafakkur qilish va obrazli ifodadir. Shunga ko ra metaforani faqat nutq
’
bezagi emas, balki badiiy tafakkur mexanizmi sifatida tushunilsa, to g ri
’ ’
bo ladi. Chunki metafora shoirga o z ichki olamini (tashqi olamga qiyosan) va
’ ’
tashqi olamini (ichki olamga qiyosan) anglashga yordam beruvchi tengi yo q
’
vositadir.
Hozirda badiiy adabiyotdagi metafora ma no ko lamini ham benihoya
’ ’
kengaytirgan: o xshashlik asosida ko chma ma noda qo llangan birgina
’ ’ ’ ’
so zni ham, matnning bir bo lagi (misra, band; jumla, abzas)da ifodalanuvchi
’ ’
obrazni ham, ba zan esa butun boshli asarni to laligicha ham metafora deb
’ ’
atayveramiz. To gri, keyingi ikki holni ba zan yoyiq metafora yoki
’ ’ “ ”
m e t aforik obraz deb aniqlashtiramiz, lekin ko proq qisqa qilib m e t afora
“ ” “ ” ’
deymiz. Ya ni avvaliga metafora terminida ma no torayishi (umuman ko chma
’ ’ ’
16

ma nodagi so z-o xshashlik asosidagi ko chma ma noli so z) yuz bergan’ ’ ’ ’ ’ ’
bo lsa, yangi davrdan boshlab unda ma no kengayishi jarayoni kuzatiladi.
’ ’
Natijada, endi metaforani juda keng, ya ni poeziyada (umuman san atda)gi bir
’ ’
narsa-hodisa mohiyatini ikkinchi bir narsa-hodisa orqali ochish deb tushunila
boshlandi.
San atdagi, jumladan, poeziyadagi obraz konkret his etiladi, demak, u
’
narsaning aksigina emas, balki uning o zi boshqa narsadir. Obraz o zi aks
’ ’
ettirayotgan narsani anglash vositasi ekanligini esga olsak, uning o zi tabiatan
’
metaforik ekanligi ko rinadi. Xuddi shunday yondashuv butun badiiy asarga
’
nisbatan ham qo llanishi mumkin, zero, ma lumki, estetika va
’ ’
adabiyotshunoslikda badiiy asarning o zi butun holicha bitta obrazga teng degan
’
qarash mavjud. Demak, poeziyada metaforaning o rniga juda katta ahamiyat
’
berilishi, uning asosida o xshashlik prinsipi yotadi deyilishiga yetarli asos bor.
’
Sababi, metafora prinsipi poetik asarning barcha sathlarida tilidan boshlab
kompozitsion qurilishigacha amal qiladi. Faqat konkret asarda bu prinsip
sathla r ning hammasida ham dominant xususiyat sifatida yaqqol ko zga
’
tashlanmasligi mumkin.
Metaforaga har doim funksional jihatdan qarash kerak. Bunda bir
tomondan, uning shoirga dilidagini ifodalashga, ikkinchi tomondan, she rxonga
’
ularni his qilishga qanchalik yordam berayotganini diqqat marakaziga qo yish
’
muhim. Zero, metafora ijodiy faoliyat mahsuli ekan, xuddi badiiy asar yoki obraz
kabi ikkala tomonni, ijodkor va o quvchini birdek nazarda tutishni taqozo etadi.
’
Demak, metaforaning she riyatdagi o rni va ahamiyatini tasavvur qilish uchun
’ ’
uning she riy matnda bajarayotgan funksiyalarini ko zdan kechirish zarurdir.
’ ’
Shulardan kelib chiqib, ishda metaforaning poeziyada bajaradigan
funsiyalarini ayrimlari A.Oripov she riyati misolida o rganildi. Jumladan,
’ ’
C h u valdi o ylarim sensiz she ri misolida metafora inson qalbidagi atash
“ ” ’ ’
imkoni bo lmagan holatlarni tasvirlab ko rsatish, shoir uchun his-tuyg uni
’ ’ ’
ifodalash, she rxon uchun esa qayta his qilib ko rishga imkon yaratishi
’ ’
ko rsatildi. Poetik metafora obraz, u lisoniy metafora kabi atashga emas,
’ –
17

ifodalashga qaratilgandir. Zero, poetik metafora so z yoki so zlardan tarkib’ ’
topuvchi matn bo lgani holda, unda ifoda so z (yoki so z birikmasi, gap, matn)
’ ’ ’
vositasida emas, balki uning yordamida yaratilgan obraz orqali amalga oshadi.
She rdagi chuvalmoq fe l-metaforasi lirik qahramon ruhiyatida kechib
’ “ ” ’
turgan noaniqlik (o ylarining tagiga yetolmaslik, ziddiyatli o ylar girdobida bir
’ ’
xas kabi chirpirak bo lish) holatini aniq ifoda etadi. Metafora holatni atayotgani
’
yo q, jonli tasvirlamoqda. Agar metaforik ifodalash o rniga holat atalganida,
’ ’
lirik holatni obrazli tasavvur qilish qiyin bo lur edi. Ikkinchi tomondan, atash
’
aniqlikni talab qiladi. Lirik holatni esa, birinchidan, aniq atashning imkoni yo q,
’
ikkinchidan, har qanday aniqlik holatni chegaralab qo yadi. Natijada shoir uchun
’
ifoda imkonlari, she rxon uchun tasavvur imkonlari cheklanib qoladi. Metafora
’
esa, aksincha, ayni shu imkonlarni kengaytiradi. Shu jihati bilan metaforik ifoda
ijod jarayoni uchun ham, o qish jarayoni uchun ham birdek muhim ahamiyat kasb
’
etadi.
Metafora lirik subyekt kayfiyatini berish, emotsional tonallikni
–
belgilashning tengsiz vositasi. Buni A.Oripovning quyidagi she ri misolida
’
ko rsatish mumkin:
’
Osmon ufqlarga separ kul rangin,
Bulutlar chopadi, xorg in be ega.
’
Havo nega muncha ma yus,
’
Havo nega muncha g amgin:
’
Oh, men sendan ajraldim nega!...
She r g amgin,elegik ruh bilan yo g rilgan, buning ilk misradayoq ifoda
’ ’ ’ ’
topgani o quvchini she rni qabul qilishga emotsional jihatdan tayyorlaydi.
’ ’
She rdagi kayfiyat asosini yo qotish iztirobi, aza ruhi tashkil qiladi. Agar
’ ’
o tmishda ayollarning azada boshlaridan kul sochish urfi bo lgani eslansa,
’ ’
osmon ufqlarga separ kul rangin metaforasining ildizlari ko zga tashlanadi.
“ ” ’
Demak, ilk satrni o qigandayoq aza ruhini his qilishimiz bejiz emas, osmonning
’
ufqlarga kul rangini sochishi bilan o rtasidagi analogiyalar buning asosidir.
’
To g ri, o quvchi bu tafsilotni bilmasligi ham mumkin, lekin anglanmagan
’ ’ ’
18

tarzda ham o sha ruhni his qilaveradi. Zero, inson ongida suyak surib asrlardan’
o tib keluvchi tarixiy xotira yashaydi va anglangan yo anglanmaganligidan
’
qat iy nazar, uning tafakkur tarziga ta sir qiladi.
’ ’
A.Oripov she rlari tahlili orqali metaforaning fikrni original va ta sirli
’ ’
ifodalash, matnlararo aloqa asosida an ana va yangilik aloqasini yuzaga
’
chiqarish, she rga milliy ruh bag ishlash, mazmunni uyushtiruvchi markaz
’ ’
bo lish kabi funksiyalarni ko rish mumkin. Bu esa metafora badiiy tafakkurning
’ ’
asosiy mexanizmi ekani, she riyat asosida o xshashlik prinsipi yotishi hamda
’ ’
katta o rin tutishini ko rsatadi.
’ ’
I. 2. A .Oripov she riyatida metafora va metaforiklik
’
A d a biyot, she riyat obrazlilik bilan tirikdir. She riyatda samimiyat ham
“ ’ ’
bo lishi kerak. Shundagina u bir umr esda qoladi
’ 4
. Shoir she riyat oldiga ikkita ” ’
asosiy talabni qo yadi: obrazlilik va samimiylik. Bularning birinchisi poeziyaning
’
tabiati bilan, ikkinchisi esa ijodkor shaxs shoir tabiati bilan bog liqdir.
– ’
Badiiy obrazning materiali bir tomondan real voqelik, ikkinchi tomondan
ijodkor shaxsidir. Metafora (hatto uning eng oddiy ko chim darajasidagi
’
ko rinishi ham) obraz ekanligini e tiborda tutsak, bu gap unga ham to la
’ ’ ’
tegishli. Arastu yaxshi metafora yarata olish, o xshashlikni ko ra olish
’ ’
iste dodning belgisi deb bejiz aytmagan. Chunki o xshashlik voqelikda mavjud
’ ’
bo lsa, uni ko ra olish, ijodkor shaxsi bilan bog liq, yaxshi metafora esa shu
’ ’ ’
ikkisining hamjihatligida yaratiladi.
A.Oripovning ilk ijodidagi lirik qahramon atrofga shoirona o tkir nigoh
– ’
bilan boqib, undan hikmat uqayotgan odam. Shoir tabiat bilan inson,uning o y-
’
hislari, quvonch tashvishlari, kayfiyati orasida o xshashliklar topadi va ular
’
yordamida dilidagini izhor qilishga intiladi. U ilk mashqlaridanoq oddiygina izhor
qilishga intiladi. U ilk mashqlaridanoq oddiygina izhor emas, poetik izhorga,
4
A.Oripov. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4. T., 2001. B.76.
’ – –
19

obrazli ifodaga harakat qiladi. Albatta, oilasida hukm surgan adabiyotga alohida
mehr uning shoir sifatida shakllanishida muhim omil bo lgan. Lekin, bizningcha,’
A.Oripovning ulkan so z san atkori bo lib yetishishida tug ma iste dodi bilan
’ ’ ’ ’ ’
birga bolaligi o tgan joylar tabiatining ham ulkan xizmati bor. Bular haqida shoir
’
o zi aytgan gaplar, bir qator she rlar ( Yulduzlar , Bahor ) tahlili orqali
’ ’ “ ” “ ”
tabiat uning uchun obrazli ifodaning birlamchi manbasi bo lib xizmat qilganini
’
ko rishimiz mumkin.
’
A.Oripov: T a biat ona bo lsa, jamiyat otadir! Katta ma nodagi kurashlar,
“ ’ ’
dolg alar kishini tabiatning qo ynidan olib kelib, jamiyat orasiga tashlaydi
’ ’ 5
, - ”
deydi. Shunga mos ravishda she rlaridagi tabiat bilan birlik hissi va uning
’
go zalligidan tug iluvchi dard egallaydi. Agar shoir ijodining ilk bosqichida
’ ’
ichki olami bilan tashqi olam (tabiat) orasidagi o xshashliklarga tayangan bo lsa,
’ ’
hayotga chuqurroq kirib borgani sari o xshashliklar doirasi ham kengayib boradi.
’
Zero, borliqda mohiyatan bir-biriga o xshash nuqtalar o tmish hozir ,
’ “ ’ – ”
t a biat jamiyat , i n son nabotot , inson hayvonot , i n son hodisa
“ ” “ ” ” “ ” – – – –
kabi juftliklarning hammasidan ham topilaveradi. Masalan, G .G ulom
’ ’
vafotining bir yilligi munosabati bilan yozilgan N u t q she rida mana bunday
“ ” ’
misralar bor:
Bu asrdan mangulikka yorliq olmoqqa
Yetmas ekan faqatgina she riy iste dod
’ ’
Ma lumki, jamiyatda muayyan bir holatni tasdiqlash uchun tegishli tartibda
’
hujjat yorliq olish zarur. Albatta, buning uchun kishidan yorliq bilan
– “ ” “ ”
tasdiqlanayotgan holatga muvofiqlik talab etiladi. Jamiyat hayotidagi ushbu tartib
ko chma ma noda G afur G ulom mangu yashaydi degan fikrni
’ ’ “ ’ ’ ”
ifodalaydi. Ikkinchi tomondan, shoir bu yorliqni shiddatli XX asrdan oldi, uning
talablari esa ulkan, shoirlik istedodining o zi yetarli emas. Demak, metafora bu
’
yerda tavsiflanayotgan obyektning ahamiyatini to laqonli ochib berish uchun
’
xizmat qiladi. M u a llimlarga , Y u z ma- yuz , O zbekiston kabi she rlar
“ ” “ ” “ ” ’ ’
tahlili orqali shoir qo llagan metaforalarning yana bir manbasi jamiyat hayoti
’
5
A.Oripov. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4. T., 2001. B.84.
’ – –
20

ekanligini ko rsatish mumkin. Shuningdek, A.Oripov she riyatidagi metaforaga’ ’
material beruvchi manbalar g oyat keng va boyligini ko rdik. Biz yuqorida shoir
’ ’
qo llagan metaforalarning xom ashyo manbai sifatida ona tabiat, jamiyat va milliy
’
adabiy an analarnigina muxtasar ko rib chiqdik. Holbuki, shoir metaforalari
’ ’
yana milliy turmush tarzi, xalqning urf-odatlari, ishonch-e tiqodlari, folklor, jahon
’
adabiyoti an analari kabi manbalardan ham oziqlanadi. Metafora (umuman obraz)
’
yaratish uchun murojaat etayotgan manbalar nihoyatda boyligi shoir ijodida
metaforik (obrazli) tafakkur teranligi, metaforalarning rang-barangligini
ta minlovchi omildir.
’
Adabiyotshunoslikka oid tadqiqotlarda, xususan, maxsus lug at va o quv
’ ’
adabiyotlarida metaforalar tasnifiga yetarli e tibor berilmaydi. Aksar metafora-
’
jonlantirish va metafora-predmetlashtirish turlariga to xtalib, bundan boshqacha
’
tasniflar ham bo lishi mumkin, lekin buning u qadar muhim emasligi ta kidlab
’ ’
qo yiladi. Haqiqatda esa, metaforaning turlari bir-biridan ta sir kuchi,
’ ’
voqelanish mexanizmi, funksiyasi kabi jihatlardan sezilarli farqlanadi. Ushbu
bitiruv malakaviy ishimizda A.Oripov she rlari misolida shu narsani ochib
’
berishga harakat qildik.
Metafora-jonlantirish jonsiz narsa-hodisalarga insonga xos xususiyatlarni,
metafora-predmetlashtirish esa tashqi olamdagi narsa-hodisalarga xos xususiyatlar
ichki olam xodisalariga - ma naviy ruhiy tushunchalarga ko chirilishini
’ – ’
nazarda tutadi. Masalan, Y a na keldi erkatoy ko klam deyilganda bahorga
“ ” ’
munosabati yaqqol ifodalanadiki, bu poetik metaforaga xos ekspressivlikdir. Yoki
qish bo yi bahorni intiq kutgan kapalakning vasli shirinroq satridagi
’ ”
ekspressivlik o quvchini shoirga hamfikr etadi. Sabab ekspressivlikning o zigina
’ ’
emas, topib original tarzda aytilgani hamdir. Chunki aslida t u nd diyor odamlar
“ ”
bilan ham muomalada bo lamiz, ya ni shu majburiyatdan xalos bo lgan
’ ’ ’
chog dagi kayfiyat hammaga tanish. Shoir shu kayfiyat bilan qishdan bahorga
’
chiqish chog idagi kayfiyat orasida o xshashlikni kashf etadi, ya ni qiyosning
’ ’ ’
o zi original va shu narsa ifodani ta sirli etadi.
’ ’
21

Metafora-predmetlashtirish metafora-jonlantirishga nisbatan siyrak uchraydi,
lekin badiiy samarasi undan kam emas. A.Oripov Darband daryosiga xitoban
Y u r akda sen ijod hissini chertding deydi. Bunda h i s ni t o r g a yashirin“ ” “ ” “ ”
o xshatish bor: his predmet sifatini oladi. Xuddi shu qiyos misraning metaforik
’
ma nosini yuzaga chiqaradi: tor chertildi yurak kuylay boshladi, ya ni daryo
’ – ’
qalbga ilhom bag ishladi. Metaforaning bu turi badiiy obrazning muhim sharti
’
bo lgan konkret-hissiy ifodani ta minlaydi. Negaki, inson ichki olamiga taalluqli
’ ’
tushunchalar, predmetlashtirish ularni konkret-hissiy idrok qilishga yordam beradi.
Kuzatishlarimiz A.Oripov she riyatida qiyos obyektlari va ma no
’ ’
ko chish yo nalishiga ko ra metaforaning to rt turi qo llanganini ko rsatadi:
’ ’ ’ ’ ’ ’
1) insonga xos xususiyatlarni jonsiz narsa-hodisalarga ko chirish;
’
2) predmet xususiyatini inson ruhiy olami bilan bog liq yoki tashqi
’
olamdagi abstrakt tushunchalarga ko chirish;
’
3) ma noni jonli narsadan jonli narsaga ko chirish;
’ ’
4) jonsiz predmetdan jonsiz predmetga ko chirish asosida yuzaga keluvchi
’
metaforalar.
Metaforalarning mazkur xillari qo llanish faolligiga ko ra bir xil emas,
’ ’
ularning faolligi ro yxatdagi tartibga mos keladi. Metafora- jonlantirish eng
’ –
faoli, metafora-predmetlashtirish unga qaraganda sustroq. Bu ichki va tashqi
olamni bir-biriga qiyosan idrok etishga intilish A.Oripov badiiy tafakkurida
ustuvorligi bilan izohlanib, ko p jihatdan shoir shaxsi shakllangan muhit bilan
’
bog liqdir. Metaforalarning ifodalanishi, turli til birliklari (ot, fe l, sifat, ibora)
’ ’
bilan ifodalagandagi o ziga xosliklar ma lum. Shuningdek, metaforaning
’ ’
kontekst bilan bog liq holda voqe bo lishi, bu jarayon bosqichlari va ruhiy
’ ’
mexanizmi; o xshatish va zidlash orqali hosil bo luvchi metafora kabi masalalar
’ ’
A.Oripov she rlarida ko p uchraydi.
’ ’
A.Oripov she riyatida metafora turli darajalarda: poetik ko chim, poetik
’ ’
obraz va butun boshli she r doirasida namoyon bo ladi. Bunday darajalanishda
’ ’
quyidan yuqoriga tomon integrativ aloqa mavjud. Ya ni metafora-ko chimning
’ ’
obraz darajasidagi metafora uchun, ikkalasining esa metafora-she r uchun
’
22

material, g ishtcha bo lib xizmat qilishi taqozo etiladi. Obraz darajasidagi“ ’ ” ’
metaforani Saraton she ri misolida ko rib chiqish mumkin:
“ ” ’ ’
Ko rdim-ku manglaying ter bilan qotib,
’
Berahm otashga berganingda tob.
Ko rdim-ku tepangda o zin yo qotib,
’ ’ ’
Hayratdan lol qotib qolganin oftob.
Bu yerda berahm otash , o zni yo qotmoq va lol qotmoq
“ ” “ ’ ’ ” “ ”
metafora-ko chimlar mavjud. Metaforalarni o zaro va ularni o rab turgan
’ ’ ’
boshqa so zlar qurshovida olib qarasak, obraz yaraladi. Bu obrazning esa ikkita
’
tayanchi bor: biri saraton otashiga qaramay peshona teri to kib ishlayotgan
’
dehqon bo lsa, ikkinchisi uning azmu shijoatiga lol holda shundoq tepasida
’ –
qotib turgan quyosh. Ya ni ko chim-metaforalar ashyo sifatida bir butunni
’ ’ –
obrazni yaratishga xizmat qilmoqda. Ammo obrazni yaratishning o zi pirovard
’
maqsad emas, u ifoda vositasi sifatida qaraladi. Ayni shu obraz shoirning Vatan
mavzusidagi she rlarga xos g oyaviy-tematik leytmotiv xalqni ulug lashga
’ ’ – ’
xizmat qilishi ko ramiz. Shuningdek, she r kompozitsiyasida ayni shu band
’ ’
markaziy o rin tutishi (13 bandli she rning 7-bandi) va fikr-his rivojidagi
’ ’
kulminatsion nuqta ekani, ayni tarzdagi qurilish saratonning bir kuni (ya ni tabiiy
’
bir kun)ga monandligi, bular hammasi shakl va mazmunning o zaro uyg unligini
’ ’
ta minlab, she rni chin san at asariga aylantirishi ochib berilgan.
’ ’ ’
Xotirot she rining boshlanishidagi real peyzaj detallari (o t bosgan
“ ” ’ ’
so qmoq, bitib ketgan yozuv, buzulib ketgan ko prik) oxiriga borib metaforik
’ ’
mazmun kasb etadi. Natijada metafora she r kompozitsiyasini belgilagan asosiy
’
prinsip bo lib qoladi. Ayni shu tartibda qurilgani uchun lirik holatning hayotiy
’
chiqishiga erishiladi, lirik qahramon o y-hislari o quvchiga ko chadi, o quvchi
’ ’ ’ ’
she rda tasvirlangan holatni ko nglida yashaydi. Hayotiylik samimiyatni keltirib
’ ’
chiqaradi, samimiyat tufayli hayotda hamma ham tushishi mumkin holatda yuzaga
kelgan tuyg ularning nechog li go zalligi his etiladi. Bu usulning turli
’ ’ ’
ko rinishlari A.Oripov she rlarida samarali qo llangan. Biz tahlil qilgan
’ ’ ’
she rlar uchun umumiy jihat shuki, metafora poetik temaning o zagi sifatida
’ ’
23

ularning kompozitsion qurilishini belgilagan. Biroq ularning kompozitsion tarxi
bir xil emas. Masalan, Saraton da metaforik obraz kompozitsion (va“ ” –
tematik) markaz, Xotirot da esa lirik mushohadaga turtki bergan real peyzaj
“ ”
detallari yakunda metaforiklik kasb etadi. Shoirlar hayoti da konkret holat
“ ”
tavsiflanadi va undan olingan taassurot yakunda metaforik xulosaga do nadi.
’
J a n nat she rida metafora voqea orqali sharhlanadi, yakuniy misralar dastlabki
“ ” ’
ikki misra bilan semantik jihatdan bog lanadi va natijada she rning metaforik
’ ’
ma nosi reallashadi. Tahlillarimiz A.Oripov uslubiga xos she rga metaforani
’ ’
yoyish usuli asosida tartib berish usulini ajratib ko rsatishga imkon berdi. Ushbu
’
usul ikki yo nalishda amalga oshadi: metaforani sharhlash ( Jannat ) va
’ “ ”
metaforaning yaralish jarayonini tasvirlash ( X otirot , S h oirlar hayoti ) .
“ ” “ ”
She rni kompozitsion jihatdan ikki qismga ajratish va bu qismlarni o zaro
’ ’
turlicha munosabatlar (o xshashlik, zidlash) asosida mazmunan bog lagan holda
’ ’
metaforik ma noni yuzaga chiqarish A.Oripov uslubining kompozitsiya darajasida
’
namoyon bo luvchi xususiyatlaridandir. Bu shoirning Etna vulqoni ,
’ “ ”
M e mor umr bo yi , X a r obazor , O h urib har yonda izg iydi
“ ” “ ” “ ’ ’ … ’
shamol , E r kinlik she rlarida mavjud. Shuningdek A.Oripovning ikki bandli
” “ ” ’
she rlaridan ayrimlarida birinchi band ifodalanayotgan fikrni boshqa matnlar
’
bilan bog lovchi ko prik vazifasini o tashi, metaforaning ma nosi avvaldan
’ ’ ’ ’
boshqa matn bilan bog liq holda yuzaga chiqishi Qaldirg och , Eski
’ “ ’ ” “
quduq , G u l liver kabi she rlari misolida ko rish mumkin. Bundan tashqari
” “ ” ’ ’
shoirning B u r gut qismati , E s ki choriq she rlari metaforaning qay tarzda
“ ” “ ” ’
yoyilishi jihatidan farqlanishi, birinchisining o r ama kompozitsiya tarxida
“ ” ’
(metafora obyekti litik mushohada metafora obyekti), ikkinchisining,
– –
murojaat shaklidaligi bois takror asosiga qurilgani, har ikkala holda ham
kompozitsiyaning ko zlangan badiiy niyatga mosligi aniqlandi. Xullas, ushbu
’
tahlillar A.Oripov she riyatida metaforiklikning ustuvorligi, bu narsa shoir
’
uslubining o ziga xos xususiyati sifatida asarlarining barcha sathlarida, xususan,
’
kompozitsiya sathida ham namoyon bo lishini ko rsatdi.
’ ’
24

Shoir D o r boz she rini t i m sol she r , T i l la baliqcha n i esa“ ” “ ” “ ” ’ ’
U m m on yuzini ko rmay yashayotgan erksiz baliq to g risidagi bu she r
“ ’ ’ ’ ’
she r bir timsol deydi. Agar timsol so zi obraz ning sinonimi sifatida
’ ” “ ” ’ “ ”
ishlatilayotganini e tiborga olsak, shoir to la haq. Ikkala she rda ham yaxlit
’ ’ ’
obraz yaratilgan va shu obraz orqali boshqa narsaning mohiyatini ochishga harakat
qilingan ikkisida ham badiiy tafakkur metafora prinsipi asosida kechadi. Lekin
–
ularda metaforik ma noning yuzaga chiqishi bir-biridan farqlanadi. Ma noning
’ ’
yuzaga chiqishi jihatidan, odatda, timsol she rning uchta ko rinishi ajratiladi:
’ ’
she r-o xshatish, she r-allegoriya va she r-metafora.
’ ’ ’ ’
She r-o xshatish bilan she r-metafora farqi o xshatish bilan metafora-
’ ’ ’ ’
ko chim kabi: she r-o xshatishda o xshatilgan va o xshagan obyektlar
’ ’ ’ ’ ’
mavjud bo lishi bilan birga, o xshashlik borligi ifoda etiladi. Ko zgu
’ ’ “ ’
parchalari , M e mor umr bo yi she rlaridagi o xshatish vositasi
” “ ” ’ ’ … ’ ’
ifodalangan ( s hoir yuragi chil-chil singan ko zguga o xshash ;
“ ” … ’ ’
m e mor go zal imorat quradi , X u ddi shu singari, qurgaymiz biz ham//
“ ” “ ’ … ’
Umr deb atalmish go zal binoni ) bo lib, metaforik ma noning yuzaga
’ ” ’ ’
chiqishida kompozitsiya hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. She r-metafora va
’
she r-allegoriyada esa bittagina obyekt tasvirlanadi, ya ni bitta obraz yaratiladi.
’ ’
A.Oripovning timsol she r degani shu ikkisiga, ayniqsa, she r-metaforaga
’ ’
ko proq mosdir. Chunki ularda lirik mushohada predmeti matnda ochiq aks
’
etmaydi, u implitsit holdagina mavjud. Aksincha, she r-o xshatishda mushohada
’ ’
mushohada predmeti ham, u haqdagi hukm (predikat) ham matnda aks etadi.
Masalan, K o zgu parchalari she rida lirik mushohada predmeti
“ ” ’ ’ –
voqelikning shoir ijodida o ziga xos inikos etishi. U haqdagi badiiy hukm
’
(predikat) voqelikning ko zgu parchalarida akslanishiga qiyosan aytilgan: shoir
’
qalbi ham ko zgu parchalarida akslanishiga qiyosan aytilgan: shoir qalbi ham
’
ko zgu kabi chil-chil bo lgan, shuning uchun voqelikni yaxlit aks ettira olmaydi.
’ ’
T i l la baliqcha da esa bu narsa matnda aks etmaydi. Matnda predikatning o zi,
“ ” ’
ya ni mushohada predmeti haqidagina hukm mavjud, xolos. She rning nima
’ ’
haqda ekanligini, ya ni predmetini o quvchining o zi anglab olmog i kerak.
’ ’ ’ ’
25

Shoir ko zda tutgan ma noni anglash uchun o quvchi o sha masalani’ ’ ’ ’
she rning lirik mushohada predmetiga aylantirgan sharoitni his qila olishi zarur.
’
Aks holda, shoir ko zda tutgan ma no reallashmaydi, ayni choqda, tasvirlangan
’ ’
holat obraz sifatida o zga ma nolarni yuzaga chiqarishga asos bo laveradi.
’ ’ ’
Demak, T i l la baliqcha n i ng turli talqinlarga uchrashi sababini, avvalo, shu
“ ”
joydan qidirish va buni tabiiy hol deb qabul qilish to g ri bo ladi.
’ ’ ’
II.BOB. A.Oripov she riyatida poetik tasvir va peyzaj
’
Peyzaj lirik asarda yanayam muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki tabiat
manzaralari inson qalbi kayfiyatlari, kechinmalarini ifodalash uchun eng qulay
assotsiativ (o xshash) unsurdir. Ba zan san atkor qobig iga o ralib
’ ’ ’ ’ ’
yashayotgan odam bilan sassiq ko lmakdagi tilla baliqcha yoxud o zida cheksiz
’ ’
kuch-qudrat sezgani holda maqsaddan mosuvo yashayotgan odam bilan bemaqsad
uchib yurgan burgut orasida (A.Oripov), yoxud qatag on sharoitida ijod
’
qilayotgan shoir bilan vahshiy qoyalar orasida quyoshga oppoq gul uzatgancha
nafis chayqalayotgan na matak (Oybek) orasida o xshashliklar topadi, birining
’ ’
mohiyatini ikkinchisi orqali ochib beradi.
Misol tariqasida lirik qahramonning muayyan bir holati, kayfiyatigina
qalamga olingan yana bir she rni olib ko raylik:
’ ’
Bahor kunlarida kuzning havosi,
Tanimni junjitar oqshomgi shamol.
26

Nega muncha g amgin nayning navosi,’
Nega qalbim to la o kinch va malol?
’ ’
Barglar orasiga tinmasdan sira,
Oshno yulduzlardan to kiladi nur.
’
Bilmayman qiynaydi qaysi xotira,
Titroq yulduz kabi muzlagan shuur.
Mag lub bahodurning nayzasi misol,
’
Ma yus egiladi terak uchlari,
’
Barglar soyasida o ynaydi behol
’
Uyqudagi qizning bedor tushlari.
Atrofimda yotar g arib bir viqor,
’
Bilmam, nega uchdi qalbim safosi.
Nima qilardim, na ilojom bor,
Bahor kunlarida kuzning havosi.
Ko rib turganimizdek, she rda tabiat manzarasi tasvirlanadi va shu asosda
’ ’
mahzunlik kayfiyati ifodalanadi. Biroq, b a hor kunlarida kuz nafasining esish
“ ”
idan kelgan mahzunlik obraz, mana shu holatning yuzaga kelish sabablari
–
o zgacha bo lishi ehtimoldan yiroq emas. Mazkur she r 1967 yilda yaratilgan
’ ’ ’
edi. Nechun endi A.Oripov bahor kunlaridagi kuz havosi haqida gapiradi? Gap
shundaki, she r yozilgan payt 50-yillar oxirida jamiyat hayotida kuzatilgan
’
uyg onish, nisbiy erkinlikning 60-yillar o rtalaridan qaytadan bukila boshlagan
’ ’
davriga to g ri keladi. A.Oripov jamiyatning bir a zosi sifatida, erkka tashna
’ ’ ’
ijodkor sifatida bu holdan iztirob chekadi, azoblanadi. Xassos shoir o zini
’
qiynagan DARD suratini tabiat manzarasida ko radi, bahor kunlarida kuz
’ “
havosi d an kelgan iztirobini, alamu o kinchini ifodalaydi. Jamiyatning ko zi
” ’ ’
ochiq a zolarini iztirobga solgan bu ijtimoiy dard shoirning shaxsiy dardiga
’
aylangan, dardning shaxsiylanish darajasi shunchalarki, biz she rni ko ngil
’ “ ’
she riyati deyishga-da, uni sof san at namunasi sifatida baholashga-da
’ ” “ ’ ”
moyilmiz.
27

Yana bir misol: Cho lpon bir she rida qarg a obraziga kuchli siyosiy’ ’ ’
bosim yuklagan holda, xorijiy mustamlakachilarga qarshi o z isyonini bildiradi:
’
Qarg alar bog larga qag lashib qoldilar,
’ ’ ’
Bilmadim, kimlarning qismati uzilur?
Yong oqqa yopishib bir changal soldilar,
’
Bilmadim, kimlarning umidi yo q bo lur?
’ ’
Ey, sovuq ellardan muz kiyib kelganlar,
U qo pol tushingiz qorlarda yo q bo lsun!
’ ’ ’
Ey, menim bog’imdan mevamni terganlar,
U qora boshingiz yerlarga ko milsun!
’
Yoki Oybekning mashhur N a matak she rini olaylik. Undagi tabiat
“ ” ’ ’
manzarasini obraz deb olsak, tabiiyki, uning birinchi ma nosi tabiat
’
manzarasining o zi. Holbuki, shoir o z vaqtida shu manzarada assotsiativ
’ ’
ravishda istibdod tuzumi sharoitidagi ijodkor taqdirini ko rgan va shu ma noni
’ ’
obrazda ifodalagan. Ayni paytda, mazkur obrazning ma no ko lami shularning
’ ’
o zi bilangina cheklanmaydi: o quvchi o z hayotiy tajribasi, she rni o qish
’ ’ ’ ’ ’
paytidagi ruhiy holati bilan bog liq ravishda bu obrazda tamomila boshqa
’
mazmunni, o z mazmunini ham topishi mumkin bo ladi.
’ ’
Tabiat shu tariqa lirik asarda yuksak darajadagi assotsiativlikni yuzaga
keltiradi.
Tabiat tasviri, tabiat unsurlarining kuchli ramziy xarakter kasb etishini Rauf
Parfi she riyatida ham takror-takror uchratish mumkin. U bir she rida zangori
’ ’
osmonning uzoq chetlarida kezinayotgan bulut obraziga murojaat qiladi. Ammo
bulut shunchaki aytilsa, uning poetik ko chimga aloqasi bo lmasligi mumkin.
’ ’
Uni poetik obrazga aylantirish uchun shoir bulut so zi oldidan yiqilgan
’ “ ”
sifatdoshini muhim belgi sifatida keltiradi. Darhaqiqat, osmonning bir chetida ayro
holda turib qolgan bulutga nisbatan y i qilgan so zi nihoyatda mos keladi. Bu
“ ” ’
narsa badiiy ko chimga asos bo lgan narsaning tashqi alomatini tashkil etadi.
’ ’
Ko chimli obrazning hayotiyligini oshirish maqsadida shoir unga ikkinchi belgi-
’
xususiyatni qo shadi. Bu uning yig lashidir. Haqiqatan ham osmonning bir
’ ’
28

chetida y i qilgan bulut o zining g aribligidan yig lashi tabiiy. Ushbu holat“ ” ’ ’ ’
bulutning tabiiy holati hamda vazifasini to la ifodalaydi:
’
Moviy osmon etaklarida,
Uxlab yotar yiqilgan bulut.
Tanholikda ertaklaridan,
Ayrilmish ul, bag rida sukut.
’
Baxtli edi kezib falakda,
Axir to yib-to yib yig lardi.
’ ’ ’
Ruhi bo m-bo sh, bo shliq yurakda,
’ ’ ’
Oh, yiqilgan bulut uxlardi
…
Ko rinadiki, shoir yiqilgan bulut obrazi orqali hayotning asosi
’ “ ” –
harakat ekanligini ta kidlayapti. Bu obrazdan asosiy muddao esa ruhdagi yiqilgan
’
bulutni ifoda etish. Shoir karaxt ijtimoiy muhitni, insonni t o yib- to yib
“ ’ ’
yig lash baxtidan maxrum qilgan siyosiy tuzumni, xalqning o z
’ ” ’
e r t aklaridan ayrilgan , jonsizlikka maxkum etilgan qudratli, ammo hozircha
“ ”
b o m- bo sh ruhini, buni anglagan shaxsning b o shliq yuragi n i juda
“ ” “ ” ’ ’ ’
o rinli topilgan obraz vositasida mahorat bilan ochib bera olgan.
’
Peyzaj lirik asarda shunchalik katta o rin egalladiki, lirikaning mavzuviy
’
tasnifi qatorida p e yzaj lirikasi degan tushuncha ham paydo bo lgan. Peyzaj
“ ” ’
lirikasiga
“ lirik turga mansub janrlardan biri: tabiat manzaralari va yil
fasllarining turli ko rinishlarini qahramonning lirik kechinmalari orqali
’
aks ettiruvchi she r
’ deb ta rif beriladi. ” ’
Bundan tashqari, shunday san atkorlar borki, ular tabiatni olamni idrok
’
etishning asosiy vositasi deb biladilar. Ularning asarlarida tabiat tasviri birinchi
planga chiqadi, peyzaj san atkorning olamni idrok etish va badiiy qayta
– ’
gavdalantirishning asosiy usuli bo lib qoladi. Mashhur rus rassomi Isaak Levitan,
’
rus yozuvchisi Mixail Prishvin, Konatantin Paustovskiylar haqida shunday deyish
mumkin.
Peyzaj tabiat tasviri badiiy asarda juda katta g oyaviy-badiiy vazifani
– ’
bajaradiki, yuqoridagi keltirilgan fikrlar mana shu xulosani tasdiqlaydi.
29

Har qanday shoirning shoirligi falsafiy, ijtimoiy fikrlar platformasiga
chiqishdan oldin, fasllarning ko ngilni orziqtiruvchi ranglarini, yeru osmon’
oralig idagi insonga hamisha ham tushunarli bo lavermasada, zotan yaqin
’ ’
bo lgan ohanglarni, zimiston tunlar bag rida sirqirab yotgan go shalrida mavjud
’ ’ ’
bo lgan - raqobatiga inson qo li bilan yaratilgan har ne san atda dosh bera
’ ’ ’
olmaydigan jilvalarni ko rishdan boshlanadi. Abdulla Oripov O zbekiston
’ ’
tabiatining takrorlanmas go zalliklari musavviri bo ldi. G azab tangrisiday
’ ’ ’
ayirgan yashil to lqinli Darband daryosi, ungurlarda sakragan ohu, billuriy
’
havoda uchib yurgan mezonalar, ildiz yorgan ko zagullar, kuzning rutubatli
’
oqshonida sekingina oh chekayotgan bog lar, mag lub bahodirning nayzasiday
’ ’
ma yus egilgan terak uchlari, cho ntakdan to kilgan tangalar singari supaning
’ ’ ’
ustida o ynayotgan saraton shu lalari o zbek zaminining bu manzaralari
’ ’ … ’
shoir qalamining sehrli kuchi kuchi bilan bir to da hayratangiz ohulariday
’
tasavvurimiz kengliklariga chopib kiradi.
Tabiat bilan til topishishi insonni ma naviy qashshoqlikdan xalos etadi,
’
degan fikr bor. Haqiqatan ham, tabiatga yaqin, tabiat go zalliklarini sevgan kishi
’
qalbi ezgulik nuri bilan charog on bo ladi. Tabiat orqali olam sirlari ko z
’ ’ ’
o ngimizda keng gavdalanadi. Haqiqiy iste dod egalarining asarlari tabiat va
’ ’
inson orasidagi bir ko prik vazifasini bajaradi, desak xato bo lmaydi. A.Oripov
’ ’
bir she rida shunday deb yozadi:
’
Faqat tabiat bor ilohiy makon,
–
Faqat o shanga sen bepisand boqma.
’
Loaqal uni sen tanigin, Inson,
Yolg iz boshpanangni o t qo yib yoqma.
’ ’ ’
Haqiqatan ham, tabiat ilohiy maskan, unga bepisand qarash, uni sevmaslik
–
inson boshini ko p balolarga duchor etadi. Inson ona tabiatdan yiroqlashsa,
’
o zini bilishdan uzoqlashadi va qalbi qashshoqlashadi. Demak, ilohiy
’
boshpanamiz tabiatdagi har bir o zgarish yoki hodisa inson taqdiri bilan uzviy
’
bog liq. Shuning uchun hayotdagi u yoki bu o zgarishlar quvonch yoki qayg u,
’ ’ ’
30

alam, yo qolishlar tabiat fasllariga, tabiat manzaralari va predmetlariga qiyosan’
ochib beriladi.
Insonning tabiatga yaqinlashtiradigan, uning ko nglini ona tabiat
’
go zalliklariga oshno aylaydigan fasl - bahor fasli hisoblanadi. Shuning uchun
’
qadim davrlardan boshlab olamni yoshartiradigan bu fasl shoirlarning ilhom
manbai bo lib kelgan.
’
Bahor va she r egizak tushunchalardir. Bahorni go zalliklardan
’ – ’
zavqlanish mavsumi deyish mumkin. Bunda tabiatning yashil ranglarga
bo yanishidan boshlab, suvlarning sharqiroq ovozi, qushlarning qiy-chuvigacha
’
barchasi sirli va jozibali. Bu sir va joziba insonni doimo o ziga maftun etadi. Ana
’
shunda uyg onish shavqini yangidan his qilib, yana ilgariga intiladi. Bahor shu
’
tarzda uning hayotiy intilishlarini quvvatlab, yashashga, sevishga, yaratishga
ishonchini mustahkamlaydi.
Bahor va ko klam manzaralarini odam o z qalbida his etganda, ilohiy va
’ ’
hayotiy quvvat oqib kiradi. Mana shu sabablarga ko ra, Sharq shoirlari bahor
’
faslini yangi orzu, umid, shodlik, ezgulik, bunyodkorlik fasli sifatida madh etib
kelganlar. Masalan, Yusuf Xos Hojib Q u t adg u bilig dostonining alohida
“ ” ’
bo limida bahorni madh etib shunday yozadi:
’
Esa keldi Sharqning bahorning yeli,
Olamga sochildi jannatning yo li,
’
Bu bo z iforlandi qorlarketib,
’
Bezandi ilam chiroy ko rsatib.
’
G olib kelgan qishdan bahor chiroyi,
’
Ko rildi yangidan bahorning yoyi.
’
Bahorning Yusuf Xos Hojibdan boshlangan mana shunday tasviri, unda
hayotning yangilanishini ifoda etish an anasi keyingi davr she rlarida davom
’ ’
ettirildi. Masalan, Navoiyning Uyg otur subhi bahor elni fig on birla saxob ,
“ ’ ’ ”
Pili gavharashdurur har yon sahobi pilrang , gulbin uzra subhidam har sori
“ ” “
gul bargi tari ; Boburning Bahor faslidurur may havosi boshimda , Bahor
” “ ” “
ayyomidurdagi yigitlikning ovonidur , Xotirni bahor faslida gasht oladur ;
” “ ”
31

Munisning Chamanlar sayriga kelki, fasli navbahor o lmish , Ogahiyning“ ’ ”
Qilib oyini mehr og oz Navro z , Furqatning Fasli navbahor o lmish ,
“ ’ ’ “ “ ’ ”
Muqimiyning Fasli navbahor o ldi kabi she rlarida bahor faslining go zal
“ ’ ” ’ ’
manzaralari chiziladi. Navoiy va Bobur bahorni inson umrining o tkinchiligi bilan
’
qarama-qarshi qo ysalar, keyingi davr shoirlari ko klamning go zal ko rinishi,
’ ’ ’ ’
tabiatdagi uyg onishni ijtimoiy hayotdagi notenglik, adolatsizlik, zulmga
’
zidlantirdilar.
XX asrning dilbar shoiri Cho lpon ham o z she rlaridan birini
’ ’ ’
Ko klam qayg usi deb nomlaydi. Ko klam bilan qayg u, aslida bir-biriga
“ ’ ’ ” ’ ’
muvofiq kelmaydigan tushunchalardir. Ammo shoir ko kat, maysa yuzlarida
’
ayriliq tinglab, chidab bo lmas malol ni ko radi. Ko klam chog i bo lsa
“ ’ ” ’ ’ ’ ’
ham negadir sayroqi bulbul sayramas ligiga kishini ishontiradi. Lirik
“ ”
qahramonning yuzlaridagi aldanish belgisini ko rib, uning ham ko zlarida
“ ’ ’
bir yig i paydo bo ladi. Shoir aldoqchi ko klam timsolida asrboshi
“ ’ ” ’ ’
voqealari orqali o zining aldangan tuyg ularini ifoda etadi.
’ ’
Abdulla Oripov she riyatida bahor fasli tasvirlari inson ko nglida kechgan
’ ’
turli-tuman his-tuyg ulari ifodalovchi she rlar qatori alohida mavqe tutadi deyish
’ ’
mumkin. Shoirning Sen bahorni sog inmadingmi? , Bahor kunlarida kuzning
“ ’ ” “
havosi , Bahor kunlarida , Bahor , Bahor xosiyati , she rlari shu
” “ ” “ ” “ ” ’
savolga javob beradi. Ya ni: Bahor ishq fasli, oshiqlar bahorda zangori
’ – “
kenglikka boqib , Qo shiqlar aytadi bag rini yoqib .
” “ ’ ’ ”
Bahorda tabarruk chollarning chakkasida ham gul ko rasiz. Demak,
’
m o m olarning uyida ham ko nglida ham bahor tashrif buyuradi.
“ ” ’
Azizim g unchaga nazar sol bir on,
’
Bag rida hozircha turfa hol pinhon.
’
Ranglar yashar unda balki pushti, oq.
Ajab, tikoni ham hozircha yumshoq
Tong chog i shabboda ko taradi bosh,
’ ’
Oh nechog latifu,nechog li yuvvosh.
’ ’
32

Xullas, bahor norasida go dakday shirin , hamda uning qo ynida“ ’ ” “ ’
ezgulik, armon yashirin bo lganligi uchun ham, ushbu fasl azal-azaldan
” ’
shoirlarning diqqatini o ziga jalb qilib keladi.
’
Bahor Abdulla Oripov nazarida ham eng xosiyatli fasl hisoblanadi. U bir
she rida bahorgagina xos bo lgan xususiyat va xosiyatni falsafiy tarzda shunday
’ ’
ta riflaydi:
’
Qarangki, bahorning vazifasi yo q,
’
Biror mahkamadan maosh olmas u.
Unga kor qiladi na araz, na do q,
’
Safarga chiqdimi, kelmay qolmas u.
Ammo, uning safari boshqa yil fasllarining tashrifidan butunlay farq qiladi.
U:
Yuksak fasllarni burkar chechakka,
Gado kulbasini bezar sarosar!
Ezgulik bobida faqat u yakka,
Faqat u barchaga teng va barobar.
Shuning uchun ham hayotga, go zallikka mehri saqlangan har bir inson
’
bahorni olqishlamog i, unga ko ngil eshiklarini ochmog i shartdir:
’ ’ ’
Ko ngil darichasin ochib qo ying lang,
’ ’
G ussali dilda ham kuladi bahor.
’
Umidvor insonlar, uni ochib pang,
Faqat xosiyatli bo ladi bahor.
’
Abdulla Oripovning bahor haqidagi har bir she ri ma no jihatdan ham,
’ ’
tuyg u, ohang va ifoda nuqtai nazaridan ham o ziga xos xususiyat va
’ ’
yangiliklarga ega. Shuning uchun ularning hech qaysisi boshqa shoirlarning
bahorga bag ishlangan hech bir she riga o xshamaydi! Shu ma noda shoirning
’ ’ ’ ’
B a h or manzumasi alohida e tiborga molikdir.
“ ” ’
Taniqli munaqqid Umarali Normatov B a h or she rining hayotiy, falsafiy
“ ” ’
va ruhiy kuch-quvvatini alohida ta kidlab shunday degan edi: bu she rni
’ “ ’
ma lum ma noda marsiya deb atash mumkin. Ammo u o ziga xos nurli,
’ ’ ’
33

tantanavor marsiya. She r, bir jihatdan, kishini qayg uga soladi, ayni vaqtda’ ’
uning ko nglida umidbaxsh bir kayfiyat uyg otadi . Darhaqiqat, ushbu she rda
’ ’ ” ’
shodlik va qayg u, visol va hijron, sevgi va hasrat, g am va umid o zaro
’ ’ ’
uyg unlashib ketgan. She rning umumiy ohangi esa, ana shu hayotiy
’ ’
murakkablik va uyg unlikdan tug ilgan.
’ ’
Xullas Abdulla Oripovning qaysi bir she riga murojaat etmaylik, tabiat
’
bilan bog liq poetik ko chimlarga duch kelamiz. Bu esa ijodkorning o ziga xos
’ ’ ’
mahorat uslubini ko rsatadi.
’

II.1. Ramz simvol shoir she riyatining asosiy pafosi
– ’
Simvol (yunoncha symvolon shartli belgi) ramz tasvir obyektining
– – –
mohiyatini ma lum bir nuqtayi nazardan shartli ifodalovchi ramziy so z yoki
’ ’
narsa. Simvollar zamirida hamisha yashirin o xshatish yotadi.
’
Simvollar realistik adabiyotda, shu jumladan hozirgi adabiyotimizda ham
keng qo llaniladi. Masalan, shoir Cho lponning Binafsha she ridagi
’ ’ “ ” ’
34

Binafsha, Abdulla Oripovning T i l la baliqcha she ridagi Tilla baliqcha , Omon“ ” ’
Matjonning Y o nayotgan daraxt she ridagi Yonayotgan daraxt kabilar sof
“ ” ’
simvolik obrazlardir. Shuningdek, Haqqush Haqqush qichg irig i
– “ ’ ’ ”
asarining bosh qahramoni - simvolik obraz. Mumtoz adabiyotimizda keng
qo llanilgan gul, bulbul, tun, kun, oftob kabi juda ko plab poetik obrazlar ham
’ ’
simvolika samarasidir. Masalan, Alisher Navoiyning F a r hod va Shirin
“ ”
dostonidagi Farhod muhabbat, mehnat va qahramonlik simvoli, Shopur
– –
do stlik va sadoqat ramzi, Shirin muhabbat va go zallik timsoli, Xisrav
’ – ’ –
bosqinchilik va yovuzlik ramzi bo lib qolgan; Saddi Iskandariy dostonidagi
’ “ ”
Iskandar Zulqarnayn adolatparvarlik va ma rifatparvarlik ramzi. Cho lponning
’ ’
P o rtana she ridagi Po rtana, Suv qizi, Shamol, To lqin kabi tabiat
“ ” ’ ’ ’ ’
hodisalari simvolik obrazlar sifatida talqin qilingan. To g ri, shunchaki
’ ’
qaraganda, bu she rda dengizda yuz beradigan tabiiy hodisa aks ettirilayotganga
’
o xshaydi aslida esa shoir dengiz hodisalariga katta ma no baxsh etgan. Mana
’ – ’
she rning oxiridagi misralar ham shundan guvohlik beradi:
’
Bu mening keng ko nglim g avg oni, janjaln,
’ ’ ’
To palon, qo zg alish, chuvalash, isyonni, to fonni
’ ’ ’ ’
Suyadir; shuning-chun dunyoni, jahonni, tog va tosh
’
Hammasin ag darmoq istaydir, yonadir, kuyadir
’ …
O ynat ey, po rtana, to xtatma, quvvat ol,
’ ’ ’
Chog kelgach, erinib yotma, uxlama, bo lmasin yo qlama.
’ ’ ’
Ko p ezgan dushmandan, past jondan
’
O chni ol, o chni ol, o ch ol
’ ’ ’ …
Ramz ( arabcha imo ishorat) tasvir obyektining mohiyatini ma lum
– – ’
bir nuqtai nazardan shartli ifodalovchi so z yohud predmet. Ramzlar xalqaro
’
atamashunoslikda simvol deb yuritiladi. Ramzlar o z tabiatiga ko ra turli hil
’ ’
bo ladi.
’
Predmetlar, hayvonlar, qushlar, parrandalar, mashhur voqealar, harakat va
predmetlarning belgilari va boshqalar simvolistikada katta o rin tutadi. Masalan,
’
bayroq va gerb davlat ramzi, non-tuz mehmonnavozlik ramzi, do stlik
– – ’
35

belgisi, tun baxtsizlik alomati, tong yoshlik va quvnoqlik ramzi, kabutar – – –
tinchlik ramzi...
Simvollar zaminida hamisha yashirin o xshatish yotadi.
’ Ular turmush
voqea-hodisalari bilan chambarchas bog liq. Simvollar har doim san atda katta
’ ’
ahamiyat kasb etib kelgan. Chunonchi, simvollar san atning negizi bo lgan
’ ’
badiiy obrazlar tabiati bilan uzviy bog liq, har qanday obrazda shartlilik va
’
simvolika bo ladi. Chunki obraz tabiatan hayotiy hodisalarni indivudual shakl
’
orqali umumlashtirar ekan, bu jarayon shartlilik va simvolikasiz bo lmaydi.
’
Badiiy adabiyotda tashbih, istiora, sifatlash, parallellik ma lum darajada simvolik
’
xislatga egadir. Masallardagi jonlantirishlar, ertaklardagi allegorik xislatlar va,
umuman, allegoriya badiiy simvolikaning ko rinishlaridir.
– ’
A.Oripovning J a n natga yo l dramatik dostoni ham ramzlardan iborat.
” ” ’
Dostondagi Yigit, Ona, Ota, Tarozibon, Yugurdak, Chol, Hur qiz, Farishta, Do st
’
va boshqalar sof simvolik obrazlardir. Dostonda zikr etilgan Jannat, Do zax,
’
Arosat ham ramziy ma noda ishlatilgan. Dostonda tasvir etilgan voqealar ham
’
shartli: voqealar narigi dunyoda yuz beradi, bosh qahramon shoir Yigit Mahshar
–
sahrosiga Tarozibon bilan uchrashadi. Tarozibon marhumlarning savob-
gunohlarini hisobga olib, birini jannatga, birini do zaxga, birini do zaxga, birini
’ ’
arosatga yo llamoqda. Hatto yetti bor haj qilgan mo ysafidni (otasini
’ ’
sansiraganligi uchun gunohi uchun) do zaxga yo llaydi. Tarozibon shoir
– ’ ’
Yigitning ham gunohi-savoblarini hisoblaydi jannatga kirishga ikki paysagina
–
yetmaydi uni arosatga yo llaydi. Shoir hayotni bo yab-bejab tasvirlaganlikda
– ’ ’
ayblanadi. Tarozibon shunday deydi:
Ilohiy dil bergan edi senga xudoyim,
Quloq sol deb sho rliklarning ohi-zoriga.
’
Sen-chi, samo shu lasini kuylading doim,
’
She rlar bitding yulduzlarga, gulgu, ohuga.
’
Yigit Arosat yalangligida yolg iz kezar ekan, u dastlab go rkov cholga, sal
’ ’
keyinroq marhum otasining arvohiga duch keladi otasi bilan diydor ko rishadi,
– ’
jannati ota o g liga yetishmagan ikki paysa savobni bermoqchi bo ladi, ammo
’ ’ ’
36

o g il uni rad qiladi. Dostonning uchunchi ko rinishida Yigit jannat qasrida’ ’ ’
onasi diydoriga musharraf bo ladi; to rtinchi ko rinishida voqealar Do zax
’ ’ ’ ’
darvozasi oldida yuz beradi: shoir yigit o spirin bilan qariya janjaliga duch keladi,
’
ig vogar kimsa bilan to qnashadi va, nihoyat, do st bilan uchrashadi. Beshinchi
’ ’ ’
ko rinishda do zax qopqasi oldida Do st bilan Yigit bahsi beriladi. Ma lum
’ ’ ’ ’
bo lishicha, Yigit odamlarga ishonuvchanlik qilib xatoga yo l qo ygan bo lsa,
’ ’ ’ ’
Do st aksincha odamlarga ishonchsizlik oqibatida gunohga qoladi. Nihoyat, Yigit
’
shunday xulosaga keladi:
Yanglishibmiz ikkimiz ham nozik narsada,
Chunki inson o z nomi-la Hazrati inson.
’
Do st Men yovuzlik qurboniman, qalbimda alam deb hisoblasa, Yigit:
’ ” ”
Ne-ne zotlar gar o zlari topsa ham to zim
’ ’
Odamzodga ko rmaganlar yomonlik ravo.
’
Ezgulikning yo li og ir, serg alva garchand,
’ ’ ’
Yuksaklarga ko taradi sohibni biroq.
’
Simvol nasrda ham, sahna asarlarida ham, ayniqsa bolalar adabiyotida tez-
tez uchrab turadi. Ammo u she riyatda favqulodda ahamiyat kasb etadi.
’
Abdulla Oripov she rlarida tabiat tasviri hamisha ijtimoiy hayot
’
manzaralari bilan baqamti keladi. Buning yorqin misoli Q o riqxona
“ ” ’
she ridir. Bu she rda shoir hayotda kuzatiladigan ziddiyatli manzarani shunday
’ ’
aks ettiradi: inson qilayotgan ulug ishlardan biri shuki, u dunyoda kamyob
’
bo lib qolayotgan o simligu hayvonlarni asraydi, hatto atroflarini o rab,
’ ’ ’
qo riqxonalar yasaydi. Biroq inson o zining insoniy fazilatlarini qo riqlay
’ ’ ’
olmaydi. Shoir bong uradi, qo riqlansa, deydi, avvalo sof insoniy fazilatlar.
’
Insof yo qolmasin, o rang mustahkam,
’ ’
To uni yuzsizlik etmasin xarob.
Ezgulikni asrang, olamda u ham Tojdor turna kabi bo lmasin
’
kamyob.
Oqibatni asrang, oqibat go yo Ayiqday qaydadir topmasin zavol.
’
Hayoni asarangiz, qo ymasin hayo
’
37

Iymonni asrangiz, u doim tanho
Undadir mujassam inson matlabi.
Avlodlar axtarib yurmasinlar to
Uni allaqanday qor Odam kabi.
Shoir bongida ma no katta. Hayot doim ziddiyatlarga to la. Unda’ – ’
ba zan manfur, munofiqlar, xudbin va manfaatparastlar, olchoq ig vogaru
’ ’
tuhmatchilar shu darajada niqoblanadilarki, ularni boshqalardan ajratib olish qiyin
bo lib qoladi. Aslida ular shu holdan foydalanib yashaydilar. Yashaydilargina
’
emas, balki boshqalardan ustun bo lish uchun harakat qiladilar. Haqiqiy inson esa
’
o z fazilatlari imonu oqibati, vijdoni or-nomuslariga ishonib beniqob yashaydi.
’ –
Beniqobligi bilan ular ba zan niqoblilar qo lida jabrlanadilar. Shu boisdan inson,
’ ’
avvalo, o zini o sha niqoblilar dastidan qo riqlashi kerak. Mana,
’ ’ ’
Q o riqxona d a n kelib chiqadigan muhim ma no. shoir g oyatda hayotiy,
“ ” ’ ’ ’
g oyatda zarur, g oyatda yuksak mana shu ma no-g oyani ifodalashda tabiat
’ ’ ’ ’
ramzlariga murojaat qiladi. Mazkur she r haqida adabiyotshunos olim I.To lakov
’ ’
shunday deb yozadi: S h oirning Q o riqxona she ri ijodkorning jamiyat
“ “ ” ’ ’ –
oldidagi mas uliyati, badiiy ijod hamisha odamlardan, kishilik dunyosidan ona-
’
tabiatdan ogoh bo lib turishi, istiqbol, kelajak, baxt-saodat, yuksak ideallar uchun
’
kurashi haqida bong urgan asar. Shoir inson va tabiat garmoniyasi, inson ongini
belgilovchi muhim xususiyati haqida falsafiy umumlashma yaratib, o sha yillar
’
ijod olamiga namuna ko rsatgan .
’ ”
Abdulla Oripovning tabiat vositasida yaratgan chuqur mazmunli ramzlardan
biri T i l la baliqcha she rida o z ifodasini she rida o z ifodasini topdi.
“ ” ’ ’ ’ ’
Tilla baliqcha obrazi adabiyotshunosligimizda katta bahsu munozaralarga
sabab bo ldi, uni goh ijobiy, goh salbiy obraz sifatida talqin qilishdi. Bunday
’
bahsni birinchi bo lib ustoz adabiyotshunos Matyoqub Qo shjonov boshlab
’ ’
bergan edilar. M.Qo shjonov tilla baliqchani dunyoni keng ko rishni
’ ’
istamaydigan biqiq, maxdud, xudbin kishilarning ramzi sifatida talqin qiladilar.
Yashar Qosimov esa tilla baliqcha jamiyatning qurboni ekanligiga, bir paytning
o zida qurbonlikka ko nikkan, erksizlikni erk deb tushungan obraz sifatida foje
’ ’
38

jihatlarga urg u qildi. Undan tashqari she rning ohirgi ikki misrasiga alohida’ ’
urg u qilinib, tilla baliqcha holatidan namoyon bo lishi ta kidlandi.
’ ’ ’
Ushbu talqinlarning har birida jon bor. Bu she rning haqiqiy badiiy
– ’
asarligidan, haqiqiy badiiy asar turli jo yali talqinlarga sabab bo la olishi va dosh
’ ’
bera olishidan kelib chiqadi.
Suvon Meliev tilla baliqchaga boshqa bir tomondan yondashadi. Uningcha,
tilla baliqcha dastlabki Odam Ota va Momo Havvo gunohi uchun jannatdan
– –
quvilgan gunohkor Odam timsoli. Odamzod tug ilib ko zini ochganda, aqlini
’ ’
taniganda t o nkarilgan osmon osti (A.Oripovning S a vob she ridagi
“ ” “ ” ’ ’
obraz), ya ni dunyoni ko radi. Koinot gultoji, Yaratganning yerdagi xalifasi
’ ’
bo lgan inson doim ham o zining kimligi, asl vazifasi va asl makonini bilmaydi.
’ ’
Son-sanoqsiz odam Oliy aqldan aql-farosat va qalb berilgani holda jonivorday
yashab, bu foniy dunyodan o tib ketdilar. Turmushning mayda-chuydalari,
’
tanning istaklari samoviy intilishlardan mahrum etilib, ruhning bepoyon va sirli
olami ko zi berkilgan buloq kabi yashirin qoladi, bunday bandalar yo qlikka
’ ’
mahkum betayin zot kabi ravona bo lishadi.
’
Buning ustiga, baliqcha oddiy emas, tilla, ya ni unga katta imkoniyat, katta
’
qobiliyat ato etilgan.
Dunyoda ko rgani shu tor hovuzcha
’
Va mudroq tollarning achchiq xazoni.
T o r hovuzcha ko zga tashlanib turgan moddiy dunyo. m u droq
“ ” “ – ’
tollar shu hovuzchani to sib, qo riqlab turgan devor, ikki karra ikki to rt
” – ’ ’ ’
qabilidagi sirsiz-sehrsiz, ma naviyatsiz, ruhoniyatsiz mayda aqidalar majmui.
’
Tollardan to qilgan sariq barglar boyagi bilimlarning chala-cho lpa laxtaklari.
’ ’
Moddiyat tilla baliqcha sifat odamlar uchun eng oliy haqiqat. Xullas, zerikarli va
yakrang dunyo, ya ni ko lmak hovuz .
’ “ ’ ”
Agar tilla baliqcha o z imkoniyatlarini ishga solganda, u o z asliyatiga
’ ’ –
tillaliga munosib bo lgan bo lar edi. Hamma gap shundaki, ko lmak
’ ’ “ ’
hovuzcha bilan do stlashgan, bir tan, bir jon bo lib bo lib ketgan. Eng
” ’ ’ ’
dahshatlisi, ana shu ixtiyoriylikda, shu holatni qonuniy va tabiiy bilishda.
39

Lekin bu fojiali holatda inson o zining ruhoniy zot ekanligini bilmasligini’
kuzatib, kuyunib o rtanayotgan odam bor. U muallif bo lishi mumkin,
– ’ ’
kitobxon bo lishi mumkin. Kim bo lishidan qat iy nazar, mana shu holatning
’ ’ ’
fojia ekanligini, bunday holat yuksak ruhoniyatli Inson nomiga, sha niga mutloqo
’
nomunosib ekanligini anglagan fikr ko zi ochiq, qalbi munavvar, o zining
’ ’
kimligini, tarixiy majburiyatini anglagan inson. Abdulla Oripov birgina tilla
baliqcha ramziy obrazi orqali, 8 misralari she r orqali odamni ana shunday
’
o ylashga, fikrlashga majbur majbur qiladi. Haqiqiy adabiyotning vazifasi ham
’
aslida mana shu.
S o g inch she ri 12 misradan iborat. Shoir unda lirik qahramonning
“ ” ’ ’
muayyan holati tasvirini tabiat manzarasidan boshlaydi. Ushbu 12 misrada butun
insoniy drama joylangan. Bu drama onasining yoniga qaytish orqali bolalikka
–
qaytish, Vaqtni orqaga qaytarishga, umrini cho zishga intilayotgan. Ammo u
’
bunga ruhan, qalban erisha oladi. Poetik umumlashma qonuniyatga ko ra
’
she rdagi har bir so z ramziy ma no kasb etadi hamda konkret shaxs lirik
’ ’ ’ –
qahramonning hissiy olamini badiiy qayta gavdalantirishda ishtirok etadi. Ramziy
va aniq ma nolar birikib, o tgan onlar sog inchi, ortga qaytib bo lmaslik
’ ’ ’ ’ –
yakka olam va butun odamzod fojiasi haqida hissiy, falsafiy taassurot uyg otadi.
’
Parchagina bulut,
Cheksiz osmon,
Adir ortidagi yolg izoyoq yo l.
’ ’
Bu ham manzara, ham ramz. Shoir bir necha so z yordamida ko pchilikka
’ ’
tanish manzarani yaqqol gavdalantirgan. Dastlab b u l ut va o s m on
“ ” “ ”
so zlarning yonma-yon turishiga va ularning sifatlashlariga e tibor beraylik.
’ ’
Bulut parchagina, osmon cheksiz. Uyiga oshiqayotgan, ona visolini sog ingan
– ’
lirik qahramon bulutga, osmonga beixtiyor qiyoslanadi. Shunda p a r chagina
“ ”
so zi odamning vaqt qarshisidagi ilojsizligini, cheksiz dunyoning beparvoligini
’
ifoda etadi. A d i r o tab kelingan vaqt masofasi, Y o l g izoyoq yo l
“ ” “ ” ’ ’ ’ –
umrning tayin yakka-yakka kechishini majoziy ifoda etadi.
Jajjigina G i yoh she rida ham g oyat ta sirchan bir manzara chizilgan.
“ ” ’ ’ ’
40

Ulug vor bir qudrat bilan’
Chayqaladi cho ng dengiz.
’
Qancha og ir xarsang toshlar
’
Tubda unga cho kkan tiz.
’
Ammo mo jaz, nozik giyoh,
’
O sha tubsiz o lkada
’ ’
Ko kka usar, xa dengizni,
’
Ko targuncha yelkada.
’
Mazkur misralarda inson umrining mehnat va mashaqqatlardan iborat
ekanligiga kuchli ishora bor. Shoir hayotning ma nosini ochish va aniq
’
gavdalantirish uchun ajoyib hamda kutilmagan bir holat tanlagan. Ilk qarashda
she rdagi favqulodda tazod sal notabiiyroqdek tuyuladi: ne-ne ulkan tog lar, zich
’ ’
qoyalaru harsang to s hlarni bo ysundirgan Bahri muhit, tubsiz o lka va o jar.
’ ’ ’
Mag rur. Yengilmas, o z kuchiga ishongan nozik va nafis giyoh! Qarama-qarshi
’ ’
kuchlarning mohiyati va nisbatiga e tibor bering. Xa, bu hayratomuz tazod
’
beixtiyor qalbimizni entiktiradi ulug vor dengiz va mo jaz giyohni uzoq vaqt
– ’ ’
unutib bo lmaydi. Biroq bu she rdagi yagona konflikt emas. Unda yana bir
’ – ’
ziddiyat mavjud. Mana shu konfliktning qarshi qutblarini esa yana giyoh
–
dengizni zarif yelkalarida ko targancha, ko kka, yuksaklikka bo y
’ ’ ’
cho zayotgan giyoh esa o sha tubsiz o lka da tiz cho kib, taqdirga tan berib
’ “ ’ ’ ” ’
yotgan og ir xarsang toshlar tashkil etadi. Agar ta bir joiz bo lsa, ushbu
’ ’ ’
ikkiyoqlama konflikt she rdagi markaziy obraz qirralarini ochishga yordam
’
bergan. Xususan, giyohning hayot tarzi va yashash falsafasi bilan ijodkor tabiati,
intilishlari o rtasida qandaydir teran bir uyg unlik bor. Dengiz tublaridan
’ ’
osmonga, yorug likka intilgan giyoh tasvirida yo l boshida turgan ijodkor
’ ’
qismatiga ishora borligi shak-shubhasiz. Tabiiyki, u bilan bevoita mualliflarning
taqdiri orasida ham ramziy bir eshlik va hamohanglik bo rtib ko zga tashlanadi.
’ ’
Darhaqiqat, mo jazgina va erksevar giyoh, yosh shoirning umid va orzularini
’
o zida mujassam etuvchi to ng ich ramziy obrazlardan biri sifatida tug ilgan
’ ’ ’ ’
edi.
41

B u l oq she rida ham ramziy obraz berilgan:“ ” ’
Qutlug bir saharda ko z ochdi buloq,
’ ’
Yo l soldi daryolar sari adashib.
’
Unga rahm etmoqchi odamlar shu choq.
Tog u toshlar aro yaqin yo l ochib.
’ ’
Odamlar, tegmangiz, mayli, toshsin u,
Mayliga tog ni ham ko rsin yo lida.
’ ’ ’
Qo ying, o z yo lini o zi ochsin u
’ ’ ’ ’
Zavqlanolsin u ham kurash so ngida.
’
Haqiqatan ham endigina ko z ochgan yangi buloq bilan buyuk hayot
’
ostonasida turgan qalamkashning holat-vaziyatlarida tabiiy bir o xshashlik bor.
’
Ular har ikkalasining oldida turgan eng muhim vazifa bu hayotda o ziga yo l
’ ’
ochish. Maqsadga yetish uchun esa qanchadan-qancha yo llarni bosib o tish,
’ ’
dovonlardan, tog u toshlardan oshib o tish lozim. Ixchamgina voqeaband
’ ’
she rning tagidagi fikr ramziy ma no shundan iboratki, hayot aslo rohat-
’ ’
farog at emas, aksincha, mehnatu azoblarga to la sinov maydonidir. Umrning
’ ’
ma nosi hayotning sirli hikmatlari o sha zahmat va uqubatlarni o z gardanida
’ – ’ ’
inab ko rishda, bevosita ko rish-kechirishdadir. Ayni shu sababli muallif yosh
’ ’
buloqqa r a hm etmoq c hi odamlarga Q o ying, o z yo lini o zi ochsin u
“ ” “ ’ ’ ’ ’
zavqlanolsin u ham kurash so nggida deya e tiroz bildiradi. Buloq da ham
’ ” ’ “ ”
asosiy qarama-qarshlilik buloq bilan tog u toshlar, ikkinchidan, nisbatan
’
passivroq ziddiyat esa buloq va r a hmdil odamlar o rtasida mavjud. Ayon
“ ” ’
bo ladiki, she rdagi buloq bu ramziy obraz. Bu obraz zamirida hayot haqidagi
’ ’ –
bezovta, behalovat o ylar yotibdi. Shoir inson va uning murakkab hayot
’
murakkab hayot bezovta, behalovat o ylar yotibdi. Shoir inson va uning
’
murakkab hayot yo li haqidagi bezovta, behalovat o ylar yotibdi. Shoir inson va
’ ’
uning murakkab hayot yo li to g risida ana shunday obrazli fikr yuritadi.
’ ’ ’
II.2. Shoirning jonlantirish va o xshatishdan foydalanish mahorati
’
42

O xshash ko chimlarning umumiy hususiyati shundaki, bularda ikki’ ’
predmet (o xshatilayotgan predmet va o xshayotgan predmet) bir-biriga
’ ’
qiyoslanadi yoxud bir predmet (o xshayotgan predmet)ning xususiyatlari boshqa
’
predmet (o xshatilayotgan predmet)ga ko chiriladi. Shu tariqa, tasvir obyekti
’ ’
obrazli ifoda etadi. O xshash ko chimlar istiora (metafora), sifatlash,
’ ’
jonlantirish(tashxis), ramz (simvol), allegoriya kabi ko rinishlardan tarkib topadi.
’
Istiora (arabcha omonatga olish; metafora ko chirish) ko p
’ – ’
qo llaniladigan poetik ko chimlardan biri. Istioraning ma nosi bir narsani
’ ’ ” ’
omonatga olishdir .
”
Istiora ikki predmet yoki hodisa (o xshatilayotgan va o xshayotgan)
’ ’
o rtasidagi o xshashlikka asoslanadi: o xshatilayotgan narsaning xususiyatlari,
’ ’ ’
sifati, belgilari ko chirib o tkaziladi.
’ ’
Mehnat qilib qora tuproqdan
Oltin olding, seniki marra!
Yuqorida keltirilgan baytdagi o l t in so zi asil ma nosida emas,
“ ” ’ ’
ko chma ma nosida qo llanilyapti: o xshatilgan narsa ( paxta ) tushirilib
’ ’ ’ ’ “ ”
qoldirilgan va o xshayotgan narsa ( oltin ) berilgan oltinga o xshash
’ “ ” – ’
xislatlar (uning nodirligi, bebaholigi, nafisligi) p a xta g a ko chirilgan.
“ ” ’
Tabiat manzaralarini chizishda ham istioralar shoirga juda qo l keladi.
’
Misol:
Na ko kning fonari
’ o chmasdan, ’
Na yulduz sayr etib ko chmasdan
’ .
Na bulut silkitmay oltin par .
Na ufq o ramay yoqut zar
’ .
Tong kulmasdan burun turardi.
Bu parchaning birinchi misrasida o y so zi o rnida k o kning
“ ” “ ’ ’ ’
fonari , ikkinchi misrasida t u n chekinmasdan deyish o rniga y u l duz sayr
” “ ” “ ’
etib ko chmasdan , uchinchi misrasida erta tong deyish o rniga bulut
’ ” “ ” ’ “
silkitmay oltin par , to rtinchi misrasida t o ng otar palla deyish o rniga
” “ ” ’ ’
u f q o ramay zar va, nihoyat, beshinchi misrasida t o ng yorishi deyish
“ ” “ ” ’
43

o rniga tong kulmasdan leksik birikmalari ishlatilganki, bu leksik birikmalar,’ “ ”
hech shubhasiz, istioralardir. Bu istioralar she r matnida erta tong mahalini
’
obrazli ifodalab, she riy nutqqa o ziga xos joziba baxsh etgan.
’ ’
Istioralar rang-barang ko rinishlarga ega: yopiq istioralar, ochiq istioralar,
’
istioraviy sifatlashlar
…
Agar o xshatilayotgan narsa tushirilib qoldirilib, faqat o xshayotgan
’ ’
narsalargina berilgan bo lsa,
’ ochiq istioralar paydo bo ladi. ’
Misol:
Oq oltinning elini,
Bu elning oq gulini,
oq gullarning gulchisin
…
(M.Shayxzoda)
Shoir bu o rinda Oq oltinning eli deganda o zbek xalqini, oq
’ “ ” ’ “
gullarning gulchisin deganda paxtakorlarni va, nihoyat, o q gul deganda
” “ ”
g o zani nazarda tutmoqda. Har uchala misrada ham o xshatilayotgan narsa
’ ’ ’
(tasvirobyekti o zbek xalqi, paxtakor va g o za) tushirilib qoldirilib, faqat
– ’ ’ ’
o xshatayotgan narsa ( oq oltining eli , oq gullarning gulchisi va oq
’ “ ” “ ” “
gul ) berilayaptiki, bular ochiq istioralardir.
”
Agar matnda o xshatilayotgan narsalarning o zigina bo lib, o xshagan
’ ’ ’ ’
narsa tushirilib qoldirilsa-yu, ayrim alomatlarini o xshatilayotgan narsaga
’
ko chirilib o tkazilgan bo lsa, (shularsiz istiora bo lmaydi) yopiq istiora
’ ’ ’ ’ –
paydo bo ladi. Misol:
’
Bunda orzu qozonadi ot,
Bunda sevgi yozadi qanot.
(Hamid Olimjon)
Bu paytdagi s e v gi yozadi qanot leksik birikmasiga e tibor qiling: gap
“ ” ’
s e v gi haqida ketayapti tasvir obyekti s e vgi q u s h g a
“ ” “ ” “ ” – –
o xshatilmoqda (buni biz yozadi qanot leksik birikmasidan bilib olamiz).
’ “ ”
Q u s h ( y o zadi leksik birikmasiga qarang), yana ham aniqrog i, qushning
“ ” “ ’
qanot yozishi sevgining g u l lab- yashnashi g a o xshatilayapti sevgining
“ ” ’ –
44

g u l lab yashnashi qushning qanot yozishiga monanad ekanligi (qiyoslash usuli“ ”
bilan)ga ishora qilinmoqda. Hamonki, sevgi (qush) qanot yozdimi, uning parvozi
baland bo lg ay! Aftidan, shoir shunday demoqchi! Demak, sevgi yozadi
’ ’ “
qanot leksik birikmasi yopiq istiora ekan!
”
Ba zan istiorada tasvir obyekti sifatlashlar vositasida ifodalanishi mumkin.
’
Bu xil istioralar istioraviy sifatlashlar deb yuritiladi. Misol:
Kumush dalalarda boshlangan bayram,
Hamon davom etar o lkamiz bo ylab.
’ ’
Bu baytdagi k u m ush dalalar leksik birikmasiga e tibor qiling:
“ ” ’
K u m ush dala istiorali sifatlash. Negaki, shoir d a l alar deganda
“ ” “ ” –
O zbekiston paxta dalalari (tasvir obyekti o xshatilayotgan narsa)ni va
’ – ’
k u m ush deganda (o xshagan narsa) O zbekiston paxtazorlarining
“ ” ’ ’
go zalligini nazarda tutmoqda (paxtazorlar dalalar kumushga o xshatilmoqda,
’ – ’
kumush esa paxtazorga o xshayapti). Anglashilarliki, o xshatotgan narsa
’ ’
( k umush sifat, dala ot; paxtazorlarning go zalligi k u m ush” sifatlashi
“ ” “ – – ’
vositasida ochilgan. Shoir paxtazorlar kumushdek ko rkam demoqchi). Shunga
’
ko ra, kumush dalalar leksik birikmasi istiorali sifatlash bo ladi.
’ “ ” ” – ’
Istiora o z tabiatiga ko ra o xshatishlarga yaqin turadi: o xshatish ham,
’ ’ ’ ’
istiora ham ikki predmetni bir-biriga qiyoslash orqali tasvir obyektini obrazli va
aniq qilib ochadi. Shu vajdan, ayrim ilmiy asarlarda i s t iora yashirin
“ –
o xshatish , istiora yashirin o xshatish , istiora qisqa
’ ” “ – ’ ” “ –
o xshatish dir, degan fikrlar, menimcha, to g ri emas. Negaki, o xshatish
’ ” ’ ’ “ ’ ”
bilan i s t iora aynan bir narsa emas, ularning faqat o zlarigagina xos bo lgan
“ ” ’ ’
xususiyatlari bor. Chunonchi, har qanday o xshatishda (shu jumladan, qisqa
’
o xshatishda ham) kamida ikki unsur o xshatilayotgan narsa va o xshayotgan
’ – ’ ’
narsa bo lishi shart bo lsa, istiorada shu unsurlarning faqat bittasi (ko pncha
’ ’ ’
o xshagan narsa) bo ladi, xolos. Bundan tashqari, o xshatish (tashbih)da bizlar
’ ’ ’
asil ma noda qo llansa, istiorada so zlar ko chma ma noda ishlatiladi
’ ’ ’ ’ ’ …
Sifatlash – badiiy adabiyot tilida predmet, voqea-hodisa, tushuncha va
kishilarning belgi-xislatlarini aniqlash-izohlash, tavsiflash usuli. Sifatlovchi so z
’
45

aniqlanmish so z bilan birikib, o z xislat belgilarini unga ko chirgan holda’ ’ “ ” ’
muayyan hodisaning u yoki bu tomonlarini aniqlaydi. Masalan:
Kumush qishdan, zumrad bahordan
Qolishmaydi kuzning ziynati.
baytidagi k u m ush qish , z u m rad bahor birikmalari sifatlashdir.
“ ” “ ” –
Sifatlash qo llashdan maqsad shulki, shoir shu vosita orqali tasvirlanayotgan
’
hodisaning u yoki bu x i slati g a kitobxonning diqqatini tortadi, unda emotsiya
“ ”
uyg otadi.
’
Sifatlash istiora va metonimiya tamoyillari asosida ham hosil bo lishi
’
mumkin. Shu ma noda, sifatlashlar metaforik va metanimik sifatlashlarga
’
ajraladi. Sifatlashlarning istiora va metanimiyadan farqi shundaki, sifatlashlar
aniqlanmish so zlar bilan birikib kelsa, metafora va metonimiyalar mustaqil ifoda
’
sifatida kelishi mumkin.
Sifatlash yoki badiiy aniqlovchi poetik nutqda katta o rin tutadi. Yozuvchi
’
asarda istiora, metonimiya, tashbihlarni ishlatishi yoki ishlatmasligi mumkinu,
ammo u, albatta, sifatlashlarni keng qo llaydi.
’
Jonlantirish - istioraning bir ko rinishi. Jonlantirish odamlarga xos
’
bo lgan xislatlarni jonsiz predmetlar, tabiat hodisalari, hayvonot, parranda, qush
’
kabilarga ko chirish orqali paydo bo adigan tasvir usulidir. Jonlantirish usuli
’ ’
tasvir obyektini bo rttirib, qabartirib, yorqin va ravshan qilib tasvirlashga imkon
’
beradi.
Mumtoz adabiyotimizda jonlantirishning ikki turi keng qo llanilgan:
’
tashxis (shaxs bilan bog liq) jonsiz narsalarni jonlantirish;
’ – intoq (nutq bilan
bog liq) nutqsiz narsalarni nutq egasi sifatida tasvirlash. Masalan,
’ –
Gulhaniyning Z a r bulmasal , Navoiyning L i sonut- tayr kabi asarlarida
“ ” “ ”
jonlantirishning har ikkala turi (tashxis va intoq) ham qo llanilgan. Xususan, xalq
’
og zaki ijodida jonlantirish ko p ishlatilgan. Ertak, masal, dostonlarda qush, ot,
’ ’
oy, quyosh, shamol, yulduz, daraxt va hokazolar xuddi odam kabi so zlaydilar.
’

46

Nima uchun shoir va yozuvchilar tabiat tasviriga qayta-qayta murojaat
qilaveradilar? Buni sabablaridan birini yuqorida aytib o tdik. Ya ni peyzaj ’ ’ –
hayotni real in ikos ettirish shakllaridan biridir. Badiiy adabiyotning asosiy tasvir
’
obyekti bo lgan inson hayotini aslo tabiatdan ayri holda tasavvur qilib
’
bo lmaydi. Peyzaj badiiy tasvirning ajralmas, muhim qismlaridan biri ekanligi
’
tabiat tasviriga bag ishlangan maxsus janrning hamda maxsus badiiy tasvir
’
vositasining yuzaga kelganligida ham ko rinadi. Antik adabiyotda taraqqiy topgan
’
idilliya janri ana shunday she rlardan biridir. Idilliyada xalq hayoti tabiat
’ “
manzaralari fonida aks ettiriladi , ularda jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlardan
”
qochgan kishilarning tabiat qo ynidagi beg am-betashvish hayotlari qalamga
’ ’
olinadi. Bundan tashqari jonlantirish deb nomlangan badiiy san at ham tabiat
’
hodisalari va predmetlariga insonga xos xususiyatlarni ko chirish asosida asosida
’
paydo bo lgan. Mumtoz adabiyotshunoslikda bu usul ikki ko rinishda bo lgan:
’ ’ ’
tashxis shaxslantirish, ya ni insonga xos xatti-harakatlarni jonsiz predmetlarga
’
ko chirish. Intoq nutqlantirish, ya ni jonsiz predmetlarni, hayvon va qushlarni
’ – ’
gapirtirish. (Peyzaj maxsus tasviriy vositalarni yuzaga keltirishning asosiy
omillaridan biridir. Rus adabiyotshunos olimlaridan biri S.Solovyov F y odor
“
Dostoevskiy ijodida badiiy-tasviriy vositalar degan kitobining bir bobini
”
P e yzaj deb ataydi.)
“ ”
Yuqorida ko rsatib o tilganidek, tabiat bilan bog liq badiiy tasvir
’ ’ “ ’
usullaridan eng keng tarqalgani jonlantirishdir. Jonlantirish barcha xalqlar
adabiyotida uchraydi. Yozma adabiyotdagi bu stilistik usul animistik, totemistik
qarashlar zaminida shakllangan. Chunki tabiat hodisalarni tushunmagan, ular
oldida o zini ojiz sezgan ibtidoiy ajdodlarimiz tabiatni jonli deb tasavvur
’
qilganlar, bu haqda ko plab asotirlar yaratganlar.
’
Abdulla Oripov ijodining dastlabki paytidanoq ohorli jonlantirishlar bilan
o z uslubiga ega ekanligini namoyish qildi. Mana, shoirning 1964 yilda yozilgan
’
K u z manzarasi she ri:
“ ” ’
Kechki kuzak kirmoqda, nina izg iron,
’
Dehqon ham tashlab ketdi qadrdon dala-qirin.
47

Odatda, jonli nutqda k u z keldi deymiz. Aslida mana shu jumlaning“ ”
o zida ham jonlantirish bor. Chunki kelish harakati faqat jonli mavjudotga
’ “ ”
xos. Ammo shoir mana shu an anaviy jonlantirishdan chekinib, kechki kuzak
’ “
kirmoqda deydi. K i r ish kechki kuzakning bizga yanayam yaqinlashganini
” “ ”
k e l moqda d a n ko ra kuchliroq ifoda etadi. Chunki k e l ish cheksiz
“ ” “ ” ’
makonida sodir bo lishi, bunda bir-biriga ta sir zaifroq bo lishi mumkin.
’ ’ ’
K i r ish so zi esa makonni chegaralaydi, lirik qahramonning kuz bilan cheksiz
“ ” ’
koinotning chegaralangan bir xududida birga qolganligi, demak, ta sirning ham
’
kuchli bo lishini ifoda etadi). Izg irinning nina sochishi ham shoirning
’ ’ –
origanallikka intilishi natijasi. Chunki jonli nutqda n i na sanchar deymiz.
“ ”
S o chish fe lida ninaning ko pligi, bunda esa izg irinning kuchliligi
“ ” ’ ’ ’
ma nosi yashiringan. Chunki bitta yoki ikki-uchta narsani sochib bo lmaydi
’ ’
( s o chma miltiq degan so zni eslang, ehtimol s o ch d a n kelib chiqqan
“ ” “ ” ’
bo lishi mumkin). She rning birinchi misrasidayoq yosh kitobxonni tabiat tasviri
’ ’
va so z imkoniyatining kutilmagan manzarasi bilan ro para qiladi.
’ ’
She r sakkiz misradan iborat. Kech kuzak tufayli bog lar, huvillab qoladi.
’ ’
Qushlar yashil o lkalarga uchib ketishadi, turna ham ketib qoladi, tabiat bo shab
’ ’
qoladi. Atrofda o lik mezonlargina kezinadi Demak, kuchli izg irin hammani
’ … ’
har yoqqa haydagan. Faqat
…
Qahrabo ko z yosh to kib turar faqat daraxtlar,
’ ’
Ne qilsin, uchay desa, ularda yo q, qanotlar.
’
Shoir yana jonlantirishga murojaaat qiladi: daraxtlar xuddi odamga o xshab
’
ko z yosh to kadi. Bu jonlantirish ham tashqi o xshashlikka, ham ichki holatga
’ ’ ’
asoslangan. Tashqi o xshashlik qahrabo (sariq rangli tosh) so zi orqali
’ “ ” ’
reallashgan. Ya ni to kilayotgan barglar tufayli daraxtlar yig layotgan kishiga
’ ’ ’
o xshaydi. Yaproq tashqi jihatdan ko z yoshga o xshash bo ladi. Holat
’ – ’ ’ ’ –
ichki jihatdan esa sovuqda esa sovuqda qolgan kishining yig lashi tabiiy kabi,
’
daraxtlarning bu holati ham kishida e tiroz tug dirmaydi.
’ ’
Jonlantirishning yana bir ko rinishi jonsiz predmetlarga odam kabi
’ –
murojaat qilishdir. Bu hodisa Yevropa adabiyotshunosligida apostrofa deb
48

yuritiladi. A p o strofa (grekcha Apostrophe og ish so zidan) stilistik“ – – ’ ’
figuralardan biri bo lib, unda poetik jonsiz narsa va hodisaga jonli narsa va
’
hodisadek yoki o zi yo q shaxsga xuddi ishtirok etayotgandek murojaat
’ ’
qilinadi . Abdulla Oripov she riyatida apostrofa ko p uchraydi. Masalan, u
” ’ ’
yulduzlarga ( Y ulduzlar , Y u zma- yuz ) , tog larga ( T og lar , K e l dim
“ ” “ ” “ ” “ ’ ’
qoshingizga ), daryoga ( Darband daryosi , Qarshi qo shig i ),
…” “ ” “ ’ ’ ”
o rmonga ( O rmon ), dengizga ( Dengizga ), tuproqqa ( Men nechun
’ “ ’ ” “ ” “
sevaman O zbekistonni? ), oftobga ( Momo oftob ), shamolga ( Yurtim
’ ” “ ” “
shamoli ) , qushga ( Q ushchaga ) murojaat qiladi. Shoirning tabiatga, uning
” “ ”
predmetlariga murojaat qilishdan asosiy muddaosi, albatta, inson hayoti bilan,
g oyaviy niyat bilan bog liq. Shoir ba zan jamiyatdagi iztiroblarini tabiat bilan
’ ’ ’
birlashish orqali kamaytirmoqchi bo ladi, ba zan esa tabiatdan najot axtaradi,
’ ’
ba zan tabiat va jamiyat hodisalarida uyg unlik ko radi. Masalan, kuchli
’ ’ ’
ijtimoiy ruh bilan bir-bir sayr etib, unda faqat urush-taloshlarni, buzg unchilik va
’
adolatsizlikni ko radi; keyin esa odamzodning tabiati xususida mushohada qilib,
’
yanayam qayg uliroq xayollarga beriladi. Shu iztiroblar og ushida:
’ ’
Do stlar davrasida ketaman hatto,
’
Olis yulduzlarga ko char xilqatim.
’
Shu tariqa tasavvurda o zini yomonliklar urchigan zamindan uzib,
’
balandlab, yulduzlarga makondosh bo lib olgan shoir insoniyat tarixi va
’
hayotidan topolmagan barcha ezguliklarni falakdan axtaradi:
Yulduzlar, yulduzlar siz mening uchun
Sofli va ma sumlik bo lib yondingiz.
’ ’
Borim shudir, deya jovdirab sekin
Oq ko ngil farzandim bo lib qoldingiz.
’ ’
Yo q, yo q! men sizlarga termilib bedor
’ ’
Falak safarini o ylaganim yo q.
’ ’
Yulduzlar men sizga boqqanda xumor
Qalbimda Yer ishqi bo ladi to liq.
’ ’
49

Shu tariqa shoir xayolini bir zumga yulduzlarga ko chirsa-da, bir zum’
falaklarni sayr etsa-da, ammo o zining grajdanlik tuyg usini, shoir sifatida
’ ’
ijtimoiy burchini bir zum ham unutmaydi: u yulduzlarga boqib turib ham zaminiy
hayot, inson hayoti, o z xalqi haqida o ylaydi. Yulduzlarga murojaatdan asosiy
’ ’
xalqni ulug lash ekanligi keyingi misralardan oydinlashadi:
’
Yulduzlar, bilmaysiz mening xalqimni,
Bundayin zahmatkash yer yuzida kam.
Yelda tinim bordir, unda yo q tinim,
’
Shunday ishparastdir u munisginam.
(Abdulla Oripov she rlarida tabiat predmetlari metafora yaratish uchun
’
ham muhim manba bo lib xizmat qilgan. Metafora o xshashlik asosidagi
’ – ’
ko chimdir. Aslida o xshatishning, demakki, metaforaning zamirida inson hayoti
’ ’
bilan bog liq narsa-hodisalarini tabiatdagi narsa-hodisalarga muqoyasa qilish usul
’
yotadi. Metafora aralashgach, badiiy obraz birma nolilik illatidan qutuladi,
’
obrazning badiiyligi metafora orqali saqlanib qoladi.
Olamni metaforik obraz tushunishga intilish bugunning mevasi emas.
Qadim K u l tegin , T u nyuquq yodnomalarida, Bilga Xoqonning jang
“ ” “ ”
tasviri, Q u t adg u bilig d agi majoziy obrazlarida istioraviy bo yoqlarning
“ ” ’ ’
quyuqligi orqali ma lum bir voqeaning, tabiat hodisasining ta sir quvvatini, esda
’ ’
saqlanishini yana ham oshirishda kompozitsion usul sifatida qo llangan.
’
Abdulla Oripovning she rlarini metaforaning ishtiroki nuqtai nazaridan ikki
’
guruhga ajratish mumkin.
1. Metafora asosiga qurilgan she rlar. Bunda shoir tabiatdagi predmetni
’
asos qilib oladida, shu metafora asosida katta ijtimoiy, falasafiy g oyalarni beradi.
’
Bu siraga B u r gut , B u l oq , G i yoh , D a r band daryosi , O r mon ,
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” ’
D e n gizga , M o m o oftob , A r cha singari qator she rlarini kiritish
“ ” “ ” “ ” ’
mumkin.
2. Shoirning yana bir guruh she rlari guruh she rlari borki, ularda metafora
’ ’
yuqoridagi she rlardagi kabikompozitsion asos vazifasini o tmaydi, balki boshqa
’ ’
50

ko plab stilistik figuralar qatorida ifoda etiladi. Ularda metafora bosh omil bo lib’ ’
hisoblanmaydi.
B u r gut she ri birinchi guruhga mansub bo lib, unda juda chuqur
“ ” ’ ’
ma noli metaforadan foydalanilgan.
’
Yosh burgut uchmoqda ko kda shiddatkor.
’
Kumush bulutlarning to zg itib parin.
’ ’
Uchmoqda, qalbida mag rur ishonch bor,
’
Qaqshagan qoyalar, cho qqilar sari.
’
Mana shu kartina lirik qahramonda savollar silsilasini paydo qiladi:
U c hmoqda! Qayerga? Cho qqiga! Nechun? Cho qqi uzra mag rur turdi-yu
“ ’ ’ ’
bir pas, Yana bo ron misol qo zg aldi. Qayga? burgutdagi shiddat lirik
’ ’ ’ ”
qahramonga ko p ijobiy narsalar va da qilmoqda. Ammo u o z savollariga
’ ’ ’
javob topa olmaydi va kutilmagan xulosa kelib chiqadi:
Axir, ne bo lardi, bersang, tabiat,
’
Shu buyuk shiddatga yarasha maqsad.
Burgut shunchaki bir parranda. Ammo badiiy asar markaziga qo yilgan
– ’
bu parranda o quvchining xayolini Insoniyat hayotiga boshlab ketadi. Inson umr
’
bo yi yelib-yuguradi, katta-katta mansablarga, unvonga, boylikka erishadi. Ammo
’
bulardan muddao nima? Agarda ezgulik, odamlarga yordam, xayrli amallar,
insonparvarlik maqsad qilinmagan bo lsa insonning jamiyki intilishlari hech bir
’
muddaosiz o zini qoyalarga urib, osmonning jamiyki intilishlari hech bir
’
muddaoiz o zini qoyalarga urib, osmonning eng baland tog larida parvoz
’ ’
qilayotgan burgutning harakatlaridan farq qilmaydi. Demak, shoir umrni mazmun
bilan to ldirish, insoniylikka, atrofidagilarga yordam beradigan maqsadlar
’
ko zlashni targ ib qiladi. Burgut obrazi jiddiy mushohada, g oyaviy-falasafiy
’ ’ ’
mundarija kasb etib, istioraviy obraz darajasiga ko tariladi.
’
K o z xayollari she rida lirik qahramon xazonrezgi faslini kuzatadi,
“ ” ’ ’
tabiatning abadiy xodisasini inson hayotiga ko chiradi. Natijada kuz manzaralari
’
bilan I n s on manzaralari (Nozim Hikmat turk shoiri) o rtasida umumiy
“ ” ’
mushtaraklik idrok etiladi:
51

Meni savollargako mar daf atan’ ’
Xazonning taqdiri, so nggi shovqini.
’
Ko zimga ko rinir umrim qaytadan,
’ ’
Garchand surmoqdaman bahor shavqini.
Garchand yigit yoshim yashnab tursa ham,
Keksalik qismatin o ylayman shu dam.
’
Abdulla Oripov she rlaridagi inson va tabiatning xususan holatlarini
’ –
yonma-yon qo yish, taqqoslash kuchli. Natijada bunday she rlardagi obrazlar
’ ’
falsafiy umumlashma xususiyatiga ega bo lib boraveradi, ma no kengayib
’ ’
metaforiklashadi.
Ikkinchi guruhga kiritish mumkin bo lgan Hamza monologi she rida
’ “ ” ’
shunday bir band bor:
Faylasuf emasman, askardirman chin,
Shoirman g azalxon ahli turganda.
– ’
Yiroq ufqlarni o ylardim lekin
’
O zimcha she rimni kuylab yurganda.
’ ’
Ushbu parchadagi yiroq ufqlar so zi metafora hisoblanadi. Uni o z
“ ’ ” ’
ma nosida tushunish, shak-shubhasiz, mazmunni juda g ariblashtirib,
’ ’
jo nlashtirib qo ygan bo lardi. Yiroq ufqlar bu yerda katta maqsadlar, orzu
’ ’ ’ – –
umidlar, yuksak g oyalar, istiqbol ma nolariga ega.
’ ’ Mana shunday mazmundan
mahrum har qanday shoirlik kosiblikdan boshqa narsa emas. Yoki yana
–
O g lim Ilhomjonga she rida:
“ ” ’ ’ ’
Taqirda o stirgan edim bir daraxt,
’
Mevamni terdilar, so ngra yiqdilar, - deb yozadi.
’
Bu bir daraxt nima? Uning mevalari-chi? Mana shu savollarning o ziyoq
’
daraxtning istiora ekanligidan dalolat beradi. Chunki istiora ham she rdagi
’
topishmoqqa o xshaydi, shoir bir narsani tasvirlay turib, ikkinchi bir narsani
’
nazarda tutadi. Bu parchadagi daraxt, istisnosiz, shoir ijodi. Uning mevalari esa
bir-biridan diltortar, jozibali, mazmuni yuksak asarlaridir.
52

Abdulla Oripov she rlarida faol qo llangan badiiy san atlardan yana biri’ ’ ’
tashbehdir. Ma lumki, tasgbeh ikki narsa-hodisa o rtasidagi o xshashlikka
’ ’ ’
asoslanadi. Akademik Alibek Rustamovning ko rsatishicha, shoir tasavvurining
’
darajasi ham mana shu o xshashlikni topa olishda, bir-biruga monand ikki
’
hodisani tasavvur eta bilishida. Shuning uchun ham eng muhim vajhi shibx
–
o xshash jihat deb hisoblaydi.
’
Abdulla Oripov tabiat bilan bog liq juda mukammal o xshatishlar topa
’ ’
oladi. Masalan, u Q a r shi qo shig i she rida O y oqlangan qo ziday
” ” ” ’ ’ ’ ’
dovdirar elda maysa deb ilk bahorning nozik maysalarini endigina tug ilgan
” ’
qo ziga o xshatsa, Bahor she rida bulutlar orasidan milt-milt qilib
’ ’ ” ” ’
ko rinayotgan yulduzni uvada kamzuldagi billur tugmaga, Qozog iston
’ ” ’ ”
she rida qozoq, sahrosini bepoyon xayolga, Keldim qoshingizga... she rida
’ ” ” ’
yomg irni chiltor (arfa cholg u asbobi) qillariga o xshatadi. Yana dalalarga
’ – ’ ’ ”
boshlaydi havas deb boshlanuvchi she r esa butunisicha tabiat bilan bog liq
” ’ ’
tashbehlar asosiga qurilgan. Shoir xazonlarni o z qalbidan to kilgan olovga,
’ ’
mezonlarni o zining chuvalgan o ylariga, kuzning sokin oftobini esa olisda
’ ’
qolgan muhabbatga o xshatadi. She rda o xshatish kompozitsion asos sifatida
’ ’ ’
maydonga chiqqan.
Ko rinadiki, tabiat predmetlari, hodisalari Abdulla Oripov she rlarida goh
’ ’
obyekt, goh subyekt sifatida ifoda etiladi. Boshqacha aytganda, ba zan tabiat
’
hodisalari va predmetlari boshqa narsalarga o xshatilsa, ba zan aksincha usul
’ ’
qo llanadi. Ammo barcha o xshatishlar vajhi-shibx o xshash jihatlarning
’ ’ – ’
mukammalligi bilan ajralib turadi, shoir tasavvurining g oyat tiniq va
’
takrorlanmasligidan dalolat berib turadi.
53

Xulosa
Biz tabiatning bir bo lagidirmiz. Tabiat ona bo lsa, biz uning vujudidan’ ’
barpo bo lgan va vaqtinchalikka ajralib chiqqan bolasidirmiz. Shuning uchun
’
tabiatning har bir chizig ida, detalida, hodisasida bizning rasmimiz va ruhimiz
’
muhrlangan. Bu muhrni ochib ko rsatuvchi shxs esa san atkordir. Axir,
’ ’
shiddatimizda yozning va bahor daryolarning shiddati, isyonimizda yildirimning
chaqnashi, hurriyat istagida ozod qushlar hayoti, shamol yulqilab
–
tushirolmayotgan yaproqda hayotga yengib bo lmas ishtiyoq va muhabbatmiz,
– ’
tonggi oftobda zo rlik va istibdod zulmidan yorishgan ongimiz, sel va
– ’
toshqinda ruhning jilovlanmagan qudrati namoyon emasmi? Hayotning buyuk
– ”
salatanati bilan o z qondoshligini, mushtarakligini, birligini anglamaslik emas,
’
balki anglash tuyg usi ruhimizni tabiatning sirli hodisalarida o z aksini
’ ’
ko rishga majbur etadi deb yozadi V.Belinskiy. Chamasi, ruhimiz insonda
’ –
shaxs bo lib qaror topgan individualligi bilan umumdan ajralib chiqqan sayin
’
o ziga qondoshligini sezishdan mahrum tabiat bilan yaxlitligini shu qadar jonliroq
’
va teranroq anglay boshlaydi. Tabiatda bizning ruh yo q, lekin bizda tabiat ruhi
’
bor. Negaki borliqning qonuni shunday: oliy mavjuot pastrog ini o zida
’ ’
jamlagan bo lishi shart. Ha, bizning ruhimizda tabiat bilan umumiylik bor va bu
’
umumiylik hayotdir. Shuning uchun ham u ruhga shu qadar tushunarli va qardosh
tilda s o zlaydi . Xuddi mana shu so zlar A.Oripov she riyatida o zining
” ” ’ ’ ’ ’
yana bir karra isbotini topgan. Abdulla Oripov Y o s hlik she rida L e kin inoq
” ” ” ’
edim aslim tabiat bilan deb yozsa, yana bir o rinda tomay-tomay degan
– ” ’ ”
tomchiday yulduz. Mening ruhiyatimga g oyat munosib deydi. Bu misralarda
’ ”
insonning tabiat bilan birligi o zining yorqin ifodasini topgan. Kuz xayollari
’ ” ”
da esa o qiymiz:
’
54

Yaproqlar bandida kezgan jimgina
Ma yus va bezovta ko zni ko raman.’ ’ ’
Uning qo shig ida, uning ohida
’ ’
Sezaman odamzod qalbin gohida
Abdulla Oripov she rlarida inson va tabiat mushtarakligi shu qadar yorqin
’
ifoda topdiki, shoir tabiatning oddiy ko z bilan ko rish mumkin bo lmagan
’ ’ ’
shunday hodisalarini badiiy gavdalantirdiki, asl kasbi tabiatshunos bo lgan
’
akademik Jo ra Saidov o zini mana shunday e tirofdan tiya olmadi: Men
’ ’ ’ ”
tanqidchi emasman, tabiatshunosman. Shoirni - Abdulla Oripovni o rganmoq
’
uchun tabiat menga yoshligimni qaytarib bergudek bo lsa,albatta adabiyotshunos
’
bo lardim. Faqat Abdulla Oripovni o rganish uchungina shu sohani dilimga,
’ ’
shuurimga jo qilib olgan bo lardim .
’ ”
Mazkur malakaviy bitiruv ishi Abdulla Oripov she riyatida peyzajning
’
badiiy-estetik ifodasiga oid kichkina kuzatish, xolos. Abdulla Oripov ijodi bu
mavzuda yirikroq ilmiy ishlar uchun ham material berishi aniq. Yuqoridagi
dastlabki kuzatishlar esa quyidagi xulosalarga olib keldi:
1. Peyzaj tabiat manzarasi badiiy adabiyotga, birinchidan, hayotni real
tasvirlash, adabiyotning asosiy tasvir obyekti bo lgan insonni uni
’
o ragan borliq bilan mushtaraklikda tasvirlash talabidan kelib chiqib
’
beriladi; ikkinchidan esa, ijodkor tabiat manzarasini berishdan ma lum
’
g oyaviy maqsadni nazarda tutadi. Shuning uchun ham har qanday
’
tabiat manzarasi asarga olib kirilavermaydi.
2. Tabiat manzarasi qahramonning ruhiy holatiga muvoziy yoki kontrast
holatda berilishi mumkin.
3. Ba zi asarlarda peyzaj asarning g oyaviy yechimi uchun hal qiluvchi
’ ’
rol o ynaydi.
’
4. Lirik asarda peyzajning o ziga xos badiiy-estetik vazifalari bor.
’
5. Shoir lirik asarda tabiat manzarasini berishi yoki tabiatga xos narsa-
hodisalarni biror badiiy san atning obyekti sifatida ishlatishi mumkin.
’
55

6. Tabiat manzarasi alohida olingan lirik janr janr (idilliya) hamda badiiy
tasvir vositasi (jonlantirish)ning yuzaga kelishiga asos bo lgan.’
7. Abdulla Oripov she rlarida peyzaj manzaralari ko p uchraydi. Shoir
’ ’
ona O zbekistonning oddiy ko z bilan ilg ash mushkul bo lgan
’ ’ ’ ’
go zal tabiat manzaralarini lirik planda ifoda etadi.
’
8. Abdulla Oripov she rlarida tabiat tasvirlari o ziga xos tarzda beriladi,
’ ’
bu manzaralar boshqa shoirlarnikiga o xshamaydi. Bu manzaralar biror
’
o tkir ijtimoiy, falsafiy, badiiy g oyani ifoda etishga xizmat qildiriladi.
’ ’
9. Abdulla Oripov ijodidagi metaforik xarakterdagi she rlarning
’
kompozitsiyasi aksar ikkita qismni bir-biriga o xshatish ( Ko zgu
’ ” ’
parchalar ) , zidlash ( O h urib har yonda izg iydi shamol ) usullarida
” ” ” ’
quriladi. Bunday she rlarda metaforik mazmunning yuzaga chiqishida
’
kompozitsion tafakkur, ya ni she rning muayyan bir tartibda qurilishi
’ ’
muhim ahamiyat kasb etadi.
10. Abdulla Oripovning lirik ijodida timsol she rlarining she r-metafora va
’ ’
she r-allegoriya ko rinishlari keng o rin tutadi. She r-metaforada
’ ’ ’ ’
lirik mushohada predmeti matnda ochiq aks etmaydi, u haqdagi hukm
(predikat)gina bor. She r-allegoriyadan farq etib, she r-metaforada
’ ’
predmetni aniqlashtirish o quvchiga havola etiladi. Ya ni she r-
’ ’ ’
allegoriyada metaforik ma no subyekti muallif bo lsa, she r-
’ ’ ’
metaforada o quvchi ma no subyekti bo lib qoladi.
’ ’ ’
11. She r-metaforada mazmun strukturasidagi yuqoridagicha o ziga xoslik
’ ’
tufayli unda turlicha talqin imkoniyatlari mavjud bo ladi, shunga ko ra
’ ’
bunday she rdan turlicha mazmunlar chiqarilishi ( Tilla baliqcha ,
’ ” ”
D o r boz ) tabiiy va qonuniy holdir.
” ”
12. A.Oripov ijodida 80-yillarga tomon allegoriya xarakteridagi she rlar va
’
she r-allegoriyalar salmoqliroq o rin tuta boshlaydiki, bu ijtimoiy
’ ’
sharoitning o zgarib borishi, ya ni so z aytish imkonining kengayib
’ ’ ’
borishi va adabiyot zimmasidagi tashviqiy funksiyaning dolzarblashuvi
56

bilan bog liqdir. Aksincha, shoirning she r-metaforalari ko proq’ ’ ’
so z-fikr erkinligi bo lmagan davr mahsulidir.
’ ’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
1. Karimov I.A. Adabiyotga e tibor ma naviyatga, kelajakka e tibor//
’ – ’ ’
O zbek tili va adabiyoti , 2009 yil, 4-son, 4-b.
“ ’ ”
2. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
’ ’ ’
baraqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent. O zbekiston.
’
1997 yil.
3. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent:
’ – –
Ma naviyat, 2008. B. 29.
’ –
4. Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. 1tom. Adabiy asar. T.: Fan , 1978.
“ ”
5. Rahimjonov N. Shoir va davr. Toshkent: G .G ulom nomidagi
– ’ ’
Adabiyot va san at nashriyoti, 1983. B. 182.
’ –
6. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent: Fan ,
’ ’ – “ ”
2007. B. 259.
–
7. A.Aliev. Ijod va izlanishlar. T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1973.
’
8. G .Karimov. Xalq tarix, adabiyot. T.: Adabiyot va san at nashriyoti. 1977.
’ ’
9. X.Abdusam at ov. Tarix va badiiy talqin. T.: Adabiyot va san at nashriyoti.
’
T.: 1995
10. H. Umurov. Badiiy psixologizm va hozirgi o zbek romanchiligi.
’
T. F an , 1 983 yil.
” ”
10. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. Toshkent, O zdavnashr, 1926, 78-bet.
’
11. Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-1. T., 2001. B.76.
’ – –
12. Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-2. T., 2001. B.125.
’ – –
13. Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-3. T., 2001. B.101.
’ – –
57

14. Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4. T., 2001. B.83.’ – –
15. Hudoyberganov N. Ishonch. T.: A d abiyot va san at nashriyoti , 1988
” ” ’
yil.
16. Qo shjonov M. Hayot va qahramon. T.: Adabiyot va san at
’ ” ’
nashriyoti , 1979 yil.
”
17. Rahimov A. Hayot haqiqatini izlab. T.: F a n , 1989 yil.
” ”
18. Hamdam U. Yangilanish ehtiyoji. Toshkent: Fan , 2007. B.194
– “ ” –
19. Oripov A. Saylanma. 1-jild. Toshkent: G .G ulom nomidagi Adabiyot
– ’ ’
va san at nashriyoti, 2000, 371 389-betlar.
’ —
20. Nosirov U. Ijodkor shaxs, badiiy uslub, avtor obrazi. T.: F a n , 1982 yil.
” ”
21. Karimov H. Milliy ozodlik kurashchilari va adabiyot. T.: F a n , 1987 yil.
” ”
22. Sharipov H. Asiringman. Toshkent: Sharq , 2003. B.349.
– “ ” –
23. Eshbek Y. Ona Turkiston. Rivoyat doston// Sharq yulduzi , 2002 yil,
– “ ”
2-son, 3-10 betlar.
–
24. Qo chqor U. Shiroq. Toshkent: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va
’ – ’ ’
san at nashriyoti, 1995. B.30.
’ –
25. Qurbon Sh. So z yo li. Tarixiy doston// Sharq yulduzi , 1991 yil, 2-
’ ’ “ ”
son, 97-109-betlar.

58

Купить

Похожие документы
Arab tilshunosligining shakllanishi
O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji
Devoni Foniy ning janr xususiyatlari
Tabiat poetikasi va badiiy tasvir vositalari (70-80-yillar she’riyati misolida)
Rivoyat va uning xalq poetik ijodidagi o'rni