Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 60000UZS
Размер 332.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Poeziyada metaforaning o’rni (A. Oripov ijodi misolida)

Купить
  Poeziyada metaforaning o rni (A. Oripov“ ’
ijodi misolida)  	
”
mavzusida yozgan
BITIRUV   MALAKAVIY   ISHI
  
1 MUNDARIJA 
1. Tushuntirish qismi - Kirish … ..3-bet……………………………… ……………
ASOSIY QISM:
I.BOB. POETIK KO CHIMLAR VA ULARNING GURUHLANISHI	
’
I.1. Metafora   shoir tafakkurining o ziga xos ta sir ifodasi...........	
– ’ ’ ..............  14 -
bet
I.2. A.Oripov she riyatida metafora va metaforiklik	
’ …… .............................. 19 -bet
II.BOB. A.ORIPOV SHE RIYATIDA POETIK TASVIR VA PEYZAJ 	
’
II.1. Ramz   simvol shoir she riyatining asosiy  pafosi..................................34-	
– ’
bet
II.2.   Shoirning jonlantirish va o xshatishdan foydalanish mahorati................42-	
’
bet
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati …………	
’ ……………………………… .. 56-bet
2 Kirish
Mavzuning dolzarbligi.     Mustaqilligimiz tobora mustahkamlanib, o zining’
ijobiy   samaralarini   bera   boshlagan   bugungi   kunda   xalqimiz   oldida   hayotning
moddiy va ma naviy asoslaridan kelib chiqadigan ulkan vazifalar turibdiki, ularni	
’
amalga   oshirishda   adabiyot   va   san at,   umuman,   ma naviyatning   ahamiyati	
’ ’
benihoya   kattadir.   Zero,   O zbekiston   Prezidenti   I.A.Karimov   ta kidlaganidek,	
’ ’
ma naviyatni   tushunish   anglash   uchun   avvalo,   insonni   tushunish,   anglash	
“… ’
kerak 1
”. Mustaqillik yillarida adabiyotni mafkura vositasi  sifatidagina emas, balki
san at   hodisasi   sifatida   o rganishga   ustuvor   ahamiyat   berila   boshlandi.   Shu	
’ ’
ma noda   alohida   ijodkorning   badiiy   tafakkur   tarzi,   ijodiy   uslubiga   xos
’
xususiyatlarini   o rganish   muhim   ahamiyatga   egadir.   Haqiqatan   ham,  	
’ “…
yozuvchilik     bu   oddiy   kasb   emas,   peshonaga   yozilgan   taqdir.   Uning   maktabi	
–
ham, dorilfununi ham bitta. U ham bo lsa, bir umr hayotning ichida bo lish, o z	
’ ’ ’
xalqi bilan hamdardu hamnafas bo lib yashash, haqiqat va adolatga sadoqat bilan	
’
xizmat qilishdir 2
. Chunki bu yo nalishda amalga oshiriladigan tadqiqotlar yangi	
” ’
davr o zbek adabiyotining poetik takomiliga, ijtimoiy-siyosiy, ma naviy-axloqiy	
’ ’
muammolarni hal qilishga zamin hozirlaydi.
O tgan   asrning   60-yillaridan   boshlab   she riyatimiz   yangilanish   davriga	
’ ’
kirdi.   Yangilanish   mazmundagina   bo lmay,   ifoda   tarzida   ham   to la   namoyon	
’ ’
bo ladi.   Shu   davrdan   e tiboran   o zbek   she riyati   30-yillardan   boshlab   urfga	
’ ’ ’ ’
aylangan ritorikadan voz kechdi va obrazli tafakkur tomon yuz burdi, ya ni asliga	
’
qayta   boshladi.   Ushbu   jarayonda   Abdulla   Oripov   ijodi   juda   muhim   bir   halqani
tashkil   etadi.   Zero,   uning   ijodida   davr   she riyatida   kuzatilgan   asosiy	
’
tamoyillardan biri, badiiy tafakkur tadrijidagi bosh yo nalish deb qarash mumkin.	
’
Demak,   mavzuning   o rganilishi   XX   asr   o zbek   she riyati   taraqqiyotidagi	
’ ’ ’
muhim bir bosqich haqidagi tasavvurlarimizni boyitadi. Agar 60-yillardan boshlab
1
  Karimov I.A. Yuksak   ma naviyat   yengilmas kuch.   Toshkent: Ma naviyat, 2008.   B. 29. 	
’ – – ’ –
2
  Karimov I.A. Adabiyotga e tibor   ma naviyatga, kelajakka e tibor.   Toshkent: O zbekiston, 2009.   B.17-
’ – ’ ’ – ’ –
18. 
3 she riyatda   metaforiklik   muttasil   kuchayib   borgani   e tiborga   olinsa,   mavzu’ ’
tadqiqi   bugungi   Istiqlol   davri   she riyatimizning   poetik   o ziga   xosligi   va	
’ ’
taraqqiyot tamoyillarini idrok etishga yordam berishi ham ayon bo ladi.	
’
Nihoyat,   metafora   va   metaforiklik   masalasi   bugungi   kunda   nafaqat
filologiya,   balki   falsafa,   mantiq,   germenevtika,   psixologiya,   kognitologiya   kabi
qator   gumanitar   ilm   sohalari   tomonidan   ham   o rganilib,   metaforaning   mohiyati,	
’
strukturasi, xillari va ko rinishlari borasida yangi-yangi qarashlar paydo bo ldiki,	
’ ’
natijada ular erishgan yutuqlar asosida adabiyotshunoslikda ham bu masalani qayta
ko rish zarurati yuzaga keladi.	
’
Mavzuning   o rganilish   darajasi.	
’     Ilmda   m e t afora   termini   paydo	“ ”
bo lganidan beri o tgan ikki yarim  ming yildan ziyod vaqt  davomida metafora,	
’ ’
metaforiklik   masalalariga   bag ishlangan   ko plab   tadqiqotlar   amalga   oshirilgan.	
’ ’
Agar   antik   davrlarda   metaforaga   ko proq   ritorikaning   ob’yekti   sifatida   qaralgan	
’
bo lsa,   keyingi   davrlarda   unga   poetikaning,   aniqrog i,   poetik   stilistikaning	
’ ’
ob yekti   sifatida   qaraldi,   sharq   va   g arb   olimlari   tomonidan   atroflicha   tadqiq
’ ’
etildi.   Metaforani   faqat   ko chim   yoki   badiiy   vosita   emas,   balki   inson	
’
tafakkurining, xususan, obrazli tafakkurning muhim mexanizmlaridan biri sifatida
tushunish   bilan   bog liq   holda   XIX   asr   o rtalaridan   adabiyotshunoslik   qatori	
’ ’
tilishunoslik,  falsafa, mantiq, psixologiya, semiotika, kognitologiya kabi  ko plab	
’
ilm   sohalari   ham   o zining   qiziqishlari   doirasida   tadqiq   etib   keladi.   O zbek	
’ ’
adabiyotshunosligida   ham   metaforani   ko chim   sifatidagina   tushunish   barham	
’
topib,   uning   badiiy   asarda,   badiiy   tafakkurda   tutgan   o rni,   ijodiy   uslubni	
’
belgilovchilik   xususiyati   o tgan   asrning   80-yillaridan   boshlab   o rganila	
’ ’
boshlandi.   Shuningdek,   metaforani   tilshunoslik   nuqtai   nazaridan   tadqiq   etilgan,
alohida   ijodkor   she riyatida   tutgan   o rnini   o rganishga   bag ishlangan	
’ ’ ’ ’
tadqiqotlar yaratildi.
Hozirgi   o zbek   she riyatining   yirik   vakili   Abdulla   Oripov   ijodi     60-	
’ ’
yillarning o rtalaridan boshlab adabiyotshunoslik va tanqidning diqqat markazida	
’
turadi   deyish   mumkin.   Shoir   ijodi   haqida   M.Qo shjonov,   O.Sharafiddinov,	
’
S.Mamajonov,   B.Nazarov,   B.Akramov,   N.Rahimjonov,   O.Abdullayev,   S.Meli,
4 Y.Qosimov,   N.Afoqova,   M.Rahmonova,   G.Ashurova,   I.Jabborov,   A.Hamdamov
kabi  adabiyotshunoslar,   tilshunos   R.Yusubova   kabi  ko plab  olimlarning  maqola,’
risola   va   tadqiqotlari   yaratilgan.   Jumladan,   N.Afoqovaning   nomzodlik
dissertatsiyasida   shoir   ijodidagi   badiiy   san atlar   maxsus   tadqiq   etilgan   bo lib,	
’ ’
mavzumizga bevosita aloqador fikrlar bildirilgan. M.Rahmonova shoir asarlarining
hayotiylik   va   badiiy   butunlik   masalasini,   G.Ashurova   shoir   she riyatining	
’
obrazlar   tizimi,   g oya   va   badiiy   ko lamining   xalqona,   milliy   qirrasini   ilmiy	
’ ’
asosda   o rgangan.   Biroq   shunga   qaramay,   hozirga   qadar   Abdulla   Oripov	
’
she riyatida   metaforaning   o rni,   o ziga   xosligi   kabi   masalalar   monografik	
’ ’ ’
tarzda   maxsus   o rganilgan     emas.   Shu   ma noda   uni   ilmiy   nuqtai   nazardan	
’ ’
maxsus   o rganish   va   muhim   nazariy   umumlashmalar   chiqarish   mazkur   ishning	
’
dolzarblik darajasini ko rsatadi. 	
’
Tadqiqot   obyekti.     Zamonaviy   o zbek   she riyatida   metaforaning	
’ ’
ishlatilishi Abdulla Oripov ijodi misolida  tadqiqot obyekti qilib olindi.
Bitiruv   malakaviy   ishning   maqsadi.   Bitiruv   malakaviy   ishning   asosiy
maqsadi A.Oripov she riyatidagi metaforalarni tizimli o rganish, poetik mavzuni	
’ ’
rivojlantirish   va   asar   butunligini   ta minlashda   metaforaning   rolini   tadqiq   etish	
’
orqali   metaforiklik   shoirning   uslubiy   o ziga   xosligini   belgilovchi   bosh   omil	
’
ekanini ochib berishdan iboratdir. 
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari.  Mazkur maqsadiga erishish uchun
quyidagi  vazifalar ni bajarish ko zda tutildi:	
’
- metafora va uning badiiy tafakkurdagi, xususan, poeziyadagi o rni	
’
masalasiga oid nazariy qarashlarni o rganish va umumlashtirish;	
’
- metaforaning   bu   jihatlarini   A.Oripov   she riyati   misolida   ochib	
’
berish;
- A.Oripovga   xos   badiiy   tafakkurda   metaforiklikning   ustuvorligi   va
buning omillarini o rganish;	
’
- shoir   ijodidagi   metaforalarning   manbalarini     aniqlash,   ularning
ko chim,   poetik   obraz   va   butun   boshli   she r   darajasidagi	
’ ’
ko rinishlarini tavsiflash;
’
5 - metaforaning   she r   butunligida   tutgan   o rni,   badiiy   matndagi’ ’
mazmuniy aloqalari va funsiyalarini tadqiq etish;
- shoir   ijodidagi   timsol   she rlarni   tadqiq   etish,   ularning	
’
ko rinishlarini   tasniflash   va   qiyosiy   asosda   she r-metaforaning	
’ ’
o ziga xos xususiyatlarini ochib berish. 
’
Bitiruv   malakaviy   ishning   ilmiy   yangiligi.     A.Oripov   she riyatidagi	
’
metaforalarning   ilk   bor   yizim   sifatida   tadqiq   etilgani,   metaforiklikka   shoir   badiiy
tafakkuriga   xos   bosh   xususiyat   sifatida   qaralgani   va   shundan   kelib   chiqib
metaforiklik   ijodkor   uslubini   belgilagan   asosiy   omil   ekanligining   ochib   berilgani
bilan   bog liqdir.   Metaforaning   ko chim,   poetik   obraz   hamda   she r   butunligi	
’ ’ ’
darajasida namoyon bo luvchi ko rinishlari alohida va bir-biriga bog liq holda	
’ ’ ’
o rganilgani;   metaforaga   xos   poetik   mavzuni   uyushtiruvchilik,   struktura	
’
belgilovchilik   funksiyalari   A.Oripovning   metaforik   yo sindagi   she rlari   tahlili	
’ ’
orqali she r-o xshatish, she r-allagoriya va she r-metafora orasidagi mushtarak	
’ ’ ’ ’
va   farqli   jihatlar   ko rsatilgani;   timsol   she r   korinishlari   tasnifiga   aniqlik	
’ ’
kiritilgani, bu ko rinishlarning har biri aniq misollar yordamida tavsiflangani ham	
’
ishning yangilik jihatlaridir.
Tadqiqotning   metodologik   asosi   va     metodi .   Bitiruv     malakaviy   ishning
metologik   asosini   O zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   I.A.Karimovning   milliy	
’
mafkura,   milliy   g oya,   ma naviyat   va   madaniy   qadriyatlarga   doir   nazariy
’ ’
qarashlari,   shuningdek   adabiyotshunoslardan   I.Sulton,   O.Sharafiddinov,
U.Normarov,  S.Mamajonov,  M.Qo shjonov,  N.Karimov, B.Nazarov,   A.Rasulov,	
’
B.Sarimsoqov,   N.Rahimjonov,   I.G afurov,   S.Meliyev   kabi   olimlarning   nazariy
’
fikrlari, fundamental tadqiqotlari tashkil etadi.
Mavzuni   tadqiq   etishda   madaniy-tarixiy,  tarixiy-funksional,   biografik   tahlil
metodlaridan foydalanildi. 
Bitiruv   malakaviy   ishning   amaliy   ahamiyati.   A.Oripov   ijodida   metafora
masalasining   tizim   holida   o rganilgani   she riyatimizda   o tgan   asrning   60-	
’ ’ ’
yillaridan boshlab kuzatilgan poetik yangilanish omillari, yo nalish va manbalari	
’
6 haqidagi   ilmiy   tasavvurlarni   kengaytiradi.   Ayni   jihat   ishning   A.Oripov   ijodi
masalalari,   shuningdek,   she r   poetikasi,   obrazlilik,   ijodkor   uslubi   kabi   nazariy’
muammolar bo yicha amalga oshirilajak tadqiqotlar uchun manbaviy asos bo la	
’ ’
olishini ta minlaydi.	
’
Tadqiqot   natijalari   va   materiallaridan   ta lim   tizimida   yangi   o zbek	
’ ’
adabiyoti   tarixi   va   adabiyot   nazariyasi   kurslarini   o qitishda,   maxsus   kurs   va	
’
seminarlar   tashkil   qilishda,   o quv   adabiyotlari   yaratishda   manba   sifatida	
’
foydalanish mumkin.
Bitiruv   malakaviy   ishimizning   hajmi.   Bitiruv   malakaviy   ish   ikki   bob,
kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.	
’
7 I.BOB. Poetik ko chimlar va ularning guruhlanishi’
San atning har qanday turi, shu jumladan, badiiy adabiyot ham originallikni	
’
va   rang-baranglikni   sevadi.   Maxsus   badiiy   tasvir   vositalarining   qo llanilishi	
’
adabiy   asar   tilini   shirali,   bo yoqdor,   rang-barang   bo lishiga   yordam   beruvchi	
’ ’
omillardandir. Bu, xususan, she riyat tilida yaqqol seziladi.	
’
Bir   shoir   o z   asarida   chuqur   falsafiy   fikr   va   yuksak   mantiq   kuchi   bilan,	
’
boshqa bir shoir dilni qitiqlovchi mayin lirizm bilan, yana birovi so z gavharlarini	
’
tanlab   she riyat   ipiga   marjondek   chiroyli   qilib   tizishi   bilan,   yana   biri   o z	
’ ’
she rlarining qo shiqday ravon, ohangraboligi bilan, yana biri esa maxsus badiiy	
’ ’
tasvir vositalaridan mohirona foydalanib, obrazli manzara chizish bilan o quvchi	
’
qalbiga   kirib   boradi,   uni   maftun   etadi.   Har   bir   maxsus   badiiy   tasvir   vositalarini
o z o rnida qo llash, uni   g oyaviy-badiiy maqsadga xizmat qildirish   so z	
’ ’ ’ ’ – ’
san atkorlaridan o ziga xos mahorat talab qiladi.	
’ ’
Maxsus   badiiy   tasvir   vositalari   asarning   poetik   bezagigina   bo lib	
’
qolmasdan,   balki   badiiy   g oyaga   aniqlik   kiritishning   haqqoniy   yo li   hamdir.	
’ ’
Asarda   hayotning   haqqoniy   aks   ettirilishi,   xarakterlarning   tipikligi,   san atkor	
’
talqin   etgan   ijtimoiy   idealning   muhimligi,   asarning   xalqchilligi,   yozuvchining
shakl   va   mazmun   birligiga   erishishdagi   mahorati,   asarning   estetik-tarbiyaviy
ta sirining   kuchli   bo lishi   badiiy   tasvir   vositalarini   mohirona   ishlata   bilish	
’ ’
san atiga ham bog liqdir.
’ ’
Adabiy   asarda   so z   asil   ma nosida   yoki   ko chma   ma nosida	
’ ’ ’ ’
qo llaniladi. Agar asar tilida kelgan so z asil ma nosida emas, balki ko chma	
’ ’ ’ ’
ma noda   qo llangan   bo lsa     u   maxsus   badiiy   tasvir   vositasi   hisoblanadi.
’ ’ ’ –
Umuman,   asardagi   barcha   so zlar   ham   tasvir   vositasi,   ammo   ko chma   mano	
’ ’
anglatganlari   alohida   ahamiyat   kasb   etadi     ular   maxsus   badiiy   tasvir   vositalari	
–
sifatida o rganiladi.	
’
8 So zning   asil   va   ko chma   ma nosi   o rtasidagi   farqni   ajratib-tushunib’ ’ ’ ’
olish uchun quyidagi misralarga nazar tashlaylik:
Boshqacha qanot bor, ko kka uchadir,	
’
Shohlarga qo nadir, bog da yayraydir.	
’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek,	
’
Kuyini  har yerda elga  sayraydir .
Menda-da  qanot  bor, lekin  bog langan	
’ …
Bog	
’  yo qdir, sjox yo qdir, qalin devor bor.	’ ’
So zlari sadafdek, tovushi naydek	
’
Kuyim  bor  uni-da 	
… devorlar tinglar .  
Adabiy   asarda   so z   yoxud   so zlar   birikmasining   o z   ma nosida   emas,	
’ ’ ’ ’
ko chma ma noda qo llanilish usuli fanda trop (yunoncha:  	
’ ’ ’ trofos   	– ko chim,	’
aylanish)lar     deb   yuritiladi.   Mumtoz   adabiyotimizda   trop,   asosan,   m a j oz   deb	
“ ”
yuritilgan.
Troplar,   odatda,   she riy   nutqni   boyitadi,   unda   yangi   mazmundagi   yangi	
’
so z   birikmalarini   yaratadi,   shoirning   tasvir   obyektiga   munosabatini   ifodalashga	
’
imkoniyat tug diradi. Shoir troplar vositasida tasvir obyektini individuallashtiradi,	
’
uni   yanada   aniqroq-yorqinroq   ochadi,   kitobxon   u   haqda   obrazli   tasavvurga   ega
bo ladi. Troplar g oyatda serqirra:  ikki predmet yoki hodisani chog ishtirish,	
’ ’ “ ’
o xshatish troplarga asos qilib olinadi. Ya ni predmet yoki voqea-hodisa haqida
’ ’
aniq, yorqin tasavvur hosil qilish uchun unga boshqa biror predmet yoki voqeaning
belgisi ko chiriladi, o xshatiladi .	
’ ’ ”
Yuqorida   keltirilgan   she rda   shoir   qanot ,   s	
’ “ ” “ h ox ,   b o g ,   q a l in	” “ ” “	’
devor ,   k u y   so zlarini  o z  ma nosida  emas,  ko chma  ma noda  qo llab	
” “ ”	’ ’ ’ ’ ’ ’
( q anot   erkinlik,  s h o x  va  b o g    qo nalg a, o lka,  q a l in  devor	
“ ” “ ” “ ” “ ”	– ’ – ’ ’ ’
 qamoqxona,  kuy    dard, erksizlik) obrazlilikka erishgan bo lsa,  so zlari	
– “ ” – ’ “ ’
sadafdek   tovushlari   naydek   o xshatishlari   orqali   ikki   hodisa:   so z   va   sadaf,	
”	’ ’
tovush va nay bir-biriga qiyoslanib, so z va tovushning sifati, belgisi ochilmoqda.	
’
Shu tariqa, shoir she rda obrazlilikka va estetik ta sirchanlikka erishgan.	
’ ’
9 Troplar   rang-barang   ko rinishlarga   ega.   Ular   odatda,   so zning   asil   va’ ’
ko chma ma nolari o rtasidagi aloqaga va tasvir obyektiga munosabatiga qarab	
’ ’ ’
quyidagicha guruhlanadi:
1. O xshash troplar (komparativ)	
’
2. Qorishiq  troplar (kontigual)
3.  Zidlov troplar (kontrast)
1. O xshash troplar (ko chimlar). Ko chimlarning bu guruhiga o xshash	
’ ’ ’ ’
ko chimlar   (tasvir   obyekti   tashqi   ko rinishi   jihatidan   o ziga   o xshashroq	
’ ’ ’ ’
bo lgan obyektga qiyos  qilinadi;  O xshash  ko chimlarning umumiy xususiyati
’ ’ ’
shundaki   bularda   ikki   narsa   (o xshatilayotgan   narsa   va   o xshatilgan   narsa)   bir-	
’ ’
biriga   qiyoslanadi   yoxud   bir   narsa   (o xshatilayotgan   narsaning   xususiyatlari	
’
boshqa narsa o xshayotgan narsa   tasvir obyektiga ko chirib o tlaziladi va shu	
’ – ’ ’
tariqa   tasvir   obyekti   obrazli,   yorqin   va   jozibali   ifodalanadi.   O xshash   troplar	
’
o xshatish,   sifatlash,   metafora,   ramz   kabi   ko rinishlarga   ega.   Biz   ushbu	
’ ’
bobimizda   ko proq   nazariy   qarashlarga   fikrimizni   qaratamiz   va   kezi   kelganda	
’
A.Oripov va boshqa shoirlar she riyatiga murojaat qilamiz.	
’
O xshatish     ko chimlarning   bir   turi     narsa,   hodisa   yoki   holatlarni	
’ – ’ –
muayyan   umumiylikka   va   o xshashlikka   ega   bo lgan   boshqa   narsa,   hodisa	
’ ’
yoxud   holat   bilan   qiyoslashdir.   Tasvirlanayotgan   narsa   yoki   hodisa   o xshatish	
’
vositasida yorqin va aniq ifodalanadi.
Bundan tashqari troplarning bu ko rinishida majozlar ham mavjud.	
’
Majoz (arab.   ko chma ma noda qo llanilgan so z)   trop, murakkab	
– ’ ’ ’ ’ –
ko chim. Majoz so z yoxud so zlar  birikmasining asil  ma nosida emas, balki	
’ ’ ’ ’
ko chma ma nosida qo llanilishidan hosil bo ladi. 
’ ’ ’ ’
Professor   Abdurauf   Fitratning   aytishicha,   o xshatish   majozga   mansub	
’
emas.   Negaki, o xshatishda o xshagan va o xshatilayotgan narsani ifodalovchi	
’ ’ ’
ikki   so z   o z   ma nosida   keladi:   ular   bir-biriga   o xshatiladi,   qiyoslanadi.	
’ ’ ’ ’
Masalan,   Navoiyni   sevib   o qiyman   va   Boshing   omon   bo lsin   degan	
“ ’ ” “ ’ ”
gaplarni olib ko raylik. Birinchi gapda  Navoiy asarlarini sevib o qiyman   va	
’ “ ’ ”
10 ikkinchi   gapda   Sog -salomat   bo lgin   degan   ma no   anglashiladi.   Demak,“ ’ ’ ” ’
Navoiy   va   bosh   so zlari   asil   ma nosida   emas,   ko chma   ma nosida	
“ ” “ ” ’ ’ ’ ’
ishlatilgan ekan.  Navoiy  va  bosh  so zlari 	
“ ” “ ” ’ majozlar  deb yuritiladi.
Majoz   adabiyotda,   xususan,   she riyatda   keng   qo llanilgan.  	
’ ’ Sirasini
aytganda, istiora, metonimiya, ramz, allegoriya, sinekdoxa, kinoya, perifraz kabilar
ham   majozning   rang-barang   ko rinishlaridandir.   Mumtoz   she riyatimizda   keng	
’ ’
ishlatilgan   gul,   bulbul,   kun,   tun,   oy   kabi   an anaviy   badiiy   obrazlar   ham   aslida	
’
majozlardir.   Chunonchi,   shoir   Cho lpon   she riyatida   po rtana,   bulut,   oy,	
’ ’ ’
yulduz, quyosh, kishan  singari majoziy obrazlar tez-tez uchrab turadi. Misol:  
Nega mening qulog imga tun va kun.
’
Boyqushlar ning shumli tovushi baqirar?
Nega menim borlig imga har 
’ o yin	’
Va  kulgu  og u separ, o t qo yar?	
’ ’ ’  
Bu she riy parchadagi  tun ,  kun ,  boyqush ,  o yin ,  kulgu	
’ ” ” ” ” ” ” ” ’ ” ” ”
so zlari majoziy ma noda qo llanilgan.	
’ ’ ’
2.   Qorishiq   ko chimlar.   Ko chimlarning   bu   guruhiga   noo xshash	
’ ’ ’
ko chimlar   kiradi   (tasvir   obyekti   tashqi   ko rinishi   jihatidan   unchalik   o xshash	
’ ’ ’
bo lmagan, ammo tushunchada yaqinlik bo lgan obyektga yashirin qiyoslanadi.
’ ’
Bu   guruhdagi   ko chimlar   murakkab,   rang-barang,   qorishiq   ko chimlarga	
’ ’
mubolag a,   sinekdoxa,   prefrazlar   mansubdir.   A.Oripov   she rlarini   tahlil	
’ ’
qilishdan avval yuqoridagi ko chimlarga ta rif berib o tsak:	
’ ’ ’
Mubolag a 	
’ (arabcha   lof urish, bo rttirish), giperbola – tasvirlanayotgan	– ’
shaxs,   narsa   va   voqea-hodisaning   muayyan   jihatlarini   bo rttirib,   kuchaytirib	
’
tasvirlash usuli.
Shoir   taassurotni   kuchaytirish,   hayajonni   oshirish,   obrazli   bo rttirish	
’
maqsadida mubolag a ishlatadi. Mubolag ali tasvir, asosan, ikki prinsip asosida	
’ ’
yuzaga keladi: harakat  va holatni  bo rttirishga qaratilgan tasvir  beriladi. Bunday	
’
belgi   va   xususiyatlarni   kuchaytirishga   xizmat   qiladigan   mubolag a   zamirida	
’
tashbihiy bog lanish bo ladi. Mubolag a tabiatan adabiy janrlarga bog liqdir.	
’ ’ ’ ’
Badiiy adabiyotda mubolag aning quyidagi turlari qo llaniladi:	
’ ’
11 a)  tablig  – ’ amalda bo lishi mumkin bo lgan xususiyat ifodasi:	’ ’
Uxlagan izini tramvay  har kun
Tong chog i guldirab, yanchib o tadi
’ ’
(Oybek)
b)   ig roq –  	
’ faqat tasavvur qilish mumkin, amalda mutloqo bo lmaydigan	’
xususiyatlar ifodasi:
Otlar kishnar, qizlar kuylar, tinmay
ishlar dehqonlar,
quyosh oltin buloqdir, qaynar, toshar	
…
Ko k tiniq.	
’
(Oybek)
d)   g uluvv -  	
’   tasavvur qilish qiyin bo lgan, amalda bo lishi sira mumkin	’ ’
bo lmagan xususiyatlar ifodasi:	
’
Orazin yopqach ko zumdin sochilur har lahza yosh,	
’
O ylakim, paydo bo lur yulduz, nihon bo lg och quyosh.	
’ ’ ’ ’
(Alisher Navoiy)
Mubolag a   usuli,   xususan,   romantik   asarlarda,   shuningdek   satirada   ko p	
’ ’
qo llaniladi.   Bolalar   adabiyotida   ham   bu   usul   asosiy   badiiy   tasvir   vositalaridan	
’
biri   hisoblanadi.   Biroq,   Abdurauf   Fitrat   aytganidek,   mubolag a   chin   (samimiy)	
’
bo lsa,   judayam   oshirib   yuborilmasa,   zo raki   bo lmasa,   yasamalikdan   uzoq	
’ ’ ’
bo lsa, tuyg ulardagi kuchlilik-o tkirlikni anglatishga katta yordam beradi
’ ’ ’ 3
.  
Xalq   og zaki   ijodi   va   mumtoz   adabiyotimizda   ba zan   orttirmali	
’ ’
mubolag alar   ham   uchraydiki,   ular   adabiyotshunoslikda  	
’ bulug  	’ va   ifrat   deb
yuritiladi. Misol: 
Tikilsam quriydi daryoning gumi, 
Na ra tortsam qular qo rg onning timi.	
’ ’ ’
( Alpomish ).	
“ ”
Bu o zbakni alp Qorajon biladi,	
’
Changallasa tog ni talqon qiladi.	
’
3
 Fitrat A. Adabiyot qoidalari. Toshkent, O zdavnashr, 1926, 78-bet.	
’
12 ( Alpomish ).“ ”
Litota   (yunoncha litotes   sodda, kichik, evida)   tasvir obyektini ataylab	
– –
kichraytirib,   zaiflashtirib   tasvirlash   usuli.   Litota   mubolag a   (tasvir   obyektini	
’
ataylab   oshirib,   bo rttirib   ko rsatish)ning   butunlay   aksidir.   Yozuvchi   o z	
’ ’ ’
g oyaviy-badiiy   ahamiyatini   ta kidlab,   qabartiribroq   ko rsatish   niyatida   uning	
’ ’ ’
qudratini, hajmini, mavqeini ataylab kichraytirib tasvirlaydi.
Shoir Hamid Olimjon  O zbekiston  she rida:	
“ ’ ” ’
Chiroylidir go yo 	
’ yosh kelin,
Ikki daryo yuvar kokilin
desa, shoir Cho lpon  Yana ko klam  she rida:	
’ “ ’ ” ’
Kechaning sirli qo yniga bekinib,	
’
Kechaga totli bo salarni berib,	
’
Yuzidan pardalarni irg itgan,	
’
Dunyoga bir  kelin  kabi chiqqan
Deb   yozgan.   Agar   Hamid   Olimjon   O zbekistonni   yosh   kelin   degan   bo lsa	
’ “ ” ’
(vodiylarni   k o kil   desa),   Cho lpon   ko klamni   b i r   kelin   timsolida	
“ ” “ ”	’ ’
ko ryaptiki, bular ham, albatta tasvirning litota usuli deb yuritiladi.	
’
Sinekdoha   –   ham   ko chimning   bir   turi   bo lib   miqdor   jihatidan   bir	
’ ’
predmet   belgilarini   boshqasiga     ko chirish   usulidir.   Yoki   bo lak,   qism   orqali	
’ ’
butunni ifodalovchi sinekdohalar.
Qorishiq ko chimlarning yana bir ko rinishi 	
’ ’ prifraz dir.
Prifaz   (yunoncha   pri     atrof,   phrasis     so zlayman)     majozlarning   bu	
– – ’ –
turida   nutqning   ifodaviyligini   oshirish   maqsadida   narsa,   odam,   voqea-hodisalar
nomini ularning ma nolarini, xususiyatlarini ifodalovchi boshqa so z va ifodalar	
’ ’
almashtirish usuli.
Yuqorida biz qorishiq ko chimlarning xususiyatlarini  o rgandik. Ana shu	
’ ’
huusiyatlar A.Oripov she riyatining o ziga xos xususiyatlarini belgilaydi.	
’ ’  
13   
I.1. Metafora   shoir tafakkurining o ziga xos ta sir ifodasi– ’ ’
Metafora   masalasi   antik   davrlardan   boshlab   o rganib   kelinadi.   Xususan,	
’
Arastu   metafora   so zini   keng   ma noda,   umuman,   ko chma   ma noli   so z	
’ ’ ’ ’ ’
ma nosida   qo llagan.   Ishda   bu   narsa   Arastu   Poetika   sida   metaforaga	
’ ’ ” ”
keltirilgan   misollar   tahlilida   ko rsatiladi.   Ritorika da   faylasuf   bu   fikrni   aniq	
’ ” ”
ifodalaydi:   M e t aforaning   to rtta   turi   ichida   analogiyaga   asoslanganlari   alohida	
”	’
e tiborga molik . U metaforaning poeziyadagi o rniga maxsus to xtalmasa-da,	
’ ” ’ ’
poeziya tili haqidagi mulohazalaridan buni bilib olish qiyin emas. Arastu fikricha.
Poeziya tili o ziga xos so z qo llashni taqozo etadi, toki tanlangan so zlar, bir	
’ ’ ’ ’
tomondan,   aniqlikni,   ikkinchi   tomondan,   kundalik   nutqdan   farqlanib   turishini
ta min   etsin.   Agar   umumiste moldagi   so zlar   poeziya   tilining   aniqligini	
’ ’ ’
ta minlasa,   glossalar,   metaforalar,   bezaklar   oliyjanob   va   ulug vor   etadi,
’ “ … ’ ”
kundalik   nutqdan   farqlaydi.   Yana   m e t afora   yuksak   darajada   aniqlik,   yoqimlilik	
“
va   oxorlilik   jozibasiga   ega ,   undan   o rinli   va   bilib   foydalanish   nutqni   bezaydi.	
”	’
Ya ni,   Arastu   o zi   aytmoqchi   noodatiy   so zlar ni,   jumladan,   metaforalarni	
’ ’ “ ’ ”
poeziya   tilining   belgilovchi   xususiyati   deb   hisoblaydi   va   ularga   g oyat   katta	
’
ahamiyat beradi.
Arastu   metaforaning   ahamiyatini   tushuntirarkan,   b i zga   qandaydir   bilim	
“
beradigan   so zlar   yoqimli   deydi,   chunki   metafora   ikkita   narsani   o xshatish	
’ ” ’
orqali  t u r ga  xos tushuncha yordamida bilim beradi va ma lumotlar yetkazadi .	
“ ”	’
Ya ni   Arastu   metaforaning   badiiy   tafakkur   unsuri   ekaniga   diqqat   qiladi.	
’
Shuningdek,   ishda   hozirda   ham   ommalashgan   m e t afora   -   siqiq     o xshatish	
“ ”	’
degan  qarash   Arastudan  boshlangani   ko rsatiladi.  Biroq  Arastu  fikricha,  tashbeh	
’
14 kamroq yoqadi, chunki u uzunroq (ya ni ko p so z bilan ifodalanadi) va  mana’ ’ ’ “
bu     o sha   deya   tasdiqlamaydi;   ikkita   obyekt   ochiq   o xshatilganidan   ko ra	
– ’ ” ’ ’
yashirin o xshatishning estetik samarasi kuchliroqdir.	
’
Sharq mumtoz adabiyotshunosligida  ham  metafora   istiora talqini  shunga	
–
o xshash   yo lni   bosib   o tgan.   Jumladan,   Rashididdin   Vatvot   har   qanday	
’ ’ ’
ko chimni   istiora   hisoblasa,   Qays   Roziy   ko chimning   o xshashlik   asosidagi
’ ’ ’
turinigina   istiora   sanagan.   Shuningdek,   Sharqda   ham   tashbeh   va   istiora   orasidagi
yaqinlikka   e tibor   qaratilgan.   Jumladan,   Atoulloh   Husayniy   tashbehi   kinoyat	
’ “
bilan  istiora   orasida   farq  yo q   deydi,   biroq   istiora   bilan   tashbeh   bir   narsa  	
’ ” “ “
demaydi. Uning fikricha, majoz turi sifatida istiora haqiqat emas, lekin  f a s ohatu	
“
balog at arbobi qoshinda haqiqattin yaxshiroqdir .	
’ ”
Antik Yunonistonda asos solinib, keyinchalik antik Rimda davom ettirilgan
ritorika va poetika sohalari VIII asrdan ilmi balog a va ilmi badi  nomlari bilan	
’ ’
Musulmon   Sharqida   rivojlangan.   Jumladan,   istiorani   o xshashlik   asosidagi	
’
ko chim   turi   deb   ta riflagan   ilmi   badi   ko chimning   aloqadorlik   asosidagi	
’ ’ ’ ’
turini   ham   farqladi   va   uni   kinoya   (metonimiya   ma nosida)   istilohi   bilan   atadi.	
’
Demak,   XV   asrga     kelib   mumtoz   adabiyotshunoslik   ko chimning   she riyatda	
’ ’
qo llanuvchi asosiy turlari  - metafora va metonimiyani bir-biridan farqlab, ularni	
’
nazariy tavsiflash vazifasini bajarib bo lgan edi.	
’
Yevropada   poetika   sohasiga   Uyg onish   davridan   boshlabgina   e tibor	
’ ’
qaratila   boshlandi.   Arastu   P o etika   siga   sharhlar,   unga   o xshatma   tarzida	
“ ”	’
yozilgan   ko plab   risolalarda   uslub   va   poetik   figuralar   masalasiga   alohida   o rin	
’ ’
berilgan.   Lekin   ularda   masala   Arastu   ruhida   talqin   qilinib,   metafora   masalasida
yangi   gap   aytilmadi.   Klassizm   davrida   ham   an analar   ustuvor   bo lsa,   barokko	
’ ’
ijodda   individ   roliga   e tiborni   kuchaytirdi,   individual   nigoh   bilan   ko rilgan   va	
’ ’
his   qilinganni   o ziga   xos   tarzda   ifodalashga   rag bat   bildirdi.   Natijada	
’ ’
barokkoning   ifoda   vositalari   orasida   metafora   hukmron   mavqe   egalladi,
metaforiklik barokko uslubining eng muhim belgilovchi xususiyati bo lib qoladi.	
’
Ratsionalizm   mavqeidagi   ma rifatchilik   vakillari   ham   metaforaga   salbiy	
’
munosabatda bo lganlar. Chunki  ular  nutqning birlamchi vazifasi  fikrni  iodalash	
’
15 va   bilimni     yetkazishda   deb   biladilar.   Metafora   va   boshqa   ko chimlar   esa’
nutqning   shu   funksiyasiga   halaqit   beradi,   ular   odamni   yolg on   g oyalarga	
’ ’
ishontiradi, ehtiroslarini qo zg ab, aqlini adashtiradi deb o ylaydilar. Aksincha,	
’ ’ ’
romantizm   inson   tafakkurida,   jumladan,   badiiy   tafakkurda   metaforaning   o rni	
’
ahamiyati juda katta deb hisoblaydi.
Metaforaning   poeziyadagi   mavqei   va   roli   muttasil   ortib   borgan,   XVIII
asrdan   metaforaga   n u t q   bezagi   gina   emas,   tafakkur   bilan   bog liq   hodisa	
“ ”	’
sifatida   qarash   kuchayib   kelgan.   Bu   esa   XX   asrga   kelib   metaforani   tafakkur
mexanizmlaridan   biri   sifatida   tushunishni   ustuvor   etib,   uning   bilish   jarayonidagi
ahamiyatini yangicha baholashni taqozo etdi. Natijada metafora nafaqat filologiya,
balki   falsafa,   germenevtika,   psixologiya,   mantiq,   fan   metodologiyasi   kabi
sohalarning ham obyekti bo lib qoldi.   	
’
Metafora   obrazli   tafakkur   natijasi   bo lib   yaraladi   va,   garchi,   umuman,   til	
’
hodisasi   bo lsa   ham,   bu   xususiyatini   til   estetik   funksiya   bajaruvchi   poetik	
’
nutqdagina   to la   namoyon   etadi.   Zero,   metafora   narsa-hodisani   shunchaki   atab	
’
qo ymaydi,   balki   uni   boshqa   narsa-hodisaga   qiyosan   tavsiflaydi,   ongimizda	
’
atalayotgan   narsa   haqidagi   jonli   tasavvur     obraz   yaratadi.   Bu   obraz   poetik	
–
nutqdagina aslicha, ya ni obraz sifatida qabul qilinadi. San at, xususan, poeziya	
’ ’
obrazli   tafakkur   qilish   va   obrazli     ifodadir.   Shunga   ko ra   metaforani   faqat   nutq	
’
bezagi   emas,   balki   badiiy   tafakkur   mexanizmi   sifatida   tushunilsa,   to g ri	
’ ’
bo ladi. Chunki  metafora  shoirga  o z ichki   olamini  (tashqi   olamga  qiyosan)  va	
’ ’
tashqi   olamini   (ichki   olamga   qiyosan)   anglashga   yordam   beruvchi   tengi   yo q	
’
vositadir.
Hozirda   badiiy   adabiyotdagi   metafora   ma no   ko lamini   ham   benihoya	
’ ’
kengaytirgan:   o xshashlik   asosida   ko chma   ma noda   qo llangan   birgina	
’ ’ ’ ’
so zni   ham,   matnning   bir   bo lagi   (misra,   band;   jumla,   abzas)da   ifodalanuvchi	
’ ’
obrazni   ham,   ba zan   esa   butun   boshli   asarni   to laligicha   ham   metafora   deb	
’ ’
atayveramiz.   To gri,   keyingi   ikki   holni   ba zan   yoyiq   metafora   yoki
’ ’ “ ”
m e t aforik   obraz   deb   aniqlashtiramiz,   lekin   ko proq   qisqa   qilib   m e t afora	
“ ” “ ”	’
deymiz. Ya ni avvaliga metafora terminida ma no torayishi (umuman ko chma	
’ ’ ’
16 ma nodagi   so z-o xshashlik   asosidagi   ko chma   ma noli   so z)   yuz   bergan’ ’ ’ ’ ’ ’
bo lsa,   yangi   davrdan   boshlab   unda   ma no   kengayishi   jarayoni   kuzatiladi.
’ ’
Natijada,   endi   metaforani   juda   keng,   ya ni   poeziyada   (umuman   san atda)gi   bir	
’ ’
narsa-hodisa   mohiyatini   ikkinchi   bir   narsa-hodisa   orqali   ochish   deb   tushunila
boshlandi.
San atdagi,   jumladan,   poeziyadagi   obraz   konkret   his   etiladi,   demak,   u	
’
narsaning   aksigina   emas,   balki   uning   o zi   boshqa   narsadir.   Obraz   o zi   aks	
’ ’
ettirayotgan   narsani   anglash   vositasi   ekanligini   esga   olsak,   uning   o zi   tabiatan	
’
metaforik   ekanligi   ko rinadi.   Xuddi   shunday   yondashuv   butun   badiiy   asarga	
’
nisbatan   ham   qo llanishi   mumkin,   zero,   ma lumki,   estetika   va
’ ’
adabiyotshunoslikda badiiy asarning o zi butun holicha bitta obrazga teng degan	
’
qarash   mavjud.   Demak,   poeziyada   metaforaning   o rniga   juda   katta   ahamiyat	
’
berilishi,   uning   asosida   o xshashlik   prinsipi   yotadi   deyilishiga   yetarli   asos   bor.	
’
Sababi,   metafora   prinsipi   poetik   asarning   barcha   sathlarida   tilidan   boshlab
kompozitsion   qurilishigacha   amal   qiladi.   Faqat   konkret   asarda   bu   prinsip
sathla r ning   hammasida   ham   dominant   xususiyat   sifatida   yaqqol   ko zga	
’
tashlanmasligi mumkin.
Metaforaga   har   doim   funksional   jihatdan   qarash   kerak.   Bunda   bir
tomondan,   uning   shoirga   dilidagini   ifodalashga,   ikkinchi   tomondan,   she rxonga	
’
ularni   his   qilishga   qanchalik   yordam   berayotganini   diqqat   marakaziga   qo yish	
’
muhim. Zero, metafora ijodiy faoliyat mahsuli ekan, xuddi badiiy asar yoki obraz
kabi  ikkala tomonni, ijodkor  va o quvchini  birdek nazarda tutishni  taqozo  etadi.	
’
Demak,   metaforaning   she riyatdagi   o rni   va   ahamiyatini   tasavvur   qilish   uchun	
’ ’
uning she riy matnda bajarayotgan funksiyalarini ko zdan kechirish zarurdir.	
’ ’
Shulardan   kelib   chiqib,   ishda   metaforaning   poeziyada   bajaradigan
funsiyalarini   ayrimlari   A.Oripov   she riyati   misolida   o rganildi.   Jumladan,	
’ ’
C h u valdi   o ylarim   sensiz   she ri   misolida   metafora   inson   qalbidagi   atash	
“ ”	’ ’
imkoni       bo lmagan   holatlarni   tasvirlab   ko rsatish,   shoir   uchun   his-tuyg uni
’ ’ ’
ifodalash,   she rxon   uchun   esa   qayta   his   qilib   ko rishga   imkon   yaratishi	
’ ’
ko rsatildi.   Poetik   metafora     obraz,   u   lisoniy   metafora   kabi   atashga   emas,	
’ –
17 ifodalashga   qaratilgandir.   Zero,   poetik   metafora   so z   yoki   so zlardan   tarkib’ ’
topuvchi matn bo lgani holda, unda ifoda so z (yoki so z birikmasi, gap, matn)	
’ ’ ’
vositasida   emas,   balki   uning   yordamida   yaratilgan   obraz   orqali   amalga   oshadi.
She rdagi     chuvalmoq   fe l-metaforasi   lirik   qahramon   ruhiyatida   kechib	
’ “ ” ’
turgan   noaniqlik  (o ylarining   tagiga   yetolmaslik,   ziddiyatli   o ylar   girdobida  bir	
’ ’
xas  kabi   chirpirak bo lish)   holatini  aniq  ifoda  etadi.  Metafora  holatni   atayotgani	
’
yo q,   jonli   tasvirlamoqda.   Agar   metaforik   ifodalash   o rniga   holat   atalganida,	
’ ’
lirik   holatni   obrazli   tasavvur   qilish   qiyin   bo lur   edi.   Ikkinchi   tomondan,   atash	
’
aniqlikni talab qiladi. Lirik holatni esa, birinchidan, aniq atashning imkoni yo q,	
’
ikkinchidan, har qanday aniqlik holatni chegaralab qo yadi. Natijada shoir uchun	
’
ifoda   imkonlari,   she rxon   uchun   tasavvur   imkonlari   cheklanib   qoladi.   Metafora	
’
esa,   aksincha,   ayni   shu   imkonlarni   kengaytiradi.   Shu   jihati   bilan   metaforik   ifoda
ijod jarayoni uchun ham, o qish jarayoni uchun ham birdek muhim ahamiyat kasb	
’
etadi.
Metafora     lirik   subyekt     kayfiyatini   berish,   emotsional   tonallikni	
–
belgilashning   tengsiz   vositasi.   Buni   A.Oripovning   quyidagi   she ri   misolida	
’
ko rsatish mumkin:	
’
Osmon ufqlarga separ kul rangin,
Bulutlar chopadi, xorg in be ega.	
’
Havo nega muncha ma yus,
’
Havo nega muncha g amgin:	
’
Oh, men sendan ajraldim nega!...
She r g amgin,elegik ruh bilan yo g rilgan, buning ilk misradayoq ifoda	
’ ’ ’ ’
topgani   o quvchini   she rni   qabul   qilishga   emotsional   jihatdan   tayyorlaydi.
’ ’
She rdagi   kayfiyat   asosini   yo qotish   iztirobi,   aza   ruhi   tashkil   qiladi.   Agar	
’ ’
o tmishda   ayollarning   azada   boshlaridan   kul   sochish   urfi   bo lgani   eslansa,	
’ ’
osmon   ufqlarga   separ   kul   rangin   metaforasining   ildizlari   ko zga   tashlanadi.
“ ” ’
Demak, ilk satrni o qigandayoq aza ruhini his qilishimiz   bejiz emas, osmonning	
’
ufqlarga   kul   rangini   sochishi   bilan   o rtasidagi   analogiyalar   buning   asosidir.	
’
To g ri,   o quvchi   bu   tafsilotni   bilmasligi   ham   mumkin,   lekin   anglanmagan	
’ ’ ’
18 tarzda   ham   o sha   ruhni   his   qilaveradi.   Zero,   inson   ongida   suyak   surib   asrlardan’
o tib   keluvchi   tarixiy   xotira   yashaydi   va   anglangan   yo   anglanmaganligidan	
’
qat iy  nazar, uning tafakkur tarziga ta sir qiladi. 	
’ ’
A.Oripov   she rlari   tahlili   orqali   metaforaning   fikrni   original   va   ta sirli	
’ ’
ifodalash,   matnlararo   aloqa   asosida   an ana   va   yangilik   aloqasini   yuzaga	
’
chiqarish,   she rga   milliy   ruh   bag ishlash,   mazmunni   uyushtiruvchi   markaz	
’ ’
bo lish kabi funksiyalarni ko rish mumkin. Bu esa metafora badiiy tafakkurning	
’ ’
asosiy   mexanizmi   ekani,   she riyat   asosida   o xshashlik   prinsipi   yotishi   hamda	
’ ’
katta o rin tutishini ko rsatadi.	
’ ’
I. 2.     A .Oripov she riyatida metafora va metaforiklik	
’
A d a biyot,  she riyat obrazlilik bilan tirikdir. She riyatda  samimiyat ham	
“	’ ’
bo lishi kerak. Shundagina u bir umr esda qoladi	
’ 4
.  Shoir she riyat oldiga ikkita	”	’
asosiy talabni qo yadi: obrazlilik va samimiylik. Bularning birinchisi poeziyaning	
’
tabiati bilan, ikkinchisi esa ijodkor shaxs   shoir tabiati bilan bog liqdir.	
– ’
Badiiy   obrazning   materiali   bir   tomondan   real   voqelik,   ikkinchi   tomondan
ijodkor   shaxsidir.   Metafora   (hatto   uning   eng   oddiy   ko chim   darajasidagi	
’
ko rinishi   ham)   obraz   ekanligini   e tiborda   tutsak,   bu   gap   unga   ham   to la	
’ ’ ’
tegishli.   Arastu   yaxshi   metafora   yarata   olish,   o xshashlikni   ko ra   olish	
’ ’
iste dodning belgisi  deb bejiz aytmagan. Chunki  o xshashlik voqelikda mavjud	
’ ’
bo lsa,   uni   ko ra   olish,   ijodkor   shaxsi   bilan   bog liq,   yaxshi   metafora     esa   shu
’ ’ ’
ikkisining hamjihatligida yaratiladi.
A.Oripovning ilk ijodidagi lirik qahramon   atrofga shoirona o tkir nigoh	
– ’
bilan   boqib,   undan   hikmat   uqayotgan   odam.   Shoir   tabiat   bilan   inson,uning   o y-	
’
hislari,   quvonch   tashvishlari,   kayfiyati   orasida   o xshashliklar   topadi   va   ular	
’
yordamida dilidagini izhor qilishga intiladi. U ilk mashqlaridanoq oddiygina izhor
qilishga   intiladi.   U   ilk   mashqlaridanoq   oddiygina   izhor   emas,   poetik   izhorga,
4
  A.Oripov. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4.   T., 2001.   B.76. 	
’ – –
19 obrazli   ifodaga   harakat   qiladi.   Albatta,   oilasida   hukm   surgan   adabiyotga   alohida
mehr uning shoir sifatida shakllanishida muhim omil bo lgan. Lekin, bizningcha,’
A.Oripovning ulkan so z san atkori bo lib yetishishida tug ma iste dodi bilan	
’ ’ ’ ’ ’
birga bolaligi o tgan joylar tabiatining ham ulkan xizmati bor. Bular haqida shoir	
’
o zi   aytgan   gaplar,   bir   qator   she rlar   ( Yulduzlar ,   Bahor )   tahlili   orqali	
’ ’ “ ” “ ”
tabiat   uning   uchun   obrazli   ifodaning   birlamchi   manbasi   bo lib   xizmat   qilganini	
’
ko rishimiz mumkin.	
’
A.Oripov:  T a biat  ona bo lsa, jamiyat otadir! Katta ma nodagi kurashlar,	
“	’ ’
dolg alar kishini  tabiatning qo ynidan olib kelib, jamiyat orasiga  tashlaydi	
’ ’ 5
,  -	”
deydi.   Shunga   mos   ravishda   she rlaridagi   tabiat   bilan   birlik   hissi   va   uning	
’
go zalligidan   tug iluvchi   dard   egallaydi.   Agar   shoir   ijodining   ilk   bosqichida	
’ ’
ichki olami bilan tashqi olam (tabiat) orasidagi o xshashliklarga tayangan bo lsa,	
’ ’
hayotga chuqurroq kirib borgani sari o xshashliklar doirasi ham kengayib boradi.	
’
Zero,   borliqda   mohiyatan   bir-biriga   o xshash   nuqtalar   o tmish     hozir ,
’ “ ’ – ”
t a biat    jamiyat ,   i n son    nabotot ,  inson   hayvonot ,   i n son    hodisa	
“ ” “ ” ” “ ”	– – – –
kabi   juftliklarning   hammasidan   ham   topilaveradi.   Masalan,   G .G ulom	
’ ’
vafotining   bir   yilligi   munosabati   bilan   yozilgan   N u t q   she rida   mana   bunday	
“ ”	’
misralar bor:
Bu asrdan mangulikka yorliq olmoqqa
Yetmas ekan faqatgina she riy iste dod	
’ ’
Ma lumki, jamiyatda muayyan bir holatni tasdiqlash uchun tegishli tartibda	
’
hujjat     yorliq   olish   zarur.   Albatta,   buning   uchun   kishidan   yorliq   bilan	
– “ ” “ ”
tasdiqlanayotgan holatga muvofiqlik talab etiladi. Jamiyat hayotidagi ushbu tartib
ko chma   ma noda   G afur   G ulom   mangu   yashaydi   degan   fikrni	
’ ’ “ ’ ’ ”
ifodalaydi.   Ikkinchi   tomondan,   shoir   bu   yorliqni   shiddatli   XX   asrdan   oldi,   uning
talablari   esa   ulkan,   shoirlik   istedodining   o zi   yetarli   emas.   Demak,   metafora   bu	
’
yerda   tavsiflanayotgan   obyektning   ahamiyatini   to laqonli   ochib   berish   uchun	
’
xizmat   qiladi.  M u a llimlarga ,   Y u z ma- yuz ,   O zbekiston   kabi   she rlar	
“ ” “ ” “ ”	’ ’
tahlili   orqali   shoir   qo llagan   metaforalarning   yana   bir   manbasi   jamiyat   hayoti	
’
5
  A.Oripov. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4.   T., 2001.   B.84.
’ – –
20 ekanligini ko rsatish  mumkin. Shuningdek,  A.Oripov she riyatidagi metaforaga’ ’
material beruvchi manbalar g oyat keng va boyligini ko rdik. Biz yuqorida shoir	
’ ’
qo llagan metaforalarning xom ashyo manbai sifatida ona tabiat, jamiyat va milliy	
’
adabiy   an analarnigina   muxtasar   ko rib   chiqdik.   Holbuki,   shoir   metaforalari	
’ ’
yana milliy turmush tarzi, xalqning urf-odatlari, ishonch-e tiqodlari, folklor, jahon	
’
adabiyoti an analari kabi manbalardan ham oziqlanadi. Metafora (umuman obraz)	
’
yaratish   uchun   murojaat   etayotgan   manbalar   nihoyatda   boyligi   shoir   ijodida
metaforik   (obrazli)   tafakkur   teranligi,   metaforalarning   rang-barangligini
ta minlovchi omildir.	
’
Adabiyotshunoslikka   oid   tadqiqotlarda,   xususan,   maxsus   lug at   va   o quv	
’ ’
adabiyotlarida   metaforalar   tasnifiga   yetarli   e tibor   berilmaydi.   Aksar   metafora-	
’
jonlantirish   va   metafora-predmetlashtirish   turlariga   to xtalib,   bundan   boshqacha	
’
tasniflar  ham   bo lishi  mumkin,  lekin buning  u qadar  muhim   emasligi   ta kidlab	
’ ’
qo yiladi.   Haqiqatda   esa,   metaforaning   turlari   bir-biridan   ta sir     kuchi,	
’ ’
voqelanish   mexanizmi,   funksiyasi   kabi   jihatlardan   sezilarli   farqlanadi.   Ushbu
bitiruv   malakaviy   ishimizda   A.Oripov   she rlari   misolida   shu   narsani   ochib	
’
berishga harakat qildik. 
Metafora-jonlantirish   jonsiz   narsa-hodisalarga   insonga   xos   xususiyatlarni,
metafora-predmetlashtirish esa tashqi olamdagi narsa-hodisalarga xos xususiyatlar
ichki   olam   xodisalariga   -   ma naviy ruhiy   tushunchalarga   ko chirilishini	
’ – ’
nazarda   tutadi.   Masalan,   Y a na   keldi   erkatoy   ko klam   deyilganda   bahorga	
“ ”	’
munosabati yaqqol ifodalanadiki, bu poetik metaforaga xos ekspressivlikdir. Yoki
qish   bo yi   bahorni   intiq   kutgan   kapalakning   vasli   shirinroq   satridagi	
’ ”
ekspressivlik o quvchini shoirga hamfikr etadi. Sabab ekspressivlikning o zigina	
’ ’
emas, topib original tarzda aytilgani hamdir. Chunki aslida  t u nd  diyor  odamlar	
“ ”
bilan   ham   muomalada   bo lamiz,   ya ni   shu   majburiyatdan   xalos   bo lgan	
’ ’ ’
chog dagi   kayfiyat   hammaga   tanish.   Shoir   shu   kayfiyat   bilan   qishdan   bahorga	
’
chiqish chog idagi   kayfiyat orasida o xshashlikni kashf etadi, ya ni qiyosning	
’ ’ ’
o zi original va shu narsa ifodani ta sirli etadi.	
’ ’
21 Metafora-predmetlashtirish metafora-jonlantirishga nisbatan siyrak uchraydi,
lekin   badiiy   samarasi   undan   kam   emas.   A.Oripov   Darband   daryosiga   xitoban
Y u r akda   sen  ijod  hissini  chertding   deydi.  Bunda   h i s   ni   t o r g a  yashirin“ ” “ ” “ ”
o xshatish   bor:   his   predmet   sifatini   oladi.   Xuddi   shu   qiyos   misraning   metaforik
’
ma nosini yuzaga chiqaradi: tor chertildi   yurak kuylay   boshladi, ya ni daryo	
’ – ’
qalbga   ilhom   bag ishladi.   Metaforaning   bu   turi   badiiy   obrazning   muhim   sharti	
’
bo lgan konkret-hissiy ifodani ta minlaydi. Negaki, inson ichki olamiga taalluqli	
’ ’
tushunchalar, predmetlashtirish ularni konkret-hissiy idrok qilishga yordam beradi.
Kuzatishlarimiz   A.Oripov   she riyatida   qiyos   obyektlari   va   ma no	
’ ’
ko chish yo nalishiga ko ra metaforaning to rt turi qo llanganini ko rsatadi:	
’ ’ ’ ’ ’ ’
1) insonga xos xususiyatlarni jonsiz narsa-hodisalarga ko chirish;	
’
2)   predmet   xususiyatini   inson   ruhiy   olami   bilan   bog liq   yoki   tashqi
’
olamdagi abstrakt tushunchalarga ko chirish;	
’
3) ma noni jonli narsadan jonli narsaga ko chirish;	
’ ’
4) jonsiz predmetdan jonsiz predmetga ko chirish asosida yuzaga keluvchi	
’
metaforalar.
Metaforalarning   mazkur   xillari   qo llanish   faolligiga   ko ra   bir   xil   emas,	
’ ’
ularning     faolligi   ro yxatdagi   tartibga   mos   keladi.   Metafora-   jonlantirish     eng	
’ –
faoli,   metafora-predmetlashtirish   unga   qaraganda   sustroq.   Bu   ichki   va   tashqi
olamni   bir-biriga   qiyosan   idrok   etishga   intilish   A.Oripov   badiiy   tafakkurida
ustuvorligi   bilan   izohlanib,   ko p   jihatdan   shoir   shaxsi   shakllangan   muhit   bilan	
’
bog liqdir.   Metaforalarning   ifodalanishi,   turli   til   birliklari   (ot,   fe l,   sifat,   ibora)	
’ ’
bilan   ifodalagandagi   o ziga   xosliklar   ma lum.   Shuningdek,   metaforaning	
’ ’
kontekst   bilan   bog liq   holda   voqe   bo lishi,   bu   jarayon   bosqichlari   va   ruhiy	
’ ’
mexanizmi; o xshatish va zidlash orqali hosil bo luvchi metafora kabi masalalar	
’ ’
A.Oripov she rlarida ko p uchraydi.
’ ’
A.Oripov   she riyatida   metafora   turli   darajalarda:   poetik   ko chim,   poetik	
’ ’
obraz   va  butun  boshli  she r  doirasida   namoyon  bo ladi.  Bunday  darajalanishda	
’ ’
quyidan   yuqoriga   tomon   integrativ   aloqa   mavjud.   Ya ni   metafora-ko chimning	
’ ’
obraz   darajasidagi   metafora   uchun,   ikkalasining   esa   metafora-she r   uchun	
’
22 material,   g ishtcha   bo lib   xizmat   qilishi   taqozo   etiladi.   Obraz   darajasidagi“ ’ ” ’
metaforani  Saraton  she ri misolida ko rib chiqish mumkin:
“ ” ’ ’
Ko rdim-ku manglaying ter bilan qotib,	
’
Berahm otashga berganingda tob.
Ko rdim-ku tepangda o zin yo qotib,
’ ’ ’
Hayratdan lol qotib qolganin oftob.
Bu   yerda   berahm   otash ,   o zni   yo qotmoq   va   lol   qotmoq	
“ ” “ ’ ’ ” “ ”
metafora-ko chimlar   mavjud.   Metaforalarni   o zaro   va   ularni   o rab   turgan	
’ ’ ’
boshqa   so zlar   qurshovida   olib   qarasak,   obraz   yaraladi.   Bu   obrazning   esa   ikkita	
’
tayanchi   bor:   biri   saraton   otashiga   qaramay   peshona   teri   to kib   ishlayotgan	
’
dehqon   bo lsa,   ikkinchisi     uning   azmu   shijoatiga   lol   holda   shundoq   tepasida	
’ –
qotib   turgan   quyosh.   Ya ni   ko chim-metaforalar   ashyo   sifatida   bir   butunni  	
’ ’ –
obrazni   yaratishga   xizmat   qilmoqda.   Ammo   obrazni   yaratishning   o zi   pirovard	
’
maqsad     emas,  u ifoda vositasi   sifatida  qaraladi.  Ayni  shu  obraz  shoirning Vatan
mavzusidagi   she rlarga   xos   g oyaviy-tematik   leytmotiv     xalqni   ulug lashga	
’ ’ – ’
xizmat   qilishi   ko ramiz.   Shuningdek,   she r   kompozitsiyasida   ayni   shu   band
’ ’
markaziy   o rin   tutishi   (13   bandli   she rning   7-bandi)   va   fikr-his   rivojidagi	
’ ’
kulminatsion nuqta ekani, ayni tarzdagi  qurilish saratonning bir kuni (ya ni tabiiy	
’
bir kun)ga monandligi, bular hammasi shakl va mazmunning o zaro uyg unligini	
’ ’
ta minlab, she rni chin san at asariga aylantirishi ochib berilgan.	
’ ’ ’
Xotirot   she rining   boshlanishidagi   real   peyzaj   detallari   (o t   bosgan	
“ ” ’ ’
so qmoq,   bitib   ketgan   yozuv,   buzulib   ketgan   ko prik)   oxiriga   borib   metaforik	
’ ’
mazmun   kasb   etadi.   Natijada   metafora   she r   kompozitsiyasini   belgilagan   asosiy	
’
prinsip   bo lib   qoladi.   Ayni   shu   tartibda   qurilgani   uchun   lirik   holatning   hayotiy	
’
chiqishiga erishiladi, lirik qahramon o y-hislari o quvchiga ko chadi, o quvchi	
’ ’ ’ ’
she rda tasvirlangan holatni ko nglida yashaydi. Hayotiylik samimiyatni keltirib	
’ ’
chiqaradi, samimiyat tufayli hayotda hamma ham tushishi mumkin holatda yuzaga
kelgan   tuyg ularning   nechog li   go zalligi   his   etiladi.   Bu   usulning   turli	
’ ’ ’
ko rinishlari   A.Oripov   she rlarida   samarali   qo llangan.   Biz   tahlil   qilgan	
’ ’ ’
she rlar   uchun   umumiy   jihat   shuki,   metafora   poetik   temaning   o zagi   sifatida
’ ’
23 ularning  kompozitsion   qurilishini  belgilagan.   Biroq    ularning    kompozitsion  tarxi
bir   xil   emas.   Masalan,   Saraton da     metaforik   obraz     kompozitsion   (va“ ” –
tematik)   markaz,   Xotirot da   esa   lirik   mushohadaga   turtki   bergan   real   peyzaj	
“ ”
detallari   yakunda   metaforiklik   kasb   etadi.   Shoirlar   hayoti da   konkret   holat	
“ ”
tavsiflanadi   va   undan   olingan     taassurot   yakunda   metaforik   xulosaga   do nadi.	
’
J a n nat  she rida metafora voqea orqali sharhlanadi, yakuniy misralar dastlabki	
“ ”	’
ikki   misra   bilan   semantik   jihatdan   bog lanadi   va   natijada   she rning   metaforik	
’ ’
ma nosi   reallashadi.   Tahlillarimiz   A.Oripov   uslubiga   xos   she rga   metaforani	
’ ’
yoyish usuli asosida tartib berish usulini ajratib ko rsatishga imkon berdi. Ushbu	
’
usul   ikki   yo nalishda   amalga   oshadi:   metaforani   sharhlash   ( Jannat )   va	
’ “ ”
metaforaning yaralish jarayonini tasvirlash ( X otirot ,   S h oirlar  hayoti ) .	
“ ” “ ”
She rni kompozitsion jihatdan ikki qismga ajratish va bu qismlarni o zaro	
’ ’
turlicha munosabatlar  (o xshashlik, zidlash) asosida mazmunan bog lagan holda	
’ ’
metaforik ma noni yuzaga chiqarish A.Oripov uslubining kompozitsiya darajasida	
’
namoyon   bo luvchi   xususiyatlaridandir.   Bu   shoirning   Etna   vulqoni ,
’ “ ”
M e mor   umr   bo yi ,   X a r obazor ,   O h   urib   har   yonda   izg iydi	
“ ” “ ” “	’ ’ … ’
shamol ,   E r kinlik  she rlarida mavjud. Shuningdek A.Oripovning ikki bandli	
” “ ”	’
she rlaridan   ayrimlarida   birinchi   band   ifodalanayotgan   fikrni   boshqa   matnlar	
’
bilan   bog lovchi   ko prik   vazifasini   o tashi,   metaforaning   ma nosi   avvaldan	
’ ’ ’ ’
boshqa   matn   bilan   bog liq   holda   yuzaga   chiqishi   Qaldirg och ,   Eski	
’ “ ’ ” “
quduq ,   G u l liver  kabi  she rlari  misolida  ko rish  mumkin. Bundan  tashqari	
” “ ”	’ ’
shoirning   B u r gut   qismati ,   E s ki   choriq   she rlari   metaforaning   qay   tarzda	
“ ” “ ”	’
yoyilishi   jihatidan   farqlanishi,   birinchisining     o r ama   kompozitsiya   tarxida	
“ ”	’
(metafora   obyekti     litik   mushohada     metafora   obyekti),   ikkinchisining,	
– –
murojaat     shaklidaligi   bois   takror   asosiga   qurilgani,   har   ikkala   holda   ham
kompozitsiyaning   ko zlangan   badiiy   niyatga   mosligi   aniqlandi.   Xullas,   ushbu
’
tahlillar   A.Oripov   she riyatida   metaforiklikning   ustuvorligi,   bu   narsa   shoir	
’
uslubining  o ziga xos  xususiyati   sifatida asarlarining  barcha sathlarida,  xususan,	
’
kompozitsiya sathida ham namoyon bo lishini ko rsatdi.	
’ ’
24 Shoir   D o r boz   she rini   t i m sol   she r ,   T i l la   baliqcha n i   esa“ ” “ ” “ ”	’ ’
U m m on   yuzini   ko rmay   yashayotgan   erksiz   baliq   to g risidagi   bu   she r	
“	’ ’ ’ ’
she r   bir   timsol   deydi.   Agar   timsol   so zi   obraz ning   sinonimi   sifatida	
’ ” “ ” ’ “ ”
ishlatilayotganini     e tiborga   olsak,   shoir   to la   haq.   Ikkala   she rda   ham   yaxlit	
’ ’ ’
obraz yaratilgan va shu  obraz orqali boshqa narsaning mohiyatini ochishga harakat
qilingan   ikkisida ham badiiy tafakkur metafora prinsipi asosida kechadi. Lekin	
–
ularda   metaforik   ma noning   yuzaga   chiqishi   bir-biridan   farqlanadi.   Ma noning	
’ ’
yuzaga   chiqishi   jihatidan,   odatda,   timsol   she rning     uchta   ko rinishi   ajratiladi:	
’ ’
she r-o xshatish, she r-allegoriya va she r-metafora.	
’ ’ ’ ’
She r-o xshatish   bilan   she r-metafora   farqi   o xshatish   bilan   metafora-	
’ ’ ’ ’
ko chim   kabi:   she r-o xshatishda   o xshatilgan   va   o xshagan   obyektlar	
’ ’ ’ ’ ’
mavjud   bo lishi   bilan   birga,   o xshashlik   borligi     ifoda   etiladi.   Ko zgu	
’ ’ “ ’
parchalari ,   M e mor   umr   bo yi   she rlaridagi   o xshatish   vositasi
” “ ”	’ ’ … ’ ’
ifodalangan   ( s hoir   yuragi   chil-chil   singan   ko zguga   o xshash ;	
“ ”	… ’ ’
m e mor   go zal   imorat   quradi ,   X u ddi   shu   singari,   qurgaymiz   biz   ham//	
“ ” “	’ … ’
Umr   deb   atalmish   go zal   binoni )   bo lib,   metaforik   ma noning   yuzaga	
’ ” ’ ’
chiqishida   kompozitsiya   hal   qiluvchi   ahamiyat   kasb   etadi.   She r-metafora   va	
’
she r-allegoriyada esa bittagina obyekt  tasvirlanadi, ya ni bitta obraz yaratiladi.	
’ ’
A.Oripovning   timsol   she r   degani   shu   ikkisiga,   ayniqsa,   she r-metaforaga	
’ ’
ko proq   mosdir.   Chunki   ularda   lirik   mushohada   predmeti   matnda   ochiq   aks	
’
etmaydi, u implitsit holdagina mavjud. Aksincha, she r-o xshatishda mushohada	
’ ’
mushohada   predmeti   ham,   u   haqdagi   hukm   (predikat)   ham   matnda   aks   etadi.
Masalan,   K o zgu   parchalari   she rida   lirik   mushohada   predmeti  	
“ ”	’ ’ –
voqelikning   shoir   ijodida   o ziga   xos   inikos   etishi.   U   haqdagi   badiiy   hukm	
’
(predikat)   voqelikning   ko zgu   parchalarida   akslanishiga   qiyosan   aytilgan:   shoir	
’
qalbi   ham   ko zgu   parchalarida   akslanishiga   qiyosan   aytilgan:   shoir   qalbi   ham	
’
ko zgu kabi chil-chil bo lgan, shuning uchun voqelikni yaxlit aks ettira olmaydi.	
’ ’
T i l la  baliqcha  da esa bu narsa matnda aks etmaydi. Matnda predikatning o zi,	
“ ”	’
ya ni   mushohada   predmeti   haqidagina   hukm   mavjud,   xolos.   She rning   nima	
’ ’
haqda   ekanligini,   ya ni   predmetini   o quvchining   o zi   anglab   olmog i   kerak.	
’ ’ ’ ’
25 Shoir   ko zda   tutgan   ma noni   anglash   uchun   o quvchi   o sha   masalani’ ’ ’ ’
she rning  lirik  mushohada   predmetiga   aylantirgan  sharoitni   his   qila   olishi   zarur.	
’
Aks holda, shoir ko zda tutgan ma no reallashmaydi, ayni choqda, tasvirlangan	
’ ’
holat   obraz   sifatida   o zga   ma nolarni   yuzaga   chiqarishga   asos   bo laveradi.	
’ ’ ’
Demak,   T i l la   baliqcha n i ng   turli   talqinlarga   uchrashi   sababini,   avvalo,   shu	
“ ”
joydan qidirish va buni tabiiy hol deb qabul qilish to g ri bo ladi.	
’ ’ ’
II.BOB. A.Oripov she riyatida poetik tasvir va peyzaj	
’
Peyzaj   lirik   asarda   yanayam   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Chunki   tabiat
manzaralari   inson   qalbi   kayfiyatlari,   kechinmalarini   ifodalash   uchun   eng   qulay
assotsiativ   (o xshash)   unsurdir.   Ba zan   san atkor   qobig iga   o ralib	
’ ’ ’ ’ ’
yashayotgan odam bilan sassiq ko lmakdagi tilla baliqcha yoxud o zida cheksiz	
’ ’
kuch-qudrat sezgani holda maqsaddan mosuvo yashayotgan odam bilan bemaqsad
uchib   yurgan   burgut   orasida   (A.Oripov),   yoxud   qatag on   sharoitida   ijod	
’
qilayotgan   shoir   bilan   vahshiy   qoyalar   orasida   quyoshga   oppoq   gul   uzatgancha
nafis   chayqalayotgan   na matak   (Oybek)   orasida   o xshashliklar   topadi,   birining	
’ ’
mohiyatini ikkinchisi orqali ochib beradi.
Misol   tariqasida   lirik   qahramonning   muayyan   bir   holati,   kayfiyatigina
qalamga olingan yana bir she rni olib ko raylik:	
’ ’
Bahor kunlarida kuzning havosi,
Tanimni junjitar oqshomgi shamol.
26 Nega muncha g amgin nayning navosi,’
Nega qalbim to la o kinch va malol?
’ ’
Barglar orasiga tinmasdan sira,
Oshno yulduzlardan to kiladi nur.	
’
Bilmayman qiynaydi qaysi xotira,
Titroq yulduz kabi muzlagan shuur.
Mag lub bahodurning nayzasi misol,	
’
Ma yus egiladi terak uchlari,
’
Barglar soyasida o ynaydi behol	
’
Uyqudagi qizning bedor tushlari.
Atrofimda yotar g arib bir viqor,
’
Bilmam, nega uchdi qalbim safosi.
Nima qilardim, na ilojom bor,
Bahor kunlarida kuzning havosi.
Ko rib turganimizdek, she rda tabiat manzarasi tasvirlanadi va shu asosda	
’ ’
mahzunlik   kayfiyati   ifodalanadi.   Biroq,   b a hor   kunlarida   kuz   nafasining   esish	
“ ”
idan   kelgan   mahzunlik     obraz,   mana   shu   holatning   yuzaga   kelish   sabablari	
–
o zgacha   bo lishi   ehtimoldan   yiroq   emas.   Mazkur   she r   1967   yilda   yaratilgan	
’ ’ ’
edi.   Nechun   endi   A.Oripov   bahor   kunlaridagi   kuz   havosi   haqida   gapiradi?   Gap
shundaki,   she r   yozilgan   payt   50-yillar   oxirida   jamiyat   hayotida   kuzatilgan	
’
uyg onish,   nisbiy   erkinlikning   60-yillar   o rtalaridan   qaytadan   bukila   boshlagan	
’ ’
davriga   to g ri   keladi.   A.Oripov   jamiyatning   bir   a zosi   sifatida,   erkka   tashna	
’ ’ ’
ijodkor   sifatida   bu   holdan   iztirob   chekadi,   azoblanadi.   Xassos   shoir   o zini	
’
qiynagan   DARD   suratini   tabiat   manzarasida   ko radi,   bahor   kunlarida   kuz	
’ “
havosi d an   kelgan   iztirobini,   alamu   o kinchini   ifodalaydi.   Jamiyatning   ko zi	
”	’ ’
ochiq   a zolarini   iztirobga   solgan   bu   ijtimoiy   dard   shoirning   shaxsiy   dardiga	
’
aylangan,   dardning   shaxsiylanish   darajasi   shunchalarki,   biz   she rni   ko ngil	
’ “ ’
she riyati   deyishga-da,     uni   sof   san at   namunasi   sifatida   baholashga-da	
’ ” “ ’ ”
moyilmiz. 
27 Yana   bir   misol:   Cho lpon   bir   she rida   qarg a   obraziga   kuchli   siyosiy’ ’ ’
bosim yuklagan holda, xorijiy mustamlakachilarga qarshi o z isyonini bildiradi:	
’
Qarg alar bog larga qag lashib qoldilar,	
’ ’ ’
Bilmadim, kimlarning  qismati uzilur?
Yong oqqa yopishib bir changal soldilar,
’
Bilmadim, kimlarning umidi yo q bo lur?	
’ ’
Ey, sovuq ellardan muz kiyib kelganlar,
U qo pol tushingiz qorlarda yo q bo lsun!	
’ ’ ’
Ey, menim bog’imdan mevamni terganlar,
U qora boshingiz yerlarga ko milsun!	
’
Yoki   Oybekning   mashhur   N a matak   she rini   olaylik.   Undagi   tabiat	
“ ”	’ ’
manzarasini   obraz   deb   olsak,   tabiiyki,   uning   birinchi   ma nosi   tabiat	
’
manzarasining   o zi.   Holbuki,   shoir   o z   vaqtida   shu   manzarada   assotsiativ	
’ ’
ravishda   istibdod   tuzumi   sharoitidagi   ijodkor   taqdirini   ko rgan   va   shu   ma noni	
’ ’
obrazda   ifodalagan.   Ayni   paytda,   mazkur   obrazning   ma no   ko lami   shularning
’ ’
o zi   bilangina   cheklanmaydi:   o quvchi   o z   hayotiy   tajribasi,   she rni   o qish	
’ ’ ’ ’ ’
paytidagi   ruhiy   holati   bilan   bog liq   ravishda   bu   obrazda   tamomila   boshqa	
’
mazmunni, o z mazmunini ham topishi mumkin bo ladi.	
’ ’
Tabiat   shu   tariqa   lirik   asarda   yuksak   darajadagi   assotsiativlikni   yuzaga
keltiradi.
Tabiat tasviri, tabiat unsurlarining kuchli ramziy xarakter kasb etishini Rauf
Parfi   she riyatida   ham   takror-takror   uchratish   mumkin.   U   bir   she rida   zangori	
’ ’
osmonning   uzoq   chetlarida   kezinayotgan   bulut   obraziga   murojaat   qiladi.   Ammo
bulut   shunchaki   aytilsa,   uning   poetik   ko chimga   aloqasi   bo lmasligi   mumkin.	
’ ’
Uni   poetik   obrazga   aylantirish   uchun   shoir   bulut   so zi   oldidan   yiqilgan	
’ “ ”
sifatdoshini muhim belgi sifatida keltiradi. Darhaqiqat, osmonning bir chetida ayro
holda turib qolgan bulutga nisbatan   y i qilgan  so zi  nihoyatda mos keladi. Bu	
“ ”	’
narsa   badiiy   ko chimga   asos   bo lgan   narsaning   tashqi   alomatini   tashkil   etadi.	
’ ’
Ko chimli obrazning hayotiyligini oshirish maqsadida shoir unga ikkinchi belgi-	
’
xususiyatni   qo shadi.   Bu   uning   yig lashidir.   Haqiqatan   ham   osmonning   bir	
’ ’
28 chetida   y i qilgan   bulut   o zining   g aribligidan   yig lashi   tabiiy.   Ushbu   holat“ ”	’ ’ ’
bulutning tabiiy holati hamda vazifasini to la ifodalaydi:	
’
Moviy osmon etaklarida,
Uxlab yotar yiqilgan bulut.
Tanholikda ertaklaridan,
Ayrilmish ul, bag rida sukut.	
’
Baxtli edi kezib falakda,
Axir to yib-to yib yig lardi.	
’ ’ ’
Ruhi bo m-bo sh, bo shliq yurakda,
’ ’ ’
Oh, yiqilgan bulut uxlardi	
…
Ko rinadiki,   shoir   yiqilgan   bulut   obrazi   orqali   hayotning   asosi  	
’ “ ” –
harakat ekanligini ta kidlayapti. Bu obrazdan asosiy muddao esa ruhdagi yiqilgan	
’
bulutni   ifoda   etish.   Shoir   karaxt   ijtimoiy   muhitni,   insonni   t o yib- to yib	
“	’ ’
yig lash     baxtidan   maxrum   qilgan   siyosiy   tuzumni,   xalqning   o z	
’ ” ’
e r t aklaridan   ayrilgan ,   jonsizlikka   maxkum   etilgan   qudratli,   ammo   hozircha	
“ ”
b o m- bo sh   ruhini,   buni   anglagan   shaxsning   b o shliq   yuragi n i   juda
“ ” “ ”	’ ’ ’
o rinli topilgan obraz vositasida mahorat bilan ochib bera olgan.	
’
Peyzaj   lirik   asarda   shunchalik   katta   o rin     egalladiki,   lirikaning   mavzuviy	
’
tasnifi   qatorida   p e yzaj   lirikasi   degan  tushuncha     ham  paydo  bo lgan.  Peyzaj	
“ ”	’
lirikasiga  	
“ lirik   turga   mansub   janrlardan   biri:   tabiat   manzaralari   va   yil
fasllarining     turli   ko rinishlarini     qahramonning   lirik   kechinmalari   orqali	
’
aks ettiruvchi she r	
’    deb ta rif beriladi.	”	’
Bundan   tashqari,   shunday   san atkorlar   borki,   ular   tabiatni   olamni   idrok	
’
etishning   asosiy   vositasi   deb   biladilar.   Ularning   asarlarida   tabiat   tasviri   birinchi
planga   chiqadi,   peyzaj     san atkorning   olamni   idrok   etish   va   badiiy   qayta	
– ’
gavdalantirishning asosiy usuli bo lib qoladi. Mashhur rus rassomi Isaak Levitan,	
’
rus yozuvchisi Mixail Prishvin, Konatantin Paustovskiylar  haqida shunday deyish
mumkin.
Peyzaj     tabiat   tasviri   badiiy   asarda   juda   katta     g oyaviy-badiiy   vazifani	
– ’
bajaradiki, yuqoridagi keltirilgan fikrlar mana shu xulosani tasdiqlaydi.
29 Har   qanday   shoirning   shoirligi   falsafiy,   ijtimoiy   fikrlar   platformasiga
chiqishdan   oldin,   fasllarning   ko ngilni   orziqtiruvchi   ranglarini,   yeru   osmon’
oralig idagi   insonga   hamisha   ham   tushunarli   bo lavermasada,   zotan   yaqin	
’ ’
bo lgan ohanglarni, zimiston tunlar bag rida sirqirab yotgan go shalrida mavjud	
’ ’ ’
bo lgan     -   raqobatiga   inson   qo li   bilan   yaratilgan   har   ne   san atda   dosh   bera
’ ’ ’
olmaydigan   jilvalarni   ko rishdan   boshlanadi.   Abdulla   Oripov   O zbekiston	
’ ’
tabiatining   takrorlanmas   go zalliklari   musavviri   bo ldi.   G azab   tangrisiday	
’ ’ ’
ayirgan   yashil   to lqinli   Darband   daryosi,   ungurlarda   sakragan   ohu,   billuriy	
’
havoda   uchib   yurgan   mezonalar,   ildiz   yorgan   ko zagullar,   kuzning   rutubatli	
’
oqshonida sekingina oh chekayotgan bog lar, mag lub bahodirning   nayzasiday	
’ ’
ma yus   egilgan   terak   uchlari,   cho ntakdan   to kilgan   tangalar   singari   supaning	
’ ’ ’
ustida   o ynayotgan   saraton   shu lalari   o zbek     zaminining   bu   manzaralari	
’ ’ … ’
shoir   qalamining   sehrli   kuchi   kuchi   bilan   bir   to da   hayratangiz   ohulariday	
’
tasavvurimiz kengliklariga chopib kiradi.
Tabiat   bilan   til   topishishi   insonni   ma naviy   qashshoqlikdan   xalos   etadi,	
’
degan fikr bor. Haqiqatan ham, tabiatga yaqin, tabiat go zalliklarini sevgan kishi	
’
qalbi   ezgulik   nuri   bilan   charog on   bo ladi.   Tabiat   orqali   olam   sirlari   ko z	
’ ’ ’
o ngimizda   keng   gavdalanadi.   Haqiqiy   iste dod   egalarining   asarlari   tabiat   va	
’ ’
inson orasidagi  bir ko prik vazifasini  bajaradi, desak xato bo lmaydi. A.Oripov	
’ ’
bir she rida shunday deb  yozadi:	
’
Faqat tabiat bor   ilohiy makon,	
–
Faqat o shanga sen bepisand boqma.	
’
Loaqal uni sen tanigin, Inson,
Yolg iz boshpanangni o t qo yib yoqma.	
’ ’ ’
Haqiqatan ham, tabiat   ilohiy maskan, unga bepisand qarash, uni sevmaslik	
–
inson   boshini   ko p     balolarga   duchor   etadi.   Inson   ona   tabiatdan   yiroqlashsa,	
’
o zini   bilishdan   uzoqlashadi   va   qalbi   qashshoqlashadi.   Demak,   ilohiy	
’
boshpanamiz   tabiatdagi   har   bir   o zgarish   yoki   hodisa   inson   taqdiri   bilan   uzviy	
’
bog liq. Shuning uchun  hayotdagi u yoki bu o zgarishlar quvonch yoki qayg u,	
’ ’ ’
30 alam,   yo qolishlar   tabiat   fasllariga,   tabiat   manzaralari   va   predmetlariga   qiyosan’
ochib beriladi.
Insonning   tabiatga   yaqinlashtiradigan,   uning   ko nglini   ona   tabiat	
’
go zalliklariga   oshno   aylaydigan   fasl   -   bahor   fasli   hisoblanadi.   Shuning   uchun	
’
qadim   davrlardan   boshlab   olamni   yoshartiradigan   bu   fasl   shoirlarning   ilhom
manbai bo lib kelgan.	
’
Bahor   va   she r     egizak   tushunchalardir.   Bahorni   go zalliklardan	
’ – ’
zavqlanish   mavsumi   deyish   mumkin.   Bunda   tabiatning   yashil   ranglarga
bo yanishidan   boshlab,   suvlarning   sharqiroq   ovozi,   qushlarning   qiy-chuvigacha	
’
barchasi sirli va jozibali. Bu sir va joziba insonni doimo o ziga maftun etadi. Ana	
’
shunda   uyg onish   shavqini   yangidan   his   qilib,   yana   ilgariga   intiladi.   Bahor   shu	
’
tarzda   uning   hayotiy   intilishlarini   quvvatlab,   yashashga,   sevishga,   yaratishga
ishonchini mustahkamlaydi. 
Bahor va ko klam  manzaralarini  odam o z qalbida his etganda, ilohiy va	
’ ’
hayotiy   quvvat   oqib   kiradi.   Mana   shu   sabablarga   ko ra,   Sharq   shoirlari   bahor	
’
faslini   yangi   orzu,   umid,   shodlik,   ezgulik,   bunyodkorlik   fasli   sifatida   madh   etib
kelganlar.   Masalan,   Yusuf   Xos   Hojib   Q u t adg u   bilig   dostonining   alohida	
“ ”	’
bo limida bahorni madh etib shunday yozadi:	
’
Esa keldi Sharqning bahorning yeli,
Olamga sochildi jannatning yo li,	
’
Bu bo z iforlandi qorlarketib,	
’
Bezandi ilam chiroy ko rsatib.	
’
G olib kelgan qishdan bahor chiroyi,	
’
Ko rildi yangidan bahorning yoyi.
’
Bahorning   Yusuf   Xos   Hojibdan   boshlangan   mana   shunday   tasviri,   unda
hayotning   yangilanishini   ifoda   etish   an anasi   keyingi   davr   she rlarida   davom	
’ ’
ettirildi. Masalan, Navoiyning  Uyg otur subhi bahor elni fig on birla saxob ,	
“ ’ ’ ”
Pili   gavharashdurur   har   yon   sahobi   pilrang ,   gulbin   uzra   subhidam   har   sori	
“ ” “
gul   bargi   tari ;   Boburning   Bahor   faslidurur   may   havosi   boshimda ,   Bahor	
” “ ” “
ayyomidurdagi   yigitlikning   ovonidur ,   Xotirni   bahor   faslida   gasht   oladur ;	
” “ ”
31 Munisning   Chamanlar   sayriga   kelki,   fasli   navbahor   o lmish ,   Ogahiyning“ ’ ”
Qilib   oyini   mehr   og oz   Navro z   ,   Furqatning   Fasli   navbahor   o lmish ,	
“ ’ ’ “ “ ’ ”
Muqimiyning   Fasli   navbahor   o ldi   kabi   she rlarida   bahor   faslining   go zal	
“ ’ ” ’ ’
manzaralari chiziladi. Navoiy va Bobur bahorni inson umrining o tkinchiligi bilan	
’
qarama-qarshi qo ysalar, keyingi davr shoirlari ko klamning go zal ko rinishi,	
’ ’ ’ ’
tabiatdagi   uyg onishni   ijtimoiy   hayotdagi   notenglik,   adolatsizlik,   zulmga
’
zidlantirdilar. 
XX   asrning   dilbar   shoiri   Cho lpon   ham   o z   she rlaridan   birini	
’ ’ ’
Ko klam qayg usi  deb nomlaydi. Ko klam bilan qayg u, aslida bir-biriga	
“ ’ ’ ” ’ ’
muvofiq   kelmaydigan   tushunchalardir.   Ammo   shoir   ko kat,   maysa   yuzlarida	
’
ayriliq   tinglab,   chidab   bo lmas   malol ni   ko radi.   Ko klam   chog i   bo lsa	
“ ’ ” ’ ’ ’ ’
ham   negadir   sayroqi   bulbul   sayramas ligiga   kishini   ishontiradi.   Lirik	
“ ”
qahramonning   yuzlaridagi   aldanish   belgisini   ko rib,   uning   ham   ko zlarida	
“ ’ ’
bir   yig i   paydo   bo ladi.   Shoir   aldoqchi   ko klam   timsolida   asrboshi	
“ ’ ” ’ ’
voqealari orqali o zining aldangan tuyg ularini ifoda etadi.	
’ ’
Abdulla Oripov she riyatida bahor fasli tasvirlari inson ko nglida kechgan	
’ ’
turli-tuman his-tuyg ulari ifodalovchi she rlar qatori alohida mavqe tutadi deyish	
’ ’
mumkin. Shoirning  Sen bahorni sog inmadingmi? ,  Bahor kunlarida kuzning
“ ’ ” “
havosi ,   Bahor   kunlarida ,   Bahor ,   Bahor   xosiyati ,   she rlari   shu	
” “ ” “ ” “ ” ’
savolga   javob   beradi.   Ya ni:   Bahor     ishq   fasli,   oshiqlar   bahorda   zangori	
’ – “
kenglikka boqib ,  Qo shiqlar aytadi bag rini yoqib .	
” “ ’ ’ ”
Bahorda   tabarruk   chollarning   chakkasida   ham   gul   ko rasiz.   Demak,	
’
m o m olarning uyida  ham ko nglida ham  bahor tashrif buyuradi. 	
“ ”	’
Azizim g unchaga nazar sol bir on,	
’
Bag rida hozircha turfa hol pinhon.	
’
Ranglar yashar unda balki pushti, oq.
Ajab, tikoni ham hozircha yumshoq
Tong chog i shabboda ko taradi bosh,	
’ ’
Oh nechog  latifu,nechog li yuvvosh.
’ ’
32 Xullas,   bahor   norasida   go dakday   shirin ,   hamda   uning   qo ynida“ ’ ” “ ’
ezgulik,   armon   yashirin   bo lganligi   uchun   ham,   ushbu   fasl   azal-azaldan	
” ’
shoirlarning diqqatini o ziga jalb qilib keladi.	
’
Bahor   Abdulla   Oripov   nazarida   ham   eng   xosiyatli   fasl   hisoblanadi.   U   bir
she rida bahorgagina xos bo lgan xususiyat va xosiyatni falsafiy tarzda shunday	
’ ’
ta riflaydi:
’
Qarangki, bahorning vazifasi yo q,	
’
Biror mahkamadan maosh olmas u.
Unga kor qiladi na araz, na do q,
’
Safarga chiqdimi, kelmay qolmas u.
Ammo, uning safari boshqa yil fasllarining tashrifidan butunlay farq qiladi.
U:
Yuksak fasllarni burkar chechakka,
Gado kulbasini bezar sarosar!
Ezgulik bobida faqat u yakka,
Faqat u barchaga teng va barobar.
Shuning   uchun   ham   hayotga,   go zallikka   mehri   saqlangan   har   bir   inson	
’
bahorni olqishlamog i, unga ko ngil eshiklarini ochmog i shartdir:	
’ ’ ’
Ko ngil darichasin ochib qo ying lang,
’ ’
G ussali dilda ham kuladi bahor.
’
Umidvor insonlar, uni ochib pang,
Faqat xosiyatli bo ladi bahor.	
’
Abdulla     Oripovning   bahor   haqidagi   har   bir   she ri   ma no   jihatdan   ham,	
’ ’
tuyg u,   ohang   va   ifoda   nuqtai   nazaridan   ham   o ziga   xos   xususiyat   va	
’ ’
yangiliklarga   ega.   Shuning   uchun   ularning   hech   qaysisi   boshqa   shoirlarning
bahorga bag ishlangan hech bir she riga o xshamaydi! Shu ma noda shoirning	
’ ’ ’ ’
B a h or  manzumasi alohida e tiborga molikdir. 	
“ ”	’
Taniqli munaqqid Umarali Normatov  B a h or  she rining hayotiy, falsafiy	
“ ”	’
va   ruhiy   kuch-quvvatini   alohida   ta kidlab   shunday   degan   edi:   bu   she rni	
’ “ ’
ma lum   ma noda   marsiya   deb   atash   mumkin.   Ammo   u   o ziga   xos   nurli,	
’ ’ ’
33 tantanavor   marsiya.   She r,   bir   jihatdan,   kishini   qayg uga   soladi,   ayni   vaqtda’ ’
uning ko nglida umidbaxsh bir kayfiyat uyg otadi . Darhaqiqat, ushbu she rda	
’ ’ ” ’
shodlik   va   qayg u,   visol   va   hijron,   sevgi   va   hasrat,   g am   va   umid   o zaro	
’ ’ ’
uyg unlashib   ketgan.   She rning   umumiy   ohangi   esa,   ana   shu   hayotiy	
’ ’
murakkablik va uyg unlikdan tug ilgan.	
’ ’
Xullas   Abdulla   Oripovning   qaysi   bir   she riga   murojaat     etmaylik,   tabiat	
’
bilan bog liq poetik ko chimlarga duch kelamiz. Bu esa ijodkorning o ziga xos	
’ ’ ’
mahorat uslubini ko rsatadi.           	
’
 
    
 
   
 
        
           
    
II.1. Ramz   simvol shoir she riyatining asosiy pafosi	
– ’
Simvol  (yunoncha  symvolon     shartli   belgi)    ramz    tasvir  obyektining	
– – –
mohiyatini   ma lum   bir   nuqtayi   nazardan   shartli   ifodalovchi   ramziy   so z   yoki	
’ ’
narsa. Simvollar zamirida hamisha yashirin o xshatish yotadi.	
’
Simvollar   realistik   adabiyotda,   shu   jumladan   hozirgi   adabiyotimizda   ham
keng   qo llaniladi.   Masalan,   shoir   Cho lponning   Binafsha   she ridagi	
’ ’ “ ” ’
34 Binafsha, Abdulla Oripovning  T i l la  baliqcha  she ridagi Tilla baliqcha , Omon“ ”	’
Matjonning   Y o nayotgan   daraxt   she ridagi   Yonayotgan   daraxt   kabilar   sof	
“ ”	’
simvolik   obrazlardir.   Shuningdek,   Haqqush     Haqqush   qichg irig i	
– “ ’ ’ ”
asarining   bosh   qahramoni     -   simvolik   obraz.   Mumtoz   adabiyotimizda   keng
qo llanilgan  gul,  bulbul,  tun,  kun,  oftob  kabi  juda  ko plab  poetik  obrazlar   ham	
’ ’
simvolika   samarasidir.   Masalan,   Alisher   Navoiyning   F a r hod   va   Shirin	
“ ”
dostonidagi   Farhod     muhabbat,   mehnat   va   qahramonlik   simvoli,   Shopur  	
– –
do stlik   va   sadoqat   ramzi,   Shirin     muhabbat   va   go zallik   timsoli,   Xisrav  	
’ – ’ –
bosqinchilik   va   yovuzlik   ramzi   bo lib   qolgan;   Saddi   Iskandariy   dostonidagi	
’ “ ”
Iskandar   Zulqarnayn   adolatparvarlik   va   ma rifatparvarlik   ramzi.   Cho lponning	
’ ’
P o rtana   she ridagi   Po rtana,   Suv   qizi,   Shamol,   To lqin   kabi   tabiat	
“ ”	’ ’ ’ ’
hodisalari   simvolik   obrazlar   sifatida   talqin   qilingan.   To g ri,   shunchaki	
’ ’
qaraganda, bu she rda dengizda  yuz beradigan tabiiy hodisa  aks ettirilayotganga	
’
o xshaydi   aslida esa shoir dengiz hodisalariga katta ma no baxsh etgan. Mana	
’ – ’
she rning oxiridagi misralar ham shundan guvohlik beradi:	
’
Bu mening keng ko nglim g avg oni, janjaln,	
’ ’ ’
To palon, qo zg alish, chuvalash, isyonni, to fonni	
’ ’ ’ ’
Suyadir; shuning-chun dunyoni, jahonni, tog  va tosh	
’
Hammasin ag darmoq istaydir, yonadir, kuyadir	
’ …
O ynat ey, po rtana, to xtatma, quvvat ol,	
’ ’ ’
Chog  kelgach, erinib yotma, uxlama, bo lmasin yo qlama.	
’ ’ ’
Ko p ezgan dushmandan, past jondan 	
’
O chni ol, o chni ol, o ch ol
’ ’ ’ …  
Ramz     (   arabcha     imo   ishorat)     tasvir   obyektining   mohiyatini   ma lum	
– – ’
bir   nuqtai   nazardan   shartli   ifodalovchi   so z   yohud   predmet.   Ramzlar   xalqaro	
’
atamashunoslikda   simvol   deb   yuritiladi.   Ramzlar   o z   tabiatiga   ko ra   turli   hil	
’ ’
bo ladi.	
’
Predmetlar,   hayvonlar,   qushlar,   parrandalar,   mashhur   voqealar,   harakat   va
predmetlarning belgilari  va boshqalar  simvolistikada  katta o rin tutadi. Masalan,	
’
bayroq   va   gerb     davlat   ramzi,   non-tuz     mehmonnavozlik   ramzi,   do stlik	
– – ’
35 belgisi,   tun     baxtsizlik   alomati,   tong     yoshlik   va   quvnoqlik   ramzi,   kabutar  – – –
tinchlik ramzi...
Simvollar   zaminida   hamisha   yashirin   o xshatish   yotadi.  	
’ Ular   turmush
voqea-hodisalari   bilan   chambarchas   bog liq.   Simvollar   har   doim   san atda   katta	
’ ’
ahamiyat   kasb   etib   kelgan.   Chunonchi,   simvollar   san atning   negizi   bo lgan	
’ ’
badiiy   obrazlar   tabiati   bilan   uzviy   bog liq,   har   qanday   obrazda   shartlilik   va	
’
simvolika   bo ladi.   Chunki   obraz   tabiatan   hayotiy   hodisalarni   indivudual   shakl	
’
orqali   umumlashtirar   ekan,   bu   jarayon   shartlilik   va   simvolikasiz   bo lmaydi.	
’
Badiiy adabiyotda tashbih, istiora, sifatlash, parallellik ma lum darajada simvolik	
’
xislatga   egadir.   Masallardagi   jonlantirishlar,   ertaklardagi   allegorik   xislatlar   va,
umuman, allegoriya   badiiy simvolikaning ko rinishlaridir.	
– ’
A.Oripovning   J a n natga   yo l   dramatik   dostoni   ham   ramzlardan   iborat.
” ”	’
Dostondagi Yigit, Ona, Ota, Tarozibon, Yugurdak, Chol, Hur qiz, Farishta, Do st	
’
va   boshqalar   sof   simvolik   obrazlardir.   Dostonda   zikr   etilgan   Jannat,   Do zax,	
’
Arosat   ham   ramziy   ma noda   ishlatilgan.   Dostonda   tasvir   etilgan   voqealar   ham	
’
shartli: voqealar narigi dunyoda yuz beradi, bosh qahramon   shoir Yigit Mahshar	
–
sahrosiga   Tarozibon   bilan   uchrashadi.   Tarozibon   marhumlarning   savob-
gunohlarini hisobga olib, birini jannatga, birini do zaxga, birini do zaxga, birini	
’ ’
arosatga   yo llamoqda.   Hatto   yetti   bor   haj   qilgan   mo ysafidni   (otasini	
’ ’
sansiraganligi   uchun     gunohi   uchun)   do zaxga   yo llaydi.   Tarozibon   shoir	
– ’ ’
Yigitning   ham   gunohi-savoblarini   hisoblaydi     jannatga   kirishga   ikki   paysagina	
–
yetmaydi   uni arosatga yo llaydi. Shoir hayotni bo yab-bejab tasvirlaganlikda	
– ’ ’
ayblanadi. Tarozibon shunday deydi:
Ilohiy dil bergan edi senga xudoyim,
Quloq sol deb sho rliklarning ohi-zoriga.	
’
Sen-chi, samo shu lasini kuylading doim,
’
She rlar bitding yulduzlarga, gulgu, ohuga.	
’
Yigit Arosat yalangligida yolg iz kezar ekan, u dastlab go rkov cholga, sal	
’ ’
keyinroq marhum otasining arvohiga duch keladi   otasi bilan diydor ko rishadi,	
– ’
jannati ota o g liga yetishmagan ikki paysa savobni  bermoqchi bo ladi, ammo	
’ ’ ’
36 o g il   uni   rad   qiladi.   Dostonning   uchunchi   ko rinishida   Yigit   jannat   qasrida’ ’ ’
onasi   diydoriga     musharraf   bo ladi;   to rtinchi   ko rinishida   voqealar   Do zax	
’ ’ ’ ’
darvozasi oldida yuz beradi: shoir yigit o spirin bilan qariya janjaliga duch keladi,	
’
ig vogar kimsa bilan to qnashadi va, nihoyat, do st bilan uchrashadi. Beshinchi	
’ ’ ’
ko rinishda   do zax   qopqasi   oldida   Do st   bilan   Yigit   bahsi   beriladi.   Ma lum
’ ’ ’ ’
bo lishicha, Yigit odamlarga ishonuvchanlik qilib xatoga yo l qo ygan bo lsa,
’ ’ ’ ’
Do st aksincha odamlarga ishonchsizlik oqibatida gunohga qoladi. Nihoyat, Yigit
’
shunday xulosaga keladi:
Yanglishibmiz ikkimiz ham nozik narsada, 
Chunki inson o z nomi-la Hazrati inson.	
’
Do st  Men yovuzlik qurboniman, qalbimda alam  deb hisoblasa, Yigit:	
’ ” ”
Ne-ne zotlar gar o zlari topsa ham to zim	
’ ’
Odamzodga ko rmaganlar yomonlik ravo.	
’
Ezgulikning yo li og ir, serg alva garchand, 
’ ’ ’
Yuksaklarga ko taradi sohibni biroq.
’
Simvol   nasrda   ham,   sahna   asarlarida   ham,   ayniqsa   bolalar   adabiyotida   tez-
tez uchrab turadi. Ammo u she riyatda favqulodda ahamiyat kasb etadi. 	
’
Abdulla   Oripov   she rlarida   tabiat   tasviri   hamisha   ijtimoiy   hayot
’
manzaralari   bilan   baqamti   keladi.   Buning   yorqin   misoli   Q o riqxona	
“ ”	’
she ridir.   Bu   she rda   shoir   hayotda   kuzatiladigan   ziddiyatli   manzarani   shunday	
’ ’
aks   ettiradi:   inson   qilayotgan   ulug   ishlardan   biri   shuki,   u   dunyoda   kamyob	
’
bo lib   qolayotgan   o simligu   hayvonlarni   asraydi,   hatto   atroflarini   o rab,	
’ ’ ’
qo riqxonalar   yasaydi.   Biroq   inson   o zining   insoniy   fazilatlarini   qo riqlay
’ ’ ’
olmaydi. Shoir bong uradi, qo riqlansa, deydi, avvalo sof insoniy fazilatlar.	
’
Insof yo qolmasin, o rang mustahkam,	
’ ’
To uni yuzsizlik etmasin xarob.
Ezgulikni   asrang,   olamda   u   ham   Tojdor   turna   kabi   bo lmasin	
’
kamyob.  
Oqibatni asrang, oqibat go yo Ayiqday qaydadir topmasin zavol.	
’
Hayoni asarangiz, qo ymasin hayo	
’
37 Iymonni asrangiz, u doim tanho
Undadir mujassam inson matlabi.
Avlodlar axtarib yurmasinlar to
Uni allaqanday qor Odam kabi.
Shoir   bongida   ma no   katta.   Hayot     doim   ziddiyatlarga   to la.   Unda’ – ’
ba zan   manfur,   munofiqlar,   xudbin   va   manfaatparastlar,   olchoq   ig vogaru	
’ ’
tuhmatchilar shu darajada niqoblanadilarki, ularni boshqalardan ajratib olish qiyin
bo lib   qoladi.   Aslida   ular   shu     holdan   foydalanib   yashaydilar.   Yashaydilargina
’
emas, balki boshqalardan ustun bo lish uchun harakat qiladilar. Haqiqiy inson esa	
’
o z fazilatlari   imonu oqibati, vijdoni or-nomuslariga ishonib beniqob yashaydi.	
’ –
Beniqobligi bilan ular ba zan niqoblilar qo lida jabrlanadilar. Shu boisdan inson,	
’ ’
avvalo,   o zini   o sha   niqoblilar   dastidan   qo riqlashi   kerak.   Mana,	
’ ’ ’
Q o riqxona d a n   kelib   chiqadigan   muhim   ma no.   shoir   g oyatda   hayotiy,	
“ ”	’ ’ ’
g oyatda   zarur,   g oyatda   yuksak   mana   shu   ma no-g oyani   ifodalashda   tabiat	
’ ’ ’ ’
ramzlariga murojaat qiladi. Mazkur she r haqida adabiyotshunos olim I.To lakov	
’ ’
shunday   deb   yozadi:   S h oirning   Q o riqxona   she ri     ijodkorning   jamiyat	
“ “ ”	’ ’ –
oldidagi   mas uliyati,   badiiy   ijod   hamisha   odamlardan,   kishilik   dunyosidan   ona-	
’
tabiatdan ogoh bo lib turishi, istiqbol, kelajak, baxt-saodat, yuksak ideallar uchun	
’
kurashi   haqida   bong   urgan   asar.   Shoir   inson   va   tabiat   garmoniyasi,   inson   ongini
belgilovchi   muhim   xususiyati   haqida   falsafiy   umumlashma   yaratib,   o sha   yillar	
’
ijod olamiga namuna ko rsatgan .	
’ ”
Abdulla Oripovning tabiat vositasida yaratgan chuqur mazmunli ramzlardan
biri  T i l la  baliqcha   she rida o z ifodasini she rida o z ifodasini topdi.	
“ ”	’ ’ ’ ’
Tilla   baliqcha   obrazi   adabiyotshunosligimizda   katta   bahsu   munozaralarga
sabab   bo ldi,   uni   goh   ijobiy,   goh   salbiy   obraz   sifatida   talqin   qilishdi.   Bunday	
’
bahsni   birinchi   bo lib   ustoz   adabiyotshunos   Matyoqub   Qo shjonov   boshlab	
’ ’
bergan   edilar.   M.Qo shjonov     tilla   baliqchani   dunyoni   keng   ko rishni	
’ ’
istamaydigan   biqiq,   maxdud,   xudbin   kishilarning   ramzi   sifatida   talqin   qiladilar.
Yashar   Qosimov   esa   tilla   baliqcha   jamiyatning   qurboni   ekanligiga,   bir   paytning
o zida qurbonlikka ko nikkan, erksizlikni erk deb tushungan obraz sifatida foje	
’ ’
38 jihatlarga     urg u   qildi.   Undan   tashqari   she rning   ohirgi   ikki   misrasiga   alohida’ ’
urg u qilinib, tilla baliqcha holatidan namoyon bo lishi ta kidlandi.	
’ ’ ’
Ushbu   talqinlarning   har   birida   jon   bor.   Bu     she rning   haqiqiy   badiiy	
– ’
asarligidan, haqiqiy badiiy asar turli jo yali talqinlarga sabab bo la olishi va dosh	
’ ’
bera olishidan kelib chiqadi.
Suvon Meliev tilla baliqchaga boshqa bir tomondan yondashadi. Uningcha,
tilla baliqcha   dastlabki   Odam Ota va Momo Havvo gunohi uchun jannatdan	
– –
quvilgan   gunohkor   Odam   timsoli.   Odamzod   tug ilib   ko zini   ochganda,   aqlini	
’ ’
taniganda   t o nkarilgan   osmon   osti   (A.Oripovning   S a vob   she ridagi	
“ ” “ ”	’ ’
obraz),   ya ni   dunyoni   ko radi.   Koinot   gultoji,   Yaratganning   yerdagi   xalifasi	
’ ’
bo lgan inson doim ham o zining kimligi, asl vazifasi va asl makonini bilmaydi.	
’ ’
Son-sanoqsiz   odam   Oliy   aqldan   aql-farosat   va   qalb   berilgani   holda   jonivorday
yashab,   bu   foniy   dunyodan   o tib   ketdilar.   Turmushning   mayda-chuydalari,	
’
tanning   istaklari   samoviy   intilishlardan   mahrum   etilib,   ruhning   bepoyon   va   sirli
olami   ko zi   berkilgan   buloq   kabi   yashirin   qoladi,   bunday   bandalar   yo qlikka	
’ ’
mahkum betayin zot kabi ravona bo lishadi.	
’
Buning ustiga, baliqcha oddiy emas, tilla, ya ni unga katta imkoniyat, katta	
’
qobiliyat ato etilgan.
Dunyoda ko rgani shu tor hovuzcha	
’
Va mudroq tollarning achchiq xazoni.
T o r   hovuzcha     ko zga   tashlanib   turgan   moddiy   dunyo.   m u droq	
“ ” “	– ’
tollar     shu   hovuzchani   to sib,   qo riqlab   turgan   devor,   ikki   karra   ikki   to rt	
”	– ’ ’ ’
qabilidagi   sirsiz-sehrsiz,   ma naviyatsiz,   ruhoniyatsiz   mayda   aqidalar   majmui.	
’
Tollardan   to qilgan   sariq   barglar   boyagi   bilimlarning   chala-cho lpa   laxtaklari.	
’ ’
Moddiyat  tilla baliqcha sifat  odamlar  uchun eng oliy haqiqat. Xullas, zerikarli va
yakrang dunyo, ya ni  ko lmak hovuz .	
’ “ ’ ”
Agar tilla baliqcha o z imkoniyatlarini ishga solganda, u o z asliyatiga 	
’ ’ –
tillaliga   munosib   bo lgan   bo lar   edi.   Hamma   gap   shundaki,   ko lmak	
’ ’ “ ’
hovuzcha   bilan   do stlashgan,   bir   tan,   bir   jon   bo lib   bo lib   ketgan.   Eng	
”	’ ’ ’
dahshatlisi, ana shu ixtiyoriylikda, shu holatni qonuniy va tabiiy bilishda.
39 Lekin bu fojiali holatda inson o zining ruhoniy zot  ekanligini bilmasligini’
kuzatib,   kuyunib     o rtanayotgan   odam   bor.   U   muallif   bo lishi   mumkin,	
– ’ ’
kitobxon   bo lishi   mumkin.   Kim   bo lishidan   qat iy   nazar,   mana   shu   holatning	
’ ’ ’
fojia ekanligini, bunday holat yuksak ruhoniyatli Inson nomiga, sha niga mutloqo	
’
nomunosib   ekanligini   anglagan   fikr   ko zi   ochiq,   qalbi   munavvar,   o zining	
’ ’
kimligini,   tarixiy   majburiyatini   anglagan   inson.   Abdulla   Oripov   birgina   tilla
baliqcha   ramziy       obrazi   orqali,   8   misralari   she r   orqali   odamni   ana   shunday	
’
o ylashga,   fikrlashga   majbur   majbur   qiladi.   Haqiqiy   adabiyotning   vazifasi   ham	
’
aslida mana shu.
S o g inch   she ri   12   misradan   iborat.   Shoir   unda   lirik   qahramonning	
“ ”	’ ’
muayyan   holati   tasvirini   tabiat   manzarasidan   boshlaydi.   Ushbu   12   misrada   butun
insoniy   drama   joylangan.   Bu   drama     onasining   yoniga   qaytish   orqali   bolalikka	
–
qaytish,   Vaqtni   orqaga   qaytarishga,   umrini   cho zishga   intilayotgan.   Ammo   u	
’
bunga   ruhan,   qalban   erisha   oladi.   Poetik   umumlashma   qonuniyatga   ko ra	
’
she rdagi   har   bir   so z   ramziy   ma no   kasb   etadi   hamda   konkret   shaxs     lirik	
’ ’ ’ –
qahramonning hissiy olamini badiiy qayta gavdalantirishda ishtirok etadi. Ramziy
va   aniq   ma nolar   birikib,   o tgan   onlar   sog inchi,   ortga   qaytib   bo lmaslik  	
’ ’ ’ ’ –
yakka olam va butun odamzod fojiasi haqida hissiy, falsafiy taassurot uyg otadi.	
’
Parchagina bulut,
Cheksiz osmon,
Adir ortidagi yolg izoyoq yo l.	
’ ’
Bu ham manzara, ham ramz. Shoir bir necha so z yordamida ko pchilikka	
’ ’
tanish   manzarani   yaqqol   gavdalantirgan.   Dastlab   b u l ut   va   o s m on	
“ ” “ ”
so zlarning   yonma-yon   turishiga   va   ularning   sifatlashlariga   e tibor   beraylik.	
’ ’
Bulut   parchagina, osmon  cheksiz. Uyiga oshiqayotgan, ona visolini sog ingan	
– ’
lirik   qahramon   bulutga,   osmonga   beixtiyor   qiyoslanadi.   Shunda   p a r chagina	
“ ”
so zi   odamning   vaqt   qarshisidagi   ilojsizligini,   cheksiz   dunyoning   beparvoligini	
’
ifoda   etadi.   A d i r   o tab   kelingan   vaqt   masofasi,   Y o l g izoyoq   yo l  	
“ ” “ ”	’ ’ ’ –
umrning tayin yakka-yakka kechishini majoziy ifoda etadi. 
Jajjigina  G i yoh  she rida ham g oyat ta sirchan bir manzara chizilgan.	
“ ”	’ ’ ’
40 Ulug vor bir qudrat bilan’
Chayqaladi cho ng dengiz.	
’
Qancha og ir xarsang toshlar	
’
Tubda unga cho kkan tiz.	
’
Ammo mo jaz, nozik giyoh,	
’
O sha tubsiz o lkada 	
’ ’
Ko kka usar, xa dengizni,
’
Ko targuncha yelkada.  
’
Mazkur   misralarda   inson   umrining   mehnat   va   mashaqqatlardan   iborat
ekanligiga   kuchli   ishora   bor.   Shoir   hayotning   ma nosini   ochish   va   aniq	
’
gavdalantirish   uchun   ajoyib   hamda   kutilmagan   bir   holat   tanlagan.   Ilk   qarashda
she rdagi favqulodda tazod sal notabiiyroqdek tuyuladi: ne-ne ulkan tog lar, zich	
’ ’
qoyalaru   harsang   to s hlarni   bo ysundirgan   Bahri   muhit,   tubsiz   o lka   va     o jar.	
’ ’ ’
Mag rur. Yengilmas, o z kuchiga ishongan nozik va nafis giyoh! Qarama-qarshi	
’ ’
kuchlarning   mohiyati   va   nisbatiga   e tibor   bering.   Xa,   bu   hayratomuz   tazod	
’
beixtiyor qalbimizni entiktiradi   ulug vor dengiz va mo jaz giyohni uzoq vaqt	
– ’ ’
unutib   bo lmaydi.   Biroq   bu     she rdagi   yagona   konflikt   emas.   Unda   yana   bir	
’ – ’
ziddiyat   mavjud.   Mana   shu   konfliktning   qarshi   qutblarini   esa   yana   giyoh  	
–
dengizni   zarif   yelkalarida   ko targancha,   ko kka,   yuksaklikka   bo y	
’ ’ ’
cho zayotgan giyoh esa  o sha tubsiz o lka da tiz cho kib, taqdirga tan berib	
’ “ ’ ’ ” ’
yotgan   og ir   xarsang   toshlar   tashkil   etadi.   Agar   ta bir   joiz   bo lsa,   ushbu	
’ ’ ’
ikkiyoqlama   konflikt   she rdagi   markaziy   obraz   qirralarini   ochishga   yordam	
’
bergan.  Xususan,   giyohning  hayot   tarzi   va   yashash   falsafasi   bilan   ijodkor   tabiati,
intilishlari   o rtasida   qandaydir   teran   bir   uyg unlik   bor.   Dengiz   tublaridan	
’ ’
osmonga,   yorug likka   intilgan   giyoh   tasvirida   yo l   boshida   turgan   ijodkor	
’ ’
qismatiga   ishora   borligi   shak-shubhasiz.   Tabiiyki,   u   bilan   bevoita   mualliflarning
taqdiri orasida ham ramziy bir eshlik va hamohanglik bo rtib ko zga tashlanadi.	
’ ’
Darhaqiqat,   mo jazgina   va   erksevar   giyoh,   yosh   shoirning   umid   va   orzularini	
’
o zida   mujassam   etuvchi   to ng ich   ramziy   obrazlardan   biri   sifatida   tug ilgan	
’ ’ ’ ’
edi.
41 B u l oq  she rida ham ramziy obraz berilgan:“ ”	’
Qutlug  bir saharda ko z ochdi buloq,
’ ’
Yo l soldi daryolar sari adashib.	
’
Unga rahm etmoqchi odamlar shu choq.
Tog u toshlar aro yaqin yo l ochib.
’ ’
Odamlar, tegmangiz, mayli, toshsin u,
Mayliga tog ni ham ko rsin yo lida.	
’ ’ ’
Qo ying, o z yo lini o zi ochsin u	
’ ’ ’ ’
Zavqlanolsin u ham kurash so ngida.	
’
Haqiqatan   ham   endigina   ko z   ochgan   yangi   buloq   bilan   buyuk   hayot	
’
ostonasida   turgan   qalamkashning   holat-vaziyatlarida   tabiiy   bir   o xshashlik   bor.	
’
Ular   har   ikkalasining   oldida   turgan   eng   muhim   vazifa   bu   hayotda   o ziga   yo l	
’ ’
ochish.   Maqsadga   yetish   uchun   esa   qanchadan-qancha   yo llarni   bosib   o tish,	
’ ’
dovonlardan,   tog u   toshlardan   oshib   o tish   lozim.   Ixchamgina   voqeaband	
’ ’
she rning   tagidagi   fikr   ramziy   ma no   shundan   iboratki,   hayot   aslo   rohat-	
’ ’
farog at   emas,   aksincha,   mehnatu   azoblarga   to la   sinov   maydonidir.   Umrning	
’ ’
ma nosi   hayotning sirli hikmatlari o sha zahmat va uqubatlarni o z gardanida	
’ – ’ ’
inab   ko rishda,   bevosita   ko rish-kechirishdadir.   Ayni   shu   sababli   muallif   yosh	
’ ’
buloqqa   r a hm   etmoq c hi   odamlarga   Q o ying,   o z   yo lini   o zi   ochsin   u
“ ” “	’ ’ ’ ’
zavqlanolsin u ham  kurash so nggida  deya e tiroz bildiradi.  Buloq  da ham	
’ ” ’ “ ”
asosiy     qarama-qarshlilik   buloq   bilan   tog u   toshlar,   ikkinchidan,   nisbatan	
’
passivroq   ziddiyat   esa   buloq   va   r a hmdil   odamlar   o rtasida   mavjud.   Ayon	
“ ”	’
bo ladiki, she rdagi buloq   bu ramziy obraz. Bu obraz zamirida hayot haqidagi	
’ ’ –
bezovta,   behalovat   o ylar   yotibdi.   Shoir   inson   va   uning   murakkab   hayot	
’
murakkab   hayot   bezovta,   behalovat   o ylar   yotibdi.   Shoir   inson   va   uning	
’
murakkab hayot yo li haqidagi bezovta, behalovat o ylar yotibdi. Shoir inson va	
’ ’
uning murakkab hayot yo li to g risida ana shunday obrazli fikr yuritadi.	
’ ’ ’
II.2.   Shoirning jonlantirish va o xshatishdan foydalanish mahorati	
’
42 O xshash   ko chimlarning   umumiy   hususiyati   shundaki,   bularda   ikki’ ’
predmet   (o xshatilayotgan   predmet   va   o xshayotgan   predmet)   bir-biriga	
’ ’
qiyoslanadi yoxud bir predmet (o xshayotgan predmet)ning xususiyatlari  boshqa	
’
predmet   (o xshatilayotgan   predmet)ga   ko chiriladi.   Shu   tariqa,   tasvir   obyekti	
’ ’
obrazli   ifoda   etadi.   O xshash   ko chimlar   istiora   (metafora),   sifatlash,	
’ ’
jonlantirish(tashxis), ramz (simvol), allegoriya kabi ko rinishlardan tarkib topadi.	
’
Istiora   (arabcha   omonatga   olish;   metafora   ko chirish)     ko p	
’ – ’
qo llaniladigan   poetik   ko chimlardan   biri.   Istioraning   ma nosi   bir   narsani	
’ ’ ” ’
omonatga olishdir .  	
”
Istiora   ikki   predmet   yoki   hodisa   (o xshatilayotgan   va   o xshayotgan)	
’ ’
o rtasidagi   o xshashlikka   asoslanadi:   o xshatilayotgan   narsaning   xususiyatlari,	
’ ’ ’
sifati, belgilari ko chirib o tkaziladi.	
’ ’
Mehnat qilib qora tuproqdan
Oltin olding, seniki marra!
Yuqorida     keltirilgan   baytdagi   o l t in   so zi   asil   ma nosida   emas,	
“ ”	’ ’
ko chma   ma nosida   qo llanilyapti:   o xshatilgan   narsa   ( paxta )   tushirilib	
’ ’ ’ ’ “ ”
qoldirilgan   va   o xshayotgan   narsa   ( oltin )   berilgan     oltinga   o xshash	
’ “ ” – ’
xislatlar (uning nodirligi, bebaholigi, nafisligi)  p a xta g a  ko chirilgan.	
“ ”	’
Tabiat   manzaralarini   chizishda   ham   istioralar   shoirga   juda   qo l   keladi.	
’
Misol:
Na  ko kning fonari	
’  o chmasdan,	’
Na  yulduz sayr etib ko chmasdan
’ .
Na  bulut silkitmay oltin par .
Na  ufq o ramay yoqut zar	
’ .
Tong kulmasdan burun turardi.
Bu   parchaning   birinchi   misrasida   o y   so zi   o rnida   k o kning	
“ ” “	’ ’ ’
fonari ,   ikkinchi   misrasida   t u n   chekinmasdan   deyish   o rniga   y u l duz   sayr	
” “ ” “	’
etib   ko chmasdan ,   uchinchi   misrasida   erta   tong   deyish   o rniga   bulut	
’ ” “ ” ’ “
silkitmay   oltin   par ,   to rtinchi   misrasida     t o ng   otar   palla   deyish   o rniga	
” “ ”	’ ’
u f q   o ramay   zar   va,   nihoyat,   beshinchi   misrasida   t o ng   yorishi   deyish	
“ ” “ ”	’
43 o rniga  tong kulmasdan  leksik birikmalari ishlatilganki, bu leksik birikmalar,’ “ ”
hech   shubhasiz,   istioralardir.   Bu   istioralar   she r   matnida   erta   tong   mahalini	
’
obrazli ifodalab, she riy nutqqa o ziga xos joziba baxsh etgan.	
’ ’
Istioralar   rang-barang   ko rinishlarga   ega:   yopiq   istioralar,   ochiq   istioralar,	
’
istioraviy sifatlashlar	
…
Agar   o xshatilayotgan   narsa   tushirilib   qoldirilib,   faqat   o xshayotgan	
’ ’
narsalargina berilgan bo lsa, 	
’ ochiq istioralar   paydo bo ladi.	’
Misol:
Oq oltinning elini,
Bu elning  oq gulini,
oq gullarning gulchisin	
…
(M.Shayxzoda)
Shoir   bu   o rinda   Oq   oltinning   eli   deganda   o zbek   xalqini,   oq	
’ “ ” ’ “
gullarning   gulchisin   deganda   paxtakorlarni   va,   nihoyat,   o q   gul   deganda	
” “ ”
g o zani   nazarda   tutmoqda.   Har   uchala   misrada   ham   o xshatilayotgan   narsa	
’ ’ ’
(tasvirobyekti     o zbek   xalqi,   paxtakor   va   g o za)   tushirilib   qoldirilib,   faqat	
– ’ ’ ’
o xshatayotgan   narsa   ( oq   oltining   eli ,   oq   gullarning   gulchisi   va   oq	
’ “ ” “ ” “
gul )  berilayaptiki, bular ochiq istioralardir.	
”
Agar   matnda   o xshatilayotgan   narsalarning   o zigina   bo lib,   o xshagan	
’ ’ ’ ’
narsa   tushirilib   qoldirilsa-yu,   ayrim   alomatlarini   o xshatilayotgan   narsaga	
’
ko chirilib   o tkazilgan   bo lsa,   (shularsiz   istiora   bo lmaydi)     yopiq   istiora	
’ ’ ’ ’ –
paydo bo ladi. Misol:	
’
Bunda orzu qozonadi ot,
Bunda  sevgi yozadi qanot.
(Hamid Olimjon)
Bu   paytdagi   s e v gi   yozadi   qanot   leksik   birikmasiga   e tibor   qiling:   gap	
“ ”	’
s e v gi   haqida   ketayapti     tasvir   obyekti     s e vgi   q u s h g a	
“ ” “ ” “ ”	– –
o xshatilmoqda   (buni   biz   yozadi   qanot   leksik   birikmasidan   bilib   olamiz).	
’ “ ”
Q u s h   ( y o zadi   leksik   birikmasiga   qarang),   yana   ham   aniqrog i,   qushning
“ ” “	’
qanot   yozishi   sevgining   g u l lab- yashnashi g a   o xshatilayapti     sevgining	
“ ”	’ –
44 g u l lab  yashnashi  qushning qanot  yozishiga monanad ekanligi  (qiyoslash usuli“ ”
bilan)ga   ishora  qilinmoqda.   Hamonki,  sevgi  (qush)   qanot   yozdimi,  uning  parvozi
baland   bo lg ay!   Aftidan,   shoir   shunday   demoqchi!   Demak,   sevgi   yozadi	
’ ’ “
qanot  leksik birikmasi yopiq istiora ekan!	
”
Ba zan istiorada tasvir obyekti sifatlashlar vositasida ifodalanishi mumkin.	
’
Bu xil istioralar istioraviy sifatlashlar deb yuritiladi. Misol:
Kumush dalalarda boshlangan bayram,
Hamon davom etar o lkamiz bo ylab.	
’ ’
Bu   baytdagi   k u m ush   dalalar   leksik   birikmasiga   e tibor   qiling:	
“ ”	’
K u m ush   dala     istiorali   sifatlash.   Negaki,   shoir   d a l alar   deganda	
“ ” “ ”	–
O zbekiston   paxta   dalalari   (tasvir   obyekti     o xshatilayotgan   narsa)ni   va	
’ – ’
k u m ush   deganda   (o xshagan   narsa)   O zbekiston   paxtazorlarining	
“ ”	’ ’
go zalligini nazarda tutmoqda (paxtazorlar   dalalar kumushga o xshatilmoqda,	
’ – ’
kumush   esa   paxtazorga   o xshayapti).   Anglashilarliki,   o xshatotgan   narsa	
’ ’
( k umush     sifat,   dala     ot;   paxtazorlarning   go zalligi   k u m ush”   sifatlashi	
“ ” “	– – ’
vositasida   ochilgan.   Shoir   paxtazorlar   kumushdek   ko rkam   demoqchi).   Shunga	
’
ko ra,  kumush dalalar  leksik birikmasi    istiorali sifatlash bo ladi.	
’ “ ” ” – ’
Istiora o z tabiatiga ko ra o xshatishlarga yaqin turadi: o xshatish ham,	
’ ’ ’ ’
istiora   ham   ikki   predmetni   bir-biriga   qiyoslash   orqali   tasvir   obyektini   obrazli   va
aniq   qilib   ochadi.   Shu   vajdan,   ayrim   ilmiy   asarlarda   i s t iora     yashirin	
“	–
o xshatish ,   istiora     yashirin   o xshatish ,   istiora     qisqa	
’ ” “ – ’ ” “ –
o xshatish dir, degan fikrlar, menimcha, to g ri emas. Negaki,  o xshatish
’ ” ’ ’ “ ’ ”
bilan  i s t iora  aynan bir narsa emas, ularning faqat o zlarigagina xos bo lgan	
“ ”	’ ’
xususiyatlari   bor.   Chunonchi,   har   qanday   o xshatishda   (shu   jumladan,   qisqa	
’
o xshatishda ham) kamida ikki unsur   o xshatilayotgan narsa va o xshayotgan	
’ – ’ ’
narsa   bo lishi   shart   bo lsa,   istiorada   shu   unsurlarning   faqat   bittasi   (ko pncha	
’ ’ ’
o xshagan narsa) bo ladi, xolos. Bundan tashqari, o xshatish (tashbih)da bizlar	
’ ’ ’
asil ma noda qo llansa, istiorada so zlar ko chma ma noda ishlatiladi	
’ ’ ’ ’ ’ …
Sifatlash   –   badiiy   adabiyot   tilida   predmet,   voqea-hodisa,   tushuncha   va
kishilarning   belgi-xislatlarini   aniqlash-izohlash,   tavsiflash   usuli.   Sifatlovchi   so z	
’
45 aniqlanmish so z bilan birikib, o z  xislat  belgilarini unga ko chirgan holda’ ’ “ ” ’
muayyan hodisaning u yoki bu tomonlarini aniqlaydi. Masalan:
Kumush qishdan, zumrad bahordan
Qolishmaydi kuzning ziynati.
baytidagi   k u m ush   qish ,   z u m rad   bahor   birikmalari     sifatlashdir.
“ ” “ ”	–
Sifatlash   qo llashdan   maqsad   shulki,   shoir   shu   vosita   orqali   tasvirlanayotgan	
’
hodisaning   u   yoki   bu   x i slati g a   kitobxonning   diqqatini   tortadi,   unda   emotsiya	
“ ”
uyg otadi.	
’
Sifatlash   istiora   va   metonimiya   tamoyillari   asosida   ham   hosil   bo lishi	
’
mumkin.   Shu   ma noda,   sifatlashlar   metaforik   va   metanimik   sifatlashlarga	
’
ajraladi.   Sifatlashlarning   istiora   va   metanimiyadan   farqi   shundaki,   sifatlashlar
aniqlanmish so zlar bilan birikib kelsa, metafora va metonimiyalar mustaqil ifoda	
’
sifatida kelishi mumkin.
Sifatlash yoki badiiy aniqlovchi poetik nutqda katta o rin tutadi. Yozuvchi	
’
asarda   istiora,   metonimiya,   tashbihlarni   ishlatishi   yoki   ishlatmasligi   mumkinu,
ammo u, albatta, sifatlashlarni keng qo llaydi.	
’
Jonlantirish     -   istioraning   bir   ko rinishi.   Jonlantirish   odamlarga   xos	
’
bo lgan  xislatlarni   jonsiz   predmetlar,   tabiat   hodisalari,   hayvonot,   parranda,   qush	
’
kabilarga   ko chirish   orqali   paydo   bo adigan   tasvir   usulidir.   Jonlantirish   usuli	
’ ’
tasvir obyektini  bo rttirib, qabartirib, yorqin va ravshan qilib tasvirlashga imkon	
’
beradi.
Mumtoz   adabiyotimizda   jonlantirishning   ikki   turi   keng   qo llanilgan:	
’
tashxis   (shaxs   bilan   bog liq)     jonsiz   narsalarni   jonlantirish;  	
’ – intoq     (nutq   bilan
bog liq)     nutqsiz   narsalarni   nutq   egasi   sifatida   tasvirlash.   Masalan,	
’ –
Gulhaniyning   Z a r bulmasal ,   Navoiyning   L i sonut- tayr   kabi   asarlarida	
“ ” “ ”
jonlantirishning har ikkala turi (tashxis va intoq) ham qo llanilgan. Xususan, xalq	
’
og zaki ijodida jonlantirish ko p ishlatilgan. Ertak, masal, dostonlarda qush, ot,	
’ ’
oy, quyosh, shamol, yulduz, daraxt va hokazolar xuddi odam kabi so zlaydilar.  	
’
  
46 Nima   uchun   shoir   va   yozuvchilar   tabiat   tasviriga   qayta-qayta   murojaat
qilaveradilar?   Buni   sabablaridan   birini   yuqorida   aytib   o tdik.   Ya ni   peyzaj  ’ ’ –
hayotni real in ikos ettirish shakllaridan biridir. Badiiy adabiyotning asosiy tasvir	
’
obyekti   bo lgan   inson   hayotini   aslo   tabiatdan   ayri   holda     tasavvur   qilib	
’
bo lmaydi.   Peyzaj   badiiy   tasvirning   ajralmas,   muhim   qismlaridan   biri   ekanligi	
’
tabiat   tasviriga   bag ishlangan   maxsus   janrning   hamda   maxsus   badiiy   tasvir	
’
vositasining yuzaga kelganligida ham ko rinadi. Antik adabiyotda taraqqiy topgan	
’
idilliya   janri   ana   shunday   she rlardan   biridir.   Idilliyada   xalq   hayoti   tabiat	
’ “
manzaralari   fonida   aks   ettiriladi ,   ularda   jamiyatdagi   ijtimoiy   ziddiyatlardan	
”
qochgan   kishilarning   tabiat   qo ynidagi   beg am-betashvish   hayotlari   qalamga	
’ ’
olinadi.   Bundan   tashqari   jonlantirish   deb   nomlangan   badiiy   san at   ham   tabiat	
’
hodisalari va predmetlariga insonga xos xususiyatlarni ko chirish asosida asosida	
’
paydo bo lgan. Mumtoz adabiyotshunoslikda bu usul ikki ko rinishda bo lgan:	
’ ’ ’
tashxis   shaxslantirish,   ya ni   insonga   xos   xatti-harakatlarni   jonsiz   predmetlarga	
’
ko chirish. Intoq   nutqlantirish, ya ni jonsiz predmetlarni, hayvon va qushlarni	
’ – ’
gapirtirish.   (Peyzaj   maxsus   tasviriy   vositalarni   yuzaga   keltirishning   asosiy
omillaridan   biridir.   Rus   adabiyotshunos   olimlaridan   biri   S.Solovyov   F y odor	
“
Dostoevskiy   ijodida   badiiy-tasviriy   vositalar   degan   kitobining   bir   bobini	
”
P e yzaj  deb ataydi.)	
“ ”
Yuqorida   ko rsatib   o tilganidek,   tabiat   bilan   bog liq   badiiy   tasvir	
’ ’ “ ’
usullaridan   eng   keng   tarqalgani   jonlantirishdir.   Jonlantirish   barcha   xalqlar
adabiyotida   uchraydi.   Yozma   adabiyotdagi   bu   stilistik   usul   animistik,   totemistik
qarashlar   zaminida   shakllangan.   Chunki   tabiat   hodisalarni   tushunmagan,   ular
oldida   o zini   ojiz   sezgan   ibtidoiy   ajdodlarimiz   tabiatni   jonli   deb   tasavvur	
’
qilganlar, bu haqda ko plab asotirlar yaratganlar.	
’
Abdulla   Oripov   ijodining   dastlabki   paytidanoq   ohorli   jonlantirishlar   bilan
o z uslubiga ega ekanligini namoyish qildi. Mana, shoirning 1964 yilda yozilgan	
’
K u z  manzarasi  she ri:
“ ”	’
Kechki kuzak kirmoqda, nina izg iron,	
’
Dehqon ham tashlab ketdi qadrdon dala-qirin.
47 Odatda,   jonli   nutqda   k u z   keldi   deymiz.   Aslida   mana   shu   jumlaning“ ”
o zida   ham   jonlantirish   bor.   Chunki   kelish   harakati   faqat   jonli   mavjudotga	
’ “ ”
xos.   Ammo   shoir   mana   shu   an anaviy   jonlantirishdan   chekinib,   kechki   kuzak	
’ “
kirmoqda   deydi.   K i r ish   kechki   kuzakning   bizga   yanayam   yaqinlashganini	
” “ ”
k e l moqda d a n   ko ra   kuchliroq   ifoda   etadi.   Chunki   k e l ish   cheksiz	
“ ” “ ”	’
makonida   sodir   bo lishi,   bunda   bir-biriga   ta sir   zaifroq   bo lishi   mumkin.
’ ’ ’
K i r ish  so zi esa makonni chegaralaydi, lirik qahramonning kuz bilan cheksiz	
“ ”	’
koinotning   chegaralangan   bir   xududida   birga   qolganligi,   demak,   ta sirning   ham	
’
kuchli   bo lishini   ifoda   etadi).   Izg irinning   nina   sochishi   ham     shoirning	
’ ’ –
origanallikka   intilishi   natijasi.   Chunki   jonli   nutqda   n i na   sanchar   deymiz.	
“ ”
S o chish   fe lida   ninaning   ko pligi,   bunda   esa   izg irinning   kuchliligi	
“ ”	’ ’ ’
ma nosi   yashiringan.   Chunki   bitta   yoki   ikki-uchta   narsani   sochib   bo lmaydi	
’ ’
( s o chma   miltiq   degan   so zni   eslang,   ehtimol   s o ch d a n   kelib   chiqqan	
“ ” “ ”	’
bo lishi mumkin). She rning birinchi misrasidayoq yosh kitobxonni tabiat tasviri	
’ ’
va so z imkoniyatining kutilmagan manzarasi bilan ro para qiladi.	
’ ’
She r sakkiz misradan iborat. Kech kuzak tufayli bog lar, huvillab qoladi.	
’ ’
Qushlar yashil o lkalarga uchib ketishadi, turna ham ketib qoladi, tabiat bo shab	
’ ’
qoladi. Atrofda o lik mezonlargina kezinadi  Demak, kuchli izg irin hammani
’ … ’
har yoqqa haydagan. Faqat	
…
Qahrabo ko z yosh to kib turar faqat daraxtlar,	
’ ’
Ne qilsin, uchay desa, ularda yo q, qanotlar.	
’
Shoir yana jonlantirishga murojaaat qiladi: daraxtlar xuddi odamga o xshab	
’
ko z yosh to kadi. Bu jonlantirish ham tashqi o xshashlikka, ham ichki holatga	
’ ’ ’
asoslangan.   Tashqi   o xshashlik   qahrabo   (sariq   rangli   tosh)     so zi   orqali	
’ “ ” ’
reallashgan.   Ya ni   to kilayotgan   barglar   tufayli   daraxtlar   yig layotgan   kishiga	
’ ’ ’
o xshaydi.   Yaproq     tashqi   jihatdan   ko z   yoshga   o xshash   bo ladi.   Holat  	
’ – ’ ’ ’ –
ichki   jihatdan   esa   sovuqda   esa   sovuqda   qolgan   kishining   yig lashi   tabiiy   kabi,	
’
daraxtlarning bu holati ham kishida e tiroz tug dirmaydi.	
’ ’
Jonlantirishning   yana   bir   ko rinishi     jonsiz   predmetlarga   odam   kabi
’ –
murojaat   qilishdir.   Bu   hodisa   Yevropa   adabiyotshunosligida   apostrofa   deb
48 yuritiladi.   A p o strofa     (grekcha   Apostrophe     og ish   so zidan)   stilistik“	– – ’ ’
figuralardan   biri   bo lib,   unda   poetik   jonsiz   narsa   va   hodisaga   jonli   narsa   va	
’
hodisadek   yoki   o zi   yo q   shaxsga   xuddi   ishtirok   etayotgandek   murojaat
’ ’
qilinadi .   Abdulla   Oripov   she riyatida   apostrofa   ko p   uchraydi.   Masalan,   u	
”	’ ’
yulduzlarga   ( Y ulduzlar ,   Y u zma- yuz ) ,   tog larga   ( T og lar ,   K e l dim	
“ ” “ ” “ ” “	’ ’
qoshingizga ),   daryoga   ( Darband   daryosi ,   Qarshi   qo shig i ),	
…” “ ” “ ’ ’ ”
o rmonga   ( O rmon ),   dengizga   ( Dengizga ),   tuproqqa   ( Men   nechun	
’ “ ’ ” “ ” “
sevaman   O zbekistonni? ),   oftobga   ( Momo   oftob ),   shamolga   ( Yurtim	
’ ” “ ” “
shamoli ) ,   qushga   ( Q ushchaga )   murojaat   qiladi.   Shoirning   tabiatga,   uning	
” “ ”
predmetlariga   murojaat   qilishdan   asosiy   muddaosi,   albatta,   inson   hayoti   bilan,
g oyaviy niyat bilan bog liq. Shoir ba zan jamiyatdagi iztiroblarini tabiat bilan	
’ ’ ’
birlashish   orqali   kamaytirmoqchi   bo ladi,   ba zan   esa   tabiatdan   najot   axtaradi,	
’ ’
ba zan   tabiat   va   jamiyat   hodisalarida   uyg unlik   ko radi.   Masalan,   kuchli	
’ ’ ’
ijtimoiy ruh bilan bir-bir sayr etib, unda faqat urush-taloshlarni, buzg unchilik va	
’
adolatsizlikni  ko radi;  keyin esa  odamzodning tabiati  xususida  mushohada  qilib,	
’
yanayam qayg uliroq xayollarga beriladi. Shu iztiroblar og ushida:	
’ ’
Do stlar davrasida ketaman hatto,
’
Olis yulduzlarga ko char xilqatim.	
’
Shu   tariqa   tasavvurda   o zini   yomonliklar   urchigan   zamindan   uzib,
’
balandlab,   yulduzlarga   makondosh   bo lib   olgan   shoir   insoniyat   tarixi   va	
’
hayotidan topolmagan barcha ezguliklarni falakdan axtaradi:
Yulduzlar, yulduzlar siz mening uchun
Sofli va ma sumlik bo lib yondingiz.	
’ ’
Borim shudir, deya jovdirab sekin
Oq ko ngil farzandim bo lib qoldingiz.	
’ ’
Yo q, yo q! men sizlarga termilib bedor	
’ ’
Falak safarini o ylaganim yo q.	
’ ’
Yulduzlar men sizga boqqanda xumor
Qalbimda Yer ishqi bo ladi to liq.	
’ ’
49 Shu   tariqa   shoir   xayolini   bir   zumga   yulduzlarga   ko chirsa-da,   bir   zum’
falaklarni   sayr   etsa-da,   ammo   o zining   grajdanlik   tuyg usini,   shoir   sifatida	
’ ’
ijtimoiy burchini bir zum ham unutmaydi: u yulduzlarga boqib turib ham zaminiy
hayot, inson hayoti, o z xalqi  haqida o ylaydi. Yulduzlarga murojaatdan asosiy	
’ ’
xalqni ulug lash ekanligi keyingi misralardan oydinlashadi:	
’
Yulduzlar, bilmaysiz mening xalqimni,
Bundayin zahmatkash yer yuzida kam.
Yelda tinim bordir, unda yo q tinim,	
’
Shunday ishparastdir u munisginam.
(Abdulla   Oripov   she rlarida   tabiat   predmetlari   metafora     yaratish   uchun	
’
ham   muhim   manba   bo lib   xizmat   qilgan.   Metafora     o xshashlik   asosidagi	
’ – ’
ko chimdir. Aslida o xshatishning, demakki, metaforaning zamirida inson hayoti	
’ ’
bilan bog liq narsa-hodisalarini tabiatdagi narsa-hodisalarga muqoyasa qilish usul	
’
yotadi.   Metafora   aralashgach,   badiiy   obraz   birma nolilik   illatidan   qutuladi,	
’
obrazning badiiyligi metafora orqali saqlanib qoladi.
Olamni metaforik obraz tushunishga intilish bugunning mevasi emas.
Qadim   K u l tegin ,   T u nyuquq   yodnomalarida,   Bilga   Xoqonning   jang	
“ ” “ ”
tasviri,   Q u t adg u   bilig d agi   majoziy   obrazlarida   istioraviy   bo yoqlarning	
“ ”	’ ’
quyuqligi orqali ma lum bir voqeaning, tabiat hodisasining ta sir quvvatini, esda	
’ ’
saqlanishini yana ham oshirishda kompozitsion usul sifatida qo llangan.	
’
Abdulla Oripovning she rlarini metaforaning ishtiroki nuqtai nazaridan ikki	
’
guruhga ajratish mumkin.
1.   Metafora   asosiga   qurilgan   she rlar.   Bunda   shoir   tabiatdagi   predmetni	
’
asos qilib oladida, shu metafora asosida katta ijtimoiy, falasafiy g oyalarni beradi.	
’
Bu   siraga   B u r gut ,   B u l oq ,   G i yoh ,   D a r band   daryosi ,   O r mon ,	
“ ” “ ” “ ” “ ” “ ”	’
D e n gizga ,   M o m o   oftob ,   A r cha   singari   qator   she rlarini   kiritish	
“ ” “ ” “ ”	’
mumkin.
2. Shoirning yana bir guruh she rlari guruh she rlari borki, ularda metafora	
’ ’
yuqoridagi she rlardagi kabikompozitsion asos vazifasini o tmaydi, balki boshqa	
’ ’
50 ko plab stilistik figuralar qatorida ifoda etiladi. Ularda metafora bosh omil bo lib’ ’
hisoblanmaydi.
B u r gut   she ri   birinchi   guruhga   mansub   bo lib,   unda   juda   chuqur	
“ ”	’ ’
ma noli metaforadan foydalanilgan.	
’
Yosh burgut uchmoqda ko kda shiddatkor.	
’
Kumush bulutlarning to zg itib parin.	
’ ’
Uchmoqda, qalbida mag rur ishonch bor,
’
Qaqshagan qoyalar, cho qqilar sari.
’
Mana   shu   kartina   lirik   qahramonda   savollar   silsilasini   paydo   qiladi:
U c hmoqda!   Qayerga?   Cho qqiga!   Nechun?   Cho qqi   uzra   mag rur   turdi-yu	
“	’ ’ ’
bir   pas,   Yana   bo ron   misol   qo zg aldi.   Qayga?   burgutdagi   shiddat   lirik	
’ ’ ’ ”
qahramonga   ko p   ijobiy   narsalar   va da   qilmoqda.   Ammo   u   o z   savollariga	
’ ’ ’
javob topa olmaydi va kutilmagan xulosa kelib chiqadi:
Axir, ne bo lardi, bersang, tabiat,	
’
Shu buyuk shiddatga yarasha maqsad.
Burgut   shunchaki bir parranda. Ammo badiiy asar markaziga qo yilgan	
– ’
bu parranda o quvchining xayolini Insoniyat hayotiga boshlab ketadi. Inson umr
’
bo yi yelib-yuguradi, katta-katta mansablarga, unvonga, boylikka erishadi. Ammo	
’
bulardan   muddao   nima?   Agarda   ezgulik,   odamlarga   yordam,   xayrli   amallar,
insonparvarlik   maqsad   qilinmagan   bo lsa   insonning   jamiyki   intilishlari   hech   bir	
’
muddaosiz   o zini     qoyalarga   urib,   osmonning   jamiyki   intilishlari   hech   bir	
’
muddaoiz   o zini   qoyalarga   urib,   osmonning     eng   baland   tog larida   parvoz
’ ’
qilayotgan burgutning harakatlaridan farq qilmaydi. Demak, shoir umrni mazmun
bilan   to ldirish,   insoniylikka,   atrofidagilarga   yordam   beradigan   maqsadlar	
’
ko zlashni   targ ib   qiladi.   Burgut   obrazi   jiddiy   mushohada,   g oyaviy-falasafiy	
’ ’ ’
mundarija kasb etib, istioraviy obraz darajasiga ko tariladi.	
’
K o z   xayollari   she rida   lirik   qahramon   xazonrezgi   faslini   kuzatadi,	
“ ”	’ ’
tabiatning abadiy xodisasini  inson hayotiga ko chiradi. Natijada kuz manzaralari	
’
bilan   I n s on   manzaralari   (Nozim   Hikmat   turk   shoiri)   o rtasida   umumiy	
“ ”	’
mushtaraklik idrok etiladi:
51 Meni savollargako mar daf atan’ ’
Xazonning taqdiri, so nggi shovqini.	
’
Ko zimga ko rinir umrim qaytadan, 	
’ ’
Garchand surmoqdaman bahor shavqini.
Garchand yigit yoshim yashnab tursa ham,
Keksalik qismatin o ylayman shu dam.	
’
Abdulla   Oripov   she rlaridagi   inson   va   tabiatning   xususan     holatlarini	
’ –
yonma-yon   qo yish,   taqqoslash   kuchli.   Natijada   bunday   she rlardagi   obrazlar	
’ ’
falsafiy   umumlashma   xususiyatiga     ega   bo lib   boraveradi,   ma no   kengayib	
’ ’
metaforiklashadi.
Ikkinchi   guruhga   kiritish   mumkin   bo lgan   Hamza   monologi   she rida	
’ “ ” ’
shunday bir band bor:
Faylasuf emasman, askardirman chin,
Shoirman   g azalxon ahli turganda.	
– ’
Yiroq ufqlarni o ylardim lekin	
’
O zimcha she rimni kuylab yurganda.	
’ ’
Ushbu   parchadagi   yiroq   ufqlar   so zi   metafora   hisoblanadi.   Uni   o z	
“ ’ ” ’
ma nosida   tushunish,   shak-shubhasiz,   mazmunni   juda   g ariblashtirib,	
’ ’
jo nlashtirib qo ygan bo lardi. Yiroq ufqlar   bu yerda katta maqsadlar, orzu 
’ ’ ’ – –
umidlar, yuksak g oyalar, istiqbol ma nolariga ega.  	
’ ’ Mana shunday mazmundan
mahrum   har   qanday   shoirlik     kosiblikdan   boshqa   narsa   emas.   Yoki     yana	
–
O g lim  Ilhomjonga  she rida:	
“ ”	’ ’ ’
Taqirda o stirgan edim bir daraxt,	
’
Mevamni terdilar, so ngra yiqdilar, - deb yozadi.	
’
Bu   bir   daraxt   nima?   Uning   mevalari-chi?   Mana   shu   savollarning   o ziyoq	
’
daraxtning   istiora   ekanligidan   dalolat   beradi.   Chunki   istiora   ham   she rdagi
’
topishmoqqa   o xshaydi,   shoir   bir   narsani   tasvirlay   turib,   ikkinchi   bir   narsani	
’
nazarda   tutadi.   Bu   parchadagi   daraxt,   istisnosiz,   shoir   ijodi.   Uning   mevalari   esa
bir-biridan diltortar, jozibali, mazmuni yuksak asarlaridir.
52 Abdulla  Oripov  she rlarida faol qo llangan badiiy san atlardan yana biri’ ’ ’
tashbehdir.   Ma lumki,   tasgbeh   ikki   narsa-hodisa   o rtasidagi   o xshashlikka	
’ ’ ’
asoslanadi.   Akademik   Alibek   Rustamovning   ko rsatishicha,   shoir   tasavvurining	
’
darajasi   ham   mana   shu   o xshashlikni   topa   olishda,   bir-biruga   monand   ikki	
’
hodisani   tasavvur   eta   bilishida.   Shuning   uchun   ham   eng   muhim   vajhi   shibx  	
–
o xshash jihat deb hisoblaydi.	
’
Abdulla   Oripov   tabiat   bilan   bog liq   juda   mukammal   o xshatishlar   topa	
’ ’
oladi.   Masalan,   u   Q a r shi   qo shig i   she rida   O y oqlangan   qo ziday	
” ” ”	’ ’ ’ ’
dovdirar   elda   maysa   deb   ilk   bahorning   nozik   maysalarini   endigina   tug ilgan	
”	’
qo ziga   o xshatsa,   Bahor     she rida   bulutlar   orasidan   milt-milt   qilib	
’ ’ ” ” ’
ko rinayotgan   yulduzni   uvada   kamzuldagi   billur   tugmaga,   Qozog iston
’ ” ’ ”
she rida   qozoq,   sahrosini   bepoyon   xayolga,   Keldim   qoshingizga...   she rida
’ ” ” ’
yomg irni chiltor (arfa   cholg u asbobi) qillariga o xshatadi.  Yana dalalarga	
’ – ’ ’ ”
boshlaydi   havas   deb   boshlanuvchi   she r   esa   butunisicha   tabiat   bilan   bog liq	
”	’ ’
tashbehlar   asosiga   qurilgan.   Shoir   xazonlarni   o z   qalbidan   to kilgan   olovga,	
’ ’
mezonlarni   o zining   chuvalgan   o ylariga,   kuzning   sokin   oftobini   esa   olisda	
’ ’
qolgan   muhabbatga   o xshatadi.   She rda   o xshatish   kompozitsion   asos   sifatida	
’ ’ ’
maydonga chiqqan.
Ko rinadiki, tabiat predmetlari, hodisalari Abdulla Oripov she rlarida goh	
’ ’
obyekt,   goh   subyekt   sifatida   ifoda   etiladi.   Boshqacha   aytganda,   ba zan   tabiat	
’
hodisalari   va   predmetlari   boshqa   narsalarga   o xshatilsa,   ba zan   aksincha   usul	
’ ’
qo llanadi.   Ammo     barcha   o xshatishlar   vajhi-shibx     o xshash   jihatlarning	
’ ’ – ’
mukammalligi   bilan   ajralib   turadi,   shoir   tasavvurining   g oyat   tiniq     va	
’
takrorlanmasligidan dalolat berib turadi.
53 Xulosa
Biz   tabiatning   bir   bo lagidirmiz.   Tabiat   ona   bo lsa,   biz   uning   vujudidan’ ’
barpo   bo lgan   va   vaqtinchalikka   ajralib   chiqqan   bolasidirmiz.   Shuning   uchun	
’
tabiatning     har   bir   chizig ida,   detalida,   hodisasida   bizning   rasmimiz   va   ruhimiz	
’
muhrlangan.   Bu   muhrni   ochib   ko rsatuvchi   shxs   esa   san atkordir.   Axir,	
’ ’
shiddatimizda   yozning   va   bahor   daryolarning   shiddati,   isyonimizda   yildirimning
chaqnashi,   hurriyat   istagida     ozod   qushlar   hayoti,   shamol   yulqilab	
–
tushirolmayotgan yaproqda   hayotga yengib bo lmas ishtiyoq va muhabbatmiz,	
– ’
tonggi   oftobda     zo rlik   va   istibdod   zulmidan   yorishgan   ongimiz,   sel   va	
– ’
toshqinda   ruhning jilovlanmagan qudrati namoyon emasmi?  Hayotning buyuk	
– ”
salatanati   bilan   o z   qondoshligini,   mushtarakligini,   birligini   anglamaslik   emas,	
’
balki   anglash   tuyg usi   ruhimizni   tabiatning   sirli   hodisalarida   o z   aksini	
’ ’
ko rishga   majbur   etadi   deb   yozadi   V.Belinskiy.     Chamasi,   ruhimiz   insonda	
’ –
shaxs   bo lib   qaror   topgan   individualligi   bilan   umumdan     ajralib   chiqqan   sayin	
’
o ziga qondoshligini sezishdan mahrum tabiat bilan yaxlitligini shu qadar jonliroq	
’
va  teranroq  anglay   boshlaydi.  Tabiatda  bizning  ruh  yo q,  lekin  bizda   tabiat   ruhi	
’
bor.   Negaki   borliqning   qonuni   shunday:   oliy   mavjuot   pastrog ini   o zida	
’ ’
jamlagan bo lishi shart. Ha, bizning ruhimizda tabiat bilan umumiylik bor va bu	
’
umumiylik hayotdir. Shuning uchun ham u ruhga shu qadar tushunarli va qardosh
tilda   s o zlaydi .     Xuddi   mana   shu   so zlar   A.Oripov   she riyatida   o zining	
” ”	’ ’ ’ ’
yana bir karra isbotini topgan. Abdulla Oripov  Y o s hlik  she rida  L e kin  inoq	
” ” ”	’
edim   aslim     tabiat   bilan   deb   yozsa,   yana   bir   o rinda   tomay-tomay   degan	
– ” ’ ”
tomchiday   yulduz.   Mening   ruhiyatimga   g oyat   munosib   deydi.   Bu   misralarda	
’ ”
insonning tabiat  bilan birligi  o zining yorqin ifodasini  topgan.  Kuz xayollari	
’ ” ”
da esa o qiymiz:	
’
54 Yaproqlar bandida kezgan jimgina
Ma yus va bezovta ko zni ko raman.’ ’ ’
Uning qo shig ida, uning ohida	
’ ’
Sezaman odamzod qalbin gohida
Abdulla Oripov she rlarida inson va tabiat mushtarakligi shu qadar yorqin	
’
ifoda   topdiki,   shoir   tabiatning   oddiy   ko z   bilan   ko rish   mumkin   bo lmagan	
’ ’ ’
shunday   hodisalarini   badiiy   gavdalantirdiki,   asl   kasbi   tabiatshunos   bo lgan	
’
akademik   Jo ra   Saidov   o zini   mana   shunday   e tirofdan   tiya   olmadi:   Men	
’ ’ ’ ”
tanqidchi   emasman,   tabiatshunosman.   Shoirni     -   Abdulla   Oripovni   o rganmoq	
’
uchun tabiat menga yoshligimni qaytarib bergudek bo lsa,albatta adabiyotshunos	
’
bo lardim.   Faqat   Abdulla   Oripovni   o rganish   uchungina   shu   sohani   dilimga,	
’ ’
shuurimga jo qilib olgan bo lardim .	
’ ”
Mazkur   malakaviy   bitiruv   ishi   Abdulla   Oripov     she riyatida   peyzajning	
’
badiiy-estetik   ifodasiga   oid   kichkina   kuzatish,   xolos.   Abdulla   Oripov   ijodi   bu
mavzuda   yirikroq   ilmiy   ishlar   uchun   ham   material   berishi   aniq.   Yuqoridagi
dastlabki kuzatishlar esa quyidagi xulosalarga olib keldi:
1. Peyzaj     tabiat   manzarasi   badiiy   adabiyotga,   birinchidan,   hayotni   real
tasvirlash,   adabiyotning   asosiy   tasvir   obyekti   bo lgan   insonni   uni
’
o ragan   borliq   bilan   mushtaraklikda   tasvirlash   talabidan   kelib   chiqib	
’
beriladi; ikkinchidan esa, ijodkor   tabiat manzarasini berishdan ma lum	
’
g oyaviy   maqsadni   nazarda   tutadi.   Shuning   uchun   ham   har   qanday	
’
tabiat manzarasi asarga olib kirilavermaydi.
2. Tabiat   manzarasi   qahramonning   ruhiy   holatiga   muvoziy   yoki   kontrast
holatda berilishi mumkin.
3. Ba zi   asarlarda   peyzaj   asarning   g oyaviy   yechimi   uchun   hal   qiluvchi
’ ’
rol o ynaydi.	
’
4. Lirik asarda peyzajning o ziga xos badiiy-estetik vazifalari bor.	
’
5. Shoir   lirik   asarda   tabiat   manzarasini   berishi   yoki   tabiatga   xos   narsa-
hodisalarni biror badiiy san atning obyekti sifatida ishlatishi mumkin.	
’
55 6. Tabiat   manzarasi   alohida   olingan   lirik   janr   janr   (idilliya)   hamda   badiiy
tasvir vositasi (jonlantirish)ning yuzaga kelishiga asos bo lgan.’
7. Abdulla   Oripov   she rlarida   peyzaj   manzaralari   ko p   uchraydi.   Shoir	
’ ’
ona   O zbekistonning   oddiy   ko z   bilan   ilg ash   mushkul   bo lgan	
’ ’ ’ ’
go zal tabiat manzaralarini lirik planda ifoda etadi.	
’
8. Abdulla   Oripov   she rlarida   tabiat   tasvirlari   o ziga   xos   tarzda   beriladi,	
’ ’
bu manzaralar boshqa shoirlarnikiga o xshamaydi. Bu manzaralar biror	
’
o tkir ijtimoiy, falsafiy, badiiy g oyani ifoda etishga xizmat qildiriladi.	
’ ’
9. Abdulla   Oripov   ijodidagi   metaforik   xarakterdagi   she rlarning	
’
kompozitsiyasi   aksar   ikkita   qismni   bir-biriga   o xshatish   ( Ko zgu	
’ ” ’
parchalar ) ,  zidlash ( O h  urib har yonda izg iydi shamol )  usullarida	
” ” ”	’
quriladi.   Bunday   she rlarda   metaforik   mazmunning   yuzaga   chiqishida	
’
kompozitsion   tafakkur,   ya ni   she rning   muayyan   bir   tartibda   qurilishi	
’ ’
muhim ahamiyat kasb etadi.
10. Abdulla Oripovning lirik ijodida timsol she rlarining she r-metafora va	
’ ’
she r-allegoriya   ko rinishlari   keng   o rin   tutadi.   She r-metaforada	
’ ’ ’ ’
lirik   mushohada   predmeti   matnda   ochiq   aks   etmaydi,   u   haqdagi   hukm
(predikat)gina   bor.   She r-allegoriyadan   farq   etib,   she r-metaforada	
’ ’
predmetni   aniqlashtirish   o quvchiga   havola   etiladi.   Ya ni   she r-	
’ ’ ’
allegoriyada   metaforik   ma no   subyekti   muallif   bo lsa,   she r-
’ ’ ’
metaforada o quvchi ma no subyekti bo lib qoladi.	
’ ’ ’
11. She r-metaforada mazmun strukturasidagi yuqoridagicha o ziga xoslik	
’ ’
tufayli unda turlicha talqin imkoniyatlari mavjud bo ladi, shunga ko ra	
’ ’
bunday   she rdan   turlicha   mazmunlar   chiqarilishi   ( Tilla   baliqcha ,	
’ ” ”
D o r boz )  tabiiy va qonuniy holdir.	
” ”
12. A.Oripov ijodida 80-yillarga tomon allegoriya xarakteridagi she rlar va	
’
she r-allegoriyalar   salmoqliroq   o rin   tuta   boshlaydiki,   bu   ijtimoiy	
’ ’
sharoitning   o zgarib   borishi,   ya ni   so z   aytish   imkonining   kengayib	
’ ’ ’
borishi   va   adabiyot   zimmasidagi   tashviqiy   funksiyaning   dolzarblashuvi
56 bilan   bog liqdir.   Aksincha,   shoirning   she r-metaforalari   ko proq’ ’ ’
so z-fikr erkinligi bo lmagan davr mahsulidir.	
’ ’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati	
’
1. Karimov I.A. Adabiyotga e tibor   ma naviyatga, kelajakka e tibor// 	
’ – ’ ’
O zbek tili va adabiyoti , 2009 yil, 4-son, 4-b.	
“ ’ ”
2. Karimov I.A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid, 	
’ ’ ’
baraqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent. O zbekiston.  	
’    
1997 yil. 
3. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat   yengilmas kuch.   Toshkent: 	
’ – –
Ma naviyat, 2008.   B. 29. 	
’ –
4. Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. 1tom. Adabiy asar. T.:   Fan , 1978.	
“ ”
5. Rahimjonov N. Shoir va davr.   Toshkent: G .G ulom nomidagi 	
– ’ ’
Adabiyot va san at nashriyoti, 1983.   B. 182.	
’ –
6.  Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati.   Toshkent:  Fan ,	
’ ’ – “ ”
2007.   B. 259.	
–
7. A.Aliev. Ijod va izlanishlar.  T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1973.	
’
8. G .Karimov. Xalq tarix, adabiyot. T.: Adabiyot va san at nashriyoti. 1977.	
’ ’
9. X.Abdusam at ov. Tarix va badiiy talqin. T.: Adabiyot va san at nashriyoti. 	
’
T.: 1995
10. H. Umurov. Badiiy psixologizm va hozirgi o zbek romanchiligi. 	
’
T. F an , 1 983  yil.	
” ”
10. Fitrat A. Adabiyot qoidalari. Toshkent, O zdavnashr, 1926, 78-bet.	
’
11.  Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-1.   T., 2001.   B.76.	
’ – –
12.  Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-2.   T., 2001.   B.125.
’ – –
13.  Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-3.   T., 2001.   B.101.
’ – –
57 14.  Oripov A. Tanlangan asarlar. To rt jildlik, t-4.   T., 2001.   B.83.’ – –
15.  Hudoyberganov N. Ishonch. T.:  A d abiyot  va san at nashriyoti ,  1988 
” ”	’
yil.
16. Qo shjonov M. Hayot va qahramon. T.:  Adabiyot va san at 	
’ ” ’
nashriyoti ,  1979 yil.	
”
17.  Rahimov A. Hayot haqiqatini izlab. T.:  F a n ,  1989 yil.	
” ”
18. Hamdam U. Yangilanish ehtiyoji.   Toshkent:  Fan , 2007.   B.194	
– “ ” –
19. Oripov A. Saylanma.  1-jild.   Toshkent: G .G ulom nomidagi Adabiyot 	
– ’ ’
va san at nashriyoti, 2000, 371 389-betlar.	
’ —
20. Nosirov U. Ijodkor shaxs, badiiy uslub, avtor obrazi. T.:  F a n ,  1982 yil.	
” ”
21. Karimov H. Milliy ozodlik kurashchilari va adabiyot. T.:   F a n ,  1987 yil.
” ”
22. Sharipov H. Asiringman.   Toshkent:  Sharq , 2003.   B.349.	
– “ ” –
23. Eshbek Y. Ona Turkiston. Rivoyat  doston//  Sharq yulduzi , 2002 yil, 	
– “ ”
2-son, 3-10   betlar.	
–
24. Qo chqor U. Shiroq.   Toshkent: G afur G ulom nomidagi Adabiyot va 	
’ – ’ ’
san at nashriyoti, 1995.   B.30.
’ –
25. Qurbon Sh. So z yo li. Tarixiy doston//  Sharq yulduzi , 1991 yil, 2-	
’ ’ “ ”
son, 97-109-betlar.
       
      
     
                                                 
58 59
Купить
  • Похожие документы

  • Arab tilshunosligining shakllanishi
  • O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji
  • Devoni Foniy ning janr xususiyatlari
  • Tabiat poetikasi va badiiy tasvir vositalari (70-80-yillar she’riyati misolida)
  • Rivoyat va uning xalq poetik ijodidagi o'rni

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha