Polineziya xalqlari tarixiy antropologiyasi - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Polineziya xalqlari tarixiy antropologiyasi

Купить

POLINEZIYA XALQLARI TARIXIY ANTROPOLOGIYASI .
Reja.
1. Polineziya tabiati.
2. An’anaviy xo‘jaligi.
3. Qayiqsozlik va dengizchilik
4. Oila va qishloq jamoasi. Tonga va Taitiliklar ijtimoiy tuzumi.
5. Taomlar
6. Tatuirovka va zeb — ziynatlar:
7. Kiyimlar, zeb — ziynatlar:

1. Polineziyaga Gavayya, Ellis, Samoa, Tonga, Taiti, Kuk, Tubuai, Markiz,
Tuamotu, Pasxa, Yangi Zelandiya va boshqa orollar kiradi. Taitiliklardagi
afsonaga binoan dunyo qadimda katta va yagona bo‘lgan. Xudolarning
g‘azablanishi oqibatida mayda orollarga bo‘linib, Tinch okeaniga tarqatib
yuorilgan. Polineziyaliklar rivoyatiga ko‘ra yarim xudo Maui odamlarni yaxshi
ko‘rganidan, ularga orollarni Moanadan ushlab sovg‘a qilgan. Yerning paydo
bo‘lishi haqida ilmiy bilimlarga ega bo‘lmagan polineziyaliklar uchun quruqlikni
baliq kabi ovlab ushlash, aytarlik ajablanarli emasdek tuyuladi. Polineziyaliklar
Okeaniyada o‘zlashtirgan hududlarini Moana-deb nomlashgan. Hozirda ularda
ushbu nom ayollar ismi sifatida keng yoyilgan. Polineziya orollari vulqon va
chig‘anoqlardan vujudga kelgan. Vulqonli orollar tabiatining rang — barangligi
bilan ajralib turadi. Tog‘lari baland bo‘lmay Samoada 1650 m, Taitida 2240 m,
Gavayya orollarida esa 4200 m yetadi.
Polineziyadagi nisbatan baland tog‘lar: Taitida Oroxena 2250 metr, Savayi
orolida (Samoa arxipelagida) Silisili tog‘i 1850 metrdan iborat. Yangi
Zelandiyaning shimoliy orolidagi Ruapexu chukkisi 3000 metr, Janubiy oroldagi
— Aerangi 4000 metrga yaqin bo‘lib ularni doim kor koplab turadi.
Polineziya atollari ajoyib tabiatga ega bo‘lsada ularda ichimlik suvining yo‘qligi
katta muammodir. Ichimlik uchun esa yomg‘ir suvlari yig‘ib ishlatiladi. Tog‘lar
orasidan vohalar orqali dengiz tomonga yomg‘ir suvlaridan hosil bo‘ladigan
ko‘plab daryolar va soylar oqib o‘tadi. Orollar urmonlar bilan koplangan. Ba’zi
vulqonli orollar xususan Mingareva chig‘anoqli orollar qurshovida joylashgan.
Tinch okeani orollariga xos xususiyatlardan biri, chig‘anoqli orollarning doira
shaklida joylashib o‘rtasida suv xavzasining bo‘lishidir.
Chig‘anoqli orollarning qit’a va yirik orollardan uzokda joylashuvi ham faqat
Polineziya hamda Mikroneziyada uchraydi. Bunday orollarni tabiati unchalik boy
bo‘lmay okean qirg‘oqlarida kokos palmasi, ichki hududlarda esa bo‘ta va o‘t —
o‘lanlar o‘sadi, xolos.
Polineziyaning hayvonot olami ham boy bo‘lmasdan orollarda qushlarning
turlari ham unchalik ko‘p emas. Lekin atrofdagi suv xavzalarida dengiz hayvonlari

va baliqlar xilma — xildir. Tropik iqlimli o‘rtacha yillik harorat + 26 daraja
atrofida. Eng issiq va sovuk, oylar harorati farqi 2 darajani tashkil qiladi holos.
Yangi Zelandiya va Gavayyadan keyingi eng yirik orollardan biri Samoadir
(maydoni 1787km 2
). Uning aholisida dengizchilik san’ati yuksa k ligidan Bug envil
1769 , yili orolda bo‘l ga ni da Samoani < dengizchilar orollari » deb ata gan edi.
G‘arbiy Samoa (Sa m oa va Sisifo) Polinyoziyalikl ardan b irinchi bo‘lib
mustaqillikka erishadi va 1962 yildan BMTga a’zo b o‘l di. Uning poytaxti Apia,
aholisi esa 150 ming kishidan orti q roq. R.Samoaning yer maydoni 2930 km 2
.
Sharqiy Samoa (122km 2
). AKSh tomonidan boshqariladi. Poytaxti Pago-Pago
porti. Aholisi 26 ming kishi bo‘lib, 96 % samoaliklardir.
2. Polineziyaliklarning an’anaviy xo‘jaliklari
Polineziyaliklarning xo‘jaligi, ijtimoiy hayoti va madaniyatlarida ko‘plab
umumiylik bilan bir paytning o‘zida o‘ziga xos xususiyatlar ham mavjud. XIX
asrning boshlarida yevropalik missionerlarnshl, savdogarlar, dengizchilarning
Polineziyaga kelishi davridayok mahalliy aholi madaniyatning ko‘pgina sohalarida
yuksak rivojlanishga erishgan edi. Polineziyaliklar metallni bilishmasada ularning
texnikasi va xo‘jaligi yuksak tara qq iy etgan. Olimlarning fikricha aborigenlar
Okeaniyadan avval yashagan vatanlarida ma’danni bilishgan, ular ma’lum mehnat
va jangovor qurollarini: chig‘anoqlar, tosh va yog‘ochdan yasashsada, ularga xuddi
ma’dandan yasalgandek tus berishlari shundan darak beradi. Polineziya orollarida
ma’danlarning yo‘qligi keyinchalik metallni ishlash hunarini yo‘qka chiqaradi.
Polineziyaliklarning tosh, suyak, chig‘anoqlarga ishlov berish darajasi yuksa k ligi
esa dunyodagi birorta neolit davriga oid xalqda uchramaydi, O g‘ ir va o‘tkir uchli
qurollarning barchasini polineziyaliklar toshdan yasashgan. Eng muhim qurol
toshbolta bo‘lib, unga yog‘ochdan dasta yasashgan. Boltaning ti g‘ i 20 sm.cha,
eniga to‘g‘ri burcha k li bo‘lgan. Toshboltalarning mahalliy xususiyatlari inobatga
olinmaganda, asosiy turlari sopli va sopsiz bo‘lishidadir. Jumladan,
Polineziyaning g‘arbidagi: Tonga
Samoa va Futuna orollaridagi a s o s iy mexna t qurollari

to‘rt q irra li boltalar hisoblanadi. Dastali boltalar esa Sharqiy Polineziyada
keng tarqalgan. Asosiy yumushlar; daraxt kesish, ustunlarni, daraxtlarni butalab,
tekislash va x.k.larni bolta bilan bajarishgan. Undan boshqa mehnat qurollari
yasashda ham foydalanilgan.
Dexqonchilik: Polineziya aholsining xo‘jaligi asosi dehqonchilik bo‘lsa,
baliqchilik ikkinni o‘rinda turgan. Orollarda dexqonchilik san’atining rivoji yuksak
bo‘lgan. Ko‘pgina orollarda sun’iy sug‘orish qadimdan qo‘llanilib kelingan. Ba’zi
hududlarda terassali dexqonchilik ham mavjud bo‘lib, barcha tadqiqotchilar uning
yuksak rivojini ta’kidlashgan. Lekin dexqonchilikda murakkab mehnat qurollari
deyarlik uchramaydi. Asosiy ish quroli yog‘och so‘qani polineziyaliklar ko
yoki o deb nomlashgan. Uning yordamida yerni ag‘darishib, tuprog‘ini qo‘l
bilan maydalaganlar. Dexqonchilikning asosiy turlari mevachilik va polizchilik
hisoblanadi. Polineziyaliklar Okeaniyada keng tarqalgan: non daraxti, kokos
pal’masi, banan, yams, taro, batat (shirin kartoshka), kovok va x.k.larni
yetishtirganlar. Dexqonchilikning dastlabki bosqichida u asosan ayollar
mashg‘uloti bo‘lgan. Keyinchalik Polineziyada u bilan ham erkaqlar va ham
ayollar shug‘ullana boshlaydi. Tongada dexqonchilik bilan faqat erkaklar
shug‘ullangan, ayollar ag‘darilgan yerni ekishga tayyorlashda ishtirok qilishgan
holos. Ayollar dexqonchilikda shug‘ullanadigan yerlarda ham ular asosan begona
o‘tlarni yo‘qotishda, shuningdek hosilni yigashda katiashganlar. Polineziyada eng
keng tarqalgan qishloq xo‘jalik ekini kokos palmasi (Cocos nucifare) deyarlik
barcha orollarda ekiladi. Hozirga kelib Polineziyada 50 million kokos pal’masi
bo‘lib har bir kishiga deyarlik 5 tadan daraxt to‘g‘ri keladi. Ko‘p hosil beradigan
kokos pal’masi 60 — 65 yilgacha yashaydi. Kokos orollardagi eng foydali
daraxtdir. Marjon orollarida uning sharbatini suv o‘rnida ichishadi. Yong‘og‘idan
polineziyaliklar dasturxon uchun turli taomlar tayyorlashgan. Bugungi kunda
Polineziyadagi katta plantatsiyalar yevropalik va amerikalik ishbilarmonlarga
tegishlidir. Bu plantatsiyalarga kokos palmasidan tashqari, ananas, shakarkamish,
kofe, sitrus ekinlari yetishtiriladi. Ushbu daraxtlarning ba’zilari ekin maydonlari

hozirgi egalari ajdodlari tomonidan keltirilib, polineziyaliklar uchun yangi ekinlar
bo‘lgan.
Uy hayvonlari; O‘tmishda faqat cho‘chqa, it va tovuqlar boqilgan. Itlar
melaneziyaliklarniki kabi past bo‘yli va xurpaymaydigan bo‘lgan. Itlarni asosan
go‘shti uchun boqilgan. Yovvoyi hayvonlar bo‘lmaganidan ov-bilan deyarlik
shug‘ullanmaganlar. Tovuq hamma yerda boqilsada, polineziyaliklar ularning
tuxumini ovqatga ishlatishmagan. Uy hayvonlari ichida eng ahamiyatlisi
cho‘chqalardir. Taitiliklarning yirik cho‘chqa podalari bo‘lgan, cho‘chqa
go‘shtiniasosan zodagonlar iste’mol qilishgan. Oddiy aholi va ayollarga cho‘chqa
go‘shti yeyish ta’qiqlangan.
Baliqchilik: Baliqni polineziyaliklar asosan turlar
yordamida tutishgan. Ov davomida uzunligi 150—160 metrli turlarni
qishloqning barcha erkaklari tortishgan. Katta turlar yordamida tutilgan o‘lja
qishloq jamoasi uchun bir necha oyga oziq bo‘lgan. Ovning yana bir uslubi maxsus
hovuzchalar yasab baliq tutish edi. Ovda sanchqidan o‘simlik zaxridan foydalanib
baliq tutish ham mavjud bo‘lgan. Samoaliklar maxsus kamon yordamida baliq
ovlashgan va undan boshqa maqsallarda foydalanishmagan. Keng tarqalgan ov
usullaridan biri karmoklar yordamida baliq tutish edi. Yirik dengiz toshbaqalarini
ovlash ham o‘ziga xos ov turi hisoblangan. Maxsus og‘irliklar osilgan to‘rlar
tashlanib, yarim doira shaklida
Qayiqsozlik va dengizchilik . Polineziyaliklar — jasur va moxir
dengizchilardir.O‘z davriga nisbatan yuksak dengizchilik san’atigina ularga Tinch
okeanining bir-biridan yuzlab, ba’zida minglab kilometr
uzoqlikda joylashgan ko‘psonli orollarni kashf qilib o‘zlashtirish
imqonini bergan. Dunyo tarixida polineziyaliklar taraqqiyoti
darajasida bo‘la turib, ular bilan dengizchilik san’atida
raqobatlashadigan xalqni topish mushkul. Polineziyaliklar kemalari o‘z
maqsa d lari va turi buyicha bir —biridan farqlangan. Kemalarning urush, baliq
ovlash hamda sayoxat uchun max s us turlari bor edi. Xususan , Taitiliklarning
harbiy qayiqlari ikki qavatli, palubasi yopiq bo‘lib, zarur paytda jangchilar uning

ostida jon saqlashlariga mo‘ljallangan edi. Qayiqlarning 4 xili bo‘lib: daraxt
tanrasidan o‘yilgan bir kishilik, o‘rtasi birlashtirilgan balansirli (muvozanatli) va
nihoyat 2 balansirli qayiqlari bor edi.
Kiyimlar, zeb — ziynatlar :
Polineziyaliklar o‘tmishda yubka yoki peshband kiyishgan bo‘lib, ular
tapadan yoki bo‘yradan qilingan. Ayollar kunduzi o‘simlik tolasidan yubka,
kechkurunlari esa tapadan peshband kiyganlar. Tapani extiyot qilish Polineziya
orollarida keng tarqalgan va yuvib bo‘lmasligi sababli uni kir qilishdan asrashgan.
Erkaklarning kiyimlari ham tapadan peshband yoki bo‘yradan belbog‘chalar
shaqlida edi. Ayollarning kukragi ostidan, erkaqlarning belidagi peshband uzunligi
tizzaga qadar bo‘lgan. Faqat ayrim hollarda peshbandlar uzun bo‘lib, to
oyogigacha tushib turgan. Insonning kiyimi ko‘p bo‘lishi Taiti orolida uning
boyligi ramzi hisoblangan. Natijada taitiliklar kiyimiga ko‘proq tapa ishlatishga
harakat qilishib ba’zida ponchoga o‘xshash yopingichni uch qavat, pastkisi eng
uzuni oq, o‘rtasida — qizil va nihoyat ustkisi eng kaltasini — qo‘ng‘ir ranglisini
kiyishgan. Erkak va ayollar ko‘pincha boshini salla singari uzun yupka gazmol
bilan o‘rashib, zodagonlarda ishlatilgan tapaning uzunligi 10 metrgacha yetgan.
Tatuirovka va zeb — ziynatlar :
Polineziyaliklar qush patlaridan bezaklarni yoqtirganlar. Patlarni bosh
bog‘ichlari, ayollar peshbandlariga bog‘lab qo‘yishgan. Buyinlaridagi o‘rama
taqinchoqlar ko‘pincha toladan aylanma qilib marjonsimon yorqin patlar bilan
bezatilgan. Markiz orollarida patlardan o‘ziga xos «diadema» yasashgan, deyarlik
barcha orollarda eng qimmatli bosh ziynatlari patlardan tayyorlangan. Hakikiy
gullardan bezak sifatida o‘tmishda va hozir ham keng foydalaniladi. Boshda,
bo‘yinda gullardan gulchambar, bo‘lsa quloqning orqasida va ichida hatto burun
teshigiga ham gul qo‘yib olishgan. Bezak uchun turli chig‘anoqlar Shodasi,
hayvonlar tirnoq va tishlari, bambukning eng kichik va ensiz poyasi ishlatilgan.
Tongaliklar o‘simlik poyasidan yasalgan taroqlar bilan bezanishni yaxshi
ko‘rganlar. Polineziyaliklar madaniyatining xususiyatlaridan yana biri—
tatuirovkadir. Polineziyada tatuirovka faqat bezak bo‘libgina kolmasdan o‘zida

ijtimoiy munosabatlar va diniy tasavvurlarni ham ifoda etadi. Yigit hamda qizlar
balogat yoshiga yetishlari bilan tatuirovka qilinganlar va nikoh munosabatlariga
kirishga ruhsat olganlar. Lekin tananing tulik boshdan oyokkacha tatuirovkasi
imtiyoz, xizmatlari, jamiyatdagi o‘rni ramzi bo‘lgan.
Qurollari: Polineziyaliklar uchun palitsa, (to‘qmoq) nayza, tosh boltalar,
jangovor gurzi, yog‘ochdan qilichlar asosiy qurollar bo‘lgan. Eng oddiy qurol
sillik yoki tishlik nayzalardir. Jangovor to‘qmok, gurzi, tosh otish moslamasi
barcha orollarga tarqalgan edi. Og‘ir daraxtdan yasaladigan gurzining qo‘ndog‘i 30
— 50 sm bo‘lgan, uning uchi o‘tkirlangan. Jangovor gurzilar ba’zi orollarda,
xususan Yangi Zelandiyada toshdan yasalgan. Yana bir jangovor qurol nayzani
ham zalvorli daraxtdan yasashgan. Nayzaning uchi olovda toblanib o‘tkirlangan
yoki toshdan, suyakdan, chig‘anoqlardan maxsus yasalib bog‘langan.
Polineziyaliklar nayzalari uzunligi 3,5 metrgacha yetgan. Taitida aqula tishlari
o‘tkazilgan yog‘och qilich ham ishlatilgan. Tosh uloqtirish moslamasi kokos
tolasidan tuqilib mohir jangchi qo‘lida, u xavfli qurol bo‘lgan. Palitsa bilan
tuxumdek toshni uzoq masofaga kuch bilan uloqtirish mumkin edi.
Polineziyaliklarning himoya vositalari negadir e’tibordan chetda kolib kelgan, endi
u xakda aniq ma’lumotlar to‘plash esa kiyin albatta. Jangda boshni himoya qilishga
intilganlar. Bu maqsadda Taitida, Tubuai orolida maxsus dubo‘lga kiyilgan.
Yog‘och, chig‘anoqlardan badanning ma’lum qismini himoyalashda
foydalanishgan bo‘lsada, polineziyaliklar kalqonni bilmaganlar. Polineziyada
jangda kamondan foydalanilgan degan fikr ham noto‘g‘ri. O‘q-yoydan ba’zi
orollarda ovda, Samoada baliq, Tongada kalamushlarni ovlashda foydalanishgan.
Tongaliklar kamoni juda katta ba’zida odam bo‘yicha bo‘lib, uni daraxtning qattiq
navidan yasab, silliqlaganlar, ipini esa o‘simlik tolalaridan to‘qib tayyorlashgan.
Kuk orollarida kamonni qush ovlashda ishlatishsa, Taiti va yana boshqa orollarda u
bolalar o‘yinchog‘i vazifasini o‘tagan. Umuman olganda polineziyaliklar xo‘jaligi
va moddiy madaniyati yuksak rivojlangan, lekin geografik muhit uning faqat bir
tomonlama yuksalishiga imqoniyat yaratgan, holos. Natijada Polineziyaliklar

yaratgan yangi tosh asri yuksak madaniyatini, dunyoning boshqa joylaridagi jez
davri madaniyati darajasi bilan qiyoslash mumkin.
T A O M L A R:
Dexqonchilik va baliqchilik maxsulotlari polineziyaliklar taomlarining asosi
bo‘lgan. Taomlar cho‘chqa, it, qushlar go‘shtidan tayyorlangan. O‘zlarining xohish
— irodasi bilan emas go‘sht tanqis bo‘lganidan polineziyaliklar vegetarianlar
bo‘lishgan. Taomda non daraxti, yams, batat, kokos yong‘og‘i va bananlar
ishlatilgan, lekin to‘yimli bo‘lmaganidan har kuni o‘rtacha 5 — 6 kilogramdan
mahsulot yeyishga to‘g‘ri kelgan. Kraxmalga boy taro, non daraxti mevasi,
xomicha yoki pishirishdan avval qirg‘ichdan o‘tkazilib boshqa
maxsulotlarga aralashtirib iste’mol qilingan. Polineziyaning
sharqida esa taro, non daraxti mevasi oldin pishirilib so‘ng
tuyilgan, hosil bo‘lgan masallik esa achitilib so‘ng iste’mol
qilingan. Polineziyaliklarning sevimli pao taomini tayyorlashda
taroni kirgichdan o‘tkazilib, so‘ng qo‘lansa xidini yo‘qotish
maqsadida suvda yaxshilab yuvib, quritilgan. Hosil bo‘lgan undan
hamir korib achitilgan, natijada nordonroq bo‘tqasimon taom
tayyor bo‘lgan. Polineziyaning g‘arbida ayniqsa Samoa orollarida aholining
sevimli taomi pudda bo‘lib, uni unli o‘simliklardan, xususan taro, non daraxtining
turli navlaridan tayyorlashgan. Kokos yong‘og‘i xomligicha yeyilgan. Kokos
yeng‘og‘ining suti, kokos yog‘i polineziyaliklar uchun sigirning suti va yog‘ini
almashtirgan desak xato bo‘lmaydi. Ba’zi oziqlar polineziyaliklar tomonidan
konservatsiya qilinib, uzoq muddat saqlangan. Ular qatoriga yuqorida aytib
o‘tilgan poi, alovda pishirilgan yamsni bir yilgacha saqlash mumkin edi. Oziqlar
chuqurlarda saqlanib usti tosh va barglar bilan yopib qo‘yilgan. Maxsus ustunlar
ustida qurilgan omborchalar esa oziqni qisqa muddatga saqlash uchun xizmat
qilgan. Ye vropaliklar kelgunga qadar Polineziya orollari aholisi olovni ish q alash
yo‘li bilan olishgan. Olovni olishning murakkabligi aholiga uni saqlashga e’tiborni
kuchaytirishni taqozo etgan. Kaynatma ovkatlarning nisbatan kam tayyorlanishiga
Polineziyada k ulolchilikning, sopol idishlarning yo‘qligi, sabab bo‘lgan. Shuning

uchun agar biror taomni kaynatish zarur bo‘lsa qizdirilgan toshlarni yo g‘ och
idish g a solib suvni q aynatib tayyorlashgan. Polineziyaliklar taomlari yer o‘ cho g‘ i
— imu d a pishirilgan. Dastlab yerdan kichik chuqur kazilib, unga gulxan uchun
yog‘ochlar taxlangan, ustidan katta yalpoq toshlar taxlab chiqilgan. Tosh ustiga
yirik yaproqlar qo‘yilgan ( Gavayyada uni xono—xono deyishgan), ustiga banan,
batat, taro, non daraxti mevalari qo‘yib, olov yo q ib qizitilgan toshlar yordamida
pishirilgan. Cho‘chqaning tozalangan ichki qismiga ham tosh solishib, ikki
tomonlama ham ustidan ham ichidan, mahalliy t i o‘ simligi bargiga o‘ rab
pishirilgan, imuda, baliq ham kovurilgan. Polineziyaliklarda ichimliklar turi ko‘p
bo‘lmagan. Eng ko‘p iste’mol qilinadigan ichimlik kokos yon g‘ o g‘ i sharbati
bo‘lgan. Polineziyaliklar madaniyatiga xos eng mashhur ichimlik kava esa
qalampirning ildizidan, yan chib sokini suvga aralashtirib tayyorlagan. G‘ arbiy
polineziyaliklar uchun muqaddas ichimlik hisoblangan kavani tayyorlash va ichish
davomida qator udum — marosimlar amalga oshirilgan. Ichimlik uchun maxsus
yog‘och tovok, kadaxlar yasalgan, polineziyaliklar kadaxga lablarini tekqizmaslik
uchun kavani turri orizlariga yo‘llaganlar. Suyu q narsalar uchun idishlar qovoq va
kokos yongoga pustidan yog‘ochdan, bambukdan yasalgan. Oziqlar turli
k o‘ rinish va h ajmda t o‘ qilgan
Oila va qishloq jamoasi. Tonga va Taitiliklar ijtimoiy tuzumi.
Mustamlaka arafasida polineziyaliklar ibtidoiy urug‘chilik jamiyatining
buzilishi darajasida yashaganlar. Nisbatan yuksak rivojlangan orollarda esa yirik
yer egalari zodagonlar hamda oddiy xalq jamoa a’zolari dexqonlar va
hunarmandlar toifalari shakllana boshlagan edi. Onalar huquqining izlari va
sarqitlari ko‘pgina orollarda uchrab turadi. Demak o‘tmishda polineziyaliklar ona
urug‘ida yashaganlari ehtimol. Ba’zi joylarda masalan Ontong — Java orolida XX
asrning o‘rtalarida ham matrilokal nikoh xukmronligi kuzatilgan. Ba’zi joylarda,
xususan Tonga orollarida ayollarning hurmati nihoyatda yuksak bo‘lib,
qarindoshlik munosabatlari ona tomonidan hisoblangan. Lekin ona uro‘tining
inqirozi Polineziyaning ko‘plab orollarida patriarxatga olib kelmaydi. Ota urug‘i
hukmronligi davri istisno tarzida, faqat Tikopi a orolida uchraydi, x olos. Geografik

jihatdan esa bu orol Melaneziyaga yaqinroq. Polineziyaliklarda patriarhal urug‘ —
jamoalarining vujudga kelmagani belgisi sifatida, qalinning yo‘qligini ham
ko‘rsatish mumkin. Ushbu udum Polineziya orollarining xech kaysisida
uchramaydi. Nikoh esa murakkab marosimlarsiz, yigit tomonidan kelin tomonga
oila kurish taqlifini bildirilishi, agar roziligi olinsa o‘zaro sovgalar almashinuvi,
so‘ng bitta yoki bir nechta tuy bazmlari o‘tkazish bilan yakunlanadi.
Polineziyaliklarning ajrashishi ham deyarlik kiyinchiliksiz urtadagi mulkni
bo‘lishtirish, bolalarni er — xotinga taksimlash bilan tug‘agan. Samoa orollarida er
—xotinlar ajrashishgan takdirda, katta farzandlar ota, kichik farzandlar bilan
q olishgan. Polineziyaning g‘ arbidagi: Samoa, Tonga, Foyiuna va Uea orollarida
avankulat, ya’ni jiyanlari hamda ayolning mulkiga uning ukasi, bolalarning tog‘asi
alohida huquqlari bo‘lganligi kuzatiladi
Qishlok jamoasi: Bir — biriga yaqin yashagan bir necha yirik oila, qishloqni
yoki hududiy jamoani tashkil qilar edi. Qishloq jamoalari o‘zining yorqin
kurinishini samoaliklarda yaxshi saqlangan. Undagi ko‘pchilik qishloqlar 10—12
oila jamoasidan tashkil topib, aholisi o‘rtacha 300 — 500 kishidan iborat bo‘lgan.
Qishlok dexqonchilik jamoasi tarzida shakllangan bo‘lsada, ko‘pchilik hollarda
unga tegishli barcha yer maydonlari alohida yirik oila jamoalari orasida
taksimlangan. Qishloq yoki hududiy jamoa o‘zining boshqaruv tashkilotlariga ega
bo‘lib, ular Samoa va
Tonga orollarida fono deb nomlanadi. Fono kengash sifatida
shakllanib, unda barcha yirik oilalar boshliqlari, jamoalarning balog‘at yoshiga
yetgan barcha a’zolari qatnashishlari mumkin edi.
Aholining tabaqalanishi: Mulkiy tabakalanishning kuchayishi Polineziyada
ham jamoaning: zodagonlar va oddiy kishilarga bo‘linishini tezlashtiradi. Urush
paytida asir olinganlar qullarga aylantirilib, ular jamoaga kiritilmagan, huquqsiz
kishilar bo‘lishgan. Taitida qullar teu-teu deb nomlanib tadqiqotchi Ellisning
aytishicha «qullar jangda asir olinganlar yoki jamoa boshlig‘i asir olinganda to‘lov
sifatida berilgan kipshlardan iborat edi.» Bosib olingan hudud aholisi ham qabila
boshlig‘iniki hisoblanib, ekinzor g‘oliblar tomonidan taqsimlanib olingan. Istilo
qilingan hududlar aholisining ko‘pchiligi o‘z yerlarida ishlashni davom ettirsa,

qisman olib qabila boshlig‘ining «eski» yerlariga o‘tkazilishi ham mumkin edi.
Bunday kishilarni «yangi xo‘jayin» takdim etish huquqiga ham ega edi. Lekin
Taitida va umuman Polineziyada qul savdosi yoki qul bozorlari bo‘lmagan.
Qullarni ba’zida ma’lum xizmat muddatiga berilib so‘ng ular qaytib olingan.
Tongaliklarning ijtimoiy tuzumi: Polineziyaliklar
ijtimoiy munosabatlari turli orollarda o‘ziga xos xususiyatlarga
ega bo‘lgan. Bu borada ingliz dengizchisi Uilyam Marinerning XIX
aerda tongaliklar kasta tuzumi haqida qoldirgan ma’lumotlari
ayniqsa qizikarlidir. Tongada kasta tuzumining tarixiy negizlarini kuzatish
mumkin. Orolda 3 ta oliy ijtimoiy toifa bo‘lib, eng yuqori oliy ijtimoiy toifada
zodagonlar-egi, ulardan keyingi pog‘onada –matabule zodagonlar maslahatchilari,
ular bilan bir joyda yashashlari kerak bo‘lgan kishilar turar edi. Matabule darajasi
avloddan — avlodga o‘tgan va Tonga aholisi tomonidan alohida hurmat qilingan.
Keyingi guruh mua-matabulelarning katta o‘g‘illari yoki kichik ukalari bo‘lsa,
ularning farzandlari tua oddiy jamoa a’zolari hisoblanishgan. Bu o‘ziga xos
irearxiya bo‘lib, har qanday daraja yoki kasta a’zoligi otasining o‘limidan so‘ng
olingan. Demak, matabulening katta o‘g‘li mua, muaning barcha o‘g‘illari esa tua
bo‘lishgan. Matabule vafot etsa, uning katta o‘g‘li mua — matabule, muaning katta
o‘g‘li tua darajasidan otasining o‘rniga —mualikka o‘tgan. Boshqacharoq aytilsa
barcha bir pog‘onaga ko‘tarilgan. Tizim asosida yoshi kattaligi (mayorat) prinsipi
yotgan. Jamiyatda patriarhal tartiblar xukm sursada ayollarning o‘rni katta bo‘lgan.
Jumladan qizning yoshi kichik bo‘lsada akalaridan katta hisoblanib, singilning
ajdodlari akanikiga nisbatan katta shoh avlod sanalgan. Jamiyatning eng pastki
pogonasida qullar turgan.

adabiyotlar
1. Hawaiki, Ancestral Polynesia An Essay in Historical Anthropology .
Published in the United States of America by Cambridge University Press, New
York . 2001 .
2. Barbara A. West . Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania
Copyright © 2009 .
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Ashirov A. Antropologiya. –T.., 2014.
2. Antropologiya. (Pod red. Miskovoy Ye.V, Mexedova N.A, Pimenova V.V ) -M..,
Izd-vo «Kultura» 2005.
3. Jabborov Iso. Jahon antropologiyasi asoslari. Toshkent. “Yangi asr avlodi”, 2005.
E lektron manbalar
www. mirknig.com
www.etnology. com

Polineziya xalqlari tarixiy antropologiyasi

Купить