Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Polis muammosini o'rganish

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “TARIX” FAKULTETI “JAHON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “Polis muammosini o’rganish” Mundarija KIRISH 3 1-bob. Arxaik Yunoniston. Yunon polislarining barpo bo’lishi 8 1.1. Yunon polislarining tashkil topishi 8 1.2. Buyuk yunon koloniyalashtirilishi 14 1.3. Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda qadimgi Peloponnes va Sparta 19 2-bob. Miloddan avvalgi V IV asrlarda yunoniston polis tizimining inqirozi 24 2.1. Afina demokratiyasi 24 2.2. Peloponnes urushlari 27 2.3. Polis tizimining tushkunligi 29 XULOSA 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 34 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Polis (yun. polis, lot. civitas) — shahar-davlat. Yunoniston va Qadimgi Italiyada jamiyat va davlatni ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tashkil etishning alohida shakli. Polis davlat apparati toʻla huquqli erkak fuqarolarning xalq majlisi (apella, ekklesiya), kengash (gerusiya, areopag, bule, senat) va turli saylanuvchi mansabdor shaxslar (magistratlar) dan tashkil topgan. Polislar oligarxik (mas, Sparta) yoki demokratik (mas, Afina) boʻlgan. Polisdagi shahar aholisining bir qismi (meteklar, perieklar, har qanday huquqlardan mahrum boʻlgan qullar) fuqarolar tarkibiga kiritilmagan va huquqsiz boʻlgan. Polis Yunonistonda miloddan avvalgi IV asrning boshida (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi V asr), Rimda miloddan avvalgi I-III asrlarda (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi III-V asrlar) inqirozga uchragan. Mavzuning o rganilish darajasi. ʻ Yunoniston tarixiga oid manbalarni quyidagi turlarga ajratish mumkin: Moddiy manbalar. Qadimgi yunon tarixi bo‘yicha eng muhim manbalardan biri arxeologik topilmalar hisoblanadi. Arxeologlar Bolqon Yunonistoni va Egey dengizi orollaridagi qadimgi ibodatxonalar, saroylar, mudofaa inshootlarini qazib ochdilar. Ayniqsa, Krit orolida ingliz arxeologi E. Evans 40 yildan ko‘proq vaqt Knoss saroyini qazib ochdi. Kichik Osiyoda nemis arxeologi G.Shlimmanning Troya xarobalarini qazib ochishi qimmatli ma‘lumotlarni berdi. Yunon tarixiy manbashunosligiga shahar qoldiqlari muhim o‘rin tutadi. Yunon shaharlaridagi saroylar, ibodatxonalar yaxshi saqlangan. Krit-Miken davri saroylari, inshootlari juda ko‘plab topilgan. Yunon me‘morchigining asosiy yodgorliklaridan bu palestrlar va gimnasiylardir. Palestrlar – bu sport inshootlari jumlasiga kirib, u yerda asosan yosh bolalar muntazam sport bilan shug‘ullanishgan. Gimnasiy ham sport inshooti bo‘lib, bu yerda asosan kattalar sport va fan bilan shug‘ullanganlar. Bizgacha Afinaning ikki katta gimnasiyasi saqlanib qolgan. Ulardan biri qahramon Akadem bog‘ida joylashgan, ikkinchisi 3 likeylik Appolon dala hovlisida joylashgan. Yunonistondagi madaniyat markazlaridan yana biri bu muqaddas joylar va ulardagi haykal va inshootlardir. Shaharlar tarixini o‘rganishda qadimgi yo‘llar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Eng yirik yo‘llar xarobasi Afina va Pirey portidagi yo‘l bo‘lib, dengiz ortidan keltirilgan mahsulotlar Pirey portiga tushirilib, shu yo‘l orqali Afinaga keltirilgan. Bu mashhur yo‘l Peloponnes urushi davrida Sparta va uning ittifoqchilari tomonidan buzib tashlangan. Hozirgi kunda faqat uning xarobalarigina saqlanib qolgan. Pireydan tashqari Yunonistonning ikki yirik porti Samos va Iskandariya ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Yunon mudofaa va harbiy tarixida himoya devorlari va boshqa fortifikatsiya inshootlari muhim o‘rin tutadi. Yunon tarixini qadimgi davriga oid mudofaa inshootlari Troya, Mikena, Tirinf va Afinada yaxshi saqlangan. Undan tashqari Xersones, Eley, Metapont, Akrogant shaharlari devorlari asl holicha saqlanib qolgan. Mavzuning davriy chegarasi. Yunon tarixini o‘rganishda yozuvlar muhim ahamiyat kasb etadi. Asosan XIX asrning 70-yillaridan papirus topilmalarni o‘rganish natijasida yangi ―papirologiya faniga asos solindi. Yunon jamiyatiga papirusning kirib kelishi Misr tarixi bilan uzviy bog‘liqdir. Qadimgi mashhur yunon – lirik shoirlari Alkey, Sapfo, Korin, Pindar va mashhur fojeanavislar Sofokl va Evripid, hamda mashhur hajviy asarlar muallifi Menandrlar o‘z asarlarini papiruslarga yozishgan. Papirusga ko‘chirilgan eng yirik asar Arastuning ―Afina politiyasi asaridir. Keyinchalik qog‘ozning kashf etilishi bilan papiruslar o‘z ahamiyatini yo‘qotgan, ularni faqat hukmdor saroyidagi arxivlardan topish mumkin. Yunoniston iqtisodiy tarixini o‘rganishda tangalar muhim o‘rin tutadi. Qadimgi yunon tangalari iqtisod va savdo sohasidagi eng muhim ashyoviy dalildir. Arxaik davr yunon tangalari kumushdan bo‘lib, uning teskari qismida shahar ramzi yoki shahar nomining birinchi harfi tushirilgan. Ellin davri tangashunosligi arxaik davr tangashunosligidan farq qiladi. Ularda asosan hukmdorning surati va teskari 4 tomonida esa yozuv va ramzlar tushirilgan. Tangalardan tashqari tesserlar, ya‘ni hozirgi kundagi chipta shaklidagi hujjatlar yaxshi saqlangan. Ular asosan sopol va metalldan tayyorlangan. Tesserlar ikki xil vaziyatda ishlatilgan: harbiy sohalarda kiyimlarga taqilgan bo‘lsa, kundalik hayotda teatr va dam olish joylariga kirish uchun ruxsatnoma vazifasini o‘tagan. Bizgacha yetib kelgan tesserlardan eng mashhuri Dionis teatriga kirish uchun ko‘rsatilgan tesserlardir. Ularda asosan yunon harflari yozilgan, har bir tesserda bitta harf uchraydi. Ostrakonlar - sopol parchalari bo‘lib, Afina demokratiyasiga xavf soladigan siyosiy arbob, taniqli shaxslarga qarshi ovoz berishda ishlatilgan bo‘lib, Miloddan avvalgi V asrga oid. Bizgacha yetib kelgan ostrakonlardan biri Femistoklga qarshi yozilgan. Yozma manbalar. 1 Qadimgi Yunoniston tarixini o‘rganishda logograflarning asarlari muhim o‘rin tutadi. Logograflar Miloddan avvalgi VII asrda yashaganlar. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda yashagan logograflar o‘sha davr voqea-hodisalarini hech qanday izoh bermay tasvirlaganlar. Ular tarixni afsonalar bilan aralashtirganlar, afsonalarga tarixiy voqealar deb qarab, unga ishonganlar. Logograflardan miletlik Gekateyni, Kadi, Evgeon, Deiox, Damokl va boshqalarni ko’rsatish mumkin. Miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmida yashagan logograf Miletlik Gekatey o‘zining asarida Yunonistonning jug‘rofik xaritasini chizadi. Ularning asarlaridan bizgacha ayrim parchalar yetib kelgan. Yunoniston tarixi manbashunosligida qadimgi tarixchilarning asarlari muhim o‘rin tutadi. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda tarix fani gullab yashnagan davridir. Bu davr tarixchiligini g‘arb olimlari ― Alohida polislar tarixi deb atashadi. Bu davrdagi ko‘zga ko‘ringan tarixchilardan Gerodot (Miloddan avvalgi 480-425 yy), Fukidid (Miloddan avvalgi 460-396 yy) va Ksenofontni (Miloddan avvalgi 430-355 yy) misol keltirish mumkin. Kichik Osiyoning Galikarnas shahridan bo‘lgan Gerodotning ―Tarix asari yunon- fors urushlar tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, Miloddan avvalgi VII-V asrlarda bo‘lgan voqealarni yoritadi. 1 Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda,T-2009. 5 Uning qo’lyozmalari Miloddan avvalgi III asrda Aleksandriyalik olimlar tomonidan 9 jildga keltirilgan nomi bilan atalgan. Yana bir ― Tarix asarning muallifi, Peloponnes urushini, Miloddan avvalgi V asrning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tarixini ko‘p tarixiy manbalar, shaxsiy kuzatuvlar asosida yoritgan Fukidid antik tarixnavislik asoschisi hisoblanadi. Ksenofontning ― Yunon tarixi asari Yunonistonda Miloddan avvalgi IV asrning birinchi yarmida bo‘lgan voqealarga bag‘ishlangan. Makedoniyalik Aleksandrning sharqqa yurishlaridan so‘ng Yunoniston tarixida yangi tarix maktabi – Aristotel maktabi shakllandi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Bu davrning eng ko‘zga ko‘ringan asari Aristotelning ― Politiya asaridir. Bu asar Arastu va uning shogirdlari tomonidan yozilgan bo‘lib, yunon polislari, O‘rta Yer dengizi qirg‘oqlaridagi yunon koloniyalari haqida muhim ma‘lumot beradi. Asar juda ko‘p bo‘limlardan iborat bo‘lsada, uning faqat bizgacha Afina davlat tuzumiga bag‘ishlangan ― Afina politsiyasi qismi yetib kelgan. Buyuk yunon mutafakkiri Aristotel bir qator ilm-fan sohalari bo‘yicha asarlar yozgan. Ellin davriga kelib yunon jamiyatidagi keskin o‘zgarishlar, katta davlatlarning vujudga kelishi bilan umumiy tarixga asos solindi. Bu davrning eng ko‘zga ko‘ringan tarixchilaridan biri Timey bo‘lib, u o‘zining asarida Bolqon Yunonistoni, g‘arbiy yunon mustamlakalari haqida muhim ma‘lumotlar beradi. Polislarning yemirilishigacha yunonlar tarix va adabiyotiga oid asarlarni me‘muar shaklda yozishgan. Miloddan avvalgi IV asrdagi eng yirik me‘muar asar Ksenofontga tegishli. U asosan harbiy sohaga oid ma‘lumotlarni beradi. Ellinizm davrida me‘muar va avtobiografik asarlar yozish keng yoyildi. Ellin davri siyosatchilaridan Pirr va Arat eng yirik tarixiy asarlar mualliflari hisoblanadilar. Ular ― Axey ittifoqi haqida keng ma‘lumotlarni yozib qoldirishgan. Antik jamiyat tarixini yoritishda epistolyar manbalar - xatlar muhim o‘rin tutgan. Ular ikki xil shaklda ochiq va yopiq shaklda yozilgan. Platon, Isokrat va Sallyustiylar yozgan ochiq xatlarida falsafiy muammolar haqida fikr yuritilgan. Yopiq xatlar davlat ahamiyatiga molik xatlar bo‘lib, maxsus 6 kishilar nomidan yozilgan. Ularda asosan siyosiy va maxfiy ma‘lumotlar yozilgan. Yunon she‘riy adabiyotining shakllanishi Miloddan avvalgi IX – VIII asarlarga tegishli bo‘lib, bu davrni ― Gomer davri 2 she‘riyati deyishadi. Gomer, Gesiod 3 va dramaturglar Esxil 4 , Sofoklning asarlari juda yaxshi saqlangan. Xususan, Gesiod o‘zining ― Mehnat va kunlar asarida yunon jamiyatidagi ijtimoiy ziddiyatlar haqida yozadi. Hozirga kelib so‘nggi texnologiyalar asosida yunon yozuvlarining elektron bazasi yaratilgan bo‘lib, unda miloddan avvalgi VIII asrdan milodiy II asrgacha bo‘lgan 20 000 000 so‘zdan iborat yunon adabiyoti matnlari joy olgan. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qoʻllanildi. Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati hamda ilovalardan iborat. 2 С появлением книгопечатания, в 1488 году во Флоренции Димитрием Халкокондилом впервые были изданы «Илиада» и «Одиссея». 3 Исиода Аскрейского творения. / Пер. А. Фрязиновского. СПб., 1779. XX, 86 стр. 4 Zetlin, Froma (1996). "The dynamics of misogyny: myth and mythmaking in Aeschylus's Oresteia", in Froma Zeitlin, Playing the Other: Gender and Society in Classical Greek Literature. Chicago: University of Chicago Press. pp. 87–119. 7 1-bob. Arxaik Yunoniston. Yunon polislarining barpo bo’lishi. 1.1. Yunon polislarining tashkil topishi. Yunon tarixidagi Miloddan avvalgi XI-IX asrlarni tarixchilar «Qorong’i davrlar» 5 deb ataydilar. Chunki bu davrga oid ma‘lumotlar juda kam. Miloddan avvalgi XI-IX asrlardagi yunon tarixini o’rganish bo’yicha asosiy manba bo’lib, Gomerning «Iliada» va «Odissey» dostonlari xizmat qiladi. Shu sababli bu davr Gomer davri deb ham ataladi. Gomer 6 «Iliada» va «Odissey» dostonlarida axey sivilizatsiyasi gullab-yashnashining so’nggi davri hayotini tasvirlaydi. Lekin Gomerning o’zi Miloddan avvalgi VIII asrda yashagani uchun o’tmish voqealarini o’zi yashagan davr nuqtai nazaridan zamonaviylashtiradi. «Odissey» va «Iliada» dostonlarida yunon jamoasidagi mulkiy tabaqalanishni, urug’chilik munosabatlari zaiflashganini, basileylar bilan hokimiyatga intilayotgan ko’p sonli urug’ zodagonlari qatlami shakllanayotganini kuzatish mumkin. Asta-sekin mehnat taqsimoti natijasida dehqonchilikdan hunarmandchilik ajralib chiqadi. Poemalarda temirchi, tosh teruvchi, duradgor va kema yasovchilar to’g’risida hikoya qilinadi. Erkin kishilar bilan bir qatorda, qullar ham mehnat qilganlar. Qulchilik hali xonaki shaklda bo‘lib, ularning soni ko’p emas edi. Xo’jayin qul bilan yonma-yon jismoniy mehnat qilishdan hali jirkanmagan. Gomer o’tmish qahramonlarini sharaflab, o’zi yashagan davrning mavjud ijtimoiy tabaqalanishining hayotiy tasvirini chizadi. Urug’-jamoa kichik qishloqlarda yashab, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug’ullanganlar. Jamoani saylab qo’yilgan oqsoqol- basiley urf-odat, an‘analar asosida boshqargan. Basiley urug’ mulkini qo’riqlagan, urug’doshlarini sud qilgan va urug’ning afsonaviy asoschisini hurmatlashga bag‘ishlangan marosimlarni o’tkazishda boshchilik qiladi. Axey sivilizatsiyasi asta-sekin parchalana boshladi. Miloddan avvalgi XIII asr oxiridan axeylarning parokanda ahvoli vaqtida shimoldan doriy qabilalari 5 “JAHON TARIXI” FANIDAN O‟QUV-USLUBIY MAJMUA 2-qism “QADIMGI YUNONISTON VA RIM TARIXI”, Guliston-2018, 14-bet 6 Polonskaya Gomer M, 1961 8 Yunonistonga bostirib kirdi. Doriylar Miloddan avvalgi XI asrning oxiriga kelib butun Shimoliy va O’rta Yunoniston, Peloponnes yarim orolining katta qismini egallab oldilar. Bu davrda ularda ibtidoiy jamoa munosabatlari hukm surgan. Dostonlarda aholi qishloqlarda yashab, shahar to’g’risida tasavvurga ega bo’lmagani bayon qilinadi. Xo’jalik natural shaklda bo’lib, aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullanadi. Savdo ibtidoiy ayirboshlash holatida edi. Gomer davri yunonlari hatto ularning zodagonlari ham kichik, qo’pol qurilgan, poli tuproq, xona o’rtasida gulxan yoqiladigan uylarda yashaganlar. Miloddan avvalgi XI asrda xo’jalik hayotidagi bir qancha qiyinchilikdan so’ng temir o’zlashtirilib, xo’jalik hayotining jonlanishi boshlandi. Ammo Yunonistonda unumdor yerlar juda kam bo’lgan. Taqchil bo’lgan unumdor yerlarning asosiy qismini donli ekinlar egallay boshlagan. Bog’dorchilik, uzumchilik va zaytun daraxtlarini o’stirish yo’lga qo’yilgan. Chorvachilik rivojlangan. Gomer poemalariga ko’ra, qoramol asosiy ayirboshlash vositasi bo’lgan. Hunarmandchilikda katta o’zgarishlar yuz berdi. Mehnat qurollari tayyorlashda temir keng qo’llanila boshlandi. Temirdan yasalgan mehnat qurollari ish unumdorligini oshirdi. Oila moddiy ehtiyojini o’z mehnati bilan qondirish imkoniyatiga ega bo’ldi. Erkin dehqon xo’jaligi asosiy ishlab chiqaruvchi bo’ldi. Jamoaning alohida bir ko’rinishi sifatida jamoa- polis jamiyat tashkilotining asosiy shakli bo’ldi. Keyinchalik polis shahar davlatga aylandi. Har bir oila iqtisodiy mustaqil birlik bo’lib, ular huquqlarda teng edilar. Jamoada shakllanayotgan urug’ zodagonlari jamoani o’z nazorati ostiga olishga urinar edilar. Polis-jamoa asosan ikki vazifani bajargan: aholini va hududni qo’shnilar bosqini va tazyiqidan himoya qilish va jamoaning ichki munosabatlarini tartibga solish. Hali davlat tashkiloti yuzaga kelmagan edi. Miloddan avvalgi IX asr oxirida yunon dunyosi dehqonlarni birlashtirgan yuzlab kichik polis jamoalardan yoki ular katta-kichik qishloqlardan iborat edi. Asosiy iqtisodiy birlik mustaqil xo’jalik yuritish asosida tirikchiligini o’tkazadigan, oddiy turmush kechirib, tashqi dunyo bilan aloqasi bo’lmagan 9 patriarxal oila bo’lgan. Yunon dunyosida hali katta yer egalari, yersiz, birovga qaram oilalar, odamlar va jamoa a‘zolari yo’q edi. Hunarmandchilikning sohasi bo’lgan kulolchilikda protogeometrik usul shakllandi. Dafn marosimlari o’zgardi. Endilikda tuproqqa dafn etish o’rniga jasadni krematsiya qilish (yoqish) rasm bo’ldi. Bolqon Yunonistonidan yuqori darajada rivojlangan Sharqqa yunonlar kirib kela boshladi. Miloddan avvalgi XI asr oxiridan Kichik Osiyoning g’arbiy qirg’og’ida yunon qo’rg’onlari paydo bo’lib, ularning aholisi eoliy, ioniy va doriy shevalarida so’zlashgan. Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda Yunonistonning ijtimoiy taraqqiyoti Gomer davri oxirlaridan boshlab hamma joyda yuz bergan ilk sinfiy jamiyatning qaror topishi jarayonining davomidir. Miloddan avvalgi VII-VI asrlar davrini an‘anasiga ko‘ra ko‘pincha arxaik, ya‘ni dastlabki davr deb ataydilar, chunki XIX asrning uchinchi choragida boshlangan va hozirgacha davom etayotgan buyuk arxeologik nashriyotlarga qadar qadimgi Yunoniston tarixini odatda Miloddan avvalgi VIII asrdan boshlar edilar. Biroq mazkur terminni hozirgi kunda ham saqlash mumkin, chunki xuddi Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda kundalik jamiyatining shakllanishi birinchi marta eng zo‘r va eng aniq ifodalangan variantda yuz bermoqda ediki, bu davr randa antik davr deb nom olgan. Doriylar istilosi 7 natijasida yuz bergan uzilishlardan so‘ng Yunonistonda yangidan kichik-kichik quldorlik davlatlari paydo bo‘la boshladi. Bu davlatlar istehkom bilan o‘rab olingan manzillardan iborat bo‘lib, ularda dehqonlarning va ayni vaqtda quldorlarning kollektivlari yashab ular birgalikda o‘zlarining umumiy manfaatlarini istehkom bilan o‘rab olingan manzil yonidagi o‘z mulklari bo‘lmish er uchastkalarini va o‘z mulklari bo‘lmish qullarni himoya qilganlar. Bu davlat tuzilishlari qadimgi yunonlarda polislar, ya‘ni shahar-davlatlar deb nom olgan. Natural xo‘jalik katta davlat birlashmalari tuzish uchun shart-sharoit tug‘dirmagan. Antik davrda qadimgi yunon jamiyatining iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy va mafkuraviy tashkilotining asosiy shakli polis edi. Polis bu - 7 Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М, 1983. Т, I-2. 10 jamoaning alohida tipi bo’lib, dehqon va shahar aholisini o’zida birlashtirgan yerga ishlovchilar - fuqaro jamoasi edi. Yunon polisining taraqqiyoti va shakllanishini belgilaydigan asosiy shartlari quyidagicha edi: Eng avvalo, davlat va xususiy mulk birlashgan antik mulkchilik shakli edi. Yunon jamoasi a‘zosi bo’lgan fuqaro yerga egalik qilish huquqiga ega edi. Har bir fuqaro polis hududida yer ulushiga ega bo’lishi shart edi. Yerga egalikning oliy huquqi fuqarolar jamoasiga tegishli edi. Polis tashkilotining ajralmas qismi fuqarolik muassasasi edi. Polis aholisi to’la huquqli fuqarolar, to’laqonli huquqga ega bo’lmagan va huquqi bo’lmagan aholi toifalaridan iborat edi. Polis 8 jamoasi tarkibiga kirgan fuqarolar iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy huquqlarning majmuasiga ega edilar. Faqat polis fuqarolarigina aholining imtiyozli qismini tashkil etar edi. Fuqaroning asosiy ramzi ozod kishi mavqeyi edi. Yunon fuqarolik mavqeyini fuqaro otaonadan tug’ilishi bilan olar edi. Fuqarolik huquqini boshqa polisdan kelganlarga sovg’a qilishga faqat polisning xalq yig’ini haqli edi. Oligarxiya hukmron bo’lgan polislarda fuqarolik mavqeyiga ega bo’lish uchun fuqaro mulkiy senz, yerga egalik, og’ir qurol-aslahasi mavjudligi shartlarini bajarishi lozim edi. Polisning iqtisodiy asosini qishloq xo’jaligi, yerga fuqaroning erkin mehnat qilishi tashkil etar edi. Yerga egalik, dehqonchilik uzoq vaqt polis fuqarosining imtiyozi bo’lib qoldi. Polis fuqarosidan boshqa hech kim uning hududida yergaegalik qilish huquqiga ega emas edi. Polis fuqarolar jamoasiga tegishli jamoa yerlariga egalik qila olmas edi. Har bir fuqaroning eng muhim huquqi va bir vaqtning o’zida majburiyati, bu uning o’z polisining himoyasida shaxsan ishtirok etishi edi. Uncha katta bo’lmagan yunon polislari muntazam qo’shin saqlash qobiliyatiga ega emas edilar. Shu sababli, uning himoyasi erkaklar zimmasida edi. Qo’shinning asosini tashkil qilgan og’ir qurollangan falangani o’rta hol fuqaro-dehqonlar tashkil etar edi. Yunon polisining ajralmas qismi - fuqarolik jamoasida o’z-o’zini boshqarish edi. Xalq yig’ini, kengash, sud va ijroiya hokimiyati lavozimlari fuqaro jamoasining 8 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 11 qo’lida bo’lib, hech qachon undan ajralmadi. Polis jamiyatida barcha huquqiy me‘yorlar manbasi xalq yig’inida ishlab chiqilgan qonun edi. Fuqarolarning qonunlarni ishlab chiqish, qabul qilish va amalga oshirishdagi ishtiroki ajralmas huquq edi. Shunday qilib, polis fuqarolik jamoasi a‘zolari bo’lgan shahar va qishloq aholisi uyushgan yopiq jamoani tashkil qilib, o’z imtiyozlari va huquqlarini qat‘iy saqlab, himoya qilar edi. Polis hududi shahar va uning atrofidagi qishloqlarni o’z ichiga olgan. Yunon shahar-davlatlari hududi va aholisi soni bo’yicha har xil bo’lgan. Polis-davlat hududi markazida shahar bo’lib, bu yerda qishloq aholisining bir qismi: hunarmandlar, savdogarlar yashagan, xalq yig’ini to’plangan ibodatxona bo’lgan. Odatda, shaharlar portlar, gavanlar bilan dengiz sohiliga joylashgan. Shahar markazida tepalikda mustahkamlangan qal‘a - akropol bo’lib, bu yerda ibodatxona, shahar xazinasi binosi bo’lgan. Akropol yonida bozor - agora maydoni bo’lib, bayramlar, sport muso- baqalari va xalq yig’ini o’tkazilgan. Polis hududida bir necha qishloqlar joylashgan, lekin shahar markazi boshqaruvi bitta bo’lgan. Polisda aholi asosan uzumchilik, zaytun ekini, hunarmandchilik, savdo bilan shug’ullangan. Aholining ijtimoiy qatlami asosan mayda dehqonlar, hunarmand va savdogarlardan tashkil topgan. Har bir polisda vaqt o’tishi bilan polis tuzilmasi tugallangan shaklni oldi va barqaror fuqarolik siyosiy tashkiloti (demokratiya yoki oligarxiya) shaklida faoliyat ko’rsata boshladi. Har biri polisdagi tub joy erkin aholining hammasini rasmangina o‘z ichiga olgan, hukmron quldorlar sinfining yuqori qatlamiga aylangan nasl-nasabli aslzodalarning iqtisodiy va siyosiy hukmronligi endi siyosiy taraqqiyotning ilgarilab borishiga to‘sqinlik qila boshladi. Shahar demosining iqtisodiy mustaqilligi kuchayib borishi bilan u polisni boshqarishda ishtirok etishiga va aslzodalar hokimiyatini chekkasiga erishish uchun faol harakat qila boshladi. Shahar demosi uning mol- mulkini va savdo – hunarmandchilik faoliyatini aslzodalarning suiste‘mollardan himoya qiladigan qonunlar chiqarishni talab qildi. Dengiz savdosi rivojlanayotganligi munosabati bilan shahar demosi faolroq tashqi 12 siyosat yurgizish masalasini qo‘ydi. Qishloq demosi qarz asoratidan qonunchilik yo‘li bilan himoya qilishga muhtoj edi va dehqonlarning yer uchastkalarini bosib olishga xotima berishni talab qilardi. Ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyot jarayoni nasl-nasabli aslzodalarga ham dahl qilmoqda edi, ular orasida ham mulkiy tabaqalanish yuz bermoqda edi. Aslzodalarning, ayniqsa kambag‘allashib qolgan aslzodalarning bir qismi ustaxonalar ochish va savdo sotig‘ni tashkil qilish bilan o‘zi shug‘ullana boshladi. Bu aslzodalarning manfaatlari shahar demosi yuqori qatlamlarining manfaatlari bilan yaqinlashgan edi. Nasl nasabli aslzodalarning hukmron zamindorlar gruppasi yetilib qolgan islohatlarni o‘tkazishga qarshilik ko‘rsata boshladi. Shu sababli Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda shahar va qishloq demosi islohatlar uchun qat‘iy kurashga kirishdi. Savdo-hunarmandchilik polislarining ko‘pchiligida naslnasabli aslzodalar hokimiyati ag‘darib tashlandi va xokimiyat demosining vakillari bo‘lmish hukmdor shirankar qo‘liga o‘tdi «Tiran» – (mustabid) tushunchasi Yunoniston tarixining arxaik davrida salbiy ma‘noga ega emas edi. Shu tariqa Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda davlat hokimiya tining yangi formasi paydobo‘ldiki, bu forma fanda bosh yoki ilk tironiya nomi bilan mashxurdir. Tiranlarning ko‘pchilik qismi demosning yuqori qatlamlariga yondoshgan aristokratiya gruppasidan chiqqan kishilar edi. Ular zo‘r berib eski zodagon aristokratlar huquqlarini cheklash siyosatini yurgizdilar, ularga qarashli yerlarning bir qismini musodara qildilar eski tartiblarning eng tarafdorlarini qirib tashladilar yoki haydab yubordilar. Lekin eski (aslzodalar) urug‘idan chiqqan tiraklar ko‘pincha tutiriqsiz siyosat yurgizdilar va shu bilan ularni yuqori martabaga ko‘targan demosni o‘zlariga qarshi qurollantirdilar. Tiraniya nechog‘li nomukammal bo‘lishiga qaramay, o‘sha vaqt progressive hokimiyat edi. Qo‘zg‘olon ko‘targan demosning tepasiga aristokratiyadan bo‘lgan kishilarning chiqib olganligiga sabab shu ediki, dastlabki paytda ular demosning o‘z orasidan chiqqan tubjoy vakillariga qaraganda davlat ishida tajribaga ega edilar. ― To‘ng‘ich yoki ― ilk tiraniya qisqa muddatli edi. 13 Aristokratlar hokimiyatdan chetlatilgan. Demosning faoliyati uchun keng maydon ochilgandan keyin tiranlar endi kerak bo‘lmay qoldilar. Tiraniya zamonida demosning manfaatlarini ko‘proq izchillik bilan himoya qilgan siyosatchilar yetishib chiqib, siyosiy tajriba orttirgan edilar. Shuning uchun yana qo‘zg‘olonlar yuz berdi. Miloddan avvalgi VII asrning oxirlari – VI asrning boshlarida Kichik Osiyo va Yunonistonda tangalar paydo bo‘ladi. Birinchi to’laqonli tangalar Kichik Osiyodagi Lidiyada zarb qilindi. Oltin va kumush aralashmasidan iborat elektron deb ataladigan tanga zarb qilindi. Tangalar uzunchoq shaklda, bir tomonida davlat ramzi, ikkinchi tomonida kvadrat tasviri tushirilgan edi. Yunonistonning pul birligi 9 ni 436,5 gramm og’irlikdagi mina tashkil qilgan. Bir mina 8,73 g og’irlikdagi 50 staterga bo’lingan. Bu gurkiragan ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining natijasi edi. Kichik Osiyodagi yunon shaharlarida Yunonistonning polislariga qaraganda aristokratiya bilan demos o‘rtasidagi kurash davrini ilgariroq kechiran va boy savdo- xunarmandchilik markazlariga aylangan edilar. Bunga ularning qadimgi yunon va qadimgi sharq dunyolarning tutash joyida egallangan tranzit geografik mavqei yordamlashgan edi. O‘tmishda axaya aholisining bir qismi Bolqon Yunonistondagi doriylardan kichik Osiyo sohiliga qochgan edilar. Bu ham xuddi Kichik Osiyo sohilida qadimgi axayya madaniyati elementlarining ko‘p miqdorda saqlanib qolishiga hamda ijtimoiy- iqtisodiy va markaziy taraqqiyotining uzluksiz borishiga yordamlashgan edi. Shu sababli Ioniya yunon polislari miloddan avvalgi VII-VI asrlarda o‘sha vaqtdagi Yunonistonning eng ilg‘or rayoni edi. Ular orasida ayniqsa Milet ajralib turardi. 1.2. Buyuk yunon koloniyalashtirilishi. Qadimgi Yunonistonning ko‘p hududlarida qishloq xo‘jaligi uchun yaroqli yerlar yetarli bo‘lmagan bir vaqtda mulkiy tabaqalanish yerning yetishmovchiligiga erta olib kelgan. Ko‘pgina klersiz fuqarolar paydo bo‘lgan. Hunarmandchilikda arzon qo‘l 9 Polevoy V. M. Gresiya (Korolevstvo Gresiya). Arxitektura i izobrazitelnoe iskusstvo.//Obщestvennie nauki. Bolshaya Sovetskaya Ensiklopediya. Gl. red. A. M. Proxorov, 3-e izd. T. 30. Ekslibris – 1978. 632 str. 14 mehnatidan foydalanishning rivojlanishi bu fuqarolarning ko‘pchiligiga hunarmand bo‘lish imkoniyatini bermagan. Polisning kichik hududi va uning past iqtisodiy darajasi kambag‘allashib qolgan fuqarolarning faqat ozgina qismini o‘z doirasida bir amallab kun ko‘rinishi ta‘minlay olgan, xolos. Kambag’allashgan jamoachi dehqonlar o’zlarining boyib ketgan zodagon qarindosh (yevpatrid) lariga qarzi uchun qul bo’lishni xohlamadilar. Ular o’zlarining qarzlari uchun garovga qo’yilgan bir parcha yerlarini tashlab ketishga majbur bo’ldilar. Ular uchun yagona yo’l boshqa hududlarga ketish edi. Bundan tashqari Yunonistonning bir necha viloyatlarida aholi haddan tashqari ko’payib ketgan edi. Arxaik davrning boshlanishida aholi sonining keskin o’sishi natijasida demografik portlash yuz berdi. Ishlab chiqarish kuchlarining zaif rivojlanishi oziq-ovqat va boshqa mahsulotlarning taqchilligiga olib keldi. Temir qurollarning xoj‘alikda keng qo’llanila boshlanishi dehqonchilik, ayirboshlash, hunarmandchilik rivojlanishiga olib keldi. Shuningdek, savdo- hunarmandchilikning rivojlanishi xomashyoga bo’lgan ehtiyoj va tayyor mahsulotni sotish uchun yangi hududlarni izlab topish zaruriyatini tug’dirdi. Bu davrda yunon polislarida ijtimoiy va siyosiy kurash keskinlashib ketdi. Odatda mag‘lubiyatga uchragan ijtimoiy va siyosiy guruhlarning eng faol vakillari tug‘ilib o‘sgan polisidan haydab yuborilardi, yoki ixtiyoriy ravishda ko‘chib ketishardi. Bundan tashqari, arxaik davrda Yunonistonning ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyatlarida fuqarolarni qarzi uchun qul qilish qonun bilan taqiqlandi. O’sib borayotgan iqtisodiyotni arzon ishchi kuchi - qullarga bo’lgan talabini qondirish uchun begona hududlardan qullarni olib kelish boshlandi. Yuqorida tasvirlangan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlar ortiqcha fuqarolarning o‘z tug‘ilib o‘sgan polislardan doimiy va hatto antik zamon miqyosida ommaviy ravishda ko‘chirishlari bilan birga borgan. Bu ko‘chirishlar miloddan avvalgi VIII asr oxirlaridan va ayniqsa miloddan avvalgi VII va VI asrlarda shu qadar keng miqyosda ko‘payib ketganki, tarixda ular Buyuk yunon koloniyalashtirishi nomi bilan kirgan. 15 Kiklada, Sporada orollari va Kichik Osiyo qirg’oqlari dastlab yunonlar o’zlashtirgani sababli, Miloddan avvalgi VIII asrda aholining ko’chishi g’arbga Sitsiliya va Janubiy Italiyaga, shimoliy-sharqda Qora dengiz qirg’og’iga tomon yo’naldi. Janubiy Italiya Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda kolonizatsiya qilindi. Bu yerdagi kolonistlar o’zlarining kelib chiqishlarini Pelepponnes axeylaridan deb hisoblar edilar. Yunonlarning koloniyalari asosan 3 geografik yo’nalishda bordi: Shimoliy Qora dengiz havzasi; Kichik Osiyoning g’arbiy qirg’og’i va Apennin yarim orolining janubi va Sardiniya, Korsika va Sitsiliya orollarining ayrim qismlari. Aholining bir qismini tug‘ilib o‘sgan shahridan ko‘chirish ko‘pincha tashkiliy suratda bo‘lardi. Bir guruh ko‘chmanchilar o‘z oralaridan rahbar saylar edilar va bu rahbar oykist (asoschi) deb atalardi. O‘rtada pul yig‘ishib, bir yoki bir necha kemani safarga hozirlardilar. Bu kemalarga oz- moz zahirani, asboblarni, qurollarni ortib, musofir yurtda apoykiya (koloniy yunoncha shunday atalardi) ta‘sis etish uchun uzoq yo‘lga ravona bo‘lardilar. Yangi joyda tanish bo‘lmagan kelgindilarga shubha bilan va ba‘zan hatto dushmanlik bilan qaraydigan qabilalar bilan qo‘shnilikda birgalashib istehkom bilan o‘ralgan manzilgoh qurish, ekin qilinadigan yerlarni o‘zlashtirish, mahalliy aholi bilan munosabatni yo‘lga qo‘yish va shu kabi ishlarni qilish kerak bo‘lardi. Bunday paytda urug‘lar va kasblar o‘rtasida ilgari o‘z vatanlarida turgan vaqtlarida mavjud bo‘lgan doiraviy bid‘at va adovatlar o‘rtadan ko‘tarilib, orqaga surilardi. Bu ham ko‘pchilik koloniyalarning ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan tez taraqqiy qilishga yordamlashdi. Miloddan avvalgi VII-VI asrlardagi kolonizatsiya jarayonida barpo qilingan yunon shaharlari xo’jalikning bir necha yo’nalishida rivojlandi. Janubiy Italiyadagi shaharlar qishloq xo’jalik mahsulotlarini ishlab chiqarishga, Qora dengiz bo’yidagi Milet koloniyalari savdoga ixtisoslashgan edi. Janubiy Italiyada Metapont va Sires, Sibaris, Posidoniya kabi yunon shaharlari qishloq xo’jaligi bilan shug’ullanar edi. Bu yerda spartaliklar asos solgan Tarent shahri koloniyalar orasida yetakchi o’rinni egalladi. Shahar Sparta shevasini va boshqaruv uslubini to’liq saqlab 16 qoldi. Sitsiliya orolida Evbey Xalkidasi yunonlari Miloddan avvalgi 735-yil atrofida Naksos, Katanu va Leontiano, Zankli (keyingi Messana) hamda Regiy koloniyalarini barpo qildilar. Shimolda Gaetan qo’ltig’ida Qum shahriga asos solindi. Loklar Italiyaning Zefir burnida Zefir Lokri (hozir Kap Spartivento)ni, Korinf aholisi Sitsiliyaga vaqt o’tishi bilan yunon g’arbining bosh markazi va metropoliya rolini o’ynagan Sirakuza koloniyasini barpo qildilar. Sirakuza o’z navbatida, Akr va Kamerina koloniyasini barpo qildi. Megara Gibliya Megarasi va Seluninga, rodosliklar Agrigent shahriga asos soldilar. Shunday qilib, yunonlar Sitsiliyaning sharqiy va janubiy qismini egalladilar. Orolning g’arbida bu yerga yunonlardan ilgari kelgan finikiyaliklar hukmronlik qilgan. Vaqt o’tishi bilan orolning g’arbida Finikiya yerlari qisqarib, faqat Finikiyaning uch nuqtasi: Solunt, Panorm (hozirgi Palermo) va Motiya qoldi. Miloddan avvalgi VI asrda yunonlarning Italiya va Sitsiliya koloniyalari gullab-yashnadi va Bolqon Yunonistonidan ko’ra, bu yerda savdo-hunarmandchilik va dehqonchilik yuqori darajada rivojlanib, Buyuk Yunoniston nomini oldi. Miloddan avvalgi VII asrda Liguriya qirg’og’idagi Rodan daryosi havzasida fokiyaliklar Massiliya (hozirgi Marsel), Janubiy Italiyada Eleya shaharlariga asos soldilar. Sharqda Xalkidika yarim oroli Evbeydagi Xalkida aholisi tomonidan, Epir qirg’og’idagi (hozirgi Korfu) Kerkira oroli korinfliklar tomonidan bosib olindi. Korinfliklar Ambrakiy qo’ltig’ida Ambrakiya va Anaktorn; Illiriya qirg’og’ida Appoloniya va Epidamn koloniyalariga asos soldilar. Qora dengiz qirg’oqlarida Kichik Osiyodagi yunonlarning eng kuchli savdo markazi Miletning fuqarolari o’nlab koloniyalarni barpo qildilar. Abidos, Sinop, Koteo, Kerasun va Trapezund; Qora dengiz shimoli, shimoliy-g’arbiy qirg’oqlarida Olviya, Appoloniya, Odessa, Toma, Tira, Feodosiya; Bosforda Kalxidon (megaralilar asos solgan); Qora dengizning Yevropa qirg’og’ida Vizantiy, Gerakleya 10 koloniyalari qad ko’tardi. Miloddan avvalgi VII asrda Misrda ham yunonlarning tayanch nuqtalari vujudga 10 Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., I984 17 keldi. Bu yerda Navkratis koloniyasi barpo qilindi. Shimoliy Afrikada Liviya qirg’og’ida Kirenaga asos solindi. Ammo yunonlarning g’arbga siljishini Karfagen, janubiy-sharqda esa Misr to’xtatdi. Yunonlar janubiy Italiya, Korsika, Sardiniya va Sitsiliya orollari hamda unga yaqin joylarda etrusklar, finikiyaliklar va mahalliy aholining qarshiligiga duch keldilar. Buyuk kolonizatsiya deb atalgan jarayon bilan bog’langan ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy o’zgarishlar qadimgi Yunonistonning keyingi taraqqiyotini belgilab berdi. G’arb va Sharqda ko’p sonli yunon koloniyalarining barpo qilinishi, O’rtayer dengizi 11 savdosidan finikiyaliklarning siqib chiqarilishi yunon savdosining o’sishi, hunarmandchilikning yuksak taraqqiyotiga olib keldi. Tovar sotish bozorlari, hunarmandchilik mahsulotlari hajmi kengaydi. Ishchi kuchiga yanada ehtiyoj kuchayib, qullarning soni o’sdi. Ellada iqtisodiyotining barcha sohalarida qul mehnati yetakchi o’ringa chiqa boshladi. Zodagon oligarxiya ayrim polislarda boshqaruvni xalq tomonidan hokimiyat tepasiga chiqarilgan, o’z shaxsiy hokimiyatini o’rnatishga erishgan kuchli va faol shaxslar - tiranlarga topshirishga majbur bo’ldi. Miloddan avvalgi VI asrda arxaik davrning tugashi davrida ba‘zi bir polislarda demokratik qurilishning ilk asoslari tashkil topdi. Hokimiyatni noqonuniy, zo’ravonlik bilan egallab, boshqarish shakli - «tiraniya» paydo bo’ldi. Tiraniya Miloddan avvalgi VII asrda ayrim yunon shaharlari (Korinf, Sikion, Milet, Efes, Afina - Pisistrat, Sirakuza – Gelon va Dionisiy, Megara, Argos)da keng tarqaldi. Zodagonlar ichidan chiqqan tiranlar urug’ zodagonlari va xalq hokimiyatini keskin rad qildilar. Hokimiyatni bosib olgan tiranlar o’zlarining raqiblari bo’lgan oqsuyak urug’ zodagonlariga qarshi shafqatsiz kurashdilar. Chunki bu vaqtda urug’ zodagonlari jamoa- polisning eng uyushgan hamda boy va ta‘sirli qismi edilar. Shu sababli, tiranlar o’zlarining shaxsiy hokimiyatlari uchun eng xavfli deb, zodagonlar hokimiyatini hisoblar edilar. Tiranlar o’z hokimiyatlarini kuch bilan ushlab turgan holda urug’ aslzodalarining siyosiy-iqtisodiy hukmronligini zaiflashtirdilar. Tiranlar 11 Грацианский А. Н. Природа Средиземноморья. — М., 1971. 18 aslzodalarning kuch-qudratini zaiflashtirib, demosni kuychaytirdilar va o’zlari istamagan holda hokimiyatlarining halokati uchun qulay shart- sharoit yaratdilar. Koloniyalar - mustaqil polislar (shahar-davlatlar) bo‘lib, ular bilan koloniyalarni chiqarib yuborgan polislar o‘rtasida ozmi-ko‘pmi yaqin munosabatlar saqlanib qolganligi sababli, koloniyalar o‘z metropoliyalarda, ya‘ni ona shaharlarida ham ijtimoiy taraqqiyotni rag‘batlantira boshladilar. 1.3. Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda qadimgi Peloponnes va Sparta. Qadimgi Sparta arxaik va klassik davrlarda Yunonistonning eng katta polislaridan biri edi. Fukidid, Ksenofont, Aristotel va Plutarx asarlari hamda spartalik shoir Tirteyning she‘rlari Sparta davlatining tarixiga oid eng asosiy manbalardir. Bundan tashqari arxeologik materiallar ham yil sayin tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Sparta polisi va davlatchiligining boshlanishi doriylar bosqinining tugallanish vaqtiga to’g’ri keladi. Doriy qabilalari miloddan avvalgi XII-XI asrlarda Peloponnes hududiga o’rnashdilar va miloddan avvalgi XI-VIII asrlarning birinchi yarmi davomida mahalliy qabilalar bilan hukmronlik uchun uzoq kurash olib bordilar. Miloddan avvalgi X asrda 12 Peloponnes janubidagi Lakonikada Yevrot daryo vodiysining o’rta qismidagi unumdor yerlarda Sparta manzilgohi paydo bo’ldi. Qadimgi yunonlar Sparta davlatini Lakedemon deb atadilar. Ko’pchilik doriylar bo’lg’usi Sparta polisining fuqarolari 5 qishloqni birlashtirgan Sparta manzilgohiga o’rnashdilar. Doriylar Lakoniyani bosib olgandan keyin mahalliy axey aholisini o‘zlariga bo‘ysundirganlar va bu sharoitda mustankam ezish apparatiga zaruriyat tug‘ilgan. Peloponnes hududiga bostirib kirgan doriylar mahalliy aholiga nisbatan ancha kam bo‘lganligi va bu istilochilar hali urug‘doshlik buzilish bosqichida turganliklari sababli ularning hukmronligi juda o‘ziga xos bir tarzda bo‘lgan. Miloddan avvalgi VIII asrda Sparta Janubiy Lakonikaning bir qancha viloyatlari, 12 Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., 1980. 19 Kifera oroli, keyin esa Pamis daryosi vodiysidagi hosildor Messeniyani bosib oldi. Bu boy o’lka Spartaning kam sonli, to’la huquqli fuqarolari tomonidan bo’lib olindi. Mahalliy aholining bir qismi qirib tashlanib, qolganlari huquqsiz qaram ilotlarga aylantirildi. «Ilot» nomining o‘zi hozirga qadar ravshan emas. Ularning hayoti qullarning hayoticha ham qadrlanmagan. Istilochilar – doriylar – o‘zlarining bosh shahri Sparta nomi bilan spartaliklar deb atay boshlaganlar. Sparta aholisining asosiy sinflari, tabaqalari spartaliklar, perieklar, ilotlar ana shu tariqa vujudga kelgan. Lakoniyaning iqtisodi juda kam rivojlangan va ibtidoiy darajada edi. Bunda asosiy mashg‘ulot dehqonchilik edi. Qadimgi Spartada 13 yer xususiy mulk emas edi. Butun yer jamoaga qarashli bo‘lib, jamoa o‘z a‘zolariga vaqtincha foydalanish uchun berilar edi. Hunarmandchilik. Spartada hunarmandchilik juda kam rivojlangan edi. Hunarmandchilik bilan perieklar shug‘ullanar edi. Ular eng zarur narsalarnigina tayyorlar edilar. Uylar faqat ikki asbob: bolta va arra bilan qurilardi. qurollarni takomillashtirish va mehnatni tashkil qilish haqida hech kim o‘ylamas edi, buning ustiga bu ish Spartpa davlati tomonidan ta‘qiqlab qo‘yilgan edi. Shunday qilib, ko‘p asrlar davomida Sparta hunarmandchiligi taraqqiyotining muttasil past darajasida edi. Sparta davlati har qanday tashqi savdoni ta‘qiqlab qo‘ygan edi. Boshqa mamlakatlardan hech qanday tovar keltirilmas edi. Savdo-sotiq faqat mamlakat ichida mahalliy bozorlarda qilinardi. Pullar temirdan bo‘lganligidan juda og‘ir edi. Oziq- ovqat va hunarmandchilik buyumlarini sotib olish uchun juda ko‘p pul kerak edi. Pullar hozirgidek hamyonda olib yurilmas edi, balki maxsus omborlarda saqlanar edi. Bozorga bormoqchi bo‘lgan kishi bu pullarni aravaga yuklab borar edi. Spartada kumush pullar ham bor edi, lekin bu pullar ishlatilmas edi. Imtiyozli sinfi bo‘lgan spartaning «tenglar jamoasi» deb atalgan. «Tenglar jamoasi» Sparta quldorlik davlati sharoitida ilotlar va perieklarni bostirish uchun hukmron sinfning (Spartaliklar tabaqasining) harbiylashtirilgan birlashmasi edi. Spartaliklar harbiy ish bilan 13 Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М., 1964. 20 shug‘ullanganlar. Faqat ana shu harbiy ishgina spartalikka munosib mashg‘ulot hisoblangan. Spartada mustahkam jangchilar tarbiyalab etishtirish uchun maxsus maktablar bo‘lgan. Yangi tug‘ilgan chaqaloqni Sparta olib mahkamasi gerusiyaga, ya‘ni oqsoqollar kengashiga olib borgan. Agar chaqaloq zaif bo‘lsa va dardchil tug‘ilgan bo‘lsa, uni qoya ustidan pastga uloqtirib yuborgan. Sog‘lom va kuchli chaqaloqni tirik qoldirgan. Lekin u yetti yoshgacha onasi qo‘lida tarbiyalangan. So‘ngra u jamoat maktabiga borib, to balog‘at yoshiga yetguncha, ya‘ni 18 yoshgacha shu maktabda turgan. U maktabda yashagan va o‘qigan. Maktabda tartib-qoida juda qattiq bo‘lgan. O‘g‘il bolalar yostiqsiz qatti bo‘yraa ustida yotib, ustilariga engilgina ko‘rpa yopib uxlaganlar. Ular issiqqa ham, sovuqqa ham bab-baravar chidamli bo‘lishlari lozim edi. Sparta o‘g‘il bolalarini chidamli bo‘lishi uchun ochlik va tashnalikka ba‘zi kunlarda ularga sira suv ichirmagan. Har bir kichik gruppa katta gruppa safiga kirganda kaltaklangan. Kaltaklanganda hech bir spartalik o‘g‘il bola dodlamagan va inglamagan, chunki bu uyat hisoblangan. Maktabda ular o‘qish, yozish, hisoblash, qo‘shiq aytish, raqs qilish, vatanparvarlik ruhidagi she‘rlarni yodlaganlar, falsafa va suxandonlik bilan shug‘ullanishga ruxsat etilmagan. O‘g‘il bolalarni mumkin qadar qisqa so‘zlashga o‘rgatilgan. Onaning o‘g‘lini urushga kuzatayotganda aytadigan so‘zlari bunday lakonizmga misoldir. Ona o‘g‘liga qalqonni bera turib: «qalqon bilan yoki qalqonda qayt», degan. Spartalik qizlar o‘g‘il bolalar kabi o‘qish, yozish, hisoblashni bilganlar. Spartaliklar balog‘atga yetib oila qurishgandan keyin ham ularni oilasi harbiylarcha o‘tan. Agar spartalik kambag‘allashib qolsa «Tenglar jamoasi»dan haydalgan. Sparta davlatining butun faoliyati ilotlarni itoatda tutishga qaratilgan edi. Spartaliklar ilotlarni o‘ldirishga haqli edi. Har yilda bir marta «kriptiya» degan hunrezlik qilinar edi («kriptiya» - yunoncha «o‘ldirish»). Armiyada ilotlar yordamchi vazifalarini bajargan. Ilotlar xususiy ho‘jayinlariga emas balki butun Spartaga qarashli edilar, chunki Lakoniya ilotlarini qullikka solish davrida spartaliklarda ijtimoiy jamoa munosabatlari hali yo‘qolgan 21 emas edi. Sparta davlatining qonunchilik ishi Likurga nisbat beriladi. Uning afsonaviy shaxsliligini Plutarx tasvirlagan. Fukidid va boshqa antik avtorlar tilga olib o‘tganlaridek, mavjud bo‘lgan shaxs hozirga qadar ma‘lum emas. Halq yig‘ini (apella) mavjud bo‘lib, unga 30 yoshga etgan spartalik erkaklar kirgan. Bu yig‘inda, urush va sulx masalalari hal qilingan, ammo unda ovozga qo‘yish odati bo‘lmagan. Hamma masala qichqiriq bilan hal qilingan. Shunisi ham borki, oqsoqollardan birortasi hozir bo‘lgan taqdirdagina yig‘in ochiq deb hisoblangan. Agarda oqsoqollar yig‘inini chaqirishga rozi bo‘lmasalar, ular umuman yig‘inga kelmaganlar va yig‘in ochilmagan. Spartada ayni bir vaqtda ikki podsho bo‘lgan. Biri doriylarning Evripontid urug‘idan, ikkinchisi Axeyaliklarni Agiad urug‘idan. Ular avliyo hisoblangan. Podsholar davlatda real hokimiyatga ega bo‘lmagan. Spartada efor degan ya‘ni Spartadagi barcha muassasalar ustidan nazorat qilgan alohida shaxslar bo‘lgan. Ular beshta bo‘lib, bir yil muddatga saylangan. Agar podsho efor, huzuriga kelmasa, u zo‘rlab olib kelingan. Eng kuchli va davlatni haqiqatdan boshqaruvchi organ gerusiya bo‘lgan. Gerusiya 14 («geront» - «keksa»). Spartaning eng zadogon va eng mo‘tabar urug‘laridan iborat oqsoqollar majlisidir. Gerusiyaga oltmish yoshli 28 kishi va 30 yoshga etgan ikki podsho kirgan. Ular gerontlarni «bolalar usuli» ya‘ni qattiqroq qichqirish bilan saylangan. Sparta aslzodalar davlati bo‘lib, unda hokimiyatga gerussiya va eforlar ega bo‘lgan. Peloponnesning eng kuchli davlati bo‘lgan Sparta eramizdan avvalgi VI asrdayoq ikki marta qattiq urush qilgandan keyin g‘arb tomonidagi serhosil qo‘shni mamlakat Messeniyani zabt etgan va uning aholisini ilotlarga aylantirgan. Janubiy Yunoniston territoriyasidagi qolgan davlatlarga kelganda, garchi ularni Sparta zabt etolmagan bo‘lsa-da, lekin ular ham asta-sekin unga bo‘ysunishga majbur bo‘lganlar va Pelaponnes 15 ittifoqini tashkil qilgan. Bu itttifoqqa faqat Argos va Axaya kirmagan, ular o‘zlariga mustaqil bo‘lib qolganlar. 14 Школьная энциклопедия «Руссика».История Древнего мира. — ОЛМА Медиа Групп. — 817 с. — ISBN 978-5-94849-307-7. 15 Фролов Э. Д. Рождение греческого полиса. Л, ЛГУ, 1988. 22 Ammo o‘rta Yunonistonga joylashgan Megara Polopones ittifoqi kirgan. Sparta boshchilik qilgan Polopones ittifoq harbiy jihatdan ustunligi butun Yunonistonda ustunligi har bir davlatga ma‘lum edi. Spartaliklar intizomli bo‘lganlar. Bu armiya miloddan avvalgi VI-V asrlardagi Yunonistonning eng kuchli armiyasi bo‘lgan. 23 2-bob. Miloddan avvalgi V IV asrlarda yunoniston polis tizimining inqirozi. 2.1. Afina demokratiyasi. Afina demokratiyasi deganda 20 yoshdan katta, erkin tug’ilgan, to‘la huquqli Afina erkaklari uchun xos bo’lgan demokratiya to‘g‘risida so‘z borardi. Ular aholining ozchilik qismini tashkil qilar edi. Siyosiy huquqlardan, qullardan tashqari ayollar, boshqa viloyatlarda Afinaga qochib kelganlar va Afinada yashab turib, erkin bo‘lsa-da, fuqaroligi bo'lmagan meteklar mahrum edi. Meteklar 100 mingga yaqin kishini tashkil qilib, ular asosan savdo hunarmandchilik bilan shug‘ullanar edi. Polisning suveren hokimi — xalq yig'inini Afina fuqarolik huquqiga ega bo‘lgan soni ko‘p bo'lmagan katta yoshli erkaklar tashkil qilar edilar. Mansabdor shaxslar qur’a tashlash yo‘li bilan saylanar, faqat mansabga nomzodlar afinalik bo’lishi ustidan nazorat qilinar edi. Arxont yoki strateg vazifasini har qanday fuqaro bajarishi mumkin degan tushuncha mavjud edi. Chunki barcha mansabdor shaxslar yig‘inda xalq irodasi va qonunlarini ifodalagan holda tatbiq qilar edilar. Ularning funksiyasiga hech qanday muhim vazifa kirmas edi. Oliy mansabdor shaxslar — arxontlar hokimiyati oila va meros huquqiga rioya qilishga g‘amxo‘rlik (arxont eponim) sakral vazifa (arxont basilevs) sud jarayonlariga raislik qilish (fesmofet) bilan cheklangan edi. Arxont polemarx 16 (qo'shin qo'mondoni) faqat nomigagina qo‘mondon bo’lib, amalda u chet elliklar ustidan sud ishlarini amalga oshirar edi. Qurolli kuchlarga urush va tinchlik paytida rahbarlik qilish 10 strategga tegishli edi. Ular qur’a tashlash yo‘li bilan emas, balki har bir nomzodga bevosita ovoz berish yo‘li bilan saylanar edilar. Mansabdor shaxslar faqat boshiga mirta gulchambardan boshqa hech qanday hokimiyat belgisiga ega emas edi. Bu uning hokimiyatini cheklanganidan guvohlik berar edi. Ammo katta bo‘lmagan hokimiyatni ham suiiste’mol qilish mumkin edi, shu sababli qonun bir kishini bir mansabga qayta saylashni taqiqlar edi. 16 Базилевс // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890 —1907. 24 Boshqaruv kollegial edi. Har bir felddan 10 strateg saylanib, ko‘cha va inshootlarni holatini nazorat qilish uchun 10 astinom bozor va tovarlar to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilib sotuvchi va xaridor o'rtasidagi janjallamil agranomlar ajrim qilar edilar. Ijroiya hokimiyati har bir felddan 50 kishi saylanadigan 500 lar kengashi- pritanlar qo'lida edi. Kengash xalq yig'iniga olib chiqiladigan qarorlar loyihasini tayyorlar va mansabdor shaxslar yordamida yig‘in qarorlarini bajarar edi. Kengash jamoat ishlarini tashkil qilish, konfiskatsiya qilingan mulkni sotish, davlat saylagan komissiya orqali moliya ishlarini nazorat qilish, kemalar qurilishi va otliq qo‘shinlar, Afina doimiy qo‘shinini jangovar qobliyatini saqlash kabi ishlarni amalga oshirar edi. Besh yuzlar kengashi boshqaruv masalalarini tezkor hal qila olmas edi. Shu sababli har bir feld o‘zining 50 vakili - pritanlat orqali davlatni yilni 1/10 qismida idora qilar edi. Pritanlar kun davomida majlis quiganlar, ularning qismi tunda qolgan. Kengash chet davlatlar bilan yozishmalar olib borgan, elchilami qabul qilgan. Har kun pritanlar tarkibidan qur’a tashlash bilan kengash raisi saylanib, u davlat xazinasini kaliti va muhrini olgan. U shu kun xalq yig'ini bo‘lsa, unga raislik qilgan 17 . Dastlab xalq yig'ini oyda bir marta, keyinchalik oyda 4 marta shaharning g'arbiy qismidagi qoyali terrasa pniksda to'plangan. Yig‘ilishlarda besh yuzlar kengashi tayyorlagan qaror loyihalari muhokama qilinib, so‘zga chiquvchilar faqat shu mavzudagina so‘zlashlari mumkin edi. Afina davlati mehnat qobiliyatini yo‘qotgan fuqarolar va Vatan uchun jonini fido qilgan fuqarolarning bolalari to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilgan. Aksincha davlat uchun xavfli deb hisoblangan fuqarolarni xalq yig‘ini quvg‘in qilishi mumkin bo‘lgan. Afina demokratiyasi ostrakizm vositasi bilan obro'li, ta’sirga ega bo'lgan mashhur fuqarolarni o‘z yakka hukmronligini o‘rnatishdan xavfsirab, uni quvg'in qilgan. Xalq yig'ini vakolatiga Afina fuqaroligiga qabul qilish, meteklar ishi, chet davlatlarga elchilar yuborish kirgan. Urush vaqtida strateglar xalq oldida o'zlari o‘tkazgan urush 17 История Древней Греции. Под.ред. В.И.Кузищина. М., 2005.74-76. 25 harakatlari to‘g‘risida hisobot berganlar, harbiy mag‘lubiyat uchun hatto strateglarni o‘lim jazosiga hukm qilinish xavfi kuchli bo’lgan. Afinada mansabdor shaxslar katta hokimiyat va obro‘ga ega bo’lmaganlar, aksincha, yig‘inlarda so'zga chiqishni biladigan, qonunlar loyihasini qabul qilishga xalqni ko‘ndira oladigan, hech qanday mansabga ega bo‘lmagan kishilar xalq ishonchiga sazovor bo’lganlar. Ular demagoglar deb atalgan. Afina davlati o‘z fuqarolarining ma’naviy barkamolligiga jiddiy e’tibor bergan. Fuqarolarni teatrga kirish, bayramlariga ishtirok etish imkoniyati yaratilgan. Tomoshalarga kambag‘al kishilarning kirishi uchun davlat teorikon - teatrga kirish uchun ikki obol miqdorida pul to‘lovini joriy qildi. Perikl 18 taklifi bilan joriy qilingan nafaqa oddiy fuqaroga teatrga kirish imkoniyatini berdi. Eramizdan avvalgi VI — V asr boshlarida sport musobaqalari zodagonlar uchun ko‘ngil ochish boisa, Afina demokratiyasi uni oddiy fuqarolami ham sport bilan shug‘ullanishlariga sharoit yaratishga harakat qildi. Zallar, hammomlarga ega bo’lgan gimnasionlar, mashq qiladigan ko‘p sonli palestralar har qanday Afina fuqarosi uchun ochiq edi. Lekin boy afinaliklar uchun gimnasion va palestalar alohida edi. Barcha sport inshootlari davlat ixtiyorida edi. Sport inshootlari ishini tashkil etish va boshqarish xalq yig’ini tomonidan tayinlangan lavozim safronist qoida edi. Sport Afinada kishini o‘z-o‘zini idora boshqarishga o‘rgatish, adolatli o‘yin qoidasiga rioya qilish, o‘z ruhini ko'tarishga xizmat qilishi kerak edi. Afinaliklar boshqa yunonlar kabi ko'pgina yugurish bilan (mash’ala yoki boshqa yuk bilan uzun masofaga, tog’da harbiy anjomda yugurish) shug'ullanganlar. Shu bilan birga aravalarda poyga, sakrash, nayza yoki disk uloqtirish, qo’l jangi, kurash va kamondan otish keng tarqalgan. 18 Суриков И. Е. Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — М.: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. 26 2.2. Peloponnes urushlari. Yunon-fors urushlaridan keyin Yunonistonda iqtisodiyotning umumiy o'sishi kuzatildi. Polislar o‘rtasidagi va xalqaro savdo rivojlandi. Bu Elladaning savdo-hunarmandchilik polislari o‘rtasida raqobat kuchaydi, ayniqsa, kuchli savdo-hunarmandchilik, dengiz savdosi bilan shug'ullangan. Afinaning Korinf va Megara bilan raqobati kuchaydi. Afina va Sparta boshchiligidagi ikki kuchli harbiy-siyosiy ittifoqlar o‘rtasidagi muvozanat buzildi. Afina yunon polislaridagi demokratik tuzumlarni Sparta esa oligarxiva hukm surgan polislarni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildilar. Yana shuningdek, Sparta va Afina o‘rtasida Yunonistonda yetakchilik uchun raqobat qariyb 30 yil davom etgan Peloponnes urushlariga 19 olib keldi. Urush eramizdan avvalgi 431-yilda Sparti qo‘shinlarini Attika hududiga bostirib kirishi bilan boshlandi. Afina harbiy kuchlarini boshqargan Perikl quruqlikda mudofaa taktikasini qo'llash kerak deb hisobladi. Sparta qo‘shinlari Attika hududini talon-taroj qilayotgan paytda barcha aholi Afina shahriga kirib jon saqladi. Tezda shaharda oziq-ovqat tanqisligi boshlanib, turli xil yuqumli kasalliklar tarqaldi. Xalq norozi bo‘ldi, eramizdan avvalgi 430-yilda 15 yil davomida birinchi marta Perikl arxont etib saylanmadi. Keyingi yil u qandaydir yuqumli kasallikdan vafot etdi. Davlat boshqaruvi faol urush harakatlarini olib borish tarafdori bo’lgan Afina demokratiyasining vakillari qo'liga o‘tdi. Shunday rahbarlardan biri Kleonni kelib chiqishi hunarmandlardan bo’lgan ustaxona egasi, ajoyib notiq, shijoat U siyosatchi va urushni g‘alabagacha davom ettirish tarafdori edi. Uning davrida afina floti Peloponnes qirg‘oqlarida faol urush harakatlarini boshladi. Spartaliidarning ahvoli og'irlashib qoldi. Ular urush harakatlarini shimolga Frakiyaga ko‘chirdilar. Bu yerdagi bir qancha shaharlar Afina bilan ittifoqdan chiqdilar. Eramizdan avvalgi 422- yilda Amfiopql shahri yaqinida katta jang bo‘lib, har ikki tomondan ko‘plab qurbonliklar berildi. Bu jangdan so‘ng Afina bilan Sparta 19 https://history-maps.com/uz/story/Peloponnesian-War 27 o‘rtasida 50 yil muddatga tinchlik shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma Afinaning elchisi Nikiy nomi bilan Nikiy shartnomasi deb ataldi. Ammo bu tinchlik uzoqqa bormadi. Afinada eramizdan avvalgi 420- 271 yilda Sparta bilan urushni davom ettirish tarafdorlari Periklning jiyani Alkiviad boshchiligida hokimiyatga keldilar va bir necha peloponnes polislarida Spartaga qarshi fuqarolami chiqishini uyushtirdilar. Alkiviad Sitsiliyani bosib olish g‘oyasini ilgari surdi, bundan tashqari, janubiy Italiya hatto Karfagenni bosib olishni orzu qildi. Uning istilochilik rejalari Afinada keng qo‘llab - quvvatlandi. Er avafinaliklar Sitsiliya oralig‘idagi Sirakuza shahriga qarshi harbiy dengiz ekspeditsiyasini uyushtirdilar. Afmaliklarni Sirakuza Sparta yordami bilan tor-mor qildi. Natijada 7000 afinalik asirga olinib, qul qilindi. Sitsiliya halokati natijasida Afinani dengiz davlati mavqeiga putur yetdi. Afina ittifoqchilari bo'lgan bir necha yirik shahar va orollar vaziyatdan foydalanib, Afinadan ajralib ketdilar 20 . Sparta Eronning yordami bilan Kichik Osiyodagi yunon shaharlariga o‘z ta’sirini kuchaytirdi. Afinada hokimiyatni oligarxlar bosib oldilar va ular Sparta bilan tezda tinchlik o‘rnatish harakatini boshladilar. Peloponnes urushining ikkinchi bosqichi (Dekeley urushi eramizdan avvalgi 415-404- yillar) deb ataldi. Spartaliklar Qora dengizga boradigan yo‘llardagi bo‘g‘ozlarni bosib oldilar. Bu Afinani oziq-ovqat bilan ta’minlashni qiyinlashtirdi. Urushda eng katta zarami Afina ko'rdi Afinani yunon dunyosidagi obro‘ - e’tibori tushib ketdi. Yunonistonda Spartaning gegemonligi o‘rnatildi. Peloponnes urushlari davrida vaziyatga qarab har ikki tomonga yordam berib turgan, aslida Afina bilan Sparta munosabatlarini keskinlashtirgan Eron asta-sekin yunon polislarida o‘z ta’sirini kuchaytirdi. Aslini olganda biror - bir yunon polisi bu urushdan foyda ko‘rmadi, aksincha, Yunoniston polislari tushkunligi boshlandi. 20 Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p. 72-74. 28 2.3. Polis tizimining tushkunligi. Eramizdan avvalgi V asr so‘ngida yunon polislari uzoq davom etgan tushkunlik pallasiga kirdi. Fuqarolarning yopiq jamoasiga asoslangan yunon polisi endilikda yer mulkchilik munosabatlarida keskin o‘zgarishlar boshlandi. Yerga ishlov berishdan keladigan daromaddan ko‘ra sudxo‘rlik daromadi o‘sib ketdi. Yerni sotish keng tarqaldi, katta-katta yer maydonlari ayrim fuqarolaming qo‘liga o‘tib qoldi. Kambag'allashgan, yeridan ajralgan fuqarolar o‘z fuqarolik - majburiyatlarini bajarmay qo‘ydilar. Ularning ko‘pchiligi o‘z mablag'larini dengiz savdosiga qo‘ya boshladilar. O‘z polislaridan boshqa hududlarda katta-katta yer maydonlariga egalik qila boshladilar hamda ma’lum bir polis fuqarosi bo'lish ahamiyatsiz bo‘lib qoldi. Bu davrda yunon polislarida davlat xo‘jaligining mavjud emasligi davlat xazinasiga daromad tushmasligi bilan belgilandi. Davlat hokimiyati iqtisodiy-moliyaviy jiliatdan hech qanday mablag‘ga ega emas edi. Bundan tashqari, polislarning moliyaviy qiyinchiliklari, uzluksiz urushlar, yollanma qo'shinlami keng tarqalishi, harbiy ehtiyojlariga xarajatlarni muntazam ravishda o‘sib borishi bilan chuqurlashdi. Demokratik polislarda lavozimlarga haq to'lash, kambag‘al fuqarolarga muntazam nafaqa berish tizimi bu qiyinchiliklami yanada chuqurlashtirdi. Agarda ilgari Afina o‘z xarajatlarini ittifoqchilar hisobidan qondirgan bo‘lsa eramizdan avvalgi IV asrda esa mulkdan olinadigan favqulodda soliq-eysfora bilan qoplay boshladi. Tinchlik vaqtida Afina fuqarolari hech qanday soliq to‘lamas edilar. Xalq yig'ini eysfora to‘g‘risidagi qarorlarni kambag‘al fuqarolar manfaatlariga tekkani uchun istamay qabul qilar edi. Afinani boy tabaqasiga soliq solishga urinish boylarning noroziligiga olib keldi.Yer mulk munosabatlarida o'zgarishlar yuz berdi. Eramizdan avvalgi V asr oxiridan boshlab yerning erkin oldi-sotdisi keng tarqaldi. Ko'pgina fuqarolar nochorlikdan o‘z yerlarini sotishga majbur bo‘ldilar, natijada bu yerlami fuqaroligi bo’lmagan kishilar ham sotib ola boshladilar. Xususiy va jamoa yerini ijaraga berish va garovga qo‘yish keng tarqaldi. 29 Eramizdan avvalgi V asr so'ngida meteklar va chet elliklarga alohida xizmatlari uchun polis hududida yer va uylariga egalik qilish hollari tarqaldi. Chetdan kelganlarga fuqarolik huquqi kamroq sovg‘a qilindi. Polisni tushkunligi yollanma askarlarni tarqalishida ham ko‘rindi. Yer mulkidan ajralgan, qarzga botib kambag'allashib qolgan fuqaro qurol- yaroq olishga mablag‘ topa olmas edi, ko‘pincha begonalarni manfaati uchun jang qilishni xohlamas edi. To'xtovsiz urushlar harbiy texnikaning takomillashuvi yaxshi o‘rgatilgan askarlarni talab qilar edi. O‘z yeridan mahrum bo‘lgan, jismoniy mehnat bilan shug'ullanishni istamaganlar o‘z polislaridan quvilgan kishilar yollanma askarlar safini to‘ldirdilar. Yunon polisining 21 tushkunligi quldorlik tizimini tushkunligi emas edi, chunki qulchilik yanada rivojlandi, qullar mehnatidan foydalanish hajmi o‘sdi. Afinada davlat qurilishida erkin fuqarolaming mehnati kamaydi, chunki ularning mehnatiga ham metek va qullarga ham baravar haq to'lanar edi. Qullarni qishloq xo'jaligi, hunarmandchilik, uy-ro‘zg‘or ishlarida ishlatish, boshqa kishilarga yollanma mehnatga berish bilan birga quldor qulni hunar va savdo bilan mustaqil shug'ullanishga ruxsat berar edi. Bunday qullar mulk oilaga ega bo’lib alohida yashar edilar. Ular pul to'plab o‘z ozodliklarini sotib olishlari mumkin edi. Eramizdan avvalgi IV asrda ozod qo‘yilgan qullarni soni o‘sdi, ularni yunon polislari iqtisodiy hayotidagi roli kuchaydi. Huquqiy jihatdan ular meteklarga tenglashtirilib, ijtimoiy jihatdan hunarmand va savdogarlar ommasiga qo‘shildilar. Mehnat va hayot kechirishning o'xshashligi fuqaro va fuqaroligi bo’lmagan kishilarni bir-biriga yaqinlashtirdi. Eramizdan avvalgi IV asrda polislarda turli ijtimoiy tabaqalar o‘rtasidagi ziddiyatlar kuchaydi. Boylar va kambag‘allar o'rtasidagi qarama - qarshiliklar davlat hokimiyatini zaiflashuviga olib keldi.Yunonistondagi eramizdan avvalgi IV asming birinchi yarmida Spartaning mavqei kuchaydi. Sparta polislarni ichki ishlariga qo‘pol 21 Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2. 30 ravishda aralasha boshladi Bu ko'pchilik polislarni noroziligiga olib keldi. Oqibatda Yunonistonda Spartaga qarshi harbiy harakatlar boshlandi va Spartaning Yunonistondagi yetakchiligi tugatildi. Fiva shahrini yunon dunyosiga yetakchiligi ham vaqtinchalik bo’ldi, Afina ittifoqini qayta tiklashga urinish ham natijasiz tugadi. Biror bir yunon polisi qandaydir mustahkam birlashuvni tashkil qilish va unga rahbarlik qilish qobiliyatiga ega emas edi. Yunon polislari endilikda o‘zaro kelishmovchiliklarni bartaraf qila olmay, qudratli Eron davlatini vositachi sifatida taklif qila boshladilar. 31 XULOSA. Yunon-fors urushlaridan so‘ng Afina tez tiklandi. Pirey porti qayta qurilib, o‘sha davrdagi O’rtayer dengizidagi eng yirik port hisoblangan Karfagen portiga tenglashdi. Dengiz ittifoqiga yetakchilik qilgan Afina yunon dunyosi dengiz savdosida ham birinchi o'rinni egalladi. Afina eksporti Shimoliy Qora dengiz, Sitsiliya, Apuliya, Etruriyani qamrab oldi. Egina, Korinf Kerkira va boshqa shaharlar savdoda Afinani birinchiligini e’tirof etishga majbur boidilar. Afina ijtimoiy qatlamlarida ham tegishli o'zgarishlar yuz berdi. Jamiyatda yetakchi o‘rinni savdo - hunarmandlar tabaqalari egalladilar. Davlatni ichki va tashqi siyosatini ana shu tabaqalar belgilar edi. Attika dehqonlari poytaxtni g‘alla bilan ta’minlay olmas edilar, g'allani Qora dengiz bo'yidan yoki Italiyadan olib kelish arzonga tushar edi. Qishloq aholisi ish topishi uchun ko'plab shaharlarga kelib o‘rnasha boshladilar. Eramizdan avvalgi V asr o‘rtalaridan boshlab Afinada hunarmandchilik va dehqonchilikda foydalaniladigan qullarni soni ko‘payib ketdi. Afina olib borgan ko‘plab urushlar natijasida Osiyo, Frakiyava Illiriyadan qullar olib kelib sotiladigan Xios orolidagi qul bozori iqtisodiyotining ishchi kuchiga bo’lgan ehtiyojini qondirdi. Qullarni soni keskin oshib ketdi. Malakasiz qul arzon bo’lib, hunarga o‘rgatilgan qul qimmati 100—150 draxma baholanar edi. Perikl davri Afinasida qullarni aniq soni noma’lum. Taxminlarga ko‘ra, ular 400 mingtaga yetmagan. Arxaik davridayoq zodagonlar ish haqi uchun kundalik og‘ir ishga nafratlanib qaradilar. Eramizdan avvalgi V asrga kelib, bunday qarash aholining erkin qatlamlarining ichida uchratish mumkin edi. Miloddan avvalgi IV asrlarda polislarda eski xalq lashkari ham o`z ahamiyatini yo`qotgan. Buning sababi fuqarolar o`rta tabaqasining barham topganligida edi. 32 Chunki ular xalq lashkarlarini asosini tashkil qilar edi. Yollanma askarlar harbiy kuchlarning asosiy turi bo`lib qoldi. Demak, miloddan avvalgi IV asr davomida polislarning ham iqtisodiy, ham sotsial ham harbiy sohalaridagi inqiroz chuqurlashib borgan ekan. Yunon polislarida miloddan avvalgi VII asrda o’tkazilgan harbiy islohotlar natijasida zodagonlarning jang aravalari va otliq qism o’rniga polisning o’ziga tog’ aholisi demosdan shakllantiriladigan og’ir qurollangan piyoda goplitlar paydo bo’ldi. Natijada zodagonlar polisning harbiy tashkilotida o’zlarining avvalgi imtiyozli mavqelaridan mahrum bo’ldilar. Endilikda demos boy yunon polis-davlatlari ning iqtisodiy-siyosiy hayotida muhim o’rinni egallay boshladi. Bu yangi qatlam hokimiyatni bosib olgan urug’ zodagonlari bilan hokimiyat uchun kurashga kirishdi. Beotiyaning ayrim polislarida mahalliy aristokratiya hatto o‘z hukmronligini saqlab qolish uchun Eron yordamiga umid ham bog‘lagan. O‘sha vaqtda eng kuchli bo‘lgan ikki polisgina, ya‘ni demokratik Afina bilan aristokratik Sparta Doro I da‘volariga qarshi ochiq suratda maydonga chiqishga jur‘at etgan. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. “JAHON TARIXI” FANIDAN O QUV-USLUBIY MAJMUA 2-qism ‟ “QADIMGI YUNONISTON VA RIM TARIXI”, Guliston-2018, 181 bet; 2. O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil; ʻ 3. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda,T-2009. 4. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975. 5. Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова. М., I964. 6. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., I962. 7. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009. 8.Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2. 9. Гафуров Б.Г. Цибукидис Д.И. Александр Македонский и Восток. М., I980. 10.Шофман А.С. Распад империи Александра Македонского. М., I984. 11. Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. Oxford University Press. England I994.p. 72-74. 12. С появлением книгопечатания, в 1488 году во Флоренции Димитрием Халкокондилом впервые были изданы «Илиада» и «Одиссея». 13. Исиода Аскрейского творения. / Пер. А. Фрязиновского. СПб., 1779. XX, 86 стр. 14. Zetlin, Froma (1996). "The dynamics of misogyny: myth and mythmaking in Aeschylus's Oresteia", in Froma Zeitlin, Playing the Other: Gender and Society in Classical Greek Literature. Chicago: University of Chicago Press. pp. 87–119. 34 Internet manbalari: 1. 2. 3. 4. Wikipediya – Cвободную энциклопедию Arxiv.uz 35

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. Arxaik Yunoniston. Yunon polislarining barpo bo’lishi

1.1. Yunon polislarining tashkil topishi

1.2. Buyuk yunon koloniyalashtirilishi

1.3. Miloddan avvalgi VIII-VI asrlarda qadimgi Peloponnes va Sparta

2-bob. Miloddan avvalgi V IV asrlarda yunoniston polis tizimining inqirozi

2.1. Afina demokratiyasi

2.2. Peloponnes urushlari

2.3. Polis tizimining tushkunligi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить