Polsha qirolligi rossiya imperiyasi tarkibida - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	90.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Polsha qirolligi rossiya imperiyasi tarkibida

Купить

MAVZU: POLSHA QIROLLIGI ROSSIYA IMPERIYASI TARKIBIDA
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………….….….…..3
I.BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TARKIBI………………………..……5
1.1. Polsha ………………………………………………………………...…….….5
1.2. Rossiya imperiyasining tarkibi. Rossiya imperiyasining hududiy
tarkibi Rossiya imperiyasi tarkibida …………………………..…………..…….…7
II.BOB. POLSHA QIROLLIGI ROSSIYA IMPERIYASINING
BIR QISMI SIFATIDA…………………………………………….………..…..25
2.1. Polshaning Rassiya tarkibidan chiqishi ……………………………......……..25
2.2. Xalqaro munosabatlar …………………………………………….…..………27
XULOSA. ……………………………………………………………………..…30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………….…………….33

KIRISH.
Kurs ishining dolzarbligi: Jahon tarixining 1991-yildan boshlangan davrida
dunyoning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy tizimida katta o‘zgarishlar yuz berdi. Bu
davrda jamiyat hayotining barcha jabhalariga kuchli ta’sir ko‘rsatgan omil ilmiy-
texnik inqilobning yangi bosqichi — kompyuter-axborot inqilobi bo‘ldi. Bu
inqilob ta’siri ostida rivojlangan mamlakatlarda sivilizatsiyaning industrial
bosqichidan postindustrial, axborot bosqichiga o‘tish boshlandi. Mazkur darslik
shu davr voqealarini bayon qilish bilan birga, jamiyat taraqqiyotining hozirgi
bosqichini tahlil qilish va mustaqil hayotga qadam qo‘yish arafasida turgan Siz
o‘quvchilarga o‘z hayotiy istiqbolingizni belgilab olish imkonini beruvchi
bilimlarni shakllantiradi. Bu bilimlar jahon xalqlari madaniyatining har biri o‘ziga
xos noyob ekanligini, gumanizm va vatanparvarlik tamoyillari, fuqarolik jamiyati
va huquqiy davlat g‘oyalariga asoslangan umuminsoniy qadriyatlarni anglashga
ko‘maklashadi. Jamiyat taraqqiyotining muhim qonuniyatlarini bilib olish,
rivojlanishning o‘ziga xos yo‘llarini tushunish va istiqbollari haqida tasavvurlarga
ega bo‘lish imkonini beradi. Shuningdek, olgan bilimlaringiz ilg‘or
mamlakatlarning tarixiy tajribasini 0 ‘zbekistonda ijodiy qo‘llashga yordam
beradi 1
.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Polsha uch imperiya, ya'ni Rossiya,
Avstriya, Vengriya va Germaniya o’rtasida taksimlab olingan edi. Polsha xalki
anna shu imperiyalar burjuaziyasi va pomeshchilarning zulmi ostida azob chekdi.
Polyak mexnatkashlari jabr-zulmga qarshi kurashdi va kuzgolonlar kutardi. I jahon
urushi boshlanganda 1914 avgustdani podsho xukumati Rossiya sostavidagi Polsha
korolligiga Germaniya va Avstriya Vengriya sostavidagi polyak yerlarini kushib
olish niyatida ekanligini bildirdi. Bu esa Polsha korolligidagi burjua partiyalariga
shu jumladan, eng eski burjua partiyasi bulgan nasional demokratik partiyaga
ma'kul tushdi.
Germaniya va Avstriya Vengriya 1915 yil yezi va kuzida rus chorizmining
urushdagi muvaffakiyatsizligidan foydalandilar. Ularning kushinlari Polsha
1
Aндрианов В.Д. Новые индустриальные страны. - M.: Наука, 1990.
3

korolligini akupasiya qildilar. Dekabr oyida Polshada kugirchok xokimiyat organi
murakkab davlat soveti tuzildi. 1916 yil noyabrida esa ilgari Rossiya imperiyasi
sostavida bulgan polyak yerlaridan iborat «mustakil» Polsha davlati tashqil kilindi.
Urush polyak xalkiga juda katta zarar yetkazdi. Xalk ommasi akupantlar
tomonidan yanada kuprok talandi. Ekonomika chukur krizisga uchradi. Polyak
xalki uzok yillar xorijiy davlat zulmi ostidan kolib kelganligi va urush okibatlari
Polshadagi axvolni va uning xususiyatlarini belgiladi. Xamda sinfiy masalada 8da
Avtriya – Venriya va Germaniyada boshlanib ketgan revolyusiyalar Avstriya bilar
Germaniyaning Polshadagi okuppasiya tugatishda kata yerdam berdi va Polsha
yerlarida revolyusion kurashning kuchayishiga ta'sir kursatdi. Oktabr
revolyusiyasining galabasi Polshani asriy milliy zulmdan kutkazdi. Xamda polex
xalkining ozod va mustakil bulishini ta'minladi 2
.
Polshaning mustakilligi uchun kurash jarayonida ikki lager: revolyusion
lager Bilan kontrrevolyusion o’rtasida kurash keskinlashdi. Oktabr
revolyusiyasidan ruxlangan ilgor polyak ishchilari va kambagal dexkonlar nemis-
avtryaliklar akkupantlarga Qarshi Polshaning mustakilligi uchun, shuningdek
siyosiy xokimiyatni kulga olish uchun , sosialistik tuzum barpo kilish uchun
kurashni kuchaytirib yubordilar.
Kurs ishining tuzilishi: kirish ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
2
Aндрианов В.Д. Новые индустриальные страны. - M.: Наука, 1990.
4

I.BOB. ROSSIYA IMPERIYASINING TARKIBI.
1.1. Polsha
Polsha hududida paleolit davridayoq odamlar yashagan. Miloddan avvalgi 1-
ming yillik va milodiy 1-ming yillikning 1yarmida Polsha hududida slavyan
kabilalarining shakllanish jarayoni sodir bo ldi. 8–9asrlarda qabila knyazliklariʻ
vujudga keldi. 10-asrda Odra , Visla va Bug daryolari oralig ida yashovchi polyan
ʻ
(Polsha, polyaklar nomi shundan kelib chiqqan), mazovshan, vislyan, pomoryan
qabilalarining knyazliklari birlashtirildi va yagona Polsha davlati tashkil topdi.
Biroq, 12-asrga kelib Polsha davlati yana knyazliklarga bo linib ketdi. 13-asr
ʻ
oxirida knyaz Pshemisl II rah-barligida Polsha yerlarini birlashtirish uchun kurash
boshlandi. 14–15-asrlarda yagona Polsha davlati paydo bo ldi, madaniyat
ʻ
rivojlandi, polyak tili shakllandi. 15-asrning 1yarmida Krakovdagi Yagaylo
universiteti (1364-yilda asos solingan) polyak fani markaziga aylandi.
Gryunvald jangi , 1410 16-asrning 2yarmidan Polsha davlati ukrain, belarus
va rus yerlarini bosib ola boshladi. Polsha bilan Litvaning birlashuvi
natijasida Rech Pospolita paydo bo ldi. 1609–12 yillarda Polsha Rossiyaga hujum
ʻ
qildi.
Vena jangi , 1683 Bir necha asr mobaynida Polsha Yevropadagi eng qudratli
davlatlardan biri bo lib turdi. Ammo og ir urushlar sababli mamlakat inqirozga
ʻ ʻ
uchrab, uch marta (1772, 1793, 1795-yillarda) Prussiya, Avstriya, Rossiya
o rtasida bo linib ketdi, Polsha davlati tugatildi, xalqi asoratga tushdi. 1807-yil
ʻ ʻ
Napoleon I qo shinlari Prussiyani yengib, Fransiyaga tobe Varshava gersogligini
ʻ
tuzdi. 1814–15 yillarda Vena kongressida Polsha yana bo lindi. Varshava
ʻ
gersogligining katta qismi Polsha qirolligiga aylantirilib, Rossiyaga topshirildi.
Prussiya Varshava gersogligining bir qismini oldi, Sileziya va Dengiz
bo yini o zida saklab qoldi. Avstriya (1867-yildan Avstro-Vengriya)ga Galitsiya
ʻ ʻ
berildi. Krakov respublikasi tuzildi. Polyak xalqi ozodlik uchun tinimsiz kurashdi
(1794-yil T. Kostyushko boshchiligidagi qo zg olon, shuningdek, 1830–31, 1846,
ʻ ʻ
1848, 1863–64 ylardagi qo zg olonlar). 19-asr oxiri –20-asr boshlarida Polshada
ʻ ʻ
sanoat birmuncha rivojlandi, temir yo l qurildi. Ozodlik harakati yanada kuchaydi.
ʻ
5

Birinchi jahon urushida Polshaga anchagina zarar yetdi. Bosqinchi qo shinlar olibʻ
chiqib ketilgach, Polshani bo lish to g risidagi barcha bitimlar bekor qilindi va
ʻ ʻ ʻ
1918-yil noyabrda Polsha Respublikasi mustaqilligi e lon qilindi. 1920-yil
ʼ
aprelda Sovet-Polsha urushi boshlandi. 1921-yil shartnomasiga binoan, G arbiy
ʻ
Ukraina bilan G arbiy Belarus Polshagao tdi va 1939-yilda bu yerlar yana SSSRga
ʻ ʻ
kay-tarib olindi 3
.
3
Ahmedov B. Lotin Amerikasi. T.O’z dav nashr. 1963.
6

1.2. Rossiya imperiyasining tarkibi. Rossiya imperiyasining hududiy tarkibi
Rossiya imperiyasi tarkibida.
19 -asrning oxiriga kelib, Rossiya imperiyasi hududi 22,4 mln km 2 edi.
1897 yildagi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi soni 128,2 million,
shu jumladan Evropadagi Rossiyaning aholisi - 93,4 million; Polsha Qirolligi - 9,5
million - 2,6 million, Kavkaz viloyati - 9,3 million, Sibir - 5,8 million, Markaziy
Osiyo - 7,7 million. 100 dan ortiq xalqlar yashagan; Aholining 57% rus bo'lmagan
xalqlar edi. Rossiya imperiyasi hududi 1914 yilda 81 viloyat va 20 viloyatga
bo'lingan; 931 ta shahar bor edi. Ba'zi viloyatlar va viloyatlar umumiy
gubernatorliklarga birlashtirildi (Varshava, Irkutsk, Kiev, Moskva, Amur, Dasht,
Turkiston va Finlyandiya 4
).
1914 yilga kelib, Rossiya imperiyasi hududining uzunligi shimoldan
janubgacha 4383,2 verst (4675,9 km) va sharqdan g'arbgacha 10606 verst (10
732,3 km) edi. Quruqlik va dengiz chegaralarining umumiy uzunligi 64909,5 verst
(69,245 km), shundan quruqlik chegaralari 18 639,5 verst (19 941,5 km), dengiz
chegaralari esa taxminan 46 270 verst (49,360, 4 km) ni tashkil qiladi.
Butun aholi Rossiya imperiyasining bo'ysunuvchilari hisoblanar edi,
erkaklar (20 yoshdan boshlab) imperatorga sodiqlik haqida qasam ichdilar. Rossiya
imperiyasining sub'ektlari to'rtta mulkka ("shtatlar") bo'lindi: zodagonlar,
ruhoniylar, shahar va qishloq aholisi. Qozog'iston, Sibir va boshqa bir qator
viloyatlarning mahalliy aholisi mustaqil "davlat" (chet elliklar) sifatida ajralib
turardi. Rossiya imperiyasining emblemasi podsholik regaliyasi bo'lgan ikki boshli
burgut edi; davlat bayrog'i - oq, ko'k va qizil gorizontal chiziqli mato; davlat
madhiyasi - "Xudo podshohni asrasin". Milliy tili - rus tili.
Ma'muriy jihatdan, Rossiya imperiyasi 1914 yilga kelib 78 viloyat, 21
viloyat va 2 mustaqil okrugga bo'lingan. Viloyatlar va viloyatlar 777 graflik va
okrugga, Finlyandiyada esa 51 cherkovga bo'lingan. Grafliklar, tumanlar va
cherkovlar, o'z navbatida, lagerlar, bo'limlar va bo'limlarga (jami 2523 ta),
shuningdek, Finlyandiyada 274 Lensmanlikka bo'lindi.
4
Ahmedov B. Lotin Amerikasi. T.O’z dav nashr. 1963.
7

Harbiy-siyosiy rejada muhim bo'lgan hududlar (poytaxt va chegara
hududlari) gubernatorlik va umumiy gubernatorliklarga birlashtirildi. Ba'zi
shaharlar maxsus ma'muriy birliklarga - shahar hokimiyatlariga ajratildi.
Hatto 1547 yilda Moskva Buyuk Gertsogi Rossiya qirolligiga aylanmasidan
oldin, 16 -asr boshlarida, rus ekspansiyasi etnik hududidan tashqariga chiqa
boshladi va quyidagi hududlarni o'zlashtira boshladi (jadvalda yo'qolgan erlar
ko'rsatilgan emas. oldin XIX asr boshlari asr):
Rossiya imperiyasi- XVIII asr boshlari - XX asr boshlaridagi monarxiya
sinfining ko'p millatli davlati. U 1721 yilda Pyotr I imperiya deb e'lon qilgan rus
markazlashgan davlati negizida tashkil topgan.
Rossiya imperiyasi tarkibiga quyidagilar kiradi: 18 -asrdan. Boltiqbo'yi
davlatlari, Ukrainaning o'ng qirg'og'i, Belarusiya, Polshaning bir qismi,
Bessarabiya, Shimoliy Kavkaz; 19 -asrdan boshlab, bundan tashqari, Finlyandiya,
Zaqafqaziya, Qozog'iston, O'rta Osiyo va Pomir. XIX asr oxiriga kelib. Rossiya
imperiyasining maydoni 22,400,000 km² edi..
Ma'muriy bo'linish
1914 yilda Rossiya imperiyasi hududi 81 viloyat va 20 viloyatga bo'lingan.
931 ta shahar bor edi.Viloyat va viloyatlarning bir qismi general gubernatorliklarga
birlashtirildi (Varshava, Irkutsk, Kiev, Moskva, Amur, Stepnoye, Turkiston va
Finlyandiya). Rossiya imperiyasining rasmiy vassallari Buxoro xonligi va Xiva
xonligi edi. 1914 yilda Uryanxay o'lkasi (hozirgi Tyva Respublikasi) Rossiya
imperiyasi protektoratiga o'tdi.
Avtokratik tizim. Karikatura
Hokimiyat va jamiyat tuzilishi
Rossiya imperiyasi avtokratik hokimiyatga ega bo'lgan imperator
boshchiligidagi merosxo'r monarxiya edi. Bu qoida "Asosiy davlat qonunlari" da
mustahkamlangan. Imperator oilasining a'zosi va uning qarindoshlari imperator
uyini tashkil qilgan (qarang ""). Imperator qonun chiqaruvchi hokimiyatni Davlat
Kengashi orqali amalga oshirdi (1810 yildan) va (1906 yildan), u davlat apparatiga
Senat, Vazirlar Kengashi va vazirliklar orqali rahbarlik qildi. Imperator Rossiya
8

imperiyasi qurolli kuchlarining oliy rahbari edi (qarang: Rossiya armiyasi, Rossiya
dengiz floti). Rossiya imperiyasida xristian cherkovi davlat tarkibiga kirgan;
"Hukmron va hukmron" bu pravoslav cherkovi bo'lib, uni imperator Sinod orqali
boshqargan.
Butun aholi Rossiya imperiyasining bo'ysunuvchilari hisoblanar edi,
erkaklar (20 yoshdan boshlab) imperatorga sodiqlikka qasamyod qilishlari shart
edi. Mavzular 4 mulkka bo'lingan ("shtatlar"):
 zodagonlik;
 ruhoniylar;
 shahar aholisi (faxriy fuqarolar, gildiya savdogarlari, burjua va shahar
aholisi, hunarmandlar yoki gildiyalar);
 qishloq aholisi (ya'ni dehqonlar).
Hukmron sinf zodagonlar edi. Siyosiy hokimiyat unga tegishli edi.
Qozog'iston, Sibir va imperiyaning boshqa bir qator mahalliy aholisi mustaqil
"davlatda" ajralib turardi va ularni chet elliklar deb atashardi (qarang ""). Bu toifa
boshqarildi.
Rossiya imperiyasi qonunlari to'liq to'plamida va Rossiya imperiyasi
qonunlar kodeksida keng qamrovli qonunlar to'plangan. Rossiya imperiyasining
gerbi bor edi - qirollik regali bilan ikki boshli burgut; davlat bayrog'i - oq, ko'k va
qizil gorizontal chiziqli panel; so'zlari bilan boshlangan davlat madhiyasi: "Xudo
podshohni saqlasin".
Imperiyaning qulashi va qulashi
Jarayonda tarixiy rivojlanish 19 -asrning 2 -yarmida Rossiya dan, XIX asr
oxiri - XX asr boshlariga o'tdi. sahnaga kirdi. Rossiyada XX asr boshlarida. xalq
inqilobining iqtisodiy va ijtimoiy old shartlari pishib yetdi. Inqilobiy harakat
markazi G'arbiy Evropadan Rossiyaga ko'chib o'tdi. 1905-1907 yillardagi inqilob
avtokratiyaning poydevorini larzaga keltirdi va burjua va proletar inqilobining
"kiyinish mashqlari" bo'ldi. avtokratiyani ag'dardi, Rossiya imperiyasining
shakllanishi 1721 yil 22 oktyabrda, eski uslubda yoki 2 noyabrda sodir bo'lgan.
Aynan shu kuni oxirgi rus podshosi Pyotr Birinchi o'zini Rossiya imperatori deb
9

e'lon qildi. Bu Shimoliy urushning oqibatlaridan biri bo'lib o'tdi, shundan keyin
Senat Pyotr 1dan mamlakat imperatori unvonini qabul qilishni so'radi. Shtat
"Rossiya imperiyasi" deb nomlangan. Sankt -Peterburg shahri uning poytaxtiga
aylandi. Hamma vaqt davomida poytaxt Moskvaga atigi 2 yilga ko'chirildi (1728
yildan 1730 yilgacha).
Rossiya imperiyasining hududi
O'sha davrdagi Rossiya tarixini hisobga olganda, shuni yodda tutish kerakki,
imperiya tashkil topgan paytda mamlakatga katta hududlar qo'shilgan. Bu Pyotr 1
boshchiligidagi mamlakatning muvaffaqiyatli tashqi siyosati tufayli mumkin bo'ldi.
U yangi tarixni yaratdi, bu tarix Rossiyani jahon etakchilari va kuchlari qatoriga
qaytarib yubordi, ularning fikri bilan hisoblashish kerak 5
.
Rossiya imperiyasi hududi 21,8 mln km2 edi. Bu dunyodagi ikkinchi yirik
davlat edi. Birinchidan, ko'p koloniyalarga ega bo'lgan Britaniya imperiyasi.
Ularning aksariyati hozirgi kungacha o'z maqomini saqlab qolgan. Mamlakatning
birinchi qonunlari o'z hududini 8 provinsiyaga ajratdi, ularning har birini hokim
boshqarardi. U mahalliy hokimiyatga, shu jumladan sud hokimiyatiga ega edi.
Keyinchalik Yekaterina II provinsiyalar sonini 50 taga etkazdi. Albatta, bu yangi
erlarni qo'shib olish yo'li bilan emas, balki ularni maydalash yo'li bilan amalga
oshirildi. Bu davlat apparatini sezilarli darajada oshirdi va mamlakatda mahalliy
boshqaruvning samaradorligini ancha pasaytirdi. Bu haqda tegishli maqolada
batafsilroq gaplashamiz. Shuni ta'kidlash kerakki, Rossiya imperiyasi qulagan
paytda uning hududi 78 guberniyadan iborat edi. Mamlakatning eng yirik
shaharlari:
1. Sankt -Peterburg.
2. Moskva.
3. Varshava.
4. Odessa
5. Lodz.
6. Riga.
5
Ahmedov B. Lotin Amerikasi. T.O’z dav nashr. 1963.
10

7. Kiev
8. Xarkov.
9. Tiflis.
10. Toshkent.
Rossiya imperiyasining tarixi yorqin va salbiy daqiqalarga to'la. Ikki asrdan
kamroq davom etgan bu davrda mamlakatimiz taqdiriga juda ko'p taqdirli lahzalar
sarmoya kiritildi. Aynan Rossiya imperiyasi davrida Vatan urushi, Kavkazdagi
yurishlar, Hindistondagi yurishlar va Evropa kampaniyalari bo'lib o'tdi. Mamlakat
dinamik ravishda rivojlandi. Islohotlar hayotning barcha jabhalariga ta'sir ko'rsatdi.
Aynan Rossiya imperiyasi tarixi mamlakatimizga buyuk qo'mondonlarni berdi,
ularning ismlari nafaqat Rossiyada, balki butun Evropada - Mixail Illarionovich
Kutuzov va Aleksandr Vasilevich Suvorov. Bu taniqli generallar o'z nomlarini
mamlakatimiz tarixiga abadiy yozdilar va rus qurollarini abadiy shon -sharaf bilan
qopladilar.
Rossiya, shuningdek, eng ko'p aholi yashaydigan mamlakat edi. 1800 yilda
Rossiya imperiyasida 40 millionga yaqin odam yashagan, ularning aksariyati
mamlakatning Evropa qismida. 3 milliondan ozroq kishi Uraldan tashqarida
yashagan. Mamlakatning milliy tarkibi xilma -xil edi:
 Sharqiy slavyanlar. Ruslar (buyuk ruslar), ukrainlar (kichik ruslar),
belaruslar. Uzoq vaqt, deyarli imperiyaning oxirigacha u yakka xalq deb
hisoblangan.
 Boltiq bo'yida estonlar, latvlar, latvlar va nemislar yashagan.
 Finno-ugr (mordvinlar, kareliyaliklar, udmurtlar va boshqalar), oltoy
(qalmoqlar) va turkiy (boshqirdlar, tatarlar va boshqalar) xalqlari.
 Sibir xalqlari va Uzoq Sharqdan(Yakutlar, Evenlar, Buryatlar,
Chukchi va boshqalar).
Mamlakatning shakllanishi jarayonida Polsha hududida yashagan qozoqlar
va yahudiylarning bir qismi Rossiyaga parchalanganidan keyin uning fuqaroligi
bo'lib chiqdi.
11

Mamlakatning asosiy tabaqasi dehqonlar edi (taxminan 90%). Boshqa
mulklar: filist (4%), savdogarlar (1%) va aholining qolgan 5%kazaklar, ruhoniylar
va zodagonlar o'rtasida taqsimlangan. Bu agrar jamiyatning klassik tuzilishi.
Darhaqiqat, Rossiya imperiyasining asosiy kasbi dehqonchilik edi. Chor tuzumini
sevuvchilar bugun faxrlanishni yaxshi ko'radigan barcha ko'rsatkichlar qishloq
xo'jaligi bilan bog'liqligi tasodif emas (biz don va sariyog 'importi haqida
gapiramiz).
19 -asr oxiriga kelib Rossiyada 128,9 million kishi, shundan 16 millioni
shaharlarda, qolganlari qishloqlarda yashagan.
Siyosiy tizim 6
Rossiya imperiyasi o'z boshqaruv shaklidagi avtokratik edi, bu erda
hokimiyatning to'liqligi bir kishining qo'lida to'plangan edi - ko'pincha uni eski
uslubda podshoh deb atagan imperator. Pyotr I Rossiya qonunlarida monarxning
cheksiz hokimiyatini o'rnatdi, bu esa avtokratiyani ta'minladi. Shtat bilan bir
vaqtda, avtokrat aslida cherkovni boshqargan.
Muhim nuqta - Pol 1 hukmronligidan keyin Rossiyada avtokratiyani endi
mutlaq deb atash mumkin emas edi. Bu Pavlus 1 farmon chiqargani tufayli sodir
bo'ldi, unga ko'ra Pyotr 1 tomonidan o'rnatilgan taxtni topshirish tartibi bekor
qilindi. Ba'zi tarixchilar bugungi kunda ushbu hujjatning salbiy tomonlari haqida
gapirishmoqda, lekin aynan mana shu erda avtokratiyaning mohiyati ifoda etilgan -
hukmdor barcha qarorlarni, shu jumladan o'z vorisi haqida ham qabul qiladi.
Pavlus 1 -dan so'ng, tizim qaytib keldi, unda o'g'il otadan keyin taxtni meros qilib
oladi.
Mamlakat hukmdorlari
Quyida Rossiya imperiyasining mavjud bo'lgan davridagi (1721-1917)
barcha hukmdorlari ro'yxati keltirilgan. Hamma hukmdorlar Romanovlar
sulolasidan edi va Nikolay 2 taxtdan ag'darilib, bolsheviklar tomonidan o'zi va
oilasi o'ldirilgandan so'ng, sulola uzilib qoldi va SSSRda davlatchilik shaklini
o'zgartirib, Rossiya imperiyasi o'z faoliyatini to'xtatdi.
6
Ahmedov B. Lotin Amerikasi. T.O’z dav nashr. 1963.
12

Asosiy sanalar
Qariyb 200 yil bo'lgan Rossiya imperiyasi o'z davlati va xalqiga ta'sir
ko'rsatgan ko'plab muhim voqealar va voqealarni boshidan kechirdi.
 1722 yil - Reyting jadvali
 1799 yil - Suvorovning Italiya va Shveytsariyaga xorijiy yurishlari
 1809 yil - Finlyandiyaning qo'shilishi
 1812 yil - Vatan urushi
 1817-1864 – Kavkaz urushi
 1825 (14 dekabr) - Dekembristlar qo'zg'oloni
 1867 yil - Alyaskaning sotilishi
 1881 yil (1 mart) Aleksandr IIga suiqasd
 1905 (9 yanvar) - Qonli yakshanba
 1914-1918 - Birinchi Jahon urushi
 1917 yil - fevral va oktyabr inqiloblari
Imperiyaning tugashi
Rossiya imperiyasining tarixi eski uslub bo'yicha 1917 yil 1 sentyabrda
tugadi. Aynan shu kuni respublika e'lon qilindi. Buni Kerenskiy e'lon qildi, u
qonunga ko'ra, bunga haqli emas edi, shuning uchun Rossiyaning respublika deb
e'lon qilinishini ishonch bilan noqonuniy deb atash mumkin. Faqat Ta'sis majlisi
bunday e'lon qilish huquqiga ega edi. Rossiya imperiyasining qulashi uning oxirgi
imperatori Nikolay 2 tarixi bilan chambarchas bog'liq. Bu imperator munosib
odamning barcha fazilatlariga ega edi, lekin qat'iyatli xarakterga ega edi. Aynan
shu sababli, g'alayonlar mamlakatda sodir bo'lgan, bu Nikolayning o'zi uchun 2 ta,
Rossiya imperiyasi esa - hayotini yo'qotdi. Nikolay II mamlakatdagi
bolsheviklarning inqilobiy va terroristik faoliyatini qattiq bostira olmadi. Buning
ob'ektiv sabablari ham bor edi. Ular orasida Rossiya imperiyasi qatnashgan va
charchagan Birinchi Jahon urushi boshlandi. Rossiya imperiyasi o'rnini
mamlakatning yangi turdagi davlat tuzilishi - SSSR egalladi.
1720 -yillarda. 1727 yil Burinskiy va Kyaxtinskiy shartnomalari bo'yicha rus
va xitoy mulklarini delimitatsiyasini davom ettirdi. I Pyotrning (1722-1723) fors
13

yurishi natijasida qo'shni hududlarda rus mulklarining chegarasi hatto butun g'arbni
vaqtincha qamrab oldi. va Forsning Kaspiy hududlari. 1732 va 1735 yillarda.
Rossiya-Turkiya munosabatlarining keskinlashishi munosabati bilan Fors bilan
ittifoq tuzishdan manfaatdor bo'lgan Rossiya hukumati asta-sekin Kaspiy erlarini
unga qaytarib berdi 7
.
1731 yilda Kichik Juz ko'chmanchi qirg'iz-kaysaklari () o'z ixtiyori bilan
Rossiya fuqaroligini qabul qilishdi va o'sha 1731 va 1740 yillarda. - O'rta Juz.
Natijada, imperiya butun sharqiy Kaspiy mintaqasi, Orol dengizi, Ishim va Irtish
viloyatlarining hududlarini o'z ichiga oldi. 1734 yilda Zaporojye Sich yana Rossiya
fuqaroligiga qabul qilindi.
1783 yilda Sankt-Jorj shartnomasi Kartli-Kaxeti (Sharqiy) qirolligi bilan
Rossiya protektoratining ixtiyoriy ravishda tan olinishi to'g'risida tuzildi.
Mamlakat g'arbida asosiy hududiy sotib olish uchta bo'lim bilan bog'liq edi (1772,
1793, 1795). Prussiya va Avstriyaning Polshaning ichki ishlariga aralashuvi 1772
yilda uning bo'linishiga olib keldi, unda Rossiya ishtirok etishga majbur bo'ldi, u
G'arbiy Ukraina pravoslav aholisining manfaatlarini himoya qilish uchun chiqdi.
Sharqiy Belarusiyaning bir qismi (Dnepr chizig'i bo'ylab -) va Livoniyaning bir
qismi Rossiyaga ketdi. 1792 yilda Targovitskiy konfederatsiyasining chaqiruvi
bilan rus qo'shinlari yana Polsha-Litva Hamdo'stligi hududiga kirdi. 1793 yilda
Polshaning ikkinchi bo'linishi natijasida Ukrainaning o'ng qirg'og'i va
Belarusiyaning bir qismi (Minsk bilan) Rossiyaga berildi. Polsha-Litva
Hamdo'stligining uchinchi bo'linishi (1795) Polsha davlatining mustaqilligini yo'q
qilishga olib keldi. Kurland, Litva, G'arbiy Belarusiya va Voliniyaning bir qismi
Rossiyaga berildi.
Janubi -sharqda G'arbiy Sibir 18 -asrda. asta -sekin janubga siljish bor edi:
Irtish va Obning yuqori oqimlariga irmog'i bilan (Oltoy va Kuznetsk depressiyasi).
Ammo rus mulklari, shuningdek, manbalardan tashqari, Yeniseyning yuqori
qismini qamrab olgan. Sharqda, XVIII asrda Rossiya chegaralari. Xitoy imperiyasi
chegarasi bilan belgilanadi.
7
Jobborov А . М . Muqimiy nomidagi Qo’qon Davlat pedagogika instituti, Geografiya kafedrasi ,hon iqtisodiy -
ijtimoiy geografiyasi” fanidan ma’ruza matni.
14

Asrning o'rtalarida va ikkinchi yarmida Rossiyaning kashshoflik huquqi
1741 yilda V.I.Bering va A.I. Chirikov ekspeditsiyasi va 1786 yilda qo'shib
qo'yilgan Aleut orollari tomonidan kashf etilgan Alyaskaning janubini qamrab oldi.
Shunday qilib, 18 -asr davomida Rossiya hududi 17 million km2 ga, aholi 15,5
milliondan oshdi. 1719 yilda 1795 yilda 37 mln Hududdagi bu o'zgarishlarning
barchasi, shuningdek, Rossiya imperiyasining davlat tuzilmasining rivojlanishi,
birinchi navbatda topografik va umumiy geografik tadqiqotlar bilan birga olib
borildi (va ba'zi hollarda oldin).
XIX asrda ham, oldingi asrda ham, ota -onamizning davlat hududi asosan
kengayish yo'nalishida o'zgarishda davom etdi. Mamlakat hududi, ayniqsa, 19 -
asrning birinchi o'n besh yilida kuchli o'sdi. Turkiya (1806-1812), (1804-1813),
Shvetsiya (1808-1809), Fransiya (1805-1815) bilan urushlar natijasida.
Asrning boshi Rossiya imperiyasi mulklarining kengayishi bilan ajralib turadi.
1801 yilda 1783 yildan Rossiyaning protektoratida bo'lgan Kartli-Kaxetiya
podsholigi (Sharqiy Gruziya) o'z ixtiyori bilan Rossiyaga qo'shildi.
Sharqiy Gruziyaning Rossiya bilan birlashishi G'arbiy Gruziya knyazliklari:
Megreliya (1803), Imeretiya va Guriya (1804) ning keyinchalik o'z ixtiyori bilan
Rossiyaga kirishiga yordam berdi. 1810 yilda Abxaziya va Ingushetiya o'z ixtiyori
bilan Rossiyaga qo'shilishdi. Biroq, Abxaziya va Gruziyaning qirg'oq qal'alari
(Suxum, Anakliya, Redut-Kale, Poti) Turkiya tasarrufida edi.
1812 yilda Turkiya bilan tuzilgan Buxarest tinchlik shartnomasi rus-turk
urushini tugatdi. Rossiya daryoga qadar bo'lgan barcha hududlarni o'z qo'lida
ushlab turdi. Arpachay, Adjara tog'lari va. Faqat Anapa Turkiyaga qaytarildi. Qora
tomonning boshqa tomonida, Bessarabiya Xotin, Benderi, Akkerman, Kiliya va
Izmail shaharlari bilan Bessarabiyani qabul qildi. Rossiya imperiyasining chegarasi
Prut tog'i bo'ylab, keyin Dunayning Kiliya kanali bo'ylab Qora dengizgacha
o'rnatildi.
Eron bilan urush natijasida Ozarbayjon shimoliy xonliklari Rossiyaga
qo'shildi: Ganja (1804), Qorabog ', Shirvan, Sheki (1805), Kuba, Boku, Derbent
15

(1806), Tolib (1813), 1813 yilda Guliston tinchligi. Shartnoma imzolandi, unga
ko'ra Eron Shimoliy Ozarbayjon, Dog'iston, Sharqiy Gruziya, Imeretiya, Guriya,
Samegrelo va Abxaziyaning Rossiyaga qo'shilishini tan oldi.
1808-1809 yillar rus-shved urushi Finlyandiyaning Rossiyaga qo'shilishi
bilan yakunlandi, u 1808 yilda Aleksandr I manifestida e'lon qilingan va 1809
yildagi Fridrixsgam tinchlik shartnomasi bilan tasdiqlangan. Kemi, shu jumladan
Aland orollari, Finlyandiya va Västerbotten viloyatining bir qismi daryoga. Torneo
Bundan tashqari, chegara Torneo va Munio daryolari bo'ylab, keyin shimolda
Munioniski-Enonteki-Kilpisjarvi chizig'i bo'ylab chegaraga o'rnatildi. Bu
chegaralarda Finlyandiyaning muxtor Buyuk Gertsogi maqomini olgan
Finlyandiya hududi 1917 yilgacha qoldi.
1807 yilda Frantsiya bilan tuzilgan Tilsit tinchlik shartnomasiga binoan,
Rossiya Belistok tumanini oldi. Avstriya va Fransiya o'rtasida tuzilgan 1809
yildagi Shyenbrunn tinchlik shartnomasi Avstriya tomonidan Tarnopol
viloyatining Rossiyaga berilishiga olib keldi. Va nihoyat, 1814-1815 yillardagi
Vena Kongressi, Evropa kuchlarining Napoleon Frantsiyasi bilan bo'lgan
urushlarini tugatdi, Rossiya, Prussiya va Avstriya o'rtasidagi Varshava Buyuk
Gertsogining bo'linishini mustahkamladi, ularning aksariyati maqomga ega bo'ldi.
Polsha Qirolligi, Rossiya tarkibiga kirdi. Shu bilan birga, Tarnopil viloyati
Avstriyaga qaytarildi.
Rossiya imperiyasi - 1721 yil noyabrdan 1917 yil martgacha mavjud bo'lgan
davlat.
Imperiya Shvetsiya bilan Shimoliy urush tugagandan so'ng, Birinchi Pyotr
o'zini imperator deb e'lon qilganidan keyin tuzilgan va 1917 yil fevral inqilobidan
keyin va imperatorlikdan voz kechgan oxirgi imperator Nikolay II iste'foga
chiqqanidan keyin mavjudligini tugatgan. taxt.
1917 yil boshida ulkan davlat aholisining soni 178 mln.
Rossiya imperiyasining ikkita poytaxti bor edi: 1721 yildan 1728 yilgacha - Sankt -
Peterburg, 1728 yildan 1730 yilgacha - Moskva, 1730 yildan 1917 yilgacha - yana
Sankt -Peterburg.
16

Rossiya imperiyasining keng hududlari bor edi: shimolda Shimoliy Muz
okeanidan janubda Qora dengizgacha, g'arbda Boltiq dengizidan to Tinch
okeani Sharqda.
Imperiyaning yirik shaharlari Sankt-Peterburg, Moskva, Varshava, Odessa,
Lodz, Riga, Kiev, Xarkov, Tiflis (zamonaviy Tbilisi), Toshkent, Vilno (zamonaviy
Vilnyus), Saratov, Qozon, Rostov-na-Donu, Tula edi. , Astraxan, Ekaterinoslav
(zamonaviy Dnepropetrovsk), Boku, Kishinyov, Xelsingfors (zamonaviy
Xelsinki).
Rossiya imperiyasi viloyatlarga, viloyatlarga va tumanlarga bo'lindi.
1914 yildan boshlab Rossiya imperiyasi quyidagilarga bo'lindi.
a) viloyatlar - Arxangelsk, Astraxan, Bessarabskaya, Vilenskaya, Vitebsk,
Vladimirskaya, Vologodskaya, Volin, Voronej, Vyatka, Grodno,
Ekaterinoslavskaya, Qozon, Kaluga, Kievskaya, Kovenskaya, Kostromskaya,
Kurlyandskaya, Novgorodskaya, Kursgorodskaya Olonets, Orenburg, Oryol,
Penza, Perm, Podolskaya, Poltava, Pskov, Ryazan, Samara, Sankt -Peterburg,
Saratov, Simbirsk, Smolensk, Tavricheskaya, Tambov, Tverskaya, Tula,
Uferskaya, Xarkov Chernigov, Estlandiya, Yaroslavl, Volin, Podod , Kiev,
Vilenskaya, Kovenskaya, Grodno, Minsk, Mogilev, Vitebsk, Courland, Livland,
Estlandiya, Varshava, Kalish, Keletskaya, Lomjinskaya, Lublinskaya,
Petrokovskaya, Plotsk Elizavetpolskaya (Elisavetpolskaya), Kutaisi, Stavansol,
Tiflis, Tiflis Yeniseyskaya, Irk Utskaya, Tobolskaya, Tomsk, Abo-
Byorneborgskaya, Vazaskaya, Vyborgskaya, Kuopioskaya, Nielanskaya
(Nyulandskaya), St.Michelskaya, Tavastgovskaya (Tavastgusskaya),
Uleaborgskaya b) viloyatlar-Batumi, Dog'iston, Kars, Kuban, Tersk, Amur, Trans-
Baykal, Kamchatka, Primorsk, Saxalin, Yakutsk, Akmola, Trans-Kaspiy,
Samarqand, Semipalatinsk, Semirechensk, Sirdaryo, To'rg'ay, Ural, Farg'ona
sayohatlari ; v) tumanlar - Suxum va Zakatala.
Shuni aytib o'tish joizki, Rossiya imperiyasi qulashidan oldingi so'nggi yillarda bir
vaqtlar mustaqil davlatlar - Finlyandiya, Polsha, Litva, Latviya, Estoniya bo'lgan.
Rossiya imperiyasini bitta qirol sulolasi - Romanovlar boshqargan. Imperiya
17

mavjud bo'lgan 296 yil davomida uni 10 ta imperator va 4 ta imperator
boshqargan.
Birinchi rus imperatori Pyotr Birinchi (Rossiya imperiyasida 1721 - 1725 yillar
hukmronlik qilgan) 4 yil davomida shu darajada bo'lgan, garchi uning
hukmronligining umumiy davri 43 yil bo'lgan. Birinchi Pyotr Rossiyani
madaniyatli mamlakatga aylantirishni o'z oldiga maqsad qilib qo'ydi.
Butrus imperatorlik taxtida bo'lgan oxirgi 4 yil davomida bir qator muhim
islohotlarni amalga oshirdi 8
.
Butrus davlat boshqaruvini isloh qildi, Rossiya imperiyasining ma'muriy-
hududiy bo'linishini provinsiyaga kiritdi, muntazam armiya va kuchli dengiz flotini
yaratdi. Butrus cherkov avtonomiyasini ham yo'q qildi va unga bo'ysundi
imperator hokimiyati cherkovi. Hatto imperiya tuzilishidan oldin ham Petr Sankt -
Peterburgga asos solgan va 1712 yilda u poytaxtni Moskvadan ko'chirgan.
Birinchi Pyotr davrida Rossiyada birinchi gazeta ochildi, ko'pchilik ta'lim
muassasalari zodagonlar uchun va 1705 yilda birinchi umumiy ta'lim gimnaziyasi
ochildi. Butrus, shuningdek, barcha rasmiy hujjatlarni loyihalashtirishda narsalarni
tartibga solib, ulardagi yarim ismlarni ishlatishni taqiqlab qo'ydi (Ivashka, Senka
va boshqalar), majburan nikoh qurishni, shlyapani echishni va podshoh paydo
bo'lganda tiz cho'kishni taqiqladi, shuningdek, turmush qurishga ruxsat berdi.
ajralishlar. Butrus davrida askar bolalari uchun harbiy va dengiz maktablarining
butun tarmog'i ochildi, ziyofatlar va yig'ilishlarda mast bo'lish taqiqlandi, hukumat
amaldorlariga soqol qo'yish taqiqlandi.
Zodagonlarning bilim darajasini oshirish uchun Butrus majburiy o'qishni
joriy qildi xorijiy til(o'sha kunlarda - frantsuz). Boyarlarning roli tenglashtirildi,
kechagi yarim savodli dehqonlarning ko'plab boyarlari bilimli zodagonlarga
aylanishdi.
Birinchi Pyotr 1709 yilda Poltava yaqinida Shvetsiya qiroli Charlz XII
boshchiligidagi shved armiyasini mag'lub etib, Shvetsiyani tajovuzkor davlat
maqomidan butunlay mahrum qildi.
8
Jobborov А . М . Muqimiy nomidagi Qo’qon Davlat pedagogika instituti, Geografiya kafedrasi ,hon iqtisodiy -
ijtimoiy geografiyasi” fanidan ma’ruza matni.
18

Butrus davrida Rossiya imperiyasi zamonaviy Litva, Latviya va Estoniya,
shuningdek Kareliya Istmusi va Finlyandiya janubining bir qismini o'z mulkiga
qo'shib oldi. Bundan tashqari, Bessarabiya va Shimoliy Bukovina (zamonaviy
Moldova va Ukraina hududi) Rossiyaga qo'shildi.
Pyotr vafotidan keyin Ketrin I imperator taxtiga o'tirdi.
Empress uzoq vaqt hukmronlik qilmadi, atigi ikki yil (1725 yildan 1727
yilgacha hukmronlik qilgan). Biroq, uning kuchi ancha zaif edi va aslida
Butrusning ittifoqchisi Aleksandr Menshikov qo'lida edi. Ketrin faqat flotga
qiziqish bildirdi. 1726 yilda Ketrinning rasmiy raisligi ostida mamlakatni
boshqaradigan Oliy Maxfiylik Kengashi tuzildi. Ketrin davrida byurokratiya va
o'zlashtirish isbotlandi. Ketrin faqat Oliy Maxfiylik Kengashi vakillari tomonidan
topshirilgan barcha hujjatlarga imzo chekdi. Xuddi shu kengashda hokimiyat
uchun kurash olib borildi, imperiyada islohotlar to'xtatildi. Birinchi Ketrin
hukmronligi davrida Rossiya hech qanday urush qilmagan.
Keyingi rus imperatori Pyotr II ham qisqa vaqt, atigi uch yil hukmronlik
qildi (1727 - 1730 yillar hukmronlik qilgan). Pyotr II o'n bir yoshida imperator
bo'ldi va u o'n to'rt yoshida chechakdan vafot etdi. Aslida, Butrus imperiyani
boshqarmagan, qisqa vaqt ichida u hatto davlat ishlariga qiziqish ko'rsatishga ham
ulgurmagan. Mamlakatda haqiqiy hokimiyat Oliy Maxfiylik Kengashi va
Aleksandr Menshikov qo'lida bo'lishda davom etdi. Bu rasmiy hukmdor davrida
Buyuk Pyotrning barcha tashabbuslari tenglashtirildi. Rus ruhoniylari davlatdan
ajralib chiqishga urinishdi, poytaxt Sankt -Peterburgdan Moskvaga ko'chirildi,
sobiq Moskva knyazligi va Rossiya davlatining tarixiy poytaxti. Armiya va flot
qulab tushdi. Korrupsiya va davlat xazinasidan katta miqdordagi pulni
o'zlashtirish.
Keyingi rus hukmdori Empress Anna (1730 - 1740). Ammo, aslida,
mamlakatni uning eng sevimli Erlandest gersogi Kurland boshqargan.
Annaning vakolatlari keskin cheklandi. Oliy Maxfiylik Kengashining roziligisiz,
imperator soliq sola olmadi, urush e'lon qila olmadi, davlat xazinasini o'z xohishiga
19

ko'ra sarflay olmadi, polkovnik unvonidan yuqori martabaga ko'tarildi yoki taxt
vorisini tayinlay olmadi.
Anna davrida flotni to'g'ri parvarish qilish va yangi kemalar qurilishi
tiklandi.
Aynan Anna davrida imperiya poytaxti Sankt -Peterburgga qaytarildi.
Ivandan keyin Ivan VI imperator bo'ldi (1740 yilda hukmronlik qildi) va chor
Rossiyasi tarixidagi eng yosh imperator bo'ldi. U ikki oyligida taxtga o'tirdi, Ernest
Biron esa imperiyada haqiqiy kuchga ega bo'lishni davom ettirdi.
Ivan VI hukmronligi qisqa edi. Ikki hafta o'tgach, saroy to'ntarishi sodir
bo'ldi. Biron hokimiyatdan chetlatildi. Chaqaloq imperator taxtda bir yildan
ko'proq turdi. Uning rasmiy hukmronligi davrida Rossiya imperiyasi hayotida
muhim voqealar ro'y bermadi.
Va 1741 yilda imperator Yelizaveta Rossiya taxtiga o'tirdi (1741 - 1762).
Yelizaveta davrida Rossiya Petrin islohotlariga qaytdi. Ko'p yillar davomida
Rossiya imperatorlarining haqiqiy hokimiyatini almashtirgan Oliy Maxfiy
Kengash tugatildi. O'lim jazosi bekor qilindi. Asil imtiyozlar qonuniy ravishda
rasmiylashtirildi.
Yelizaveta hukmronligi davrida Rossiya bir qancha urushlarda qatnashgan.
Rossiya -Shvetsiya urushida (1741 - 1743), Rossiya, Buyuk Pyotr singari, yana
shvedlar ustidan ishonchli g'alabaga erishdi va ulardan Finlyandiyaning muhim
qismini yutib oldi. Buning ortidan Prussiyaga qarshi etti yillik yorqin urush (1753-
1760) boshlandi, u 1760 yilda rus qo'shinlari tomonidan Berlinni egallashi bilan
yakunlandi.
Yelizaveta davrida Rossiyada birinchi universitet ochildi (Moskvada).
Biroq, imperatorning zaif tomonlari bor edi - u ko'pincha xazinani vayron qilgan
hashamatli ziyofatlar uyushtirishni yoqtirardi.
Keyingi rus imperatori Pyotr III atigi 186 kun hukmronlik qildi (1762 yilda
hukmronlik qilgan). Butrus davlat ishlari bilan baquvvat shug'ullangan, taxtda
qisqa muddat yashirin ishlar idorasini tugatgan, Davlat bankini tuzgan va birinchi
marta qog'oz pullarni Rossiya imperiyasida muomalaga kiritgan. Er egalariga
20

dehqonlarni o'ldirish va mayib qilishni taqiqlovchi farmon chiqarildi. Butrus
protestant modeliga ko'ra pravoslav cherkovini isloh qilmoqchi edi. Rossiyada
zodagonlarni imtiyozli tabaqa sifatida qonuniy ravishda birlashtirgan "Zodagonlar
ozodligi manifesti" hujjati tuzildi. Bu podsho davrida zodagonlar majburiy harbiy
xizmatdan ozod qilingan. Oldingi imperatorlar davrida surgun qilingan barcha
yuqori martabali zodagonlar va imperatorlar surgundan ozod qilingan. Biroq,
boshqa saroy to'ntarishi bu suverenning to'g'ri ishlashi va imperiya manfaati uchun
hukmronlik qilishiga to'sqinlik qildi.
Taxtga imperator Ketrin II (1762 - 1796) hukmronlik qilgan.
Ikkinchi Ketrin, Buyuk Pyotr bilan birga, Rossiya imperiyasining rivojlanishiga
hissa qo'shgan eng yaxshi imperatorlardan biri hisoblanadi. Ketrin erini taxtdan
ag'darib, saroy to'ntarishi orqali hokimiyatga keldi Pyotr III, unga sovuqqonlik
bilan munosabatda bo'lgan va beparvolik bilan muomala qilgan.
Ketrin hukmronligi davri dehqonlar uchun eng achinarli oqibatlarga olib keldi -
ular butunlay qullikka aylandi.
Biroq, bu imperator davrida Rossiya imperiyasi o'z chegaralarini g'arbga
surib qo'ydi. Hamdo'stlik bo'linib bo'lgach, Sharqiy Polsha Rossiya imperiyasi
tarkibiga kirdi. Ukraina ham unga qo'shildi.
Ketrin Zaporojye Sichni tugatdi.
Ketrin davrida Rossiya imperiyasi Usmonli imperiyasi bilan urushni zafar
bilan tugatdi va Qrimni undan tortib oldi. Bu urush natijasida Kuban ham Rossiya
imperiyasi tarkibiga kirdi.
Ketrin davrida butun Rossiya bo'ylab yangi gimnaziyalar ochildi.
Dehqonlardan tashqari hamma shahar aholisi uchun ta'lim olish imkoni paydo
bo'ldi.
Ketrin imperiyada bir qancha yangi shaharlarga asos soldi.
Ketrin davrida imperiya boshchiligida katta qo'zg'olon ko'tarildi
Emelyana Pugachev - dehqonlarning keyingi qulligi va qulligi natijasida.
Ketrinni boshqargan Pol I hukmronligi uzoq davom etmadi - atigi besh yil. Pavlus
armiyada qamishdagi shafqatsiz intizomni joriy etdi. Zodagonlar uchun jismoniy
21

jazo qaytarildi. Barcha zodagonlar armiyada xizmat qilishlari shart edi. Biroq,
Ketrindan farqli o'laroq, Pol dehqonlarning ahvolini yaxshilagan. Kurs faqat
haftada uch kun bilan cheklangan edi. Dehqonlardan olinadigan g'alla solig'i bekor
qilindi. Dehqonlarni er bilan birga sotish taqiqlandi. Sotish paytida dehqon
oilalarini ajratish taqiqlangan edi. So'nggi frantsuz inqilobining ta'siridan qo'rqib,
Pol chet el kitoblarini olib kirishni tsenzura qildi va taqiqladi.
Pol 1801 yilda insultdan kutilmaganda vafot etdi 9
.
Uning vorisi, imperator Aleksandr I (1801 - 1825 yillarda hukmronlik
qilgan) - taxtda o'tirgan paytida g'alaba qozongan. Ikkinchi jahon urushi 1812 yilda
Napoleon Frantsiyaga qarshi. Aleksandr hukmronligi davrida gruzin erlari -
Megreliya va Imeretiya qirolligi - Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi.
Shuningdek, Birinchi Aleksandr hukmronligi davrida Usmonli imperiyasi (1806-
1812) bilan muvaffaqiyatli urush olib borildi va u Forsning bir qismini (zamonaviy
Ozarbayjon hududi) Rossiyaga qo'shilishi bilan yakunlandi.
Keyingi rus -shved urushi natijasida (1806 - 1809) butun Finlyandiya hududi
Rossiya tarkibiga kirdi.
Imperator 1825 yilda Taganrogda tif isitmasidan kutilmaganda vafot etdi.
Rossiya imperiyasining eng despotik imperatorlaridan biri Nikolay I (1825-1855
yillarda hukmronlik qilgan) taxtga o'tiradi.
Nikolay hukmronligining birinchi kunida Sankt -Peterburgda Dekembristlar
qo'zg'oloni bo'lib o'tdi. Qo'zg'olon ular uchun yomon yakunlandi - ularga qarshi
artilleriya ishlatildi. Qo'zg'olon etakchilari joylashtirilgan Piter va Pol
qal'asi Peterburg va tez orada qatl qilindi.
1826 yilda rus qo'shinlari kutilmaganda Zaqafqaziyaga bostirib kirgan fors
shohining qo'shinlaridan uzoq masofalarini himoya qilishlari kerak edi. Rus-fors
urushi ikki yil davom etdi. Urush oxirida Armaniston Forsdan tortib olindi.
1830 yilda Nikolay I hukmronligi davrida Polsha va Litvada rus avtokratiyasiga
qarshi qo'zg'olon ko'tarildi. 1831 yilda qo'zg'olon rus muntazam qo'shinlari
tomonidan bostirildi.
9
“География: страны и народы” Россия. Г. Смоленск: “Rusich” 2000 г.
22

Nikolay I davrida Sankt -Peterburgdan Tsarsko Selogacha birinchi temir yo'l
qurildi. Va uning hukmronligi oxirida Peterburg-Moskva temir yo'lining qurilishi
yakunlandi.
Nikolay I davrida Rossiya imperiyasi Usmonli imperiyasi bilan yana urush
olib bordi. Urush Qrim Rossiya tarkibida qolishi bilan tugadi, lekin shartnomaga
muvofiq butun Rossiya dengiz floti yarim oroldan olib tashlandi.
Keyingi imperator Aleksandr II (1855 - 1881 yillarda hukmronlik qilgan) 1861
yilda krepostnoylikni butunlay bekor qildi. Bu podsho davrida Kavkaz urushi
Cheil tog'li otryadlariga qarshi Shomil boshchiligida olib borildi, 1864 yildagi
Polsha qo'zg'oloni bostirildi. Turkiston qo'shildi (hozirgi Qozog'iston, O'zbekiston,
Tojikiston, Qirg'iziston va Turkmaniston).
Shu bilan birga, Alyaska Amerikaga sotildi (1867).
Usmonli imperiyasi bilan yana bir urush (1877-1878) Bolgariya, Serbiya va
Chernogoriya Usmonli bo'yinturug'idan ozod qilinishi bilan tugadi.
Aleksandr II - zo'ravonlik bilan g'ayritabiiy o'lim bilan o'lgan yagona rus
imperatori. "Narodnaya Volya" tashkilotining a'zosi Ignatiy Grinevetskiy Sankt -
Peterburgdagi Ketrin kanali bo'yida sayr qilish paytida unga bomba tashlagan.
Imperator o'sha kuni vafot etdi.
Aleksandr III oxirgi rus imperatoriga aylanadi (1881 - 1894).
Bu podsho davrida Rossiyaning sanoatlashuvi boshlandi. Imperiyaning
butun Evropa qismi bo'ylab qurilgan temir yo'llar... Telegraf keng tarqaldi. Telefon
aloqasi joriy etildi. Elektrlashtirish yirik shaharlarda (Moskva, Peterburg) olib
borildi. Radio paydo bo'ldi.
Bu imperator davrida Rossiya hech qanday urush qilmagan.
Oxirgi rus imperatori - Nikolay II (1894-1917 yillarda hukmronlik qilgan) -
imperiya uchun qiyin paytda taxtga o'tirgan.
1905-1906 yillarda Rossiya imperiyasi Uzoq Sharqdagi Port-Artur portini
egallab olgan Yaponiya bilan kurashishga majbur bo'ldi.
Xuddi shu 1905 yilda ishchilar sinfining qurolli qo'zg'oloni bo'lib o'tdi eng yirik
shaharlar avtokratiya asoslariga jiddiy putur etkazgan imperiya. Vladimir Ulyanov-
23

Lenin boshchiligidagi sotsial-demokratlar (bo'lajak kommunistlar) ishi rivojlanib
borayotgan edi.
1905 yildagi inqilobdan so'ng, podshoh hokimiyati jiddiy cheklangan va
Dumas shahriga ko'chirilgan.
1914 yilda boshlangan Birinchi jahon urushi Rossiya imperiyasining keyingi
mavjudligiga nuqta qo'ydi. Nikolay bunday uzoq va charchagan urushga tayyor
emas edi. Rossiya armiyasi imperiya Germaniyasi qo'shinlaridan bir qator
mag'lubiyatlarga uchradi. Bu imperiyaning qulashini tezlashtirdi. Qo'shinlar
orasida frontdan qochish hollari tez -tez uchrab turadi. Orqa shaharlarda talonchilik
avj oldi.
Podshohning urushda va Rossiya ichida paydo bo'lgan qiyinchiliklarga dosh bera
olmasligi domino effektini qo'zg'atdi, ikki yoki uch oy ichida ulkan va bir paytlar
qudratli Rossiya imperiyasi qulash arafasida edi. Bundan tashqari, Petrograd va
Moskvada inqilobiy kayfiyat kuchaygan.
1917 yil fevralda Petrogradda vaqtinchalik hukumat hokimiyatga keldi,
saroy to'ntarishini uyushtirdi va Nikolay II ni haqiqiy hokimiyatdan mahrum
qildi. Oxirgi imperatorga oilasi bilan Petrograddan chiqib ketish taklif qilindi,
Nikolay darhol undan foydalandi.
1917 yil 3 martda Pskov stantsiyasida, imperator poyezdi vagonida, Nikolay
II Rossiya imperatorining vakolatlaridan voz kechib, rasman taxtdan voz kechdi.
Rossiya imperiyasi tinch va osoyishta holda to'xtab, bo'lajak sotsialistik imperiya -
SSSRga yo'l ochdi 10
.
10
“География: страны и народы” Россия. Г. Смоленск: “Rusich” 2000 г.
24

II.BOB. POLSHA QIROLLIGI ROSSIYA IMPERIYASINING
BIR QISMI SIFATIDA
2.1. Polshaning Rassiya tarkibidan chiqishi.
1939-yilda Ikkinchi jahon urushi boshlanishida fashistlar Germani-yasi
tomonidan G arbdanʻ Polshaga bostirib kirishigacha bo lgan davrni, so ngra ʻ ʻ
Sharqdan ikki haftalik Sovet Ittifoqini o z ichiga oladi. Keyinroq jahon urushlari
ʻ
orasidagi Polsha suverenitetining yigirma yilik davri Interbellum deb nomlanadi.
Polsha 1918-yil noyabr oyida Avstriya-Vengriya, Germaniya va Rossiya
imperiyalarining bir asrdan ortiq bo linishidan so ng qayta tiklandi.
ʻ ʻ [1][2][3]
Uning
mustaqilligi 1919-yil iyundagi Versal shartnomasi [4]
orqali g olib davlatlar
ʻ
tomonidan tasdiqlandi va hududning katta qismi 1918-yildan 1921-yilgacha
bo lgan qator chegara urushlarida g alaba qozondi.
ʻ ʻ [2]
Polshaning chegaralari 1922-
yilda belgilab qo yilgan va 1923-yilda xalqaro miqyosda tan olingan.
ʻ [5][6]
Polsha
siyosiy sahnasi 1926-yil may oyida Jozef Piłsudski (1867—1935) hokimiyatni
qo lga kiritgunga qadar va demokratiya tugaguniga qadar demokratik, ammo
ʻ
tartibsiz edi. Agrar siyosati yerlarning dehqonlarga qayta taqsimlanishiga olib keldi
va 1921—1939-yillarda mamlakatda sezilarli iqtisodiy o sishga erishildi.
ʻ
Aholining uchdan bir qismi ozchiliklardan — ukrainlar, yahudiylar, belaruslar,
litvaliklar va nemislar [7]
dan iborat edi 11
.
Sovetlar bilan harbiy to qnashuv Polshaning sharqdagi chegaralarini
ʻ
belgilovchi omil bo ldi. Piłsudski Ukrainaning qolgan qismi (Kiyevdagi
ʻ Polshaga
do st hukumat boshchiligida u o rnatishga yordam berishi kerak edi) va
ʻ ʻ Litva
bilan federatsiya yaratishni va shu tariqa " Intermarium " (polyakcha:
„Międzymorze“, tom ma noda) deb nomlangan Markaziy va Sharqiy Evropa
ʼ
federatsiyasini tashkil qilishni rejalashtirgandi. „dengizlar orasidagi hudud“).
Rossiyaning yangi kommunistik hukumati rahbari Lenin Polshani urushdan
keyingi uyushmagan Germaniyaning ishchilar sinfiga kommunizm o tishi uchun
ʻ
ko prik sifatida ko rdi. Va bu masala yanada murakkablashdi, chunki ba zi bahsli
ʻ ʻ ʼ
hududlar 18-asrning oxirida bo linganidan beri turli xil iqtisodiy va siyosiy o ziga
ʻ ʻ
11
“География: страны и народы” Россия. Г. Смоленск: “Rusich” 2000 г.
25

xosliklarni o zlashtirgan, ba zilarida esa etnik polyak ko pchilik bo lmagan,ʻ ʼ ʻ ʻ
birinchi navbatda, ularni polyaklar o zlarining tarixiy hududlari deb bilishgan
ʻ
chunki ular Polshani ko p millatli davlat sifatida tasavvur qilishgan.
ʻ
1919-yilda boshlangan Polsha-Sovet urushi mintaqaviy urushlarning eng
muhimi bo ldi. Piłsudskiy birinchi marta 1920-yilda
ʻ Ukrainaga yirik harbiy
hujumni amalga oshirdi va may oyida Polsha-Ukraina qo shinlari Kievga etib
ʻ
borishdi. ammo, bir necha hafta o tgach, Polsha hujumi Sovet qarshi hujumiga
ʻ
duch keldi va Polsha qo shinlari chekinishga majbur bo ldi. Polsha Ukrainadan
ʻ ʻ
quvib chiqarildi. [9]
lekin Varshava jangida Piłsudski ajoyib qarshi hujum uyushtirdi
va mashhur g alabaga erishdi.
ʻ [10]
Ushbu „Vistuladagi mo jiza“ Polsha xotirasida ʻ
ramziy g alabaga aylandi. Piłsudski qizil kuchlarni sharqqa surib, hujumni davom
ʻ
ettirdi. Oxir-oqibat, charchagan ikkala tomon 1921-yil boshida
Rigada Belorussiya va Ukrainaning bahsli hududlarini ajratuvchi tinchlik
shartnomasi ikki jangchi o rtasida imzolandi.
ʻ [8]
Ushbu kelishuv Antanta bilan
tuzilgan xalqaro shartnomada tan olingan.
Sovet tarixshunosligida Polsha-Sovet urushi „ Oq qutblarga qarshi urush“
deb ham atalgan.
Riga kelishuvi butun mintaqaning keyingi yillardagi taqdiriga katta ta sir
ʼ
qildi. Ukrainlar va belaruslar o zlarining davlati yoki viloyatisiz qolishdi va ba zi
ʻ ʼ
polshaliklar ham Sovet Ittifoqi chegaralarida bo lishdi. Fuqarolarining uchdan bir
ʻ
qismi etnik bo lmagan polyaklar bo lgan yangi tashkil etilgan Ikkinchi Polsha
ʻ ʻ
Respublikasi bu jarayonda o zini begona his qilgan mamlakatdagi etnik ozchiliklar
ʻ
hisobidan Polsha o ziga xosligi, madaniyati va tilini targ ib qilish bilan
ʻ ʻ
shug ullangan.
ʻ
26

2.2. Xalqaro munosabatlar.
Tashqi ishlar vaziri Jozef Bek 1935-yilga kelib tashqi siyosatga to liq mas’ulʻ
edi, ammo uning qo li kalta edi. 35 million aholisi bo lgan Polsha katta aholiga
ʻ ʻ
ega, ammo sanoat bazasi juda zaif edi; uning urush rejalari Germaniya o rniga
ʻ
Sovet Ittifoqiga qaratilgan edi. Polsha yana ikkita kuchli diktatura — Gitler
Germaniyasi va Stalin SSSR bilan uzoq chegaralarga ega edi. Overy Yevropadagi
barcha yangi davlatlar haqida shunday deydi:
"Polsha deyarli eng yoqmagan va tashqi ishlar vaziriga eng ishonmagan
mamlakat edi. Polshaning mustaqil chiziqqa intilishi 1938-yil oxiriga kelib uni
yaqin do stlaridan mahrum qildi. G arb davlatlari Polshani ochko z revizionist,
ʻ ʻ ʻ
liberal, antisemit, nemisparast davlat sifatida ko rdilar; Bek „tahdidchi“, „takabbur
ʻ
va xiyonatkor“ edi" [24]
.
Polsha Sovet Ittifoqi va Germaniya o rtasidagi mustaqil xalqlar blokining
ʻ
rahbari bo lishga intildi va bu kuchlarni to xtatish uchun birlashdi. Biroq, Polsha
ʻ ʻ
o zining kichik qo shnilari bilan shunchalik ko p tortishuvlarga duch keldiki, u
ʻ ʻ ʻ
hech qachon blok qura olmadi. Avvaliga Frantsiya Polshani afzal ko rdi, chunki
ʻ
Frantsiya Germaniyaga qarshi ittifoqchi bo lishni istadi; Frantsiya ayniqsa 1919-
ʻ
yilgi Parij konferentsiyasida va 1920-yillarda Britaniyaning Polshani zaiflashtirish
harakatlariga qarshilik ko rsatganida yordam berdi. Ammo, 1935-yildan keyin
ʻ
Frantsiya Bekga ishonmadi va Sharqiy Evropaga qiziqishni yo qotdi va Polsha
ʻ
tobora yolg iz qoldi.
ʻ
1925-yilda Berlin 1918-yildan keyingi g arbda Frantsiya bilan chegaralarini
ʻ
rasman tan oldi. [25][26]
Xuddi shu yili Germaniya Polshadan ko mir importini ikki
ʻ
baravar kamaytirdi, bu o z navbatida Germaniya-Polsha savdo urushini
ʻ keltirib
chiqardi. [27]
Sovet Ittifoqi bilan munosabatlar dushman bo lib qoldi, ammo
ʻ
Piłsudski muzokaralar olib borishga tayyor edi va 1932-yilda ikki mamlakat hujum
qilmaslik to g risidagi paktni imzoladi.
ʻ ʻ [25][28]
Oradan ko‘p o‘tmay hokimiyat
tepasiga Gitler keldi. Mish-mishlarga ko ra, Piłsudski Frantsiyaga Polsha va
ʻ
Frantsiya 1933-yilda Gitlerni ag darish uchun oldindan harbiy zarba berishni taklif
ʻ
qilgan. Bundan tashqari, Frantsiyada hech kim Polshadan bunday so rov haqida
ʻ
27

xabar bermadi. [26]
Piłsudski Danzigga nisbatan Gitler darhol ma qullaganʼ
talablarni qo ydi; Polsha va fashistlar Germaniyasi o rtasidagi munosabatlar
ʻ ʻ
do stona tus oldi va ular 1934-yil yanvar oyida Germaniya-Polsha hujum qilmaslik
ʻ
to g risidagi paktni imzoladilar. Shu bilan birga, Chexoslovakiya, Ruminiya va
ʻ ʻ
Yugoslaviya Kichik Antantada Frantsiya ko magida ittifoqchi bo lgan.
ʻ ʻ [29]
Polsha
1939-yil, jismoniy Visla kurort shahri panoramasi , 1939- yil Szczawnica , Pieniny ,
1939- yil
Frantsiya Polsha va Chexoslovakiyaning ittifoqchisi bo ʻ lib , ularni chegaradagi
kelishmovchiliklarni hal qilishga va ittifoqchi bo ʻ lishga , shuningdek , Sovet Ittifoqi
bilan hamkorlik qilishga bir necha bor urinib ko ʻ rdi . Nafaqat chegara muammolari
tufayli, balki Praganing Moskva bilan ishlashga tayyorligi Varshavaning
Moskvadan uzoqlashishga bo lgan qat iy qarori bilan to qnash kelgani uchun ham
ʻ ʼ ʻ
muvaffaqiyat bo lmadi.
ʻ
1934-yil may oyida Polsha-Sovet o rtasida imzolangan hujum qilmaslik
ʻ
to g risidagi pakt 1945-yil 31 dekabrgacha uzaytirildi
ʻ ʻ [30]
1934—1939-yillarda
Edmund Jan·Osmańczyk . Encyclopedia
of the United Nations and International
Agreements:
N to S . Taylor&Francis, 2003 — 1817 bet. ISBN 978-0-415-93923-
2.
Polsha-Sovet munosabatlari mavjud, ammo sovuq edi, Polsha-Germaniya
munosabatlari normal va vaqti-vaqti bilan do stona edi.
ʻ 1

1935-yil may oyida Piłsudski vafotidan so ng, Polshadagi siyosat beshta yuqori
ʻ
martabali amaldorlar, jumladan, prezident Ignacy Mościcki tomonidan belgilandi;
Vitse-prezident Yevgenius Kviatkovski ; Bosh vazir Felikyan Slavoy Skladkovski;
va marshal Edvard Smigly-Rydz, armiya bosh qo mondoni. Tashqi siyosat tashqi
ʻ
ishlar vaziri polkovnik Jozef Bekning eksklyuziv sohasi edi. Saylovlar o tkazildi,
ʻ
lekin demokratiya yo q edi va Seym shunchaki rezina muhr edi.
ʻ
Polshaning Sharqiy Evropada neytral davlatlar blokiga rahbarlik qilish orzusi
1933-yildan keyin Gaqlab qoldi, lekin uning foydaliligiga tobora kamroq ishondi.
Gitlerning uzoq muddatli maqsadlari Polsha hududlarini qo shib olish va
ʻ
Polshaning qolgan qismlarini bo ysundirish edi, bu g oyani u 1933-yilda o zining
ʻ ʻ ʻ
28

eng yaqin doirasiga oshkor qilgan 2
Polshaning yechimi Germaniya va Sovet
Ittifoqi bilan normal munosabatlar siyosati edi, lekin u bilan ittifoq tuzish edi. na
(„teng masofa siyosati“ 3
yoki „muvozanat“ sifatida ham tavsiflanadi). Shunga
ko ra, Polsha rahbariyati Germaniyaning Rossiyaga qarshi hamkorlik takliflariniʻ
rad etdi. Shu bilan birga, Bekning maqsadi „imkon qadar Germaniya bilan alohida
qarama-qarshilikdan qochish“ edi. Siyosat ikki ustunga tayandi: Polshaning
Germaniya va SSSR bilan imzolagan hujum qilmaslik to g risidagi paktlari.
ʻ ʻ 1

1938-yil mart oyida chegaradagi voqeadan keyin Polsha Litvaga ultimatum qo yib,
ʻ
Polsha va Litva o rtasida diplomatik munosabatlarni tiklashni va Polsha bilan
ʻ
avval yopilgan chegarani qayta ochishni talab qildi. 7
Urush xavfiga duch kelgan
Litva hukumati Polsha talablarini qabul qildi. 1938-yil oktyabr oyida Myunxen
kelishuvi Buyuk Britaniya va Frantsiyaning roziligi bilan Germaniyaga
Chexoslovakiyaning muhim nemis ozchiliklari, ya ni Sudet deb ataladigan
ʼ
hududlarini egallab olishga ruxsat berdi 12
.
1939-yil boshida Germaniya Chexoslovakiyaning qolgan qismini bosib oldi.
Germaniya Polshadan Germaniyaning sun iy yo ldosh davlati sifatida Anti-
ʼ ʻ
Komintern paktiga qo shilishini talab qildi.
ʻ 8
Germaniya Germaniyani Danzig,
keyin esa Sharqiy Prussiya bilan bog laydigan, Polshani dengizdan va asosiy savdo
ʻ
yo lidan ajratib turadigan ekstraterritorial avtomagistralni talab qildi, buni Polsha
ʻ
rad etdi. Germaniya, shuningdek, 1920-yilda Germaniyadan ajralib chiqqan va
o sha paytdan beri Polsha bilan
ʻ bojxona ittifoqida Erkin shahar sifatida faoliyat
yurituvchi 90% nemis aholisiga ega bo lgan, natsistlar tomonidan boshqariladigan
ʻ
Danzig shahrining qo shilishi uchun bosim o tkazdi.
ʻ ʻ 9

12
Internet ma’lumotlari “Osnovnıye demograficheskiye pokozateli po vsem stranom mira v 2007 godu” Razdel I-II
29

XULOSA.
Polshada 1928 yilning oxiridayek iktisodiy krizis belgilari kurina boshladi.
1929 yilning kuziga kelib krizis boshlanib ketdi. Iktisodiy krizis xalk xujaligining
xamma tarmoklarning chulgab oldi. Mamlakatning kolokligi feodal koldiklarning
saklanganligi va Polshada Chet el monopoliyalarining Polshani eksplutasiya kilish
tufayli bu yerda iktisodiy krizis ancha ogir buldi va uzokka chuzildi. Polsha
imperializmining parazitligi kuchaydi. Krizis yillarida sanoat ishlab chikarishi 46
pros. Ga kiskardi , ishsizlar soni 1 million kishiga yetdi. Kishloklarda million –
million kishilar nochor ishsiz va kashshok bulib koldi va 8-9 milliondan iborat
«ortiqcha odamlar» armiyasi vujudga keldi. Tashqi siyosatda SSSR ga qarshi
siyosat tufayli katta armiya saklab turish xarajatlari mamlakatning moliyaviy
axvolini yanada yosonlashtirib . zayemlar chikarilib xalk orasida majburan
tarkatildi. Bularning ogirligi bari mexnatkashlar ustiga tushdi. Krizisning ogir
okibatlari tufayli ishchilar dexkonlar va milliy ozodlik xarakatining yangi tulkini
boshlanib ketdi. Kommunistik partiyaning U se'zdi partiyaning goyaviy ta'sirini
tashqiliy tomondan mustaxkamlash fashizmga qarshi ommaviy kurashni
kuchaytirishga katta e'tibor berdi. Kishloklarda , ayniksa Garbiy Ukraina va Garbiy
Belorussiya yerlarida kambagal dexkon va batraklarning revolyusion milliy
ozodlik xarakatlari kutarildi.
Soliklarni tulashdan karz badaliga molk-mulkni sotishdan bosh tortilar .
Yuborilgan jazo otryadlari bu xarakatlarni bostira olmadi. Dexkonlar
pomehiklarning uylariga ut kuydilar, yer mulklarini egallay boshladilar . 1932 yil
yezida revolyusion xarakat butun Polshaga yeyildi. Kurolli kuzgolonlar bulib utdi .
Garbiy Ukrainaning Lissk u'yezdida 10 ming dexkon xukumat kushinlariga qarshi
kariyib 20 kun davomida kurolli ravishda qarshilik kursatdi. 1933 yilda Garbiy
Ukrainaning 10 u'yezdida dexkonlarning galayenlari buldi. Garbiy Ukrainlar va
Garbiy Beloruslar xar kanday zulmni bitirib sovet Ukrainasi Sovet Belorussiyasi
bilan kayta kushilish uchun kurashni kuchaytirib oldilar. Shunday qilib fashizmga
qarshi revolyusion xarakat tobora avj oldi. Ommaviy revolyusiya xarakatlarining
ta'siri ostida Polsha sosialistik partiyasi xamda boshka ayrim burjua va mayda
30

burjua partiyalarida oppozisiyachilik fashizmga qarshi kayfiyat parlamentchilik
koldiklarini saklab kolish uchun kurash kengaydi. Bu partiyalarning seyemdagi
deputatlari oppozision blok tuzdilar 13
.
1930 yil avgustida Polsudskiy seyemni tarkatib yubordi . Oppozision
blokning liderlari kamokka olindi. Noyabr oyida seyemga utkazilgan saylovlarda
Pilsudskiychilar aldamchilik va zurlik bilan kupchilik urinni egallashga muvaffak
buldilar. Pilsudskiychilar fashistik rejimni saklab kolish va mustaxkamlash
maksadida 1935 yil 23 aprelda yangi fashistik konstitutsiyani kabul qildilar. Butun
xokimiyat davlat boshligi prezident kulida markazlashtirildi : u seym va sanatni
tarkatish va sulx masalalarini xal kilish , konun kuchiga ega bulgan farmonlar
chikarish huquqiga ega buldi. Xukumat prezident oldida javobgar qilib kuyildi .
1935 yilgi konstitutsiya prezidentning shaxsiy diktaturasini urnatdi . 1935 yil
mayida Pilsudskiy vafot etgandan keyin general Ridz-Smigli yangi fashistik
diktator bulib koldi . Pilsudskiy singari u kurolli kuchlarning bosh inspektori
lavozimini egalladi va amalda prezidentdan xam kura kuprok diktator bulib oldi.
Polya burjua partiyalari millatchilik propagandasini mayda millatlarga nisbatan
shvilistik siyosatini kuchaytirib yubordilar . Reaksiya , jazo choralari va senzura
avj oldi .
Kontrrevolyusion lagerlar kurila boshladi . Xukumat organlari va fashistik
tashqilotlar ishchi va dexkonlar xarakatiga qarshi karatildi . 1936-1937 yillarda
yana kurgokchilik yuz berdi . Iktisodiy krizis boshlandi . 1935 yil konstitutsiyasiga
qarshi mamlakatning tobora fashistlantirilishiga qarshi ommaviy siyosiy kurash avj
olib ketdi. Kompartiya ishchilar sinfining birlashgan frontini tuzish uchun kurashni
davom ettirdi. Ishchilar sinfining Garbiy Ukraina , Garbiy Belorussiya va Litva
rayonlari mexnatkashlarining ommaviy revolyusion kurashlari yanada avj oldi.
1935 yili 1165 marta 1936 yili 2056 marta 1937 yili 20100 ish tashlash , shu
jumladan 1936 yil 23 martda Krakovda , 1936 yil 6 aprelda Lvovda umumiy ish
tashlashlar va badikada janglari bulib utdi. Kup shaxarlarda 1 may namoyishlari
buldi . Ishchilar sinfi iktisodiy talablar kuyish bilan bir katorda , PKP tomonidan
13
Internet ma’lumotlari “Osnovnıye demograficheskiye pokozateli po vsem stranom mira v 2007 godu” Razdel I-II
31

belgilangan umumdemokratik vazifa uchun fashizm va urush xafiga qarshi
kurashdi. Birinchi jahon urushi Polshani xonavayron qildi va Polyak xalkiga ogir
kulfatlar keltirdi. 1918 yil noyabrida mustakil Polsha davlati tuzildi .
Lekin Antaning aybi bilan Germaniya sostavidagi Polyak yerlarining kup
kismi Polshaga kaytarilmadi . Oktabr revolyusiyasi Polshaning sosialistik yulida
tarakkiy etishi uchun imkon bergan bulsada , ammo bunday tarakkiyet uchun
revolyusion kuchlar yetarli bulmadi. Polsha davlati burjua pomeshchik
respublikasi shaklida vujudga keldi va keyinrok bu davlat fashistik diktaturaga
aylandi . U kup millatli imperialistik xarakterdagi davlat edi. Garbiy Ukraina,
Garbiy Belorussiya yetarli va Litvaning ayrim bayenlari Polsha sostavida kolib bu
ulkalardagi xalklar kattik ezildi va xurlandi. Birinchi Jahon urushining ogir
okibatlari , chet el monopoliyalarning hukmronligi Polsha xukmdorlari ayniksa
Pilsudskiychilarning reaksion siyosati tufayli ekonomika va moliya deyarli
tiklanmadi. Polsha agrar sanoati mamlakati bulib kolaverdi 14
.
14
Internet ma’lumotlari “Osnovnıye demograficheskiye pokozateli po vsem stranom mira v 2007 godu” Razdel I-II
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
Rahbariy adabiyotlar
1. Karimov I.A. “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida, xavfsizlikka taxdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” Toshkent. 1997 y.
Asosiy adabiyotlar
2. Aндрианов В.Д. Новые индустриальные страны. - M.: Наука, 1990.
3. Ahmedov B. Lotin Amerikasi. T.O’z dav nashr. 1963.
4. Arab mamlakatlari. Spr. O’zb. T. 1965.
5. Jobborov А.М. Muqimiy nomidagi Qo’qon Davlat pedagogika instituti,
Geografiya kafedrasi ,hon iqtisodiy - ijtimoiy geografiyasi” fanidan ma’ruza matni.
6. Abirqulov Q. «İqtisodiy geografiya» O’.yozuchilar uyushmasi.,
Toshkent., 2004 yil
7. В.В.Вольский и.д.Экономическая география капеталистических и
развиваюшихься стран. 2-изд. M. MГУ. 1986 г..
8. “География: страны и народы” Россия. Г. Смоленск: “Rusich” 2000 г.
9. Internet ma’lumotlari “Osnovnıye demograficheskiye pokozateli po vsem
stranom mira v 2007 godu” Razdel I-II
10. Латынская Америка. Справочник. M. Политиздат. 1990.
11. Лаврентьев В.Н. Новые индустриальные страны Азий: перестройка
промышленной стуктуру. - M.: Наука, 1990.
12. Mаксаковский В.П.. “Jahonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi”
O’rta maktablarning 10 – sinfi uchun darslik T. “O’qituvchi” 1995 y.
13. Mаксаковский В.П. “География” Справочные материалы M.,
“Просвещение” 1989 г.
Qo’shimcha adabiyotlar
14. Население мира. Демографический справочник. M. Мысль 1989.
15. Soliev A, Safarov I. «Iqtisodiy va siyosiy geografiya asoslari». T. 2003
y. «Talqin».
16. Soliev A.Qarshiboeva L «İqtisodiy geografiyaning nazariy va Amaliy
masalalari» Toshkent., 1999 y
33

17. Сучева В.А. Труженики четерех «маленьких драконов - M.: Наука,
1991.
18. Современные Соеденённые Штаты Америки. Справочник. M.
Политиздат.1988.
19. Qayumov A, Safarov I, Tillaboeva M. “Jahon iqtisodiy – ijtimoiy
geografiyasi” T. “O’zbekiston” 2006 y.
20. Зарубежная Азия. M.Мысль. 1972-82.
Interenet s aytlar:
1. http://scepsis.ru/library/id_84.html
2. http://ecolib.com.ua/article.php?book=16&article=1338
3. http://www.martinauer.net/krieg_u_gen/otkuda.htm
4. http://scepsis.ru/library/id_305.html
5. https://uz.wikipedia.org/wiki/Ibtidoiy_jamiyat
34

POLSHA QIROLLIGI ROSSIYA IMPERIYASI TARKIBIDA.docx

Купить