Portugaliya XVIII asr ikkinchi yarmida rivojlanishning asosiy tendensiyalari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	132.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Portugaliya XVIII asr ikkinchi yarmida rivojlanishning asosiy tendensiyalari

Купить

MAVZU: PORTUGALIYA XVIII ASR IKKINCHI YARMIDA:
RIVOJLANISHNING ASOSIY TENDENSIYALARI
MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I.BOB. “P O RTU G ALI Y A M ANIF E STI” V A M USTA Q ILLIK N IN G
TIKLAN I SH I . …………………………………………………………………….5
1.1. M ar ki z Pо m bal n in g da v l at siy o sat i . ……………………………………...……
5
1.2. P о rtu g al iy a fra n tsuz in q il о b i va Nap о lе о n urus h l ar i da v ri d a …………..…….
23
II.BOB. P О RTU G AL IY ADA 1826 Y IL ХARTI Y ASI VA 1828-183 4
YI L L AR D AG I FU Q AR О L AR URUS HI……………………………..……….. .25
2.1. P о rtu g al iy anin g Х1Х a s r о х i r i d a g i i q t i sо d iy-ijti m оi y va si y o si y ah v оli ….….
25
2.2. P о rtu g ali y ada 1910 y i l inqil о b i v a u n in g оq i bat l ar i ………………………… .
30
XULOSA…………………………………………………………………...…….32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………..……33

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Portugaliya hududi 88,705 km2 va
taxminan 10,500,000 aholisi bo'lgan (1995 yildagi taxminlarga ko'ra) qit'aviy
qismni va Azor avtonom viloyatining 2335 km2 va 240 mingga yaqin
aholisini va Madeyraning avtonom viloyatini 796 km2 tashkil etadi. taxminan
250,000 aholi.
Portugaliyaning materik qismi to'rtburchaklar shaklida bo'lib, uning
uzunligi Melgaço (Minxo) va Santa Mariya burni (Algarve) o'rtasida 861 km
va Miranda do Dourodan shimoli-sharqda, Neiva daryosi va Douro
daryosining og'zi o'rtasida maksimal kenglikda 218 km. Umuman olganda,
hududning 11,6% balandligi 700 metrdan yuqori va 13,1% 200 metrgacha
etib bormaydi (bu qismning 61,5% Tagus daryosining janubida).
Umumiy sharqiy-g'arbiy yo'nalishda Portugaliyani ikkita yirik daryolar
kesib o'tadi, Douro va Tagus. Douro daryosining shimolida, shimoli-g'arbda
Peneda (1416 m), Soaxo (1415 m), Geres (1544 m) va Marao (1415 m)
tog'lari joylashgan; ushbu tog'lardan sharqda Trass-os-Montes va Alto Douro
platosi hududlari joylashgan. Douro va Tagus oralig'ida shimoli-g'arbdan
janubi-g'arbga qadar Serra da Estrela (991 m), Acor (1339 m) va Lousan
(1204 m) tog 'tizmalari cho'zilgan.
Tagus daryosining janubida, Alentejo shahrining shimoli-sharqida,
San-Mamede tog 'tizmasi (1027 m) va Alentejo va Algarve Monchique tog'
tizmasi o'rtasida (902 m) joylashgan. Portugaliya hududidagi eng katta suv
sathilari Douro (322 km), Tagus (275 km), Gvadiana (260 km), Mondego
(220 km), Zezere (200 km), Sado (175 km), Vouga (136 km). .) va Mira (130
km). Lagounlardan eng kattasi - Kezelda (3500 ga) Castelo de Bode; Alto-
Rabagao (2,212 ga), Rabaganda; Santa-Klara (1986 ga), Mirada. Erlardan 2
965 000 ga haydaladigan, 586 ming ga doimiy ishlov berilgan, 530 ming ga
yaylov, 3 641 000 ga o'rmon, 44 ming ga suv bilan qoplangan va 1 443 000
3

ga turli xil foydalanishga mo'ljallangan.
Portugaliya to'qimachilik, poyabzal, transport vositalari va
mashinasozlik, qog'oz pulpa, qo'ziqorin, yog'och, kimyoviy va oziq-ovqat
mahsulotlarini (vino, zaytun moyi va pomidor) eksport qiladi; yoqilg'i va
boshqa mineral mahsulotlar, qishloq xo'jaligi va oziq-ovqat mahsulotlari,
kimyoviy moddalar, qog'oz va yog'ochni import qiladi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari: 1986 yildan beri Portugaliyada
transport va kommunikatsiya infratuzilmasi va uskunalari bilan bog'liq
vaziyatda aniq yaxshilanish kuzatildi. Ammo Evropa Ittifoqining o'rtacha
ko'rsatkichlari bilan taqqoslaganda sezilarli farqlar mavjud, hatto
mamlakatning o'ziga xos xususiyatlari turli darajadagi ehtiyojlarni
belgilashini hisobga olgan holda.
Portugaliya muhim tabiiy merosga ega va butun hudud bo'ylab Evropa
Ittifoqining boshqa mamlakatlariga nisbatan qoniqarli ekologik sifatni
namoyish etadi. Ammo, ayniqsa, suv resurslarini boshqarish va tabiatni
muhofaza qilish sohalarida degradatsiyaning o'ziga xos vaziyatlari mavjud.
Portugaliyada suvning mavjudligi Evropaning o'rtacha ko'rsatkichidan uch
baravar yuqori ko'rsatkichlarga etadi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, ikkita bob, har bobda ikkitadan rejalar,
xulosa va foydalanilgan aadbiyotlar.
4

I.BOB. “P O RTU G ALI Y A M ANIF E STI” V A M USTA Q ILLIK N IN G
TIKLAN I SH I
1.1. M ar ki z Pо m bal n in g da v l at siy o sat i .
Portugaliyada yashovchi to'qqiz yarim million aholisiga butun dunyo
bo'ylab uch million portugal (Frantsiyada 900000 va Janubiy Afrikada ham,
Braziliyada ham 600000) tarqalishi kerak. Portugaliyaliklarning 89 foizi
katolikdir.
Shahar aholisi darajasi 55% atrofida. Asosiy aholi punktlari: Lissabon,
Portu, Amadora, Koimbra, Setubal. Faol aholining 10% qishloq xo'jaligiga, 30%
sanoatga, 10% fuqarolik qurilishi va jamoat ishlariga va 50% xizmat ko'rsatishga
bag'ishlangan.
demografik evolyutsiya
Demografik stabillash, tug'ilishning pasayishi va qarish.
Evropaga (60-yillar) intensiv emigratsiya va sobiq Afrika
mustamlakalaridan (70-yillar) qaytib kelganidan so'ng, 1991 yil 9,862,540 nafar
aholisi bo'lgan so'nggi o'n yil ichida aholi nihoyat o'zini mustahkamladi.
Demografik barqarorlashish Bu asosan keskin pasayish bilan bog'liq edi
tug'ilishda, 1994 yilda sintetik tug'ilish indeksining taxminiy qiymati bir ayolga
atigi 1,44 bolani tashkil etdi, bu hodisa natijasida va 70-yillarda boshlangan aholi
qarishi tendentsiyasiga o'rtacha umidning ortishi ham ta'kidlandi.
Emigrantlarning qaytishi va immigratsiyaning o'sishi
1980-yillarda portugal demografik evolyutsiyasining yana bir ko'zga
ko'ringan xususiyati - bu emigrantlarning qaytishi fenomeni. Ularning aksariyati
o'zlarining kelib chiqish mintaqalarida yashashlari mumkin edi. Shu sababli,
qishloq aholi punktining an'anaviy tuzilishi muhim o'zgarishlarga duch keldi,
ular orasida qurilgan yuzaning o'sishini ta'kidlash mumkin. Shu bilan birga,
1980-yillarda immigratsiya sohasida sezilarli o'sish kuzatildi, Portugaliyada
qonuniy ravishda istiqomat qiluvchi chet elliklar soni 1985 yildagi 70 594
5

kishidan 1994 yilda 157 073 kishiga o'sdi. Bu Lissabon metropolitenida va
kamroq darajada Porto hududida, shuningdek Algarveda chet el jamoalari
o'zlarini imtiyozli ravishda o'rnatishga intildilar.
Aholi konsentratsiyasining tendentsiyasi
Portugaliyada yashovchi aholining umumiy sonidagi nisbatan
barqarorlikka qaramay, hududning turli qismlarining demografik xatti-
harakatlari yaqin o'tmishda hanuzgacha qarama-qarshi bo'lib kelgan. Umuman
olganda, o'zgarishlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin: ba'zi shahar
markazlari bundan mustasno, aksariyat ichki makonlarda yashovchi aholining
kamayishi va demografik qarish sharoitlarining yomonlashishi; nafaqat tabiiy
o'sish sur'atlari yuqori bo'lganligi sababli, balki ularning ish bilan ta'minlanish
darajasi va ichki va tashqi migratsiya harakatlari uchun eng maqbul joylarga mos
kelishi bilan ham aholining kontsentratsiyasini kuchaytirish.
Maosh oladigan o'rta sinflarning o'sishi Portugaliya iqtisodiyotining
so'nggi evolyutsiyasining muhim akslaridan biri bo'ldi. Ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish va qayta qurish bo'yicha harakatlar, shu bilan birga
barqaror va xavfli ish bilan bandlik o'rtasida, shuningdek, rasmiy va norasmiy
iqtisodiyot o'rtasida tobora o'sib boruvchi segmentatsiya tufayli og'irlashgan
daromadlarni taqsimlashdagi tengsizlikni ta'kidlash bilan birga amalga oshirildi.
Shunday qilib, iqtisodiyot va institutsional himoya nuqtai nazaridan
barqarorlashgan va muhofaza qilinadigan tarmoqlar o'rtasida, ikkinchi
tomondan, xavfli va chetlatilgan tarmoqlar o'rtasida ijtimoiy qutblanishning
yangi xatarlari paydo bo'ladi. So'nggi ijtimoiy-iqtisodiy dinamikalar orasida
ishsizlikning so'nggi, ammo tez o'sishi ajralib turadi, bu 1992-1994 yillarda
Evropa Ittifoqi o'rtacha ko'rsatkichiga nisbatan nisbatan past darajada (7%)
bo'lib, 74% ga o'sdi. Mintaqaviy nuqtai nazardan, muammo Lissabon va Portu
metropolitenlarida jiddiyroq. Yana bir dolzarb jarayon - bu maktab ta'limi va
kasbiy malakalarning dinamikasi bilan bog'liq. Yosh avlodlar o'rtasida maktabda
6

o'qitishning ko'payishi funktsional savodsizlikning o'sishi va maktabda
muvaffaqiyatsizlikka uchragan va aniq kasbiy malakaga ega bo'lmagan
shaxslarning marginallashuvi kuchayishi bilan birga keldi.
Portugaliya - Evropa Ittifoqi mamlakatlari orasida eng kam shaharlashgan
shahar, aholining taxminiy 49 foizi metropolitenlarda va 2000 dan ortiq aholisi
bo'lgan joylarda istiqomat qiladi (agar u joylashgan munitsipalitetlarning
aholisini ham hisobga olsak, 55 foizdan sal ko'proq). . "diffuz urbanizatsiya"
yanada kuchliroq). So'nggi 20 yil ichida yuz bergan iqtisodiy, demografik va
ijtimoiy o'zgarishlar, shu bilan birga, hududni bosib olish nuqtai nazaridan
muhim ta'sir ko'rsatdi va ba'zi bir o'ziga xos xususiyatlarga ega bo'lgan nisbatan
tez sur'atlarda rivojlanib bordi.
Portugaliya aholisini qirg'oqqa chiqarish
Portugaliya aholisining tuzilishi, asosan, aholi va iqtisodiy faoliyatni
taqsimlashdagi mintaqaviy nosimmetrikliklarni takrorlaydi: u sohilda, ayniqsa,
Kavado daryosi va Setubal yarim oroli orasidagi hududlarda joylashgan bo'lib, u
rezidentning taxminan 74 foizini tashkil etadi. Portugaliya hududidagi aholi va
mamlakatning eng muhim shahar markazlari joylashgan iqtisodiy faoliyatning
muhim qismi, shuningdek, "tarqoq urbanizatsiya" ning eng keng va murakkab
hodisalari; ichki tomondan, aksincha, odamlarning kasbi ancha siyrak (zichligi
odatda 50 kishi / km2 dan past), aholisi qishloq aglomeratsiyalarida yoki kichik
shahar markazlarida to'plangan.
Ushbu nosimmetrikliklar bilan bir qatorda, Portugaliya shaharlari tarmog'i
ham muhim funktsional muvozanatning yo'qligi bilan ajralib turadi: ikki
metropoliten Portugaliyaning shahar tarmog'ini ikki qutblantirib, mamlakatda
istiqomat qilayotgan aholining 37 foizini va aholining 67 foizini bir joyga
to'playdi. shahar aholisi. Ular, shuningdek, milliy yalpi ichki mahsulotning
(YaIM) yarmidan ko'pini birgalikda ishlab chiqaradigan milliy hududning ikkita
asosiy iqtisodiy markazlariga to'g'ri keladi; darhol quyida joylashgan shahar
7

darajasi Funchal, Koimbra va Braga shahar markazlaridan iborat bo'lib, ularning
har biri 100 mingga yaqin aholiga ega. Algarveda joylashgan Faro, Olxao va
Lule bilan atrof-muhitni yaratishga intiladi, bu guruh ham 100000 aholiga
yaqinlashmoqda. Evora, kichikroq bo'lsa-da (taxminan 45000 kishi),
shuningdek, shahar miqyosida ma'lum darajada rol o'ynaydigan shahar
markaziga to'g'ri keladi; Ulardan tashqari, faqat 10 ta shahar markazlari 40 000
aholining chegarasidan oshib ketishadi (Viana do Castelo, Gimarães, Barcelos,
Santo Tirso, Famalicão va S.João da Madeira, shimoli-g'arbiy qismida; Viseu va
Leiria Centro Litoralda; va Algarveda Portimão; Qolgan shahar markazlarining
aksariyati 20 mingdan kam aholiga ega va ba'zi bir qo'shimcha jihozlarga ega,
odatda faqat mahalliy aholiga xizmat qiladigan funktsiyalarga ega.
Hukumat:
1982 yilda qayta ko'rib chiqilgan 1976 yilgi Konstitutsiyaga binoan
Portugaliya besh yil davomida demokratik yo'l bilan saylangan prezident
tomonidan boshqariladigan respublikadir. Prezident bosh vazirni tayinlaydi, u
mamlakat ma'muriy rahbari va 15 ta vazirdan iborat kabinetga rahbarlik qiladi.
Odatda nomzod parlament ko'pchiligining etakchisidir.
Bir palatali parlament respublika assambleyasi deb ataladi. Uning
mutanosib vakillik tizimida saylangan 230 a'zosi to'rt yil davomida ushbu
lavozimda ishlaydi.
Sud tizimiga uning prezidenti va 29 a'zosidan iborat Oliy sud rahbarlik
qiladi. Unga apellyatsiya sudlari va oddiy va maxsus tuman sudlari taqdim
etiladi.
Mahalliy darajadagi yuqori hokimiyat okrug hokimlari va tuman
qonunchilik yig'ilishlaridir. Tuman kengashlarga bo'linadi, ular o'z navbatida
o'zgaruvchan sonli cherkovlardan iborat.
Ma'muriy jihatdan mamlakat Azor va Madeyraning avtonom viloyatlarini
(30 ta munitsipalitet va 200 ta cherkov bilan) va 18 ta okrugni (275 ta
8

munitsipalitet va 4000 ga yaqin cherkov bilan) o'z ichiga oladi. 12.20.1999 yilda
Xitoy suverenitetiga o'tadigan Portugaliya ma'muriyatiga qarashli Makao - Xitoy
hududi va 1975 yil oxirida Indoneziya tomonidan harbiy jihatdan bosib olingan
va bu uchun Portugaliya ham e'tiborga olinishi kerak bo'lgan Timor - Sharqiy
hududlar. o'z xalqining o'z taqdirini o'zi belgilash huquqini talab qiladi.
Iqtisodiyot:
Makroiqtisodiy evolyutsiya
So'nggi o'n yillikda Portugaliyadagi iqtisodiy vaziyat evolyutsiyasi Evropa
Ittifoqiga integratsiyalashuvi va juda ko'p tarkibiy islohotlarni amalga oshirishi
bilan belgilandi. Ushbu davrda Portugaliya iqtisodiyoti 1985 yildan 1991
yilgacha davom etgan kengayish bosqichini (o'rtacha yillik o'sish sur'ati 4,4%)
boshlagan yilni, qulay Evropa muhitidan foydalangan holda umumiy ijobiy
ko'rsatkichlarni namoyish etdi. o'zingni bos. Mahsulotning tez o'sishi Portugaliya
iqtisodiyotining tashqi dunyoga ochiqligi darajasining kuchayishi bilan bog'liq
edi. Hamma narsadan avval infratuzilma qurilishiga yo'naltirilgan davlat
sarmoyalari va jamoat fondlari ko'magi yordamida xususiy loyihalar muhim rol
o'ynadi. "Qo'shilishdan keyingi davr" shuningdek iste'molning o'sishi (1986-
1990 yillarda yiliga 5,7%) va uy xo'jaliklari xarajatlari tarkibining o'zgarishi
bilan ajralib turdi, bu esa hududni egallashiga ajoyib ta'sir ko'rsatdi (katta
yong'inlar) , ikkinchi darajali uylar, dam olish maskanlari, avtomobil yo'llari va
to'xtash joylari va boshqalar).
Birlamchi sektorning pasayishi, diffuz sanoatlashtirish va uchinchi
darajalashning chuqurlashishi.
Portugaliya iqtisodiyotida yuz bergan o'zgarishlar kelib chiqishi va ta'sirini
tarmoq nuqtai nazaridan juda boshqacha edi. Xususan, yalpi bandlik va yalpi
ichki mahsulotdagi birlamchi tarmoq salmog'ining sezilarli darajada pasayishi
kuzatildi; avtomobilsozlik tarmog'iga e'tibor qaratgan holda, sanoatning eksport
sohasining ahamiyati oshgan bo'lsa-da, sanoatning og'irligini kamaytirishga;
9

Yalpi ichki mahsulotning umumiy hajmida ishlab chiqarishni qo'llab-quvvatlash
xizmatlari (banklar, sug'urta va kompaniyalarga ko'rsatiladigan xizmatlar) va
mehmonxonalarning ulushi ajralib turadigan tertiarizatsiyani tezda
chuqurlashtirishga. Ushbu o'zgarishlarning majmuasi qishloq aholisining
ko'payishini kuchaytirish va iqtisodiy faoliyat sohillashtirish tendentsiyasining
davom etishi bilan bog'liq edi. Ishlab chiqarish sanoatining qariyb 80% janubda,
Kavado daryosi va Setubal yarim oroli o'rtasida joylashgan bo'lib, u erda shahar
tarmoqlarini tuzilishida aks etadigan va yaxshi rejalashtirishni targ'ib qiluvchi
sanoatlashgan shakllari rivojlangan. infratuzilma, uskunalar va xizmatlar qiyin.
Kuzatilgan evolyutsiya, shuningdek, Portugaliya iqtisodiyotining ko'plab
tarkibiy muammolarini engishga imkon bermadi. Milliy ixtisoslashuv etuk
tarmoqlar (xususan, to'qimachilik va yog'och) bilan bog'liq bo'lib qolmoqda va
an'anaviy tarmoqlarda, shuningdek, ish haqining pastligi, xalqaro savdoning
jadal liberallashuvi sharoitida Portugaliyani raqobatbardosh imkoniyatlarini
inobatga olgan holda, bir muncha zaiflashgan holda qoldiradigan xususiyatlari
bilan qo'llab-quvvatlanadi. rivojlanayotgan iqtisodiyotlar.
Turmush sharoitlari va iste'mol darajasi
Iste'mol - bu jamiyatning boshqa mamlakatlarida ro'yxatdan o'tgan
evolyutsiyadan so'ng, Portugaliya jamiyatida tobora o'sib borayotgan ahamiyat
kasb etgan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hodisadir. Bunga oilalar
daromadlarining o'rtacha darajasining ko'tarilishi, texnologik taraqqiyot va
odatlar va mentalitetning o'zgarishi yordam berdi. Mintaqaviy sharoitda
Lissabon va Vale-Dje-Texodan milliy standartga nisbatan sezilarli darajada
uzoqlashish kuzatilmoqda, bunda oziq-ovqat, ichimliklar va tamaki iste'molining
eng past vazniga (30%) va shu bilan bog'liq bo'lganlarning og'irligiga e'tibor
qaratiladi. iste'mol transport va aloqa (18%), ta'lim, madaniyat va ko'ngil ochish
(5%) va boshqa tovar va xizmatlarni sotib olish (15%). Boshqa mintaqalarga
kelsak, shuni ta'kidlash kerakki, Shimoliy mintaqa Lissabon va Vale do Texodan
10

juda farq qiladi; Centro mintaqasi milliy standartni eng yaxshi xulosa qiladigan
mintaqadir; Alentejo mintaqasi, shuningdek, mamlakat o'rtacha ko'rsatkichidan
sezilarli og'ishlarga ega mintaqalardan biri bo'lib, oziq-ovqat, ichimliklar va
tamaki mahsulotlari, kiyim-kechak va poyabzal va maishiy texnika iste'molining
katta ahamiyati bor; Algarve mintaqasi Lissabon va Vale-do-Tejo mintaqasi
naqshlariga eng yaqin. Xulosa qilish mumkinki, oilaviy iste'mol tarkibidagi
mintaqaviy tafovutlar nafaqat daromadlarni taqsimlashdagi fazoviy
nosimmetrikliklar, balki ijtimoiy va madaniy tafovutlar bilan ham bog'liqdir.
Tarix:
1950 yillar davomida Portugaliya AQSh bilan munosabatlarini
mustahkamladi va 1958 yilda Salazar muxolifat nomzodi Humberto
Delgadoning prezidentlikka nomzodini qo'yishiga ruxsat berdi, ammo bu
hukumat nomzodi, kontr-admiral Ameriko Deus Tomaz tomonidan
mag'lubiyatga uchradi va u qayta saylandi. - 1965 va 1971 yillarda tanlangan.
1960-yillarda Portugaliya o'zining xorijdagi hududlarida bir nechta
qo'zg'olonlarga duch kelishi kerak edi; Hindiston 1961 yilda Goani qo'shib oldi
va Afrikada bir nechta isyonlar boshlandi: 1961 yil boshida Angolada, 1962 yil
oxirida Gvineyada va 1964 yilning kuzida Mozambikda. Hukumatning javobi
shu Afrika qo'zg'olonlariga qarshi repressiv harbiy kampaniyalarni bir vaqtning
o'zida tashkil etish edi. Ushbu hududlarda siyosiy va iqtisodiy sharoitlarni
yaxshilash bo'yicha choralar ko'rildi. Ushbu siyosat natijasida 1961 yilda
Portugaliya o'zining Afrikadagi mustamlakalari aholisiga Portugaliya
fuqaroligini qabul qildi, ammo shiddatli qarama-qarshiliklar o'n yil davomida va
keyingi davrda davom etdi. Ushbu davrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Portugaliyani mustamlakachilik urushlarini davom ettirgani uchun qoraladi
(qarang Mustamlakachilik). Mustamlakalarning mustabid tuzumni saqlab
qolishdagi ahamiyati iqtisodiy jihatdan juda muhim edi, chunki ular portugal
valyutasining asosiy manbasini tashkil etdi.
11

1970-yillarning o'rtalarida bir nechta xorijiy kreditlar sug'orish loyihalarini
ishlab chiqishda va jamoat ishlarini qurishda yordam berdi. Ushbu davrda bir
nechta talabalar namoyishlari bo'lgan bo'lsa-da, Salazar rejimiga qarshi siyosiy
qarshiliklar uyushtirilmadi.
demokratik islohotlar
1968 yil 29 sentyabrda Salazar bilan uzoq vaqt ittifoqdosh bo'lgan yuridik
professor va ishbilarmon Marcelo Caetano apopleksiya tufayli qobiliyatsiz
bo'lgan Salazarning o'rnini egallab, bosh vazir bo'ldi. Garchi men islohotlar
tarafdori bo'lgan bo'lsam ham, Marselo Ketano ish boshlaganda men Salazarning
repressiv siyosatini, ayniqsa Afrikada davom ettirdim.
Afrikani ozodlik harakatlarining bir qator harbiy va siyosiy yutuqlari
Portugaliyaning iqtisodiy barqarorligiga tahdid soldi (mustamlakachilik
urushlarini davom ettirish uchun katta harbiy xarajatlar tufayli allaqachon mo'rt
edi) va bir qator portugal zobitlariga 1974 yil 25 aprelda Ketano hukumatini
ag'darishga ruxsat berdi. Chinnigullar inqilobi. General Antônio de Spínola
boshchiligidagi etti kishilik xunta hokimiyatni o'z zimmasiga oldi va
Portugaliyada demokratik tizimni o'rnatishga va Afrika hududlarining
mustaqilligiga va'da berdi. 1974-1975 yillarda Gvineya-Bisau, Mozambik,
Kabo-Verde orollari, San-Tome va Prinsipe va Angola mustaqillikka erishadilar
va 1975-1976 yillarda Indoneziya armiyasi Timorni bosib oldi. Portugaliyaga
qo'shinlar va mustamlakachilarning yangi mustaqil davlatlardan qaytishi
metropolda ishsizlik muammolarini va siyosiy notinchlikni yanada kuchaytirdi.
1974 yil 30 sentyabrda Spinola kommunistik ta'sir kuchayib
borayotganligi sababli iste'foga chiqdi. Uning o'rnini general Fransisko da Kosta
Gomesh egalladi. Iyul oyida bosh vazir bo'lgan Vasko Gonsalvesh o'z
lavozimida qoldi. 1975 yil boshida Qurolli Kuchlar Harakati (TIV) hukumatda
rasmiy rol o'ynadi va Qurolli Kuchlarni qayta tashkil etish jarayoni boshlandi.
Muvaqqat hukumat kasaba uyushmalarining ishlashiga ruxsat beruvchi qonun
12

qabul qildi; shu tarzda u Portugaliya iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotini isloh qila
boshladi. Amalga oshirilgan birinchi harakatlar qatorida ayrim og'ir sanoat va
bank ishlarini milliylashtirish, yirik qishloq xo'jalik xo`jaliklarini ekspluatatsiya
qilish va qayta taqsimlash bor edi. Mart oyida Spinola boshchiligidagi o'ng
tomonidan davlat to'ntarishiga urinish bekor qilindi. Aprel oyida sotsialistlar
saylovlarda g'alaba qozonib, ta'sis assambleyasini tuzdilar.
Gonsalvesh yangi hukumat tuzdi, ammo u beqaror edi. Sotsialistlar va
kommunistlar o'rtasidagi qator to'qnashuvlardan so'ng, (ayniqsa shimolda)
zo'ravon anti-kommunistik namoyishlardan so'ng, TIV Portugaliya xavfsizlik
kuchlari uchun mas'ul bo'lgan Kosta Gomesh, Gonsalvesh va general Otelo de
Karvalyudan iborat triumvirat tuzdi. Sentyabr oyida Armadaning talabiga binoan
vitse-admiral Xose de Azevedo Gonsalveshning o'rniga bosh vazir lavozimiga
tayinlandi. Azevedo hukumati davrida ma'lum bir barqarorlikka erishildi va chet
el kapitalini jalb qilish maqsadida yangi iqtisodiy qonunchilik qabul qilindi.
1976 yil aprel oyida bo'lib o'tgan umumiy saylovlarda sotsialistlar ko'pchilik
ovozni qo'lga kiritishdi va ularning rahbari Mario Soares bosh vazir bo'ldi. Iyun
oyida general Antônio Ramalho Eanes Portugaliya prezidenti etib saylandi.
Keyingi ikki yil ichida iqtisodiy vaziyat yaxshilanmadi va 1978 yil o'rtalarida
Mari Soares o'z lavozimidan iste'foga chiqdi. Ikki ketma-ket hukumat
muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan so'ng, 1979 yil dekabrda bo'lib o'tgan
parlament saylovlarida aniq ko'pchilik ovozi bilan konservativ Demokratik
Ittifoq (rahbari Fransisko Manuel de Sa Karneyro) g'olib chiqdi. Sa Karneiro
1980 yil yanvar oyida bosh vazir sifatida qasamyod qildi, ammo u vafot etdi
o'sha yilning dekabrida aviahalokat. Uning o'rniga 1981 yil yanvar oyida yana
bir konservator Frantsisko Pinto Balsemao o'tdi. Uning hukumati davrida
inqilobning Harbiy Kengashi konstitutsiyaviy o'zgartirish orqali tarqatib
yuborildi (1982). 1983 yil aprelda bo'lib o'tgan parlament saylovlari yana Mario
Soaresni bosh vazir lavozimiga olib chiqdi. Soares hukumati tejamkorlik
13

dasturini joriy qildi va Portugaliyaning Evropa hamjamiyatiga (hozirgi Evropa
Ittifoqi) qo'shilishi bo'yicha muzokaralarni boshladi.
1985 yil oktyabrdagi saylovlar sotsial-demokrat Anibal Kavako Silva
boshchiligidagi ozchiliklar hukumatini tuzishga imkon berdi. Soares 1986 yilgi
saylovlarda respublika prezidenti etib saylangan; Portugaliya o'sha yili Evropa
hamjamiyatiga qo'shildi. Iqtisodiyot neoliberal va texnokratik iqtisodiy siyosat
joriy etilishi bilan sezilarli darajada yaxshilandi. 1987 yilgi saylovlarda sotsial-
demokratlar parlament ustidan nazoratni qo'lga kiritdilar: birinchi marta 1975
yildan beri yakka tartibdagi partiya ko'pchilik ovozni qo'lga kiritdi. 1991 yil
yanvarida Prezident Mariu Soares besh yil muddatga o'z lavozimida turdi va
sotsial-demokratlar ular ko'pchilikni saqlab qolishdi o'sha yil oktyabr oyida
bo'lib o'tgan umumiy saylovlarda. 1992 yilda Portugaliya Evropa hamjamiyatiga
raislikni egallaganida, ijtimoiy ssenariy murakkablashdi; talabalar tomonidan
o'quv vazirining iste'fosiga sabab bo'lgan universitetga kirish imtihonlariga
qarshi namoyishlar bo'lib o'tdi; davlat xizmatchilari yuqori maosh olish uchun
birlashdilar va shifokorlar hukumatning ba'zi sog'liqni saqlash xizmatlarini
xususiylashtirish rejalariga norozilik sifatida ikki kun davomida ish tashlashdi.
O'n yillik markaz-o'ng sotsial-demokratik partiya hukumatlaridan so'ng,
1995 yil oktyabr oyida bo'lib o'tgan qonunchilik saylovlari Sotsialistik partiyaga
g'alaba keltirdi, ammo mutlaq ko'pchilik emas. Antônio Guterres shu oy bosh
vazir lavozimini egalladi. 1996 yil yanvar oyida Mario Soaresni respublika
prezidentligiga sotsialist Xorxe Sampaio egalladi. Bu yillar davomida bo'lmagan
noodatiy vaziyatni keltirib chiqardi: mamlakat prezidenti ham, bosh vaziri ham
bitta siyosiy partiyaga mansub bo'lib, bu ikkala pozitsiya o'rtasida yaxshi
tushunishga olib keladi. Evropa xarakterini va sotsial-demokratlar tomonidan
amalga oshirilayotgan xususiylashtirish siyosatini saqlab qolgan yangi kabinet
ikkita muhim muammoga duch kelishi kerak: so'nggi yillarda ko'paygan
ishsizlik va yangi ma'muriy sub'ektlarni yaratishni o'z ichiga olgan
14

hududlashtirish loyihasi, ammo ko'plab sohalarni rad etish.
Xalqaro siyosatda Portugaliya 1980-yillardan boshlab Ispaniya bilan
munosabatlarini yaxshiladi va shu kundan boshlab Evropa Ittifoqining barcha
tuzilmalariga to'liq integratsiyasini saqlab qoldi. Xitoy Xalq Respublikasi bilan
muzokaralar natijasida 1987 yil 1999 yil dekabrda Portugaliyaning chet eldagi
hududi bo'lgan Makaoni Xitoy nazorati ostiga o'tkazish to'g'risida kelishuvga
erishildi. 1988 yil boshidan buyon Portugaliya Angolada (avvalgi mamlakat)
tinchlikni tiklash jarayonida muhim rol o'ynadi. Portugaliya mustamlakasi) va
Mozambikdagi tinchlik muzokaralarida. To'siqlarga qaramay, 1993 yilda
Indoneziya rejimi zo'ravonlik bilan bostirib kirgan va o'z taqdirini o'zi belgilash
qonuniy huquqidan mahrum bo'lgan Sharqiy Timorning sobiq Portugaliya
hududi bo'yicha Indoneziya bilan munozaralar davom etdi.
O'rta asrlarga qadar Portugaliya tarixi Ispaniya tarixidan ajralmas.
Miloddan avvalgi II asrda hozirgi Portugaliya Rimning Lusitaniya
provinsiyasining tarkibiga kirgan. V asrda mintaqani boshqarish Viggotlarga
o'tdi, ular 8-asrga qadar Iberiya yarim orolini egallab olgan paytgacha o'z
kuchlarini saqlab qolishdi. musulmonlar. 997 yilda Douro va Minho daryolari
oralig'idagi hudud (hozirgi Portugaliyaning shimoliy qismida) Leon qiroli
Bermudo II tomonidan qaytarib olindi va 1064 yilda Kastiliya va Leon qiroli
Fernando I rekonkestni bugungi turgan joyiga olib bordi. Coimbra shahri. Qayta
bosib olingan okruglar o'zlarini Kastiliya va Leon qiroli ostida feodal okruglari
sifatida tashkil etishdi. Portugaliyaning nomi qadimgi Rim porti Portus-Kale,
bugungi Portu atrofida cho'zilgan eng shimoliy taniqli comitatus
Portucalensisdan olingan. 1093 yilda Enrike de Burgundiya (1112 yilda vafot
etgan) Kastiliyani qayta zabt etish loyihasida yordam berdi. Xizmatlari uchun
minnatdorchilik uchun Kastiliya vakili Alfonso VI Portugaliyaning Enrike
Grafini tayinladi. 1109 yilda Alfonso VI vafotidan so'ng, graf Enrike (va
keyinchalik uning bevasi Tereza) Kastiliya va Leonga qaramligini saqlab
15

qolishdan bosh tortdi. U Leonga bostirib kirdi va juda oz sonli urushlarni
boshladi. 1128 yilda uning o'g'li Afonso Henrik (kelajakdagi Afonso I) onasiga
qarshi isyon ko'targan. Portugaliyalik ritsarlar 1143 yilda Alfonsoni qirol sifatida
qabul qildilar va 1179 yilda Papa Portugaliyaning mustaqilligini tan oldi.
Portugaliyaning o'rta asrlar qirolligi
Alfonso I Templar va boshqa harbiy buyruqlar yordamida yangi qirollik
chegaralarini Tagus daryosining janubiga qarab kengaytirdi. Uning o'g'li Sancho
I (1185-1211) xristianlarni o'zini o'zi boshqaradigan munitsipalitetlar tashkil
etilgan qayta bosib olingan hududni qayta joylashtirishga undagan. Aholisi
ko'payishi qishloq xo'jaligi mahsulotlarining ko'payishiga yordam bergan
tsisterian rohiblari tomonidan muhim rol o'ynadi.XII asr oxirida Shimoliy
Afrikadan kelgan musulmonlar sulolasi bo'lgan Almohadlar nasroniylarning
janubga qarab yurishini vaqtincha to'xtatdilar, ammo Tolosa Navasidagi jangda
(1212) mag'lubiyatga uchraganlaridan so'ng, rekonkest davom etdi. Qirol Afonso
III (1248-1279) Algarvedan musulmonlarni haydab chiqarishni yakunladi va
poytaxtni Koimbradan Lissabonga ko'chirdi. Shuningdek, u Kortes (dvoryanlar
a'zolari, ruhoniylar va fuqarolarni o'z ichiga olgan vakillik yig'ilishi) yordamida
yangi boshqaruv shaklini boshlab berdi va cherkov hisobidan monarxiya
hokimiyatini oshirdi. Uning o'g'li Dinis, liberal, qishloq xo'jaligini targ'ib qildi,
Koimbrada xalqning birinchi universitetiga asos solgan va Portugaliya
armadasining rivojlanishi uchun mas'ul bo'lgan. 1294 yilda u Angliya bilan
savdo shartnomasini imzoladi, bu ikki mamlakat o'rtasidagi qator ittifoqlarning
boshlanishi edi. Dinisning vorisi Alfonso IV 1340 yilda Salado daryosidagi
jangda musulmonlar ustidan g'alaba qozonish uchun Kastiliyadagi XI Alfonsoga
qo'shildi. Bu davrda Kastiliya va Portugaliyaning qirollik uylari a'zolari o'rtasida
nikohlar tez-tez bo'lib turdi.
Enrike de Burgundining qonuniy avlodlaridan biri bo'lgan Fernando I
vafotidan so'ng, uning noqonuniy ukasi Dom Joao I (1383-1433) ikki yillik
16

fuqarolik urushidan so'ng 1385 yilda Portugaliya taxtini egalladi va Avis
sulolasining paydo bo'lishiga sabab bo'ldi. . Dom Joao I hukmronligi Portugaliya
tarixidagi eng ajoyib davrlardan biri edi. Aljubarrota jangida Kastiliyani
mag'lubiyatga uchratgandan so'ng Portugaliyaning mustaqilligini mustahkamladi
(1385). 1386 yilda Angliya va Portugaliya Vindzor shartnomasida doimiy
ravishda ittifoq qildilar. Dom Joao I hukmronligining yana bir muhim haqiqati -
portugaliyalik dengiz qazish ishlarining boshlanishi bo'lib, u portugal knyazi
Infante Dom Enrique o Navegante boshchiligida hindlarga boradigan yo'lni
qidirib Afrika sohillarini o'rgangan. Portugaliyani dunyodagi eng buyuk
mustamlaka davlatlariga aylantirgan va merkantil burjuaziyasining rivojlanishiga
imkon bergan bir asrlik kashfiyotlar va fathlar boshlandi. 1418-1419 yillarda
portugaliyalik sayohatchilar Madeyra orolini va 1427 yilda Azor arxipelagini
kashf etdilar. Marokashda 1415 yilda Seuta ishg'olini tugatgan muhim harbiy
kampaniya bo'lib o'tdi.
Portugaliyaning kengayish davri
Madeyra oroli va Azor orollari qisqa vaqt ichida shakar ishlab
chiqarishning muhim markazlariga aylandi va Seutani zabt etish Portugaliyaga
Shimoliy Afrikadagi strategik anklavni berdi, bu kelajakda Afrika sohillarini
o'rganish uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Karavaldan foydalangan holda
(Atlantika okeani bo'ylab sayohat qilish uchun maxsus moslashtirilgan yangi
yengil kemaning yangi turi) portugaliyalik dengizchilar 1444 yilda Kabo-Verde
shahridan janub tomon suzib o'tib, 1460 yilga kelib Syerra-Leonega etib
kelishdi. Ayni paytda Dom Joao I-ning vorislari, qirol Duart I (yoki Edvard I,
1433-1438) va Alfonso V Marokashga ekspeditsiyalar yuborib, Tanjer va Arzila
(Asila) shaharlarini egallab oldilar.
Dom Joao II hukmronligi
Qirol Dom Joao II (1481-1495) notinch zodagonlarni o'z hokimiyatiga
topshirib, monarxiya obro'sini tikladi. Chet elda u (1482) Elmina (hozirgi Gana)
17

da Portugaliya qal'asini tashkil qildi va Kongo (hozirgi Angola) qirolligi bilan
aloqalarni o'rnatdi. 1487-1488 yillarda Bartolomeu Dias Afrikaning janubiy
uchini aylanib o'tgan birinchi dengizchi bo'ldi va Sharqqa dengiz yo'lini ochdi.
1492 yilda Xristofor Kolumb tomonidan Amerika kashf etilgandan so'ng,
Portugaliya va Ispaniya Tordesillas shartnomasini imzoladilar (1494), bu
Portugaliyaga Cape Verde orollaridan g'arbdagi 370 ligadan sharqda kashf
etilgan barcha erlarni berdi (qarang Demarkatsiya chizig'i).
Dom Manuel I va uning vorislari (1495-1580)
Qirol Dom Manuel I vakolatiga binoan Portugaliya qudrati o'zining eng
ulug'vorligiga erishdi. 1497 yildan 1499 yilgacha Vasko da Gama Hindistonga
Bartolomeu Dias kashf etgan marshrut bo'yicha birinchi sayohatni amalga
oshirdi va Evropa va Janubiy Osiyo o'rtasida ziravorlar va boshqa hashamatli
buyumlar bilan foydali savdo ochdi. Afonso de Albukerke rejissyori bo'lgan
portugallar 1510 yilda Goani (Hindistonda), 1511 yilda Malakkani
(Malayziyada), 1512-1514 yillarda Molukalarni (hozirgi Indoneziya) va Ormuz
orolini (Fors ko'rfazida) egallab olishdi. 1515. Aynan shu davrda portugallar
Xitoy bilan savdo qilishni boshladilar va Efiopiya bilan aloqalarni o'rnatdilar.
Boshqa Portugaliya qirollari singari Dom Manuel I ham uning hukmronligi
ostida Portugaliya va Ispaniyaning birlashishini orzu qilar edi va ketma-ket
Aragon qiroli Fernando II va Kastiliya malikasi Izabel I (katolik qirollari) ning
ikki qiziga uylandi. Ispaniyada sodir bo'lgan voqea misolida u 1497 yilda
yahudiylar va musulmonlarni o'z domenlaridan quvib chiqardi; shu bilan
Portugaliya o'zini boshlang'ich o'rta sinfning ko'p qismidan mahrum qildi. Uning
o'g'li Dom Joao III Braziliyada yashashni targ'ib qildi va diniy itoatkorlikni
kuchaytirish uchun (1536) Portugaliyada inkvizitsiyani joriy qildi. 1557 yilda
vafot etganidan keyin Portugaliya o'zining siyosiy va tijorat qudratida pasayishni
boshlagan edi. Ushbu tendentsiya 1578 yilda Marokashga ekspeditsiya paytida
vafot etgan Dom Sebastyao davrida davom etdi va Alkaser Kibirning
18

mag'lubiyati bilan yakunlandi. Uning o'rnini egallagan shoh Dom Enrike vafoti
bilan 1580 yilda Avislar sulolasiga barham berildi.
Xabsburg va Bragança sulolalari
Don Enrike vafotidan so'ng, ettita aspirant taxtga merosxo'rlik qilish
to'g'risida bahslashdi. Eng qudratlisi Ispaniya qiroli Felipe II edi, u 1580 yilda
Portugaliyalik Felipe I nomi bilan Tomar Kortes tomonidan qirol etib saylandi.
Ispaniyaning Xabsburg monarxiyasi tomonidan Portugaliyaning qo'shib olinishi
"oltmish yillik asirlik" deb nomlandi, garchi Ispaniyaning mustamlaka hududlari
ochilishi burjua va portugaliyalik oliy zodagonlar a'zolariga ma'qul keldi. 1600
yildan keyin Sharqiy Hindistondagi portugal hukmronligi gollandlar va
inglizlarga boy berildi. Felipe I kuchi ostida Portugaliya juda katta
avtonomiyalarga ega edi, ammo uning vorislari - Felipe II (Ispaniyaning III
Filippi) va Felipe III (Ispaniyaning Filippi IV) Portugaliyani yana bir Ispaniya
provinsiyasi deb qarashdi, bu esa katta muvaffaqiyatlarga sabab bo'ldi. norozilik.
1634 va 1637 yildagi ko'ngilsiz qo'zg'olonlardan so'ng, Portugaliyaning
fitnachilari, 1668 yilgacha mustaqillikni tan olmagan Kataloniya qo'zg'oloni va
Ispan monarxiyasining kuchsizligidan foydalanib, Frantsiyaning qo'llab-
quvvatlashi bilan 1640 yilda o'z qirolligining mustaqilligiga erishdilar. Bragansa
gersogi Joao u Monarxiya tuzumining oxirigacha Portugaliyani boshqargan
Bragança uyining birinchi qiroli Dom Joao IV singari podshoh etib saylandi.
P оrt u ga li y a 1581 yilda n b оshl a b Ispan i y a m usta m lakas i h i sоblan a rd i .
Musta ml aka zulmi m a ml a k at d a nо rоzilikni k ucha y t i rdi v a u 1637-1638
y i llar d a E v о ra s h ahri d a g i q o `zg`оlоnn i k е l t i rib chi q ar d i . Bu q o `zg` о lо n
ispan q o `s h inlar i tо m оn i d a n bоstirild i .
Ev о ra qo `zg`оlоn i b о stirilgac h s h ahar l iklar v a d е hqо n lar k uras hd an
ch е t l ashdilar. L е ki n f i d algu (p о rtu g al zо d agо n l ar i ) оddi y pr о vi n tsial
i spa n dv о ryanlar i m aqо m i g a o `t i shn i i sta m adi l ar. U l ar tо m оni d an 1640
y il 1 d е k abr d a L i ssab о n d a o `t k azilgan t o ` n taris h n at ij asi d a q adi m g i p о rtu g al
19

uru g `i d an b o `l g an g е rtsо g Bra g ans k i y J о an I V nо mi bila n q i rо l d е b e ’ lо n
qilind i (1604-1656) . 1641 yi l ya n varda u m u m pоrtuga l k оrt е slar i y i g`ili b ,
P оrtugal i y a m u st a qil li g i t ikla n ganl i gin i a sоs l оvch i “ P оrt u galiya m ani f е st i ”n i
qab ul qildila r . Ya n g i h оki m y a t v a tan n i hi m оy a qil i s h s h i оr i оstida
ja m iy a tni bi r l a sht i ra оld i v a R е st a vra t s i y a u chu n о l ib b оrilga n p оrt u gal-
i spa n ur u shlarid a m ustaqillikni hi m оy a qil i shg a er i shi b , 1868 yi l da sul h
tu z is h g a erishd i .
Ispan q i rоllari b е p i sand l i k bila n q aras hg an k о rt е slarn i c h aqiris h
g`о y as i R е sta v rats i y ani ta y y o r l ash d a k atta r о l o` yn a d i , l е ki n k о rt е s l ar n in g
o `zlar i o ` z m оhi y at i g a k o `ra abs о l y ut i stik ( m ustab i d) d avlatga q ars h i e d i .
J о an I V v af о tida n kе yi n P о rtu g aliya n avbatda g i su l о l avi y in q i r о zni b о sh d an
k е chirdi v a 166 7 y ildag i tin ch sar оy t o ` n tar i shi d a n k е yi n q i rоl n in g k i chi k
o `g`l i P е d ru II (1648-1706 ) t aхt g a chiqd i . Uni ng h uk m rоn l igi d avrida
k о rt е s l ar 1697-16 9 8 y illar d a s o ` n gg i m arta c h aq i rilib, bu ta b aqa v iy- v aki l lik
tas h kil о tining d е y ar li to`rt a s r d an k o `prо q tar i хi g a y aku n y asald i .
P о rtu g ali y anin g XVI I -XVI I I asr l ar ch е g aras i d ag i tashq i siy o sati d a
b е taraf l ik k a i n tilis h k uchli b o ` l sa d a, h a r d оi m ha m bu n g a e r i sh i b b o `l m adi.
Ju m l ada n u I spa n mе r о s i u ch u n b o ` l g a n urus h d a i s h tirоk e td i v a A ng l i y anin g
i ttifо q chis i b o `l g a n i uc h u n o `zinin g A frika d a g i m u l k i bo`l g an S е utida n
m ahrum b o `l di . Bu urus h х azi n ani b o `s h at i b, m a ml akat m о l iyasi v a
i q ti s оdiy o tini i zda n chi q ar d i . 168 7 y ildan b о s h l ab P о rtu g ali y a d a qо g ` о z
pu ll ar m uо m a l aga k i r i t i ldi . Brazi l i yada о l ti n va оl m оs k оnla ri t оpi l gach
a h vоln i ya х shil a s h g a erish i ldi . B u е rda n P оrtugal i y a g a 1699 y il da 0,5 tоn n a ,
172 0 y il da 25 tоnna о l ti n k е l t i ri l di, u n i n g 1/5 q i s m i ta х tga t е g i shl i edi.
Q i rо l likning b о s h хazinach i s i g raf Eris е y ra o ` z ining m е rka n til i sti k
s i y o sati b il an m illi y sa n о at v a savdоn i ra g `batla n tird i v a m a m l a k at d an
о l tinning о li b chi q i b k е tilishi g a k atta t o `si q l ar qo `yd i . Q i rо l likning
o `zi d a m illi y to` q i m achili k sa nо at i y uza g a k е ldi, l е k i n 1703 y ilda Ang l i y a
20

bila n b i ti m tuzil i b, B ritani y a о rо ll ar i d a P о rtu g ali y a v inо l ar i n i m u n taza m
s о tish e v aziga m a ml akat b о z о ri ing l iz g azla m alari uc h u n оch i b q o ` y ildi.
B i tim d a i ngli z -p о rtu g al h arb i y a l о q alar i ha m o ` ri n оl g an ed i .
Dabdabal i q i r о l sar о y i e h tiyoj l ar i uc h u n m е b е l sоzli k v a k ar е ta
s an ’ at i , g ila m chili k , zar g arlik rivо jl a n d i , m illi y rassо ml ar, х ay k altar о sh l ar,
arх i t е k t о rlar ta yyo rlash y o `l g a q o`yild i . Tar i х b o `y i cha Q i rо l
A k ad е m i y asi g a as о s s о lindi, K о imbr u n iv е rs i t е tining ajоy i b
k utubхо n as i tas h k il q i lindi. P о rtu g ali y a tariх i h aqi d a hi k о y a qiluvc h i XVI
asr о х i ri d a y ozi l a b о s h l an g an ko`p tо m lik “Luz i ta n i y a m о n arхi y as i ” o `z
y akuni g a е t k azild i . Ma ml akat i chk i r е surs l ar i k a m ligi sababl i k o `p sоn li
qim m atbahо ta d b i r l a r – M afrada g i sar оy assa m bl е y as i , L i ssab о n d agi
u l k a n ak vе d u k q uril i sh i – B raz i li y a d an k е l tirilga n о l tinlar h i s о bi d an
a m al g a о s h i rildi.
M a rki z P о m balning davl a t siyosa ti .
1755 y il 1 n оy abr d a P о rtu g ali y ada k uchl i zi l zi l a sо d ir b o `ld i .
L i ssab оn zilzi l ada n j u d a k atta ta l о fat ko `r d i . V ayrо n b o `l g an bin о l ar v a о l ti
m е trlik t o `lq i n 50 m ing d an о rti q о d a m nin g u m r i g a zо m in b o `l di . Z i lzi l ada n
k е yi n y uz b е r g an y o ng`i n s h ahar n i vayr оn a g a v a k u l t е paga ay l ant i rd i .
Shun d an k е yin Y angi L i ssabоnn i q a y ta ti k l as h , ani q rо g ` i Y an g i d a n q ur i s h
uz оq yil l a r d a vо m ida m arki z P о m balning a l оh i da g`a m хo`rli k bila n
q a rayd i ga n m asal a s i g a aylan d i .
Qu d ratli m in i str m arki z P о m bal (1699-1782) 17 5 1-1777
y il l a r da v о m ida P оrt u galiyani b оs h qarib tu r di. U “ m a ’rifa t li a b s о l yu t iz m ”
t a rafdоri bo`li b , qi r о l h оki m y a tini n g h a r qan d ay c h еkla b qo ` yil i sh i g a qa r sh i
ed i , sh u tufay li ha m uni n g qirо l bila n m u n оs a batlar i v a u n g a ta’siri ya х sh i
ed i . Uni n g s i yos i y qar a shl a ri qi r о l h оki m yati n ing i l оh i y k е l ib chiq i sh i haq i da
ab s о l yut i stik Yev r оpad a t a rqa l ga n na z ar i y a g a asоsla n ga n bo`lib, х alq
s u v еr еni t е ti na za riy a sin i in k оr etardi.
21

Pо m balnin g d a v l at fa о liyatini u q o `lla g an s h af q atsi z m е tо d l ar tufay l i
b i r х il bah о bila n izо h l ab b o `l m ay d i . Q i r о l m ustab i d h оkim y atining
d ush m a n i b o `l g an zо d agо n l arn i zai f l as h t i ris h m aqsadida Pо m bal q i rоl g a
su i q asd u y us h t i r i l g a n i bahо n as i о st i d a m ing d an о rt i q fi d al g u v a u l ar n in g оila
a’z о l ar i ni q a m оq q a о ldi, arist оk rat i y anin g k o `p l ab v akil l ar i n i q at l qildi
v a tur m aga t as h l adi. K е yi n n avbat i е zuit l ar g a k е ldi, u l ar i spa n
zо d agо n l ari n in g q i r о l g a q ars h i h arakatl a r i n i q o `llab- q uv v at l ash d a ayb l anib,
1759 y ilda q i rо l likda n q uv g `i n q ilindi l ar . P о m ba l in k viz i ts i yan i qirо l
tribu n aliga a yla n t i rd i , u n ga t е g i shl i tsеn z ur a f a о li yati ni es a d a v l at
tu z il m alar i g a bе rd i .
P о m bal sh u bila n bi r vaq t da a r m iy a v a f l оtn i qayt a tu z di, davla t
da r о m adlarin i t a rti b ga sо li s h g a harak a t qil di . U 1761 y il da qi t ’ a v i y
P оrt u galiyad a qu l s a v d оsin i bе k оr qildi. Ta’lim sоh a s i da ha m
o`zgarish l ar yu z b е rd i , Kоi m br u n i v е rsit е ti i s l о h qilind i ,
Ast r о n о m iya оb sе rva t оriy a s i t a sh k il qilind i , t a bia t sh u n оsli k ta r iх i m u z е y i
v a b оtanik a b оg`i t a sh k il e t ildi. Pо m bal i q tisоdi y s оh ada о l tin v a k u m ushn i
ch е t g a chi q ar i sh n i ta q iqlab, k о m pani y alar g a i m tiy o zlar b е rish о rqali sa v d о
v a san о at n in g riv о jlan i sh i n i rag ` bat l antir d i . I j arac h ilar n i o` z b о shimc h ali k
bila n y е r d an h aydab y ub о ris h taq i q l anib, ij ara m ud d at l ar i uza y tirild i . B u
ta d b i r l ar i q tisоdiy o tni anc h a j о n l ant i rd i , l е kin m ay d a х o ` j a y inlar n i
х оn a v ayrо n qildi v a j ami y atnin g barc h a q at l a m l ar i d a n о r о zilikn i k ucha y tir d i .
P о m bal o`zi n ing h о m iysi bo` l ga n qi r о l Jо z е I (1714-1777)
v a f оtida n kе yi n i stе’ f оga ch i qish n i so`rad i . Y u zla b m ahb u sl a r tur m alarda n
chiqarild i , z оda g оnl a r vakill a ri a s m iy r a v i shda a v f qilind i . S u d i shl a rin i qayt a
k o`ri b chiq i s h b оshla n di v a 1781 y il da P о m bal q u vg`i n qilin i s h ga h u k m
q i lindi. Pо m balnin g din g a q ars h i qarat il g an k o `p l ab qо n un l ar i b е k о r qilind i .
I q tisо d i y sо h ada e sa, aksi n cha, u n i n g i slо hо t l ar i d avо m e tt i rild i . Y ang i
h arbi y b i li m y urtlar i о child i , D е n g iz ars е n al i tas h kil q i lindi. 1799 y i l d a fa nl ar
22

A k ad е m i y as i tas h kil q i lindi.
23

1.2. P о rtu g al iy a fra n tsuz in q il о b i va Nap о lе о n urus h l ar i da v ri d a
Pоrtugaliya XIX asr bоshlarida.
Pоrtugaliya 1793 yilda Ispaniya va Angliya bilan Frantsiyaga qarshi bitim
tuzdi va pоrtugal qo`shinlari Frantsiya hududidagi urush harakatlarida ishtirоk etdi.
Lеkin tеz оrada Ispaniya Frantsiya bilan sеparat sulh tuzdi, Pоrtugaliya оldiga esa
qabul qilib bo`lmaydigan ultimatum shartlar qo`yildi: Angliya bilan
munоsabatlarni uzish, inglizlar uchun pоrtlarni yopib qo`yish va bu pоrtlarni
ispanlar va frantsuzlarga bеrish, Pоrtugaliya vilоyatini garоv tariqasida Ispaniyaga
bеrish va bоshqalar. Bu talablar rad etilgach Pоrtugaliyaga ispan va frantsuz
qo`shinlari bоstirib kira bоshladi. Qirоl оilasi va sarоy amaldоrlari Braziliyaga
jo`nab kеtdilar.
Frantsuz inqilоbi ta’siri оstida Pоrtugaliyada оzоdlik g`оyalari tarqala
bоshladi. Frantsiyaning оkkupatsiоn qo`shinlari Pоrtugaliyani talash bilan bir
vaqtda inqilоbiy nazariyalar ruhini ham оlib kеldilar. Masоn lоjalari sоni
ko`payib, siyosiy adabiyotlar оqimi kuchaydi. Х1Х asrning 20-yillari bоshlariga
kеlib urush va Braziliya iqtisоdiyotining ajralib kеtishi hamda Pоrtugaliya sanоati
va vinоchilik mahsulоtlari uchun Braziliya bоzоrining yo`qоtilishi хo`jalik
qiyinchiliklarini yanada kuchaytirib yubоrdi. Ispaniyadagi inqilоbiy vоqеalar ham
Pоrtugaliyada siyosiy barqarоrlikning izdan chiqishiga ta’sir ko`rsatdi.
1820 yil 24 avgustda Pоrtudagi artillеriya pоlki kоnstitutsiоn tuzum
o`rnatilishi talabi bilan qo`zg`оlоn bоshladi.Ularni Lissabоndagi harbiy qismlar
qo`llab quvvatladi, qo`zg`оlоnchilarga hеch kim qarshilik ko`rsatmadi. Vaqtli
hukumat kоnstitutsiya qabul qilish uchun umumpоrtugal kоrtеslarini chaqirilishini
e’lоn qildi.Kоrtеslar tоmоnidan 1822 yilda qabul qilingan kоnstitutsiya
Pоrtugaliyani kоnstitutsiоn mоnarхiya dеb, barcha pоrtugaliyaliklarning erkinligi
va qоnun оldida tеngligini e’lоn qildi.Kоnstitutsiyaning asоsiy tamоyillaridan biri
millat suvеrеnitеti g`оyasi edi. Kоnstitutsiya mualliflari fikriga ko`ra millat
o`zining jamоaviy irоdasini uning vakillari tоmоnidan qabul qilinadigan
qоnunlarda ifоdalaydi. Bu vakillar umumiy yashirin оvоz bеrish оrqali bir palatali
parlamеntga saylanadilar va parlamеnt qоnunchilik hоkimyatiga ega bo`ladi. 1822
24

yil kоnstitutsiyasi Pоrtugaliyada kоnstitutsiyalikning eng kuchli ko`rinishi bo`lib,
unga Braziliyadan qaytib kеlgan qirоl qasam ichdi.
1823 yil bahоrida qirоlning kichik o`g`li Migеl (1802-1866) bоshchiligida
absоlyutchilar isyon ko`tardilar. SHu tariqa “migеlchilar urushi” nоmi bilan
ma’lum bo`lgan 11 yillik fuqarоlar urushi bоshlandi. Qirоl jazо sifatida Migеlni
quvg`inlikka hukm qildi, lеkin mustabid tuzumga qaytish tarafdоrlari o`z
fikrlaridan qaytmadilar.
25

II.BOB. P О RTU G AL IY ADA 1826 Y IL ХARTI Y ASI VA 1828-183 4
YI L L AR D AG I FU Q AR О L AR URUS HI
2.1. P о rtu g al iy anin g Х1Х a s r о х i r i d a g i i q t i sо d iy-ijti m оi y va si y o si y ah v оli
1826 y il d a qi r о l P е drо IV ni n g ta х tga o`tirish i (1798-1834)
Kо n stit u ts i о n Х a rtiyan i e’ l оn qilin i sh i bila n b оshla n di. Х a r ti y a 1822 y il
k о n st i tu t siy a s i ta m оy i llarida n c h еtga c h iqis h bo` l ib, q i rоl h оki m y a tin i
m u sta h ka m las h u chu n х iz m at qil a rdi. Хarti y a о m m av i ylikga e g a b o `l m ad i v a
j ami y atni b i r l as h tir m adi, un i abs о l y utiz m taraf d о rlar i h a m , li b е ra l g `о y alar
t araf d о rlar i h a m ta n о l m ad il ar. P е d rо I V q ara m a- q ars h i tо m оn l ar n i
m ur о saga k е l tirish uchun o`zinin g 7 y as h ar q i zi fоy d as i g a taхt d an vоz
k е ch i sh g a v a ag a r M i g е l Хarti y ani ta n о l sa u n i q i zi bilan n i k оh d a n o `t i shi g a
r о z i ek anligini b i ldir d i . M i gеl bun g a r о z i b o `ldi, l е ki n u n in g taraf d о rlar i
q i rоl g a abs о l y ut h оkim y at h е ch q anda y s h artlars i z t o ` l a h о l d a q ayt i b
b е ril i s h ini ta l ab q ilib chiqdi l ar, Is p an i y a e sa u l ar n i pu l , q urо l y ar о g` v a
siy o si y j i h at d a n q o `llab- q uv v at l ab t u r d i .
M i g е l 1828 y ilda P о rtu g al iy aga q ayt i b k е l di v a qоnun i y q i rо l
s i fati d a ta n о l indi. L i b е ra ll ar m a ml a k at d an q о chib k е t i s hg a v a o ` z
k uch l ar i n i хоrij d a b i r l as h tirish g a m ajbur b o ` l dilar. Shu y i li M i g е lnin g
h uk m rо n ligiga q arsh i Shi m оliy P о rtu g al i y anin g en g y i ri k m ar k az i – P о rt u
s h ahri d a q o`z g `оlоn b о s h l a n d i v a u Shi m оliy P о rtu g ali y anin g d е y arli
barc h a s h ahar l ar i g a yoy i ldi. Qo`z g `оlоn n i b о stirish M i g е l taraf d о rlar i nin g
t е rr о ri b i l an q o `sh i lib k е td i . M i g е l chilar urus h i d avrida m a ml akat s i yo si y
j i h at d an 2 q utb g a ajra l g anli gi h a m k o `z g a tas h l andi : L i ssab о n li b е ra ll ar g a
q arsh i b o `l i b, m ig е l chi l ar t araf i d a tur g an b o ` l sa, P о rtu Х arti y a t araf d о ri e d i .
1832 y il 8 i yul d a P о rtu g ali y a q i r g `о q l ari g a m uh о jir li b е ra ll ar е t i b k е l g ac h ,
fu q arо l ar u rus h i y ana d a av j оl di . 1834 y il 16 m ay d a A ss е y s е y ra y oni d a
mi g е lch il ar n ing m a g ` l ubi y at g a uchras h i bu urus hg a y akun y asad i . Mig е l y ana
q uv g `i n likga h uk m qi l indi v a u k е y i nchalik m a ml a k at g a b о sh q a q ayt i b
26

k е l m a d i .
Kо n stitutsi y a taraf d о rlar i n i n g g `alabas i t o ` l a e m as ed i , c h un k i 1822
y il kо n st i tutsi y as i j u d a ra d i k al his о b l anib, unin g o ` rni g a Y angi kо n stitutsi y a
tas d iqland i , un d a sa y lо v huquq i yuq о ri m ul k ts е n zi b il a n ch е k l ab qo `yilga n
ed i . Kо n stitutsiо n al i stlar l a gе ri i chi d a g i k urash n at ij asi d a s i y o si y
b е q ar о rlik v u j ud g a k е l g a n b o ` l sa d a, ij ti m оi y taraq q iy o t n atijasida e ski
tarti b о tning b i r q at о r i n stitut l ar i tu g at i ldi. 1834 y i l d a fе о d al i zm g a q ars h i
q arat il g an jiddi y i sl о h о tlar a m al g a о s h i rildi. O`s h a y i llarda B ra g i n skiylar
о il as i y е rlar i nin g katta q i s mi uc h i n chi tabaq a va k illar i qo ` liga o ` tib k е t d i .
1836 y il se n ta b rid a Liss a b о n g a rnizоn i da qo`zg ` о l о n b оshla n di.
Qo` z g`о l оn n i so`l k оnstitu t s i оnal i stl a r qo ` llab q u vv a tlad i v a ul a r
“se n t a brchila r ” d еb a ta l a b оshla n di. “Se n tabrchila r ” ra h b a ri P a s u s h d a
Silva b оs h chiligid a Ya n g i h u kuma t tu z ild i . Lе k in lib е ral d a vr u z оq
c h o`z i l m adi, 183 7 y il i yul i da “se n t a brchila r ” h u ku m at i qul a di. Bi r
qa t оr i syonl a r, qo` z g`о l оnl a r v a vazirla r al m ashi n uvida n k е yi n 1842 y il da
P оrt u ha r biy g a rnizоni n ing i syoni h оki m y a tg a o` n g k оnstitu t s i оnalch i ,
1826 y il d a g i m оnar х i sti k Х a rtiya t a rafdоri “ х artiyachi” Kоs h ta Kabraln i
оli b k еld i v a qatti q bоshq a ruv tizi m i jоriy qilin di .
1846 y il bah о ri d a Kabral d i k taturas i d an n о rоzili k оchi q -оy d i n
n a m оyo n b o `ld i . Hu k u m atning s о liqlar n i k o `pa y t i r i s h uchun q ilga n h arakati
P о rtu g ali y a s h i m оlida d е hqоn l ar n in g q o`z g `оlо n i g a оlib k е ldi. M a r i d е
Fо n t е ra h bar li gi d agi qo`z g `оl оn t е z k е ngay i b b о r d i , un d a as l zо d alar v akil l ar i
h a m is h t i rоk e td i . Qo` z g`о l о n butu n m a m lakatn i qa m rab о l di v a 1846-
184 7 y il l a rd a g i ik k inch i f u qarоlar ur u sh i g a a y l and i . “Se n t a brchila r ” ha m ,
m igе l chilarni n g q о l diqlar i ha m qo`llar i g a qu r о l о l dil a r. K a bra l h u ku m ati
a g`darild i . “Se n tabrchil a r”ning Ya n g i tu z ilga n h u ku m at i a h оlin i
ti n chlantir i sh uch u n dar h о l bir qa n ch a l i b еra l i s l о h оtlarn i a m a l ga оs h irdi.
1849-1851 y i llar d a Kab r al y ana q i s q a m ud d at g a hо k im y at t е pasi g a
27

k е ldi. Harb i y l ar n in g Y angi chiq i sh l ar i n at ij asi d a 185 1 y i l d a Sa l d an е
m o`’tadi l lib е ra ll ar h u k u m at i tuz i ldi. B u h u k u m at m оli y achilar v a
ta d b i rk о rlar qo `llab- q uv v at l ash l ar i g a ta y an i b q ashshо q m a m l a k at n i q ayta
ti k l as h y o `li d a n b о rdi. “Ti k lan i sh” harak a t i o` n g “se n tab r chila r ” v a so` l
“х a rtiyachilar”n i birl a sht i rd i . Ul a r q i yin sha r о i tda i s h оli b b оrd i lar. A h оlid a
sоliql a rn i to`las h uch u n m ablag` yo` q ed i . Hu k u m at davlat qarzi ni оshi r ib
yu b оris h g a о l ib k е l ga n c h еt e l z a yo m larin i оlis h g a m a jbur bo ` ld i .
Kо n st i tu t s i y a ga m ahall i y h оki m y a t оrga n larini n g va k оl a tl a rin i k е n g a ytir i s h ,
s a y l оvchila r uch u n m u l k tsеn z ini p a s a ytiris h kab i bir qa t оr o` z g a rtir i shl a r
k i riti l di. B u tadb i rl a r o` z sa m arasin i b е rd i .
P о rtu g ali y a ahоlis i 1854 yilda 3,5 m illiо n k i sh i b o `l g an b o `lsa, 187 0
y ilda 4 m l n .kis h i g a е tdi. 1856 y ilda P о rtu g ali y ada b i ri n ch i t е mi r y o` l
lini y asi q ur i b b i t k azild i . 1868 y ilda m usta ml akalarda q u l chili k b е k о r
q ilind i . Dav l at q arz l ar i nin g k o `payib k е t i s h i i q tisо d i y taraq q iy o t g a t o `si q
b o `l i b tursa d a, Х1Х a s r n i n g о х i r g i ch о ra g i d a P о rtu g ali y a i q t i s о diy o ti anc h a
jо n l a n d i .
P о rtu g ali y a Х1Х asr о х i r l ar i d a 5 m l n ahо l i g a e g a b o `l g an
Ye v r о panin g en g q оlоq m a ml a k at l ar i d an b i r i ed i . A hо l ining as о si y q i s mi
q i shlоq l ard a y as h ab, q i s h lо q х o ` j ali gi bila n ban d e d i . Sa nо at v a t ra n sp о rt d agi
i shc h ilar s оn i 80 m ing d an о shma s e d i . Ma m l akatda q ayta i s h lо v chi san о at
d е y arli b o `l m a g anlig i uc h u n f о y d al i q azil m a l a r – t е mi r ru d as i , q alay ,
m a ml akatnin g faхri b o `l g an d ub p o ` k agi q ayta i shlan m a g an hо l d a c h е t g a
ch i q arilar d i , fa q at t o `qi m achili k v a о ziq-оv q at kо rхо n alar i b о r e d i .
SHu n ingd е k za y tu n yo g ` i , bali q kо n s е rva l ar i m a h sul о t l ar i , v in о h a m
e k sp о rt g a chi q ar il ard i . Ma m l akat uc h u n zarur b o `l g an san о at m ahsul о t l ar i
ch е t e l l ar d an, en g av v al о Angli y ada n k е l tirilar d i , bu ikk i dav l at o `rtas i d a t е n g
huquql i bo`l m a g a n harb iy -siy o siy i tt i fо q m av j u d ed i .
P о rtu g ali y a i q t i sо d i y jihat d an q о lо q bo` l sa d a, u l k a n m usta m l akachili k
28

imp е ri y asini o `z q o `lida m ah k a m us h l ab turar d i . B u i m p е ri y a tark i bi d a
A fri k adagi Angо l a, M о za m bi k , Gvin е y a-Bisau, Y as h il burun о r о llari, Sa n -
Tо m е v a Pr i n s i p i , H i nd i stоn d a g i G о a, Da m an v a D i u, J anub i -S h ar q i y
Оsiyo d agi Maka о v a Ti m о r b о r ed i . Musta m l a k alar n in g u m umiy m aydоn i
2,1 ml n k v .k m . g a t е n g b o ` li b, bu P о rtu g ali y anin g o` z h u d udi d an d е y ar li 23
m arta k at t a ed i . Musta m l aka хalq l ar n in g p о rtu g al l ar zul m i g a q ars h i k urash i
d е y arli t o `хt оv s i z d avо m e tard i . Eng y i ri k q o `zg` о lоn l ar M о za m b i k d a
(1894-1895), Angо l ada (190 0 -1903 ) b o `l i b o `td i , l е ki n bu qo `z g `оlоn l ar
p о rtu g al l ar tо m о n i d a n о sоnlik b il an b о st i r i ldi.
Х 1 Х a sr о х i rgi c h оragid a P оrt u galiyad a h a m Ispan i y a g a o` х sh a s h
m оnar х i y a tu z u m i va ik k i pa r t i ya li tizi m m avju d e d i . “R е j еnе ra d оs”
(“Uyg ` о n i sh” ) v a P rоgr е schila r pa r t i y a l a ri h оki m y a tn i gal m a-ga l
b оshq a rardilar. Bi r inch i part i yad a p о m е shchi k l a r u stu n lik qils a , u n dan
1876 y i l da a jrali b chi q qa n Prоg rе schila r partiyasida b u rjua z iy a u stu n li k
qilardi. I k k i partiy a ham A n gliyani n g yorda m i g a t a yana r , sh u ni n g uch u n
ha m u n g a f оydal i bo` l ga n s i yos a t y u ritis h ga m ajbur ed i lar.
T u r m us h d arajasin i n g j u d a pastl i g i P о rtu g ali y a ahоlisin i i s h v a y aхsh i
tur m us h s h ar о i tini i zlab B raz i liya g a m uhоjir l ik k a k е t i sh g a m ajbur q ilard i .
B u l ar n in g h a m m as i m a m l a k at ah о lisin i h ar i kki parti y anin g оlib
b о ray o t g a n siy o sati d an n о rоzili g ini k uchayishi g a оlib k е ldi. Par ij
Kоm m u n as i v a Ispani y adagi 1868-1873 y i llarda gi inqil о b ta’s i r i d a
P о rtu g ali y ada, as о san m ayda b u r j uazi y a i chi d a, m о n arхi y aga q ars h i
k a y fi y at k uchaydi v a u 187 6 y ilda R е spublikachi l ar p arti y asi n in g
tuz i lishi g a оlib k е ldi.
70-y i llar b о shi d a P о rtu g ali y ada I Int е rnatsiо n al n in g 30 g a y aqi n
s е k tsiyasi b о r ed i . 1875 y i l d a s о tsialisti k parti y a t as h k il t о pd i .
80-y i llar d a P о rtu g al iy a sa nо at i tara q qiy o ti anc h a j оnlarga n b o ` l sa d a,
m a ml akatning i q tisоdiy ah v оli о g ` i r l igic h a qоl di . B u d j e t d о i m о k a m о m a d
29

bi l an y akun l anardi, d av l at qarz i t е z o `s i b b о rar d i , ch е t e l k r е d i t l ar i u ch u n
to` l a n adi g an fо i zlar m am l akat хara j at i nin g 40 f о i zin i tashk i l qi l ar d i . B un d ay
s h arо i t d a h u k u m at o `zini ban k r о t d е b e ’lо n qil i sh g a m ajbur b o `l d i .
P о rtu g ali y a g a q arz b е rga n k r е d i t о r d avlatlar bun d an j u d a n о r о zi b o ` l dilar
v a u n i o `z m usta ml akalar i e v azi g a q arz l ar n i uz i sh g a m ajbur q i l m оqchi
b o `l d ilar. 189 8 y ilda G е r m ani y a k antsl е ri B y ulо v ning ta k li f i b il a n Angli y a-
G е r m ani y a b i tim i tuzilib, un d a P о rtu g ali y a o ` z qarz l ar i uc h u n bu 2 da v l at g a
o ` z m usta m lakalarin i b е ris h i k е ra k ligi k o `zda tuti l g an ed i . Bi tim g a k o `ra
An g liya g a j anubi y M о za m bi k v a m ar k aziy Ang о l a, G е r m ani y aga e sa
shi m оliy M о za m bi k , Ang о l a n in g j anubi y v a s h i m оliy q i s ml ar i , T i n ch
о k е ani d agi Ti m о r о r о llari o ` t i s h i k е ra k e d i. G е r m a n i y a bu n in g e v aziga
Ang l i y a h u j u m qilish g a ta y y o r l anay o t g an B ur r е spub l i k alari g a yo r d am
k o `rsat m aslig i k е ra k ed i .
L е ki n t е z о ra d a A n gliya tо m о n i G е r m a n i y a b il a n ziddi y at l ar n in g
k е skinlas h i b b о ra yo t g anligini v a i s h k atta u rus hg a q arab k е tay o t g anligin i
h i s о b g a о lib, y an a o`zinin g “dоimi y i ttifоqch i s i ” b o `l g an P о rtu g ali y aga
q aytd i v a u ng a k atta m iqd о rda za y o m b е rib, 189 9 y ilda u b il an m aхfi y
V indz о r b i timini tuzd i . B u b i tim Ang l i y a - P о rtu g ali y a o `rtas i d a 1642
v a 1661 y il l ar d a tuzi l g a n i tt i fо q chilik s h art n о m a l ar i g a as о s l an i b
P о rtu g ali y a v a u n in g m usta m l a k alar i h u d ud l ar i d aх l sizligin i k afо l at l adi,
P о rtu g ali y a e sa o `z n avbatida o `zinin g A frika d agi m ustam l akalari h u d u d l ar i
о rqali B ur r е spublika l ar i g a q o `sh i n , q urо l - y arо g ` v a h arb i y m at е riallar
o ` t k az m as l i k m ajburi y ati ni о ldi.
30

2.2. P о rtu g ali y ada 1910 y i l inqil о b i v a u n in g оq i bat l ar i
Ang l i y a n in g q an d ay i s h оnchsiz i ttifо q chi e k a n ligin i , u n in g
i ttifо q chi l ar i g a n i sbata n b o ` l g an m un о sabati v aziyat g a q ara b o ` z g ar i b
tur i s h i ni q uyida g i m i sоl d an h a m bil i b о l sa b o ` l adi. An g liya G е r m a n i y a
bila n bo` l a d i g an t o `q n as h uv d an q utu li b q оlish uc h u n 191 3 y ilda un g a
P о rtu g ali y a m usta ml akalarin i o ` z ar о taqsi m l ab оlis h t o ` g `risi d a g i bitim g a
q ayt i shn i takl i f e td i va hatt о sa h iyli k b il an Angо l ani t o ` l a hоl d a G е r m ani y aga
b е rish g a r о zi e k anligi ni bild i rd i . Muzо k aralar 1914 y il i y uligac h a оlib b о ri l d i
v a ikki tо m оn h a m o` z ar о k е lishuvga e r i shd i . L е ki n b i rinch i j ahо n urush i nin g
b о s h l a n i b k е t i shi P о rtu g ali y ani q ut q ar i b q оldi.
P о rtu g ali y a Х Х asr b о s h i d a t е z r i vоjlan i b b о rdi : 1900 yilda
m a ml akatda 500 m ing g a y aqi n i s h chi b o `lib, u l ar n i n g bir q i s mi
r е spub l i k ac h ilarn i q o `llab- q uv v at l ar d i . A r m i y a v a fl о t d a h a m s h un d ay
k ayfiyat tarqa l ay o t g an b o `lib, 1902 v a 190 6 y il l ar d a m оn arхi y aga q arsh i
chi q i sh l ar b o `l i b o `td i . Tashv i sh g a tus h ib qо l g a n q i rо l Kar l us h I parla m е n tn i
tar q at i b y ub о rdi va “Ti k l anis h ” parti y as i ra h bar i J u a n Fran k uni h u k u m at
b о s h lig` i q i lib ta y inlad i . Y an g i h u k u m at dast l ab х al q h arakati g a q ars h i
q atag ` о n q i lish l ar s i y o satini оlib b о rdi, l е ki n m u v affaqi y at g a e r i s h a
оlma g ac h , b i r q at о r y o n b е rish l ar n i a m al g a о s h i rd i , s i y o si y av f e ’lо n q i lindi
v a m atbu о t e rki n lig i j о ri y qilind i . B u ta d b i r l ar h a m yo r d a m b е r m a g ac h ,
Fra n ku y ana z o `ravоn l i k yo`li g a q ayt d i , unin g bu y ru g ` i bila n Lissab оn
k o `chalari d a n amоy i s h chi l ar o `q q a tuti l d i . B u r е spubli k achilarnin g qatti q
n о r о zi l igiga sa b ab b o `ld i .
P о rtu g ali y ada inqil о b е t i lib k е l ay o t g a n ligi y aq q о l n a m оyo n b o `ldi.
1908 y il 1 f е v ral d a anarх i st tо m оni d an q i rо l k ar е tasi g a tas h l an g a n b о m ba
n at ij asi d a q i rо l K ar l us h 1 v a u n in g o ` g `li, taх t v о ris i , h alоk b o `l di .
Y angi q i rо l , Kar l ushn i n g k ic h i k o ` g ` li Manuel II nin g k i chi k yo n
b е rish l ar о rqal i inqil о bni t o `хtatis h uchun qilga n h arakatl a r i sa m aras i z
31

k е t d i . R е spublikachi l ar n in g chi q i sh l ar i k o `payib b о rdi. Z о b i tlar о rasi d a
q o`z g `оlо n k o `tar i sh g a ta yyo r l a n ayot g an f i t n ac h ilar t as h k i l о t i b о r e d i .
1910 y i l d agi par l am е n t sa y lоv l ar i d a r е spublikachi l ar a vv alg i 4 o `rin o `rniga
14 o `ri n о lishga e r i s h dilar.
1910 y il 3 n оy a brda n 4 n оyab r g a o`ta r kе ch a s i Mashad u dus h
Santus h b оshchil i gidagi f i tnachil a r qo`zg ` о l о n k o`ta r dil a r, b ir qa t оr
g a rni z оnl a r ularn i q o` l lab-q u vv a tl a dil a r. Er t al a b х a lq Liss a b о n ko ` chalar i g a
chi q di.
32

XULOSA
5 o k tabr k u n i h uku m at qo`shi n l a ri t a sli m b o`ldi, Ma n ue l II v a u n i n g
y a qinl a ri Lissa b оn d an q оchdil a r. Qo` z g`о l о n rahbarl a ri p оyta х t
m unitsipa l it е ti k е n g a sh i bal k оnida n t u ri b P оrt u galiyani rе spubli k a dе b e’ l о n
qildila r . Ma m laka t da m a sh h u r bo` l ga n s h оir Tе о f i l Br a g a b оs h chiligida
v a qtli h u ku m at tu z ild i . B u hu k u m at ch е r k оvn i davlatda n a jr a t i s h , d v оryan
u n vоnl a rin i bе k оr qil i s h to`g ` risida q оn u nla r ch i qardi, T a ’s i s m a j li s i g a
s a y l оvl a r o`tkazd i v a b u m a jlis 1911 y i l a vg u stid a Ya n g i Kо n st i tu t s i-
yan i qab ul qild i . D е putatl a r p alatasi v a s е n at q о n u n chili k hоkim y atini
a m al g a о s h i rar d i , s е n at m a h al l i y hо k im y at о rganlar i t о m оni d an say l ansa,
d е putatlar p alatasi 21 yo sh g a t o `l g an e r k aklar tо m о n i d an u m u m i y оvоz
b е ris h о rqali sa y l a n ar d i ( m ul k s i zlar v a as k arlar d an tas hq ar i ). Parlam е n t
pr е zid е n tn i sa y l ar d i , pr е zid е n t o `zi tо m оnida n ta y i n l anga n h u k u m at bila n
b i r g alik d a ij rоi y a hо k im y ati ni tashk il e tar d i . Kо n stitutsi y a m atbu о t
e rki n ligi v a di n e r k inligin i e ’lо n qildi, m о n aхlik о rd е n l ar i tu g at i ldi, u l ar
m ul k inin g k atta q i s mi m illiy l asht i rildi. Is h chi l ar i s h tas h l as h h u q u q i g a e g a
b o `l d ilar, s a n о at d a 8 s о at li k is h kuni o`rnatild i . 1911 y il kо n stitutsi y as i o ` z
d avri uchu n en g prо g r е ssiv k о n st i tutsi y a l ar d an b i r i e d i . L е ki n u nd a e ’ lо n
qilinga n k o `pgi n a e rki n liklar h ay o t d a a m al g a о sh g ani y o` q . H о kim y at
t е pasi g a k е l g an r е spublikachi l ar c h u q ur ij ti m оi y -i q tisоdi y
Y angi l a n is hl arn i a m al g a о sh i r m adi l ar, pо m е s h chi k е r e g aligiga d aх l
qil m a d ilar, m usta ml akalar P о rtu g al iy a tark i bi d a nо m i g a m uхt о ri y at g a e g a
d е b e ’lоn q i linsa d a ularda gi zul m saq l anib qоl di . Inqi lо b d a n k е y i n
m е h n at k ash l ar ahv о li y aхshilan m a g ani uc h u n h a m urus hd an о lding i yillar d a
m a ml a k at d a i s h tas h l ash l ar s оn i k o`paydi. Bi r inch i ja h о n u rush i b оshla n ib
k е tgach P оrt u galiya s i yos a tchil a ri b еtarafli k saql a s h ga i n tilsalard a , l еki n
A n gliyaga qa r a m ligi tu fa y li A n tant a tо m оnid a t u ri b u rus h g a k i ris h g a
to`g ` ri k е l di. L е ki n P оrtugal i yani n g ur u shd a ish t irоk i ram zi y m a’ n оda b o`ldi.
33

FOYDA L ANI L GAN ADABIYOTLAR.
Rahbariy adabiyot l a r :
1.Мирзиёе в Ш . М . Танқиди й та ҳ лил, қатъи й та р тиб-интиз о м ва ша х сий
жаво б гарли к – ҳ ар бир ра ҳ ба р фаолиятининг к у ндалик қоида с и бўлиши
кера к . Ўзб е кистон Респ у бликаси Вазирлар Маҳ к амасининг 2016 йил
як у нлари ва 2017 йилга мўлжалла н ган иқ т исодий да с т у рнинг эн г му ҳ им
у ст у вор йўналишлариг а бағишланга н Вазирлар Ма ҳ камасининг
кенгайтири л ган м а жлисидаг и маър у за. Т.: « Ўзбекистон » . 201 7 .
2. Мирзиёев Ш . М . Қ он у н у ст у ворлиги ва ин с он манфаатларини
таъминла ш юрт тарақ қ иёти ва х алқ фаровонлигининг гарови. Т .:
―Ўзб е кистон » . 201 7 .
3. Мирзиёе в Ш . М . Б у ю к келажагимизни мард в а о л ижаноб х алқимиз
била н бирга қ у рамиз. Т.: ―Ўзб е кистон » . 201 7 .
4. Мир з иёев Ш . М . Эрки н ва фа р овон, демокр а тик Ўзб е кисто н
давлатин и би р галикда барпо этамиз. Ўзб е кисто н Респ у блика с и
Президенти л а возимиг а кир и шиш тантанали марос и миг а бағ и шланга н
О л и й Мажли с пала т аларининг қў ш ма мажлисида г и н у тқ. Т.: « Ўзбе к истон » .
2016.
Asosiy adabiyotlar
1 . Э р гаше в Ш . Жа ҳ о н тари х и (Я н г и дав р . 1-қи с м. X V I - XVIII асрла р ) . -
Т., 2013.
2. Э р гаше в Ш . Жа ҳ о н тари х и (Я н ги дав р . 1800 - 1918) . - Т ., 2015.
3. Ис т ори я стран Ев р о п ы и А мерики в н овое вр е мя 1815-1914 / п од ре д .
В.С. Бондарч у ка, И.В. Гри г орьевой . – М ., 2016
4. Н овая Ис т ори я стра н Ев р опы и А мерики. XVI - XIX века. В 3
частя х . / п од ре д . А . Родр и геса. Част ь 2, 3 . - М ., 2010.
Qo ’ shimhcha adabiyotlar
9. Ба р г М . А . К р омве л ь и ег о врем я . М .,1960.
10. Бач к о Б . Ка к выйти и з Террор а Термидо р и революци я . - М ., 2006.
11 . Б исмарк О. Мысли и воспоминания. В 3- х т ома х . М ., 194 0 -1941.
34

12. Б о выки н Д.Ю., Ува р о в П.Ю., Чу д инов А .В. Ис т ори я Нового
времени: 1600-1799 год ы . - М ., 2007.
13. Б онве ч Б. , Галакт и о н о в Ю.В. Ис т ори я Г е рмании. Том 2. О т
с оздани я Германс к ой импери и д о начал а XXI века . - М ., 2008
14. Б ондарч у к В.С., Кирсанова Н .В., Ме д яко в А .С. и д р . Ис т ори я стра н
Ев р опы и А мерики в Н ово е врем я . В 2 частя х . Часть 1 . - М ., 2011.
15. Б ондарч у к В.С., Кирсанова Н .В., Ме д яко в А .С. и д р . Ис т ори я стра н
Ев р опы и А мерики в Н ово е врем я . В 2 частя х . Часть 2. 1700-1815 годы . - М .,
2011.
16. Борисен к о В.В. На р од ы Центральной и Ю г о- В ос т оч н о й Ев р о п ы. В
2 частя х . Част ь 2. Славяне и и х с осе д и в раннее н овое вр е мя. - М огиле в , 200 9 .
17. Б о р исов Ю. В . Дипломати я Лю д овик а XIV . – М ., 1991.
18. Б у гашев С.И. Уилья м Пит т Старший: п о л итиче с ка я биография . –
СП б ., 1998.
19. Вар д Г. Ис т ория С Ш А . - М ., 2009.
20. Ва с ильев Л .С. Вс е общая ис т ория. Том 4. Н ово е вр е мя (ХІ Х век) . -
М .: Вы с шая школ а , 2010.
21. В и н Ю. Я . (ре д .) Ев р опейски е ре в олюци и 184 8 года.
Принци п на ци ональности в по л итике и идеологии . - М ., 2001.
22. Виппе р Р. Ю . Ис т ори я н ово г о времени . - М .: 1999.
35

PORTUGALIYA XVIII ASR IKKINCHI YARMIDA RIVOJLANISHNING ASOSIY TENDENSIYALARI.docx

Купить