Профилактика инспекторларининг фуқаролар билан мулоқотининг психологик хусусиятлари - Английский язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	66.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Июнь 2021
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Английский язык

Профилактика инспекторларининг фуқаролар билан мулоқотининг психологик хусусиятлари

Купить

Профилактика инспекторларининг фуқаролар билан мулоқотининг психологик хусусиятлари Тошкент -2017 й.

Р е ж а : Кириш 1. Профилактика инспектори фаолиятида мулоқот тушунчаси ва унинг психологик ўзига хослиги. 2. Профилактика инспекторлари томонидан “профилактик ҳисоб тоифасидаги” шахслар билан мулоқот қилишнинг психологик тавсифи. 3. Профилактика инспекторининг фуқаролар билан психологик алоқа ўрнатиши ва уларга таъсир этиш усуллари. Хулоса 2

АДАБИЁТЛАР: 1. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси. – Т., 201 4. 2. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. – Т., 2008. 3. Каримов И. А. Ўзбекистон мустақилликка эришиш остонасида . – Т., 20 11 . 4. Мирзиёев Ш. М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Т., 201 7. 5. Абалкина М.А., Агеев В.С. Психология обшения. – М., 1990. 3-61 бетлар. 6. Андреева Г.М. Социальная психология. – М., 1988 . 7. Арзиқулов Д.Н., Дусанов Н.Э. Ички ишлар идоралари ходимларининг касбий маданияти. Ўқ ув қўлланма. – Т., 2010. 8. Асямов С.В., Пулатов Ю. С. Ички ишлар органлари ходимларининг касбий-психологик тренинги. – Т., 2002. 9. Душанов Р.Х., Фарфиев Ё.А. Касбий психология. Маърузалар матни. – Т., 2013. 10. Душано

Олдимизда ёшларга тарбия бериш, психология ва бошқа турли соҳаларда кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш бўйича мураккаб вазифалар турибди. Шавкат Мирзиёев КИРИШ Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти Ислом Каримов таъкидлаб ўтганларидек «Психологияни ўрганиш – ҳаётни, инсонни ўрганиш дегани. Керак бўлса, раҳбарлик қилмоқчи экансиз, етакчи бўлиб одамларга кўрсатма бермоқчи экансиз, олдин уларнинг психологиясини ҳар томонлама ўрганиш керак 1 ” деган фикрлари айниқса замонавий психологияни билишга нисбатан талабларни ортирмоқда. Муомала жуда мураккаб жараён бўлиб, у одамларнинг ўзаро иқтисодий, сиёсий, ҳуқуқий, ижтимоий-маънавий муносабатлари, алоқаларининг йиғиндисидан ташкил топади. Муомала барча маданият турларининг ботиний ва заҳирий хусусиятлари мужассамлашган бўлади. Шу сабабли

1 -савол . ПРОФИЛАКТИКА ИНСПЕКТОРИ ФАОЛИЯТИДА МУЛОҚОТ ТУШУНЧАСИ ВА УНИНГ ПСИХОЛОГИК ЎЗИГА ХОСЛИГИ. Мулоқотни муаммо сифатида нафақат ижтимоий гуманитар фанлар, балки юридик фанларда ички ишлар органлари профилактика хизмати фаолияти ва криминология каби фанлар тизимида ҳам ўрга ни лади. Бу предметлар ўзларининг нуқтаи назаридан келиб чиқган ҳолда ўрганса, психология эса ўзининг предмети нуқтаи назаридан келиб чиқиб ўрганади ҳамда мулоқот жараёнида шахслараро муно сабат психологиясига эътибор берилади. Профилактика инспекторининг касбий мулоқоти этно психологик хусусиятларга боғлиқ холда шаклланиб боради. Ўзбек халқининг тарихий шаклланган анъаналари, муайян урф-одатлари, маълум удумлари, шахслараро муноса бати, мулоқот мароми ва фикр лаш хусусияти бошқа халқларникидан сези ларли даражада т

этиши. Одамлар ўртасида ахборот алмашиш, ўзаро таъсирнинг ягона йўлини ишлаб чиқиш, ўзгаларни идрок қилиш ва тушуниб баҳолаш характерига эга. Мулоқот ёки коммуникация – одамларнинг ўзаро ҳамкорлиги шакл ларидан бири. Мулоқот одамларнинг воқеликни акс эттириши натижасини ифодаловчи хабарлар алмашиш жараёни бўлиб, улар ижтимоий борлиқнинг ажралмас қисми ҳамда уларнинг индивидуал ва ижтимоий онги шаклланиши ва амал қилиши воситасидир. Одам лар нинг биргаликдаги фаолияти жараёнида мақсадли ҳамкорликни ташкил этиш, тажриба алмашиш, меҳнат ва турмуш кўникмаларини олиш, маънавий эҳтиёжларни намоён этиш ва қондириш мулоқот ёрда мида юз беради. Мулоқот ёки муомала янги ахборот алмашинуви жараёни ҳамдир, бу ҳақда Бернард Шоу қуйидагиларни қайд этади: «Агар менда битта олма ва сизда ҳам шунча олм

йўлларини назорат этиши мумкин 3 . Касбий муомала ички ишлар органлари ходимлари фаолиятида муҳим ўрин эгаллайди. Шунинг учун ҳам муомаланинг ҳар бири тури фаолият жараёнида иштирок этади. Ходим муомала қонуниятларига суянган ҳолда кишилар билан муносабатга киришади. Мулоқот жара ёнида ходимнинг барча касбий сифатлари (хотира, диққат, идрок, сез ги, тафаккур, хаёл) иштирок этади. Бу жараёнлар ходимни мантиқий фикрлашига, воқеани ўтмишдаги вазият билан боғлашига, ўзаро солиштириш ва қиёслаш, объект ва шароитни мукаммал тарзда идрок этишига ёрдам беради. Мулоқот психологик жиҳатдан бир-бир билан боғлиқ бўлган одамлар ўртасида у ёки бу воситалар орқали мақсадга мувофиқ, бе восита ёки билвосита алоқа ўрнатиш ва сақлаб туриш жараёнидир 4 . Мулоқотнинг профилактика инспекторлари фаолиятида қуй и

3) перцептив (ўзаро биргаликда идрок қилиш). Мулоқот жараёнида ахборотни бошқа кишига йўллаётган шахс коммуникатор, уни қабул қилаётган киши рецепиент деб номланади. Мулоқотда нутқ муҳим рол ўйнайди, унинг равонлиги, сўз лар нинг яхши ва ўз жойида тўғри ишлатилиши муваффақият гаровидир. Нутқ эшиттирилиши ё овоз чиқармасдан айтилиши, ёзиб қўйилиши ёки кар-соқов кишилар учун бирор-бир моҳиятга эга бўлган имо-ишоралар билан алмаштирилиши мумкин. Мулоқотда маълумот берувчи ва қабул қилувчи ўртасида ўзаро ҳамкорлик юзага келади. Нутқ шахснинг ташқи кўриниши, кийиниши, мимикаси, тез ёки секин гапириши, овози, салмоқлаб ёки вазмин гапиришига боғлиқ бўлади. Шахс маълумотни иккинчи бир шахсга нутқ билан бирга хатти-ҳаракат, мимикалар орқали, шунингдек, ёзма ёки кўргазмали усулда бериши мумкин. Муло

жоиз. Аммо кишининг ички дунёсини билиш қийин. Шу боис шахснинг фақат ташқи кўриниши, хулқ-атвори, ўзини тути ши, гап-сўзи ёки муомаласига қарабгина хулоса чиқариш мумкин. Профилактика хизмати ходимларининг фуқаролар билан ўзаро муносабатининг психологик тавсифи қуйидагиларда намоён бўлади:  маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этганлиги учун профилактик ҳисобда турган шахслар билан фаолият олиб бориш;  профилактик ҳисобга олинган шахслар билан якка тартибда профилактик чора-тадбирларни амалга оширишда шахснинг ёши, руҳий ҳолати, ижтимоий аҳволи, мутахассислиги, эҳтиёжлари, қизи қишлари, қобилияти ва шахсий хусусиятларини аниқлаш;  фуқаролар ва мансабдор шахслардан жамоат тартибига риоя қилишлари, тартиббузарликларга йўл қўймаслиги, ғайриижтимоий ва жамиятда юриш- туриш қоидаларига зид қилмишла

қилинаётган шахсдан жиноятга алоқадор бўлган далилий ашёлар топилса ёки жиноятнинг излари яққол мавжуд бўлганда, суриштирув олиб бориш;  жиноят содир этиб суд ва тергов органларидан яшириниб юр ган, бедарак йўқолган шахслар, ахлоқ тузатиш ишлари тариқасида жазодан бўйин товлаб юрган маҳкумларни қидириб топиш, шахси ноаниқ мурдаларнинг шахсини аниқлаш;  озодликдан маҳрум этиш билан боғлиқ бўлмаган жазоларга (муай ян ҳуқуқдан маҳрум этилган, шартли ва ахлоқ тузатиш иш ларига) ҳукм қилинган шахсларга нисбатан профилактик-назорат иш ларини амалга ошириш;  гиёҳвандлик воситалари ёки шифокор тайинламаган ҳолда психотроп моддаларни истеъмол қилувчи, бу каби воситаларни сақ лов чи, тайёрловчи, қайта ишловчи ва сотувчи, таркибида наркотик моддалар ёки психотроп моддалар бўлган ўсимликларни етиш

жаргонларни билиш ва ҳоказо. Ҳар қандай мулоқот доимо объект билан субъектнинг бир-бирга мослашиш жараёнини қамраб олади. Оғзаки нутқ - сўзлашув ва адабий услубларда ифодаланади. Сўзлашув услуби деб, кишиларнинг кундалик ҳаётда шева ва лаҳжаларда мулоқот қилиш усулига айтилади. Сўзлашув услубида нутқ маданиятининг қоида ва нормалари қатъий қўлланилмайди. Ҳозирги кунда мамлакатимиз аҳолиси Тошкент, Фарғона, Наманган, Андижон, Қарши, Сурхондарё, Бухоро, Самарқанд шеваси каби кўплаб шеваларда сўзлашадилар. Адабий услуб деб, адабий тил нормаларига қатъий амал қилишга асосланган услубга айтилади. Адабий услубда сўзлашганда, маъруза ўқилганда, расмий учрашувлар ўтказганда тил қоидаларига тўла риоя этилади. Оғзаки нутқ, ёзма нутққа қараганда кенг қамровли бўлиб, қуйи да ги хусусиятларга эга: 1)

Маълумки, шахсни профилактик ҳисобга олиш учун муайян асос лар бўлиши лозим ва ушбу асослар бўлган тақдирда, профилактика инспектори ўн кун (жазони ижро этиш муассасаларидан озод қилин ган шахсларга нисбатан улар яшаш жойига етиб келган кундан эътиборан уч кун) ичида шахсни профилактик ҳисобга қўйиш тўғ ри сидаги қарор чиқаради ва ушбу қарорни туман, шаҳар ички ишлар бўлимининг, бошқармасининг бошлиғи томонидан тасдиқлатади. Тас диқланган қарорни профилактик ҳисобга олинган шахсга уч кун (у яшаш жойида бўлмаган ҳолларда эса, унинг турган жойи аниқ ланган пайтдан эътиборан уч кун) ичида эълон қилиб ҳуқуқ ва мажбуриятлари билан таништириб имзо қўйдиради ва шу кундан бошлаб шахс профилактик ҳисобга олинган деб ҳисобланиб шахс бир йил давомида профилактик ҳисобда туради 5 . Бугунги кунда ички

инспектори ушбу тоифадаги шахсларга нисбатан ўз хиз мат фаолияти мобайнида қуйидаги профилактик чора-тадбир лар ни амал га оширади. Конституциявий тузумга қарши ҳамда бошқарувнинг белгилан ган тартибига тажовуз қилиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик содир этган шахслар билан профилактик суҳбат мобайнида профилактика инспек тори шахснинг билим савияси, индивидуал-психологик, ҳис сий-иро да вий ва бошқа муҳим психологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда фаолиятини ташкил этади. Содир этган ҳуқуқбузарлиги учун расмий огоҳлантириш ва ҳуқуқбузарликларнинг содир этилиши сабаб лари ва уларга имкон бераётган шарт-шароитлар тўғрисида хабар дор қилишда ҳамда содир этган ҳуқуқбузарлиги учун профилактик ҳисоб иши юритишда унинг қизиқишини, мойиллигини ўрганиш учун мулоқотга киришади. Шу билан бирга, шах

берган кучли руҳий ҳаяжонланиш ҳола ти да қасддан одам ўлдириш, ўз чақалоғини қасддан ўлдириш ҳамда қасд дан баданга оғир шикаст етказиш, қасддан баданга ўртача оғир шикаст етказиш жиноятларини содир этган шахслар тушуни ла ди. Профилактика инспектори шахснинг ҳаёти ва соғлигига қарши ҳуқуқбузарлик содир этган шахслар билан профилактик суҳбат ёки рас мий огоҳлантиришидан қатъи назар, унинг ҳиссий ҳолатини, руҳий соғломлигини, дунёқарашининг соғломлиги, содир этган хатти- ҳаракатидан виждон азобининг юзага келгани ёки келмаганлиги, оила аъзолари ва яқин танишлари билан ўзаро кечадиган муносабатлари, шахсга оид индивидуал -психологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда мулоқотга киришади. Мулоқот мобайнида профилактик ҳисоб да турувчи шахснинг руҳий ҳолатини ўрганиб, унга таъсир этиш чорал

ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилиш ёки фирибгарлик, яъни алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мулкини эгаллаш ёки мулкчилик шаклидан қатъи назар, корхона, муас саса, ташкилотларнинг мол-мулкини ўғирлаш, ўзлаштириш, рас тра та қилиш, мансаб лавозимини суиистеъмол қилиш ёки фириб гар лик йўли билан оз миқдорда талон-торож қилиш ҳуқуқбузарлиги ёки жиноятини содир этган шахслар тушунилади. Ушбу тоифадаги ҳуқуқбузар шахслар одатда, ўзларининг жиноий хатти- ҳаракатларини яширадилар, ёлғон маълумот берадилар, вазият ни мураккаблаштиришнинг олдини олишга ҳаракат қиладилар. Улар одатда ўзларини доимий равишда, тажовузкор, ҳужумкорона кай фи ят га мослаштирадилар. Бундай вазиятда профилактика инспектори ҳақи қатни юзага чиқариш ва қонун устуворлигини таъмин

Бундан ташқари, майда безорилик ва фуқаролар ўртасида диний- экстремизм ғояларини даъват этадиган шахсларни ҳам киритиш мумкин. Профилактика инспектори ж амоат хавфсизлиги ва жамоат тар ти би га қарши ҳуқуқбузарлик содир этган шахслар билан профилактик суҳ бат ўтказиш жараёнида шахс онгига психо-педагогик таъсир эти ши тавсия этилади, мавжуд салбий хусусиятларини (жамиятга қарши фикр ва мақсадлар, салбий одат ва мотивлар ҳамда бошқалар) йўқо тиш, бартараф этиш, иродавий сифатларини ошириш, шу билан бир вақт да қонунга итоаткорлик, ҳуқуқий қараш, ғоялар, ишонч, адолат орзу си каби хислатларини инобатга олган ҳолда мулоқотга кири - шади. 7. Т ранспорт ҳаракати ва ундан фойдаланиш хавфсизлигига қарши ҳуқуқбузарлик содир этганлар. Маст ҳолда ёки наркотик моддаларни истеъмол қилган, турли хил

билан про филактик ишларни ташкил этиш ва унинг психологик ўзига хос хусу - сиятлари ҳақида мазкур дарсликнинг 10-бобида тўлиқроқ маълумот бериб ўтилган. 9. Одам савдоси ва ахлоқ-одоб доирасида ҳуқуқбузарлик содир этган мансабдор шахслар. Одам савдоси ва ахлоқ-одоб доирасида ҳуқуқбузарлик содир эт ганлар, била туриб бошқа шахсни ОИВ/ОИТС касаллигини юқтириш хавфи остида қолдирган ёки унга ОИВ /ОИТС касаллигини юқтирган ёки зўрлик ишлатиб, қўрқитиб ёки жабрла нув чининг ожизлигидан фой даланиб жинсий алоқа қилган, жинсий эҳтиёжни зўрлик ишлатиб ғайритабиий усулда қондирган ёки бесоқолбозлик жиноятини содир этган, аёлни жинсий алоқа қилишга мажбур этган ёки вояга етмаган шахсни ғайриижтимоий хатти-ҳаракатларга жалб қилган, фоҳиша хона сақлаган ёки қўшмачилик қилган ҳамда п орнографик маҳсу

психологик таъсир этишга асосий эътибор қаратилади. 11. Фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига қар ши ҳуқуқбузарлик содир этганлар. Фуқароларнинг жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, эътиқоди, шахсий ёки ижтимоий мавқеига қараб, улар нинг ҳуқуқларини бевосита ёки билвосита чеклаган шахслар деганида уларнинг турар жойи дахлсизлигини, жисмоний ва юридик шахслар нинг мурожаатлари тўғрисидаги қонун ҳужжатларини ва сайлов ёки ре ферендум ташкил қилиш, уларни ўтказиш тўғрисидаги қонун ҳуж жат ларини бузган, била туриб ёлғон, шахсни шарманда қилувчи уй дир маларни тарқатган, шахснинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан кам ситиш каби ҳуқуқбузарлик ва жиноят содир этган шахслар тушу нилади. Профилактика инспектори ушбу тоифадаги шахслар билан фао лиятини ташкил этиш

Тақиқланган экинларни, яъни кўкнор ёки мойли кўкнор, каннабис ўсимлиги ёхуд таркибида гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп мод далар бўлган экинларни қонунга хилоф равишда эккан ва етиш тир ган ёки гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни қо нунга хилоф равишда эгаллаган ва уларни ўтказиш мақсадини кўзлаб тайёрлаш, олиш, сақлаш ва бошқа ҳаракатларни содир этган ёки шахс нинг ақл-идрокига таъсир этувчи бошқа моддаларни ҳар қандай шакл да истеъмол қилишга жалб, этган ёввойи нашани йўқ қилиб юбориш чора ларини кўрмаган ҳуқуқбузарликни содир этган шахслар тушу нилади. Профилактика инспектори ушбу тоифадаги шахслар билан про фи лактик суҳбат ўтказиш жараёнида бир қанча омилларга эътибор қаратишлари лозим. Маълумки гиёҳвандликка ружу қўйган шахс маънавиятида жамият учун хавфли иллатлар ша

 одамларга психологик таъсир кўрсата билиш;  мулоқот жараёнида психологик тўсиқларни бартараф этиш ва ҳоказо. Профилактика инспекторларининг коммуникатив фаоли яти мах сус жиҳатларга эга бўлиб, у бир қатор психологик хусусият ларни: ма са лан, ички мулоқотнинг ўзига хос томонларини ва унинг қийин ли ги ни кўрсатади. Ушбу мулоқотнинг муҳим хусусияти унинг касбий йўнал ган ли ги дир. Зеро, ходимлар жиноят содир этган шахсларни, гувоҳлар ва жабр ланувчиларни аниқлаш мақсадида бошқа шахслар билан муло қот да бўладилар. Ходимлар ҳақиқатни очишга ҳаракат қилсалар, жиноят чилар, аксинча, жиноятни яширишга, ёлғон маълу мот бериш га, жиноий жавобгарликдан қутулишга интиладилар. Профилактика инспектори қонунлар доирасида ҳаракат қилади, яъни жиноятчининг унга нисбатан бўлган салбий муносабатига қа

ходимларнинг руҳий алоқага муваффақиятли киришиши пировардида муҳим ахбо рот олиш ва фуқароларнинг қаршилик кўрсатиш хатти-ҳаракат лари - ни – ёрдам беришга, бефарқликдан – ҳамкорликка ўзгартириш билан чамбарчас боғлиқ. Психологик алоқа ўрнатишнинг бир неча босқичлари мавжуд:  бўлажак мулоқотни башорат қила олиш;  мулоқотни осонлаштирувчи ташқи омилларга асосланиш;  ташқи коммуникатив сифатларни намоён қилиш;  умумий ва нейтрал қизиқиш доираларини аниқлаш;  муомалада нутқнинг равонлиги ва оғишларни бартараф қила олиш;  индивидуал хусусиятлар асосида таъсир ўтказиш. Бўлажак мулоқотни башорат қилиш. Психологик алоқа ўрнатиш нинг самарали бўлишида дастлабки режаларнинг мавжудлиги мақ сад га мувофикдир. Бунинг учун мулоқотга киришувчи шахс тўғри си да бирламчи маълумотларга эга б

лозим: 1) аниқ предметларни кўрсатиш орқали субъектнинг хотирасида керакли образларни жонлантириш ва бевосита гапиртириш (плакат лар, эълонлар, музей экспонатлари орқали); 2) суҳбат давомида аралаш мавзуларни қўллаш (тўғридан-тўғри савол лар эмас, балки «четдаги» саволлар билан мавзуни ёритиш); 3) аниқ саволларни ўртага қўйиш (бу саволлар мавзуга тегишли бўлиб, субъектга яхши таниш ҳамда психологик жиҳатдан тасдиқ лан ган ва ишонарли бўлиши лозим); 4) суҳбатга «тортиш» пайтида субъектнинг аниқ психологик ҳола тини шакллантириш даркор (эмоционал ўзгаришлар - қизариб кетиш, кўз ёшлари - мулоқотнинг давомийлигига халақит бериши мум кин). Берилаётган саволлар хатти-ҳаракатларнинг нормал психик ҳолатига таъсир кўрсатади; 5) жиноий фаолиятга тааллуқли бўлган предметларни кўрсатиш (бу жараёнда су

аппарати, қуёш нури ни қайтарувчи кўзойнак, сезги аъзоларининг патологияси билан боғ лиқ лиги;  ахборотни идрок этиш шахснинг индивидуал-психологик ҳусу сият - ларига боғлиқлиги. Ахборотни идрок этишда шахснинг ҳаётий тажрибаси, жинси, ёши, ақлий ривожланиш даражаси, эгаллаган касби, миллати ва индивидуал-типологик хусусиятларининг умумий қону ниятларига боғлиқ. Одатда эркаклар жойни, йўлни, воқеаларни яхши эсда сақласалар, аёллар эса вазиятни, инсонларни, уларнинг кийимларини, руҳий ҳолатларини хотирада яхши сақлаб қоладилар;  шахснинг ахборотни идрок этиши ижтимоий-психологик омил лар билан боғлиқлиги. Воқеа иштирокчиларининг симпатия ва анти па тия ҳолатлари уларнинг шикоят, ариза ва таклифларида кучли намоён бўлади;  ахборотни идрок этиш шахснинг психик ҳолати билан боғ лиқ лиги. Ах

амалга оширишга тўсқинлик қилади. Профилактика инспекторининг хизмат фаолиятини мулоқотсиз тасаввур этиб бўлмайди. Шу сабабли фуқаролар билан бўладиган муло қот жараёнида касбий маҳоратга эга бўлишлари лозим. Чунончи:  ўзида психологик чидамлилик, бардошлиликни ҳосил қилиш;  салбий ҳиссиётларни бартараф этиш ва олдини олишга ўрганиш;  руҳий зўриқишни бартараф этиш;  мулоқотнинг психологик-педагогик маданиятини шакллантириш. Профилактика инспектори фуқаролар билан муносабатга кириш да уларнинг ёши, жинси, ижтимоий мансублиги, соғлиғи, миллати, ички ишлар органларига умумий муносабати ва мулоқот олиб бори ла диган шарт-шароитни инобатга олиши лозим. Шуни унутмаслик керакки, ходимнинг ҳар бир сўз- ибораси, муомаласидаги товуш оҳан ги, ўзини тутиш услуби (манераси), феъл- атвори, ташқи кўр

тушунишга интилади, ишни бажариш чоғида уй ғун ликка эришилади, у ёки бу ҳолатларда ўзаро хатти-ҳаракатларини башорат қилиш қобилияти шаклланади ёки аксинча, низолар ва ахло қий зиддиятлар, ишда келишмовчиликлар юза га келади, мулоқотда шери гининг хатти-ҳаракатига олдиндан кўзи етмайди, қобилият сиз лиги намоён бўлади. Шу унутмаслик керакки, профилактика инспектори давлат бош қа рув органи ходими, унинг адолатли ва одил ҳимоячиси ҳисоб ла на ди. У қўполлик ва дағалликка худди шундай муносабатда бўлишга ҳақ ли эмас ва тарбиясизга тарбиясизларча муносабатда бўлиши мум кин эмас. У ҳар ерда ўзининг ҳулқ- атвори билан ибрат бўлиши, ўзи нинг маънавий ва маърифий етуклиги, юксак сиёсий онги, маданияти, юриш туриши, кийиниши, муомаласи, ахлоқ-одоби билан ёш авлод қалбида ўзларига нисбатан ҳавас у

сўзларини тинглаб, ундаги асосий ғояни мухтасар, ўзи мизнинг талқинимизда ифода этиш. Ҳар иккала усул ҳам суҳбатдош учун муҳим, чунки у сизнинг тинглаётганингизни, ҳатто, ундаги фикр лари қарши эмаслигингизни билдиради. Бундай ташқари, биз яхши тинглаётган бўлиб, « Йўғ-э?», «Наҳотки?», «Қара-я?», «Яша!» луқмалари билан ҳам суҳбатдошимизни гапиришга, ўз фикрларини яна ойдинлаштиришга чорлаб турамиз. Демак, аслида бизда гапираётган шахс етакчи, у суҳбатнинг мут лақ хокими, деган тасаввур унчалик тўғри эмас. Яхши тинглашда ҳам шундай куч борки, у суҳбатдошни сизга жуда яқинлаштиради, ишонч ни туғдиради . Чунки мулоқот жараёнидаги энг қимматли нарса – ахборотнинг ўзи. Тинглаётган одам маънили, мазмунли диалогдан фақат яхши, фойдали маълумот олади. Гапирган шахс эса аксинча, ўзидаги бор маъ

ақлий фаолияти, мулоқотнинг қай турига лаёқати, Айни шу пайтдаги кайфияти, қайси усулда мулоқот самарадорлигини ошириш мумкинлигини баҳолай олиш қобилияти алоҳида аҳамиятга эга восита ҳисобланади. Иккинчидан, суҳбатдошнинг фикрини қизиқтираётган масалага йўллаш ёки йўналтириш усулларини қўллаш, улардан унумли фойда ла ниш, мулоқотга қизиқиш уйғота олиш зарур. Манера - кишининг ўзини тутиши бўлиб, унга қараб шахснинг тар бияси, жамиятдаги ўрни, ўзига қандай баҳо бериши, атрофдаги лар га муносабатини аниқлаш мумкин. Алоқанинг ўзаро таъсири ва коммуникатив томони унинг перцеп тив жиҳатини намоён қилади. Бунда мулоқот иштирокчиларининг бир-бирини идрок этилиши тушунилади. Ўзаро мулоқотга кириш ганда суҳбатдошни билиш ва ўзаро тушуниш даражасининг мослиги, мослашув жараёни, киришимлилик хусусия

бир жойдан чиқмаслиги натижасида мулоқот, юзаки, рас мий бўлиб қолишининг олдини олиш. Профилактика инспектори фаолиятида мулоқот жараёни қандай мазмун- моҳиятга эга. Ўзга инсон билан илк бор танишида қўл ла ни ла ди ган керакли сўзларни танлаб олиш катта аҳамиятга эга. Про фи лак тика инспектори фаолиятида шахсларни тўғридан-тўғри мулоқотга чақириш психологик ноқулайлик ҳолатини келтириб чиқаради ва биринчи таассурот омилининг сусайиши ва салбий бўлишига олиб келади. Демак, танишиш учун ишлатиладиган дастлабки сўзлар қанчалик табиий ва тушунарли бўлса, мулоқот шунчалик тез ўрнатилади ва осон ривожланади. Бунинг учун ходим соф кўнгил, ўта сезгир бўли ши лозим. Қизиқтираётган шахс билан психологик алоқа ўрнатишда биринчи навбатда ходим, аввал ўзи ҳақида ижобий таассурот қол ди риши лозим. Б

қилмайди. Ўз навбатида, уларга тиббий ва ҳуқуқий ёрдам беради, уларнинг ушланганликлари ҳақида яқин қариндошлари ёки иш жойига ўрнатилган тартибда хабар беради. Ички ишлар органлари ходимлари гумон қилинувчи шахслар, айбланувчи ёки судланувчилар билан мулоқотга киришаётганда доимо ҳушёрликни йўқотмасдан, ўзини оғир, вазмин тутиб, ҳар қан дай кутилмаган ҳаракатга қарши тайёр туриши лозим. Ҳуқуқбузар тақдим этган ҳужжатларни эҳтиёткорлик билан кўз дан кечиради, уларга нисбатан ҳурматсиз муносабатда бўлмайди. Ҳужжатларни текшираётганда унинг ичида ишга тааллуқлилиги бўл маган буюмлар (пул, ёзувли қоғоз парчаси, ташриф қоғози ва ҳоказо) бўлса, уларни эгасига қайтаради. Ҳуқуқбузарга нисбатан ножўя хат ти-ҳаракатлар қилмайди. Ички ишлар органлари ходими аҳоли билан алоқани мус таҳ кам лаб, таком

ҳар томонлама чуқур билишидан дарак бериб туриши; иккинчидан, адабий ва грамматик жиҳатдан тўғри, ҳар қандай шева - чиликдан холи бўлиши; учинчидан, аниқ, равшан, қисқа ва тушунарли ифодаланиши; тўртинчидан, мантиқий изчил, соф, кераксиз сўз ва иборалардан ҳоли бўлиши; бешинчидан, ифодали, таъсирчан, ёрқин, тингловчида қизиқиш уйғотадиган бўлиши; олтинчидан, аниқ, содда, гўзал бўлган ҳолда нутқ мавзуига мос тушиши; еттинчидан, суҳбатдошининг руҳий-маънавий ҳолати, ёши, кас би-кори, жинсини ҳамда мавжуд вазиятни, давлат томонидан юри ти лаёт ган ички ва ташқи сиёсатни инобатга олиши керак. Ёзма нутқ - илмий, расмий, публицистик ва қисман бадиий ус луб лар орқали ифодаланади. Ёзма нутқ ички ишлар органлари ходимлари фаолиятининг тар ки бий қисмларидан бири ҳисобланади. Оддий билдирги ёзишдан

2) фикр содда, аниқ ва қисқа ифодаланиши керак; 3) фикр касбга доир терминлар асосида баён қилиниши зарур; 4) жаргонлар, оғзаки сўзлашув услубига хос сўзлар ишлатил мас лиги керак; 5) эскирган сўзлар ва ибораларни иложи борича ишлатмаслик ёки ўрнига қараб ишлатиш лозим. Расмий услубда ёзилган ҳужжатлар ички ишлар органлари ходим ларининг, қолаверса, бутун вазирликнинг маданиятлилик дара жа сини, профессионал етуклигини, замон, халқ билан ҳамнафас экан лигини ифодаловчи кўрсаткич ҳисобланади. Мулоқот мақсадидан келиб чиққан ҳолда у ҳар хил тугаши, яъни кескин, агрессив ҳолатда ёки мулоқотни қайта давом эттириш ёхуд бутунлай мулоқотга қайтмаслик ҳам мумкин. Одамлар бир – бири билан муомалага киришар экан, уларнинг асосий кўзлаган мақсадларидан бири – ўзаро бир – бирига таъсир кўр

ишончга таянади ва индивиддан индивидга, жамоа дан шахсга берилади ёки аксинча, аниқроқ айтганда, автоматик тарқалади», деган қоидага асосланади. Инсон ишонтириш таъсирига ихтиёрсиз тушиб, ўзи англамаган ҳолда ҳаракат қила бошлайди. Ички ишлар органлари ходимлари таъсир этишнинг ушбу усулидан жуда эҳтиёт бўлиб фойдаланишлари керак, баъзан (масалан, тергов ҳара кат ларини ўтказиш чоғида) ундан фойдаланиш қонун билан тақиқ ланади. Кимнидир нимагадир ишонтириш – ишонтирилаётган шахс ман ти қий мулоҳазалар ва хулоса чиқаришлар натижасида муайян нуқтаи назарга қўшиладиган ва уни ҳимоя қилишга ёки унга мувофиқ ҳаракат қилишга тайёр бўладиган ҳолатга эришишни билдиради. Ишонтириш профилактика инспекторларининг фуқароларга кўр са тадиган асосий таъсир усули бўлиши керак. Ундан фойда ла ниш нинг са

оширилади. Мулоқот жараёнида иштирокчилар бир-бирини ўзаро тушуниши керак. Бунда мулоқотга киришган томоннинг сизни қандай қабул қилаёт гани катта аҳамиятга эга. Шахслараро идрок этиш қонуниятлари, эффектларни инобатга олиш ички ишлар органлари ходимлари фаолиятида, айниқса, шоҳид лар, гувоҳлар, жабрланувчиларнинг кўрсатувларини, шунингдек, ўз идрокларини баҳолаш чоғида катта аҳамият касб этади. Шахслараро идрок эффектларидан бири – бошқа шахс ҳақидаги умумий тасаввурнинг унинг шахсига хос хислатларни идрок этиш ва баҳолаш таъсирида намоён бўладиган «Ореол эффекти» дир. Агар умумий тасаввур яхши бўлса, унинг ижобий хислатлари ортиқча баҳо ланади, салбий хислатлари эса сезилмайди ёки аксинча. Ушбу эффект таъсирида, масалан, ички ишлар органи ходими «ашаддий» ҳуқуқ бузарнинг тузалиш томо

қилинаётган воқеага дахлдор шахсларда ижтимоий майлнинг пайдо бўлишига йўл қўймасликлари жуда муҳим. Масалан, терговчи таниб олувчини таниб олишга тайёрлаш чоғида «Ҳозир сизни тунаган жиноятчини таниб олишингиз керак» каби ибора лар дан қочиши лозим. Бундай иборалар жиноятчида идрок этишга майл ликни юзага келтиради, агар таниб олинаётган шахснинг қиёфаси «жиноятчи» стереотипига мос келмаса, бу таниб олиш натижа лари нинг нотўғри чиқишига олиб келиши мумкин. Бундай ҳолларда «Ҳозир сиз кўрсатилган шахслар орасида сизнинг пул солинган ҳамё нингизни тортиб олган одамни таниб олишингиз керак» каби нейтрал иборалардан фойдаланиш керак. Бу майлнинг салбий таъсири имко ниятини камайтиради 1 . Ички ишлар органлари томонидан умумий профилактика иш лари ни ташкил этилишига ҳам алоҳида эътибор қарати

Хулоса: «Инсон юрагига энг яқин йўл бу муомаладир» Теодор Рузвельт Мулоқотнинг муваффақиятли бўлишида шахснинг шаклланган сифатлари, фазилатларининг аҳамияти жуда катта. Жумладан, шахсда ижобий фазилатлар яхши шаклланган бўлса (хушмуомалалилиқ, камтарлик, инсонпарварлик, тўғри сўзлилиқ, виждонлилиқ кабилар) мулоқот жараёни ҳам яхши ўтади. Чунки шахслар бир-бирини тўғри тушунишлари учун, мулоқот муваффақиятли бўлиши учун улар самимий бўлишлари лозим. Инсон ўз фаолияти жараёнида бошқа одамлар билан муло қотда бўлишига тўғри келади. Бунда одамлар ахборот алма шадилар, бир-бирларига муқаррар таъсир кўрсатадилар, таълим берадилар, тажриба алмашадилар. Мулоқот ҳар қандай фаолиятнинг зарурий, муҳим жиҳатидир. Айнан мулоқот жараёнида ва фақат у орқали инсоннинг моҳияти намоён бўлади, ўзаро тушуниш

3. Муомаланинг воситалари ва алоқа жараёнида шахсга таъсир кўрасатиш йўллари. 4. Ички ишлар орган ходимлари хар хил шахслар билан яхши мулоқот қилишла ри учун уларнинг индивидуал психологик хусусиятларини билишлари лозим. 5. Мулоқотдан шахслар, мулоқотнинг воситаларини тўғри қўллаш ички ишлар орган ходимлари фаолиятини самарадорлигини оширади. Ички ишлар органларининг ходимлари аҳоли билан мулоқот чоғида хизмат вазифаларини бажарадилар ва, табиийки, охир-оқибатда улар фаолиятининг самарадорлиги уларнинг одамлар билан мулоқотга киришиш, психологик алоқа ўрнатиш қоби лиятига боғлиқ. Коммуникатив хусусиятлар ички ишлар орган лари ходимлари касб маҳоратининг муҳим таркибий қисмидир. Президентимиз теъкидлаганларидек « маълумки, ўзликни англаш, миллий онг ва тафаккурнинг ифодаси, авлодлар ўртаси

Купить