Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 3.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Baqtriya davlatining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

Купить
KURS ISHI Toshkent-2026 Mundarija KIRISH ........................................................................................................................ 3 I.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGINING SHAKLLANISH TARIXI ........................................................................................................................ 6 I.1.Qadimgi Baqtriya tarixi bo‘yicha yozma manbalar manbashunosligi .................... 6 I.2.Qadimgi Baqtriya davlatchiligi tarixshunosligi ..................................................... 9 II.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGI TARIXI ............................ 14 II.1. Sopolli madaniyati – Baqtriya davlatchiligi tamaltoshi sifatida ......................... 14 II.2.Qadimgi Baqtriya davlatida madaniy hayot va shaharsozlik .............................. 21 XULOSA .................................................................................................................... 25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .................................................................. 27 ILOVALAR ............................................................................................................... 30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Baqtriya davlatchiligi tarixini o‘rganish bugungi tarixshunoslikda dolzarb masalalardan biri bo‘lib, u Markaziy Osiyoda ilk davlatchilik an’analari, siyosiy markazlashuv jarayonlari va hududiy boshqaruv tizimining shakllanishini ilmiy asosda tadqiq etish imkonini beradi. Ayniqsa, mustaqillik davrida O‘zbekiston hududidagi qadimgi sivilizatsiyalarni milliy tarix nuqtai nazaridan qayta o‘rganish ehtiyoji kuchaydi. Baqtriya hududining qadimgi Sharq davlatlari bilan iqtisodiy, madaniy va siyosiy aloqalari, uning mintaqaviy taraqqiyotga ta’siri bugungi tarix fanida alohida e’tiborga loyiqdir. Arxeologik qazilmalar, yozma manbalar va zamonaviy tarixiy konsepsiyalar asosida Baqtriya davlatchiligining rivojlanish masalalarini tahlil qilish, O‘zbekiston hududidagi qadimgi davlatlar tarixini yanada chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Tadqiqot obyekti. Tadqiqot obyekti sifatida Baqtriya hududida shakllangan qadimgi davlatchilik tizimi, uning siyosiy tuzilishi, iqtisodiy hayoti va ijtimoiy munosabatlari olinadi. Tadqiqot predmeti. Tadqiqot predmeti Baqtriya davlatchiligining shakllanish bosqichlari, taraqqiyot xususiyatlari, boshqaruv tizimi, ijtimoiy-iqtisodiy asoslari hamda mintaqadagi boshqa qadimgi davlatlar bilan o‘zaro aloqalaridan iborat. Tadqiqot maqsadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi Baqtriya davlatchiligining vujudga kelishi va rivojlanish bosqichlarini tarixiy manbalar hamda ilmiy adabiyotlar asosida tahlil qilish, uning Markaziy Osiyo hududida davlat boshqaruvi an’analarining shakllanishidagi o‘rni va tarixiy ahamiyatini aniqlashdan iborat. Ilmiy-amaliy ahamiyati. Mazkur tadqiqot Baqtriya davlatchiligi tarixini tizimli ravishda o‘rganish orqali qadimgi O‘zbekiston hududidagi siyosiy jarayonlar, davlat boshqaruvi va ijtimoiy taraqqiyot masalalarini kengroq tushunishga xizmat qiladi. Ish natijalari oliy ta’lim muassasalarida qadimgi tarix, arxeologiya va tarixshunoslik fanlarini o‘qitishda qo‘shimcha ilmiy manba sifatida foydalanilishi mumkin. Shuningdek, tadqiqot qadimgi davlatchilik an’analarini yoshlar ongiga 3 singdirish, tarixiy merosni anglash va milliy o‘zlikni mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot bo ‘yicha adabiyotlar tahlili. Mavzu doirasida o ‘rganilgan muhim adabiyotlarni ikki guruhga bo ‘lish mumkin. Birinchi guruhga mahalliy tarixchilar va arxeologlarning tadqiqotlari kiradi. Bunga, Sh.Shaydullayev 1 , E.Rtveladze 2 , A.Sagdullayev 3 , A.Asqarov 4 , T.Shirinov 5 , A.Ziyo 6 kabi olimlarning yirik tadqiqotlari Shular jumlasidandir Ilk davlatlarning paydo bo‘lishi va turlari, hukmdorlar unvonlari kabi masalalar akademik E.V. Rtveladze, ilk davlatlarning shakllari va xronologiyasi, boshqaruv shakllari, etnik migratsiya va bosqinchilik natijasida yangi davlatlarning paydo bo‘lishi A.S. Sagdullayev, ilk davlatchilikning boshlanishi T.Sh. Shirinov, o‘zbek davlatchiligining uzluksiz tadrijiy rivojlanishi Azamat Ziyo asarlarida tahlil etildi. A.S.Sagdullayev va O‘.Mavlonovlarning “O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tarixi (qadimgi davrlardan XIX asrning o‘rtalariga qadar)” nomli o‘quv qo‘llanmasi nashrdan chiqdi. Qo‘llanmada boshqaruvning iqtisodiy, ijtimoiy, harbiy-siyosiy va hududiy funksiyalari, davlatchilikning ilk bosqichlaridan boshlab XIX asrning o‘rtalarigacha bo‘lgan tarixiy davrda davlatchilikning rivojlanish qonuniyatlari va xususiyatlari, davlat boshqaruvining mazmun va mohiyatlari ochib berildi. Baqtriya hududida ilk sinfiy munosabatlarning vujudga kelishi va davlatchilik tarixi bo‘yicha XIX asr so‘nggida yevropa tarixchilari o‘rtasida munozaralar 1 Шайдуллаев. Ш. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши босқичлари (Бақтрия мисолида) // Тарих фанлари доктори ... дисс. Самарқанд, 2009; Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бақтрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Ўзбекистон-қадимда ва ўрта асрларда. (Республика ёш тарихчи олимлари анжуманининг маърузалари матн. 16-17 март). - Самарқанд, 1992. - .Б 34-36. 2 Ртвеладзе Э.В. Титулы правителей государств и владений Средней Азии в начале I тыс.до н.э // ОНУ. – 2006. -.№ 5-6. – С. 46-57; Ртвеладзе Э.В, Саидов А,Х, Абдуллеев Е.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. – Тошкент, Адолат, - 2001. – Б. 239 3 Сагдуллаев А.С. Вопросы типологии и хронологии древнейших государств Средней Азии // Средняя Азия и мировая цивилизация. – Ташкент. - 1992. – С. 132-133; Сагдуллаев А, Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи (қадимги даврдан XIX асрнинг ўрталарига қадар). - Тошкент, 2006. 4 Асқаров А.А. Ўрта Осиё қадимги дунёсининг асосий хусусиятлари // ЎИФ. 1994. №6; Анорбоев А. Ўзбекистонда илк давлатчилик ва унинг ўрганилиш тарихидаги баъзи бир муаммолар // O’zbekiston tarixi. 2004. № 4; Asqarov.A.A. O'zbek xalqining kelib chiqish tarixi. - Toshkent. O'zbekiston. 2019. – B 146; Аскаров А.А. Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. - Ташкент. Фан. Узбекской ССР. 1983. С 124; 5 Ширинов Т.Ш. Қадимги Бақтрия подшолиги “Катта Хоразм” // Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. – Тошкент, Шарқ, 2001. – Б. 13; 6 Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. - Тошкент, 2000. 4 boshlangan. V. Geyger 7 , E. Raysh 8 , T. Noldeke 9 , XX asr boshida J. Prasheklar 10 Baqtriya tarixi bilan shug‘ullanib, Ahamoniylar imperiyasiga qadar ham qandaydir siyosiy birlashmalar bo‘lganligi to‘g‘risida maʼlumotlar bergan. Ular asosan quyidagi antik davr tarixchilarining yozma manbalariga tayanganlar. Kurs ishining tarkibiy qismlari. Mazkur kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta prargraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar va iboralardan iborat. Birinchi bobda Qadimgi Baqtriya hududidagi davlatchilik tarixiga oid yozma manbalar va tarixshunoslik masalalari yoritilgan. Birinchi bobning birinchi paragrafida yozma manbalarda Qadimgi Baqtriya tarixiga oid ma’lumotlar va ularning haqqoniyligi masalalari ko‘rilgan. Mazkur bobning ikkinchi paragrafida tarixiy tadqiqotlarda Qadimgi Baqtriya tarixiga oid arxeologik tadqiqotlar tahliliga bag‘ishlangan. Jumladan, A.Asqarov, Sh.Shaydullayev, A.Shaydullayev va yana bir qancha tarixiy tadqiqotlar tahlili berib o‘tilgan Ikkinchi paragrafda esa Qadimgi Baqtriya davlatchiligi tarixi masalalari, jumladan Sopolli madaniyatining roli masalasiga oid ma’lumotlar berilgan. Birinchi paragrafda Qadimgi Baqtriya hududida davlatchilikning shakllanishi Sopolli madaniyatining shakllanishi va Baqtriyaning shakllanishini qamrab oladi. Ikkinchi paragrafda esa Baqtriya hududidagi ijtimoiy-madaniy jarayonlar va shaharsozlik madaniyati masalalariga e’tibor berilgan Umumiy hisobda kurs ishi 33 sahifani o‘z ichiga oladi. 7 Geiger W. Ostiranische Kultur im Altertum. Erlangen, 1982. -V. 66; Geiger W. Civilization of the Eastern Iranians in Ancient Times. – London, 1985. - V. 45. 8 Reisch E. Baktrionoi // Paulys Real-Ensyclopödie. T. II. 1896. 9 Nîldeke T. Iranisches Nationalepos, Grundriss der Iranische Philologie, II. 1896-1904.- V.141. 10 Prasek J.D. Geschichte der Meder und Perser. Bd. I. - Gotha, 1906. - V. 50-54 5 I.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGINING SHAKLLANISH TARIXI I.1.Qadimgi Baqtriya tarixi bo‘yicha yozma manbalar manbashunosligi Ahamoniylar imperiyasiga qadar Baqtriya podshohligining mavjud bo‘lganligi Ktesiy maʼlumotlariga borib taqalishini birinchi bobda eslab o‘tgan edik. Ahamoniylar imperiyasi o‘rnatilishiga qadar Baqtriya podshohligi bo‘lgan yoki bo‘lmaganligi xususidagi munozaralar tarix fanining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi1. Bugungi kunda ushbu masala bo‘yicha yozma va arxeologik manbalar asosida jo‘yali gapni aytish lozim deb hisoblaymiz. Qadimgi Baqtriya podshohligi masalasini yoritishda Baqtriya Ossuriya munosabatlariga qaytsak, negaki Ktesiyning Ossuriya shohi Nin va Semiramidaning Baqtriyaga yurishi voqealari va bu yurishlar tafsilotlari natijasida tarix fanida Qadimgi Baqtriya podshohligi nazariyasi paydo bo‘lgan. Ahamoniylar imperiyasiga qadar Qadimgi Baqtriya podshohligining bo‘lgan yoki bo‘lmaganligi ikki xil - yozma va arxeologik manbalar asosida o‘z yechimini topadi. Eng ishonchsiz yozma manbalar sifatida yoritilib kelinayotgan Sisamitra va Ninning Baqtriyaga yurishi voqealari tarix faniga kirib kelishi bilan olimlar o‘rtasida bu manbaga qiziqish ortib borgan va bu masala dissertatsiyaning birinchi bobida yetarlicha yoritilgan deb hisoblaymiz. O‘zbek davlatchiligi tarixshunosligida Ktesiyning ushbu maʼlumoti to‘liq yoritilmagan. Quyida shu maʼlumotni to‘liq keltirib o‘tamiz: -Bu qurilish ishlari (Niniya shahri qurilishlari nazarda tutilmoqda) Ninning janglarga bo‘lgan ishtiyoqini birmuncha ham so‘ndirgani yo‘q. U Baqtriyaga bir necha marotaba bosqinchilik yurishlarini amalga oshirgan bo‘lsa-da, ammo Baqtriya yerlarini egallay olmagan. Nin, Baqtriyani bosib olish rejasini tuza boshladi. Bu urush davomida birinchi marotaba Semiramida ham hamrohlik qildi. U Askolonda eng obro‘li hisoblangan yaratuvchi tabiat xudosi Derketoning (Atergati) qizi bo‘lib, Derketo bu bola(qiz)ni o‘limga mahkum etilgan mahbus bilan sirli sevgi natijasida dunyoga keltirgan, Sim ismli boshqa bir shaharlik bolani topib oladi va o‘z tarbiyasiga oldi. Shundan so‘ng Suriya hukmdori Oannes Semiramidaning go‘zalligiga oshiq 6 bo‘lib uylandi, Baqtriyaga qilingan urushda ular jangchilarga hamkorlik qildi. Semiramidaning bir mardonavar harakati uni shohlik darajasigacha ko‘tardi. Nin ochiq maydonda Baqtriyaliklarni mag‘lub etgandan so‘ng, ularning poytaxtini uzoq vaqt natijasiz qamal qiladi, shunda Semiramida oddiy jangchi kiyimini kiyib, sotqin ayg‘oqchilar yordamida shaharga kiradi va dushman qo‘shinlari bilan til biriktirgani haqida Ninga habar beradi, shundan so‘ng Nin shaharni egallaydi, Nin Oannesdan Semiramidani tortib olib, xotin qilib oladi, hech qancha o‘tmay Nin o‘ladi va o‘limi oldidan Semiramidani saltanatning hukmdori etib tayinlaydi». Fanda bu manba Ktesiyning to‘qimalari, hech qanday tarixiy haqiqat yo‘qligi xususida yozilib, Ossuriya tarixida Nin va Semiramida kabi shohlar umuman bo‘lmaganligi yevropa olimlari tomonidan XVII asr o‘rtalaridayoq aytib o‘tilgan bo‘lsa, bu masala rus adabiyotida o‘tgan asrning o‘rtalarida eng qizg‘in masalaga aylangan. Ushbu masala bo‘yicha Ossuriya shohlari arxivida (HABL №1240) keltiriladigan habarlarning, yaʼni lazurit bilan bog‘liq bo‘lgan maʼlumotlar va bunga qarshi xalq qo‘zg‘olonlari va Ossuriya shohidan yordam so‘rab yozgan ayg‘oqchining nomalari haqidagi maʼlumotlarning Baqtriyaga taalluqli joyi yo‘qligi tadqiqotchilar tomonidan taʼkidlanmoqda va ishonchli dalillar bilan inkor etilmoqda 11 . Eslab o‘tilgan yozma manbalarning Baqtriyaga taalluqli emasligi vaziyatni o‘zgartirmaydi, yaʼni Ahamoniylar imperiyasiga qadar Baqtriya podshohligining faoliyat etganligini “Báhlika” (Baxlika) to‘g‘risidagi hind manbalari orqali isbotlash mumkin 12 . E.A. Grantovskiy ushbu qadimgi hind manbasining mil.av. V asrdan oldingi davrlarga oidligini aytib “Báhlika” terminini “Avesta”dagi “Baxtis”, qadimgi fors manbalaridagi “BaxtriŠ” yoki “Balx”- “Baxl” so‘zlari bilan taqqoslaydi va ushbu geografik va etnik terminni qatʼiy tarzda Baqtriya bilan bog‘laydi. So‘nggi yillarda fan olamiga kirib kelgan ushbu manba haqiqatan ham Ahamoniylar imperiyasiga qadar Baqtriya podshohligining mavjud bo‘lganligini ko‘rsatadi. 11 Грантовский Э.А. Бактрия и Ассирия (в связи с проблемой древнебактрийского «царства») // Бактрия- Тохаристан на древнем и средневековом востоке. Тезисы докладов конференции посвященной десятилетию ЮТАЭ. - М.: 1983. - С. 27-30. 12 Грантовский Э.А. Иран и иранцы до Ахеменидов. Основные проблемы. Вопросы хронологии. - М.: 1998. - С. 106-107. 7 Ahamoniylar imperiyasining O‘rta Osiyoda egallagan hududlari va sarhadlari masalasini A.S. Sagdullayev silindrsimon shaklli idishlarning tarqalish hududlari bilan belgilashni taklif etadi1. Xuddi shu usul bilan Qadimgi Baqtriya podshohligi hududlari va sarhadlarini aniqlasak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Negaki, silindrsimon idishlar tayyorlash faqat Baqtriya va Marg‘iyonaga xos bo‘lib, davr o‘tishi bilan shu idishlarning tarqalish geografiyasi kengayib borishi kuzatilgan, yaʼni Kuchuk II davrida faqat Baqtriya va Marg‘iyona hududlari, Kuchuk III davrida karvon yo‘li orqali So‘g‘diyonaning Baqtriyaga chegaradosh hududlarida, Kuchuk IV davrida butun So‘g‘d hududi va suv yo‘li orqali qadimgi Xorazm hududlariga tarqalishi kuzatiladi 13 . 13 Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бақтрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Ўзбекистон-қадимда ва ўрта асрларда. (Республика ёш тарихчи олимлари анжуманининг маърузалари матн. 16-17 март). - Самарқанд, 1992. - .Б 34- 36. 8 I.2.Qadimgi Baqtriya davlatchiligi tarixshunosligi Salavkiylar va Yunon-Baqtriya tarixini o‘rganish miloddan avvalgi III va II asrlarda mavjud bo‘lgan ellinistik davlatlarni o‘rganish bilan bog‘liq. Miloddan avvalgi III asrdayoq Lagiylar va Salavkiy imperiyalarining parchalanishi va tanazzulga uchrashi boshlandi. Yunon-Baqtriya podshohligi esa ellinistik dunyoning sharqiy qismini tashkil etgan va boshqa ellinistik podshohliklardan va Yunonistondan ancha uzoqda rivojlangan. Salavkiylar va Lagiylar o‘rtasidagi Ikkinchi Suriya urushi (miloddan avvalgi III asr o‘rtalari) davrida Baqtriya Salavkiy satrapi Diodot boshchiligida mustaqil davlatga aylangan. Yunon-Baqtriya tarixini o‘rganishning ba’zi jihatlari bu shu davr tarixidan xabar beruvchi manbalardan foydalanishdir. Mazkur tadqiqot bo‘yicha asosiy manbalar Polibiy, Strabon va Yustin kabi klassik mualliflarning asarlari, shuningdek, numizmatika fani bo‘lib, ular orasida O.Boperachchining asari eng ahamiyatli hisoblanadi. Osmund Bopearachchi Shri-Lankalik tarixchi va numizmatist bo‘lib, u Hind-Yunon va Yunon-Baqtriya podshohlari tangalarini o‘rganish bilan shug‘ullangan. 1991-yilda u hind-yunon va yunon-baqtriya tangalari bo‘yicha keng qamrovli asar nashr etdi va bu o‘z sohasida etalonga aylandi. Salavkiylar sulolasi humkronlik davrida Baqtriya, So‘g‘diyona va Parfiya hukmdorlarida ko‘p aholili shaharlar serob edi. Maroqanda, Baqtriya, Niso kabi ko‘plab qadimgi shahar harobalarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan manbalar bu hududlarda hunarmandchilik, savdo-sotiq va ho‘jalik ishlari rivojlanganidan dalolat beradi. Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish joiz, arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Salavkiylardan avval vujudga kelgan eski shaharlar Baqtra, Maroqanda, Naxshapa, (Qarshi) yirik iqtisodiy madaniy markazlariga aylangan. O‘z davri manbalariga asoslangan holda V.V.Grigoryev quyidagi fikrni ilgari suradi. Ya’ni, Baqtriyadagi yunon hokimiyati yagona monarxiya tomonidan amalga oshirilmay, davlatlar uyushmasi (ittifoqi) tomonidan amalga oshirilgani, dastavval, nisbatan kuchlilar, ular orasidan “baqtriyaliklar” keyin esa “ularga tobe bo‘lganlar” haqidagi konsepsiyani ilgari surgan edi. Hozirgi vaqtda ko‘pchilik tadqiqotchilar Yunon-Baqtriya podsholarining boshqargan hududlari shimoliy Afg‘oniston, janubiy 9 O‘zbekiston va Hindukushdan janubidagi ayrim viloyatlar bo‘lganligini e’tirof etishadi. Bu hududlardagi markazlashgan davlatda Diodot I, keyin esa Yevtidem I (ya’ni, mil. avv. III asrning ikkinchi yarmi) davrlarida kuchli podsho hokimiyati mavjud edi deb keltiradi. E.V.Rtveladze 14 esa Yunon- Baqtriya shohligi hukmronlik surgan zamon bu hududlarda hunarmandchilik, madaniyat, shu bilan birga shaharlar va shaharlarning hayoti keng rivoj topgan davr edi deb belgilaydi. Fikrimizcha, aynan antik davrda O‘rta Osiyoning savdo aloqalari bilan bog‘liq rivojlanish Buyuk Ipak Yo‘lining ushbu hududlarni kesib o‘tganligi bilan bog‘liq. Bunga misol tariqasida keltirishimiz mumkinki, aynan shu davrda Baqtriya, So‘g‘diyona va O‘rta Osiyodagi boshqa viloyatlarn ing iqtisodiy hayoti Salavkiylar davlatinin g G‘arbiy viloyatlidagidan ancha farq qilganligi so‘zimizning isboti. A.S.Sagdullayevning fikriga ko‘ra, Salavkiylarning O‘rta Osiyoni bosib olishidan maqsadi yangi davlatchilik barpo etish bilan bog‘liq edi deb ta’kidlaydi. Bu davlat nafaqat turli xalqlarning siyosiy birlashmasi bo‘libgina qolmay, balki uning kelajakda makedonlar va sharq zodagonlari qon-qarindoshligiga tayangan davlatga aylanishi rejalashtirilgan edi deb o‘z fikrini ilgari suradi. Fikrimizcha, O‘rta Osiyodagi yunonlar bilan aloqalar mahalliy xalqlar madaniyatining ba’zi tamonlari g‘arbda tarqatuvchi muhim omillardan biriga aylandi. Ellin madaniyatida sof yunon madaniy ijodi emas, balki Yunon va Sharq mamlakatlarining o‘ziga xos qo‘shilishi o‘z aksini topgan. Ellin madaniyatining rivojlanishida O‘rta Osiyoning katta qismi Salavkiylar davlatida harbiy yo‘l bilan qo‘shib olinishi ma’lum darajadagi g‘arb va sharq o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalarning rivojlanishida turtki bo‘lgan. Shu boisdan, bu davlatda mahalliy madaniyat, savdo-sotiq, shahar hayoti, hunarmandchilik va sug‘orish ishlari izchil rivojlanib borgan. Shu o‘rinda numizmatik ma’lumotlarga tayanib aytsak, Soter – qutqaruvchi, Dikayos – adolatparvar, Rverget – ezgulik homiysi kabi podshohlar bo‘lganligini tasdiqlaydi. Salavkiylar sulolasi podshohlari quyidagi ikkita huquqiy 14 Ртвеладзе Э.В, Саидов А,Х, Абдуллеев Е.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. – Тошкент, Адолат, - 2001. – Б. 239 10 asosga ega bo‘lganlar: 1. Bosib olish huquqi; 2. Hokimyatining otadan o‘g‘ilga meros qoldirish huquqi. Ko‘p hollarda Salavkiylar podshohlari ilohiylashtirilganligini kuzatishimiz mumkin. Bu kabi ma’lumotlar yozma manbalarda uchramasada arxeologik va numizmatik manbalardan bilishimiz mumkin. Ta’kidlab o‘tish joiz Yunon-Baqtriya davlatining madaniyati haqida ularning qay datajada rivojlanganligi haqida ham to‘xtalmasdan iloji yo‘q, shu boisdan, rus tarixshunoslarining asarlariga to‘xtalamiz. Rus tadqiqotchilarida Yunon-Baqtriya davlati masalasi tarixi aynan XVIII asrdan boshlab qiziqish uyg‘ota boshladi. Mavzu bo‘yicha birinchi yirik asar yuqorida aytib o‘tilgan manbalarga tayanib, G.Z.Bayer tomonidan yozilgan. U 1738-yilda Peterburgda o‘zining “История Бактрийского царства греков” (“Yunonlarning Baqtriya qirolligi tarixi”) monografiyasini e’lon qildi. Qadimgi adabiy an’analar va numizmatik ma’lumotlarga asoslanib, olim Yunon-Baqtriya tarixining asosiy bosqichlarini qayta qurdi. Qadimgi adabiy an’analar va ikkita Yunon- Baqtriya tangasi asosida u, juda qimmatli ma’lumotlarni keltiradi. Shuningdek, Yunon-Baqtriya tarixi bo‘yicha eng muhim tadqiqotlar XX asr olimlari, masalan, V.V.Tarn, A.K.Narain va F.Xolt tomonidan yozilgan. Britaniyalik ellinist tarixchi, ellinizm va Buyuk Aleksandr boʻyicha mutaxassis qolaversa, Britaniya akademiyasining aʼzosi Ser Uilyam Vudtorp Tarnning The Greeks in Bactria and India (“Baqtriya va Hindistondagi yunonlar”) nomli monumental asari nashr etilgan. U ushbu asarida Yunon-Baqtriya davlatining me’morchiligi va shaharsozligining sharqiy Erondan kelib chiqganligini aytib o‘tadi va bu fikrni ilgari suradi. Hindistonlik tarixchi, numizmatist va arxeolog Avadx Kishor Narain, Janubiy va Markaziy Osiyoga oid mavzularda ko‘p tadqiqotlar olib borgan va ma’ruzalar qilgan. U eng ko‘p 1957-yilda Clarendon Press tomonidan nashr etilgan “The Indogreeks” (“Hind yunonlari”) 15 kitobi bilan tanilgan bo‘lib, unda u britaniyalik tarixchi ser Uilyam Vudtorp Tarnning tezisini muhokama qilgan. Frank Xolt – Markaziy Osiyoga tadqiqotlariga ixtisoslashgan amerikalik arxeolog va yozuvchidir. Xolt Xyuston universitetida, Aleksandr Makedonskiy, Ellinistik Osiyo va 15 Шайдуллаев. Ш. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши босқичлари (Бақтрия мисолида) // Тарих фанлари доктори ... дисс. Самарқанд, 2009 – Б 219 11 numizmatika bo‘yicha yetakchi olim sifatida tan olingan. Frank Li Xolt to‘qqizta kitob va saksonga yaqin ilmiy maqolalar muallifi bo‘lib, asosan Aleksandr Makedonskiy davri va Afg‘onistonning ellinizatsiyasiga bag‘ishlangan 16 . Rus sharqshunosligida bu davr bilan shug‘ullangan tadqiqotchilardan biri S.P.Tolstov 17 esa “Mustaxkamlangan aholi punktlari qadimgi Ahamoniylar davrida bunyod etilgan, ellenistik davrga borib taqaladigan istehkomlarning hech biriga yunonlarning ta’siri sezilmaydi” – deb ta’kidlaydi. Shu o‘rinda aytib o‘tish joizki, Yunon- Baqtriya davlatining mavjud bo‘lganligiga 1950-1960-yildagi ko‘plab rus tadqiqotchilari ishongan va shu g‘oyani ilgari surgan. Aynan shu masalaga V.M.Masson o‘zining “Markaziy Osiyoning arxeologik yodgorliklari va yunon-rim ta’siri va aloqalari” nomli asarida quyidagicha fikr bildirib, Baqtriyada ko‘rib chiqilaytogan davrda yunon ta’sirining mavjudligi nazariy jihatdan ma’lum edi deb aytadi. 20 yildan ortiq vaqt davomida Tojikiston janubidagi Taxti-Sangin ibodatxona majmuasini qazish ishlarini olib borgan arxeolog Igor Rubenovich Pichikyanning “Baqtriya madaniyati. Ahamoniylar va ellenizm davri” 18 mavzusidagi doktorlik ishida Baqtriya madaniyati haqida muhim ma’lumotlar beradi. Uning ushbu monografiyasining ikkinchi qismi bevosita ellenistik davrga bag‘ishlangan. I.R.Pichikyan ellenistik tasviriy san’at, haykaltaroshlik, arxitektura, epigrafiyaning eng muhim tomonlarini tasvirlabgina qolmay, balki kitobxonlarga ushbu asarlarni tarixiy va madaniy jihatdan mukammal tahlil qilish imkonini beradi. O‘rta Osiyo bilan bog‘liq bo‘lgan antik geografik tarkib manbalarining tizimli o‘rganilishi sovet va rus tarixchisi hamda sharqshunosi, Markaziy Osiyoning qadimgi tarixi tadqiqotchisi Igor Vasilyevich Pyankovning “Qadimgi geografik an’anada Markaziy Osiyo: Manbashunoslik tahlili” 19 asarida ham aks etgan. Aynan bu tadqiqot ishida Markaziy Osiyoning geografik tarixi, hududlarning o‘zgargan tarkibi, Buyuk Ipak Yo‘lining shakllanishining boshlanishi 16 Шайдуллаев. Ш. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши босқичлари (Бақтрия мисолида) // Тарих фанлари доктори ... дисс. Самарқанд, 2009; - Б 220 17 Толстов С.П., Итина М.А. Саки низовьев Сыр-дарьи // СА. - М.: 1966, №2. - С. 62. 18 Шайдуллаев. Ш. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши босқичлари (Бақтрия мисолида) // Тарих фанлари доктори ... дисс. Самарқанд, 2009 – Б 220 19 Пьянков И.В. Зороастр в истории Средней Азии: проблемы места и времени (опыт исторической реконструкции) // ВДИ. - М.: 1996. №3. - С. 3-23. 12 to‘g‘risida ma’lumot beriladi. Bugungi kunda Britaniya muzeyida saqlanayotgan Ahamoniylar oltinining katta xazinasi bo‘lgan Oks xazinasi Taxti-Sangin va uning atrofidan topilgan. Taxti-Sangin – “Oks ibodathonasi” haqidagi ko‘plab nashrlar B.A.Litvinskiy 20 va yuqorida kelgan olim I.R.Pichikyan nashrlarida mavjud bo‘lib ular bugungi kunda ham juda qimmatli hisoblanadi. 20 Литвинский Б.А. Древний среднеазиатский город. (Местные традиции и иноземные модели) // Древний Восток. Города и торговля (III-I тыс. до н.э.). - Ереван, 1973. С.131-143. 13 II.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGI TARIXI II.1. Sopolli madaniyati – Baqtriya davlatchiligi tamaltoshi sifatida So'ngi bronza davri taxminan miloddan avvalgi II mingyillikning II yarmida jahon tamaddunida xususan Qadimgi Sharqda bir necha sivilizatsiyalar qaror topish jarayonida O'rta Osiyo zaminida ham bronza davri yodgorliklari hisoblanmish Sopolli madaniyati deb atalgan madaniyat qaror topdi. Ushbu madaniyat sohibkorlarining o'q ildizlari bevosita va bilvosita o'zaro xalqlarning ko'chishi u yoki bu ta'sirlar ostida siljishi, albatta bu yerda tabiiy iqlimning ta'siri juda kattadir. Aynan bir ildizini qadimgi Shumer, Elam va Xarappa dehqonchilik madaniyatlari qatorida holbuki bu madaniyatlar ta'sirida shakllandi va rivojlandi desak mubolag'a bo'lmaydi. Akademik Yahyo G'ulomov nomidagi “O'zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi “respublika ilmiy seminarining 78-umummilliy yig'inining “O'zbek davlatchiligi tarixida Surxon vohasi “ mavzusidagi ilmiy-amaliy anjumanda ustoz A.A. Asqarov Sopolli madaniyatining shox yodgorligi Jarqo'ton majmuasini qadimgi Sharqning har qanday shahar- davlati bilan raqobatlasha oladi deb yana bir baralla ayta oldi. Hattoki ushbu majmua shimoliy Baqtriyaning poytaxti bo'lishi mumkinligi haqida nazariyaga ham tamaltoshi qo'yildi. 21 Dastavval ushbu madaniyat sohibkorlari Janubiy Turkmanistonning Murg'ob vohasi hududlarida shakllanib, so'ngra ma'lum bir tarixiy omillar sharoitida Amudaryo daryosining qadimgi Sherobod daryo o'zanlarini o'zlashtirib o'z manzilgohlariga asos soladilar. Miloddan avvalgi II mingyillikning II yarmida Janubiy Turkmanistonning Murg'ob vohasi hududida Auchindepe, Kellidepe, Gonurdepe ya'ni “ Avesto”da nomlari zikr etilgan viloyatlar “ Mauri” qad ko'targan. Aynan shu paytda Murg'ob vohasining shimoliy-sharqiy tomonida, shimoliy Afg'onistonning Axcha daryosining quyi havzalarida Dashtli dehqonchilik madaniyati, Janubiy O'zbekistonning 21 Akademik Yahyo G'ulomov nomidagi “ O'zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi “ Resbublika ilmiy seminarining 78-umummilliy yig'ini nutqidan. 14 Ulonbuloqsoy va Bo'stonsoy havzalarida Sopolli madaniyati nomi ostida bir necha dehqonchilik manzilgohlari shakllandi va qaror topdi. 22 O'zbekistonda ilk davlatchilikning paydo bo'lishi jarayonini Qadimgi Sharq dunyosi davlatchiligi bilan qiyoslash ustoz Sh.B. Shaydullayev tadqiqotlarida keng o'rin olgan bo'lib quyidagi tartibda davrlashtiriladi. “Ilk davlatlarning qaror topishi Miloddan avvalgi IV mingyillikda Mesopatamiyada, Miloddan avvalgi III mingyillikda Sharqda Eron va Hindiston vohalarida va miloddan avvalgi III mingyillikning so'ngida esa Janubiy Turkmanistonning Tajan, Murg'ob vohalarida, miloddan avvalgi II mingyillikning boshlarida Sopolli madaniyati va unga turdosh Dashtli madaniyati yodgorliklari qad ko'tardi. 23 Sopolli madaniyatini davrlashtirish uning xronologiyasiga doir qator asarlar bitildi. Ilk marotaba A. Asqarov va A. Abdullayev tomonidan 1983- yilda Toshkentda rus tilida sovetlarning mustabid hukmronligi ostida “Jarqo'ton” nomli risola dunyo yuzini ko'rdi. 24 Jarqo'ton yodgorligi misolida ustoz mualliflar tomonidan o'zbek davlatchiligi va uning shakllanish tarixini yanada qadimiylashtirish imkoni yaratildi. Bu o'zbek davlatchiligi uchun keskin tub burilish davrini boshdan kechirdi desak aslo mubolag'a bo'lmaydi. Ushbu majmuani o'rganilish jarayonida mahalliy va xorij mualliflar tomonidan turlicha fikr va munozaralarga sabab bo'ldi va u hali hanuz davom etmoqda. A. Asqarov va V.M. Ionesov tomonidan qabrlarning o'rganilish misolida ilk sinfiy munosabatlar, 1994- 2003-yillarda O'zbekiston-Germaniya arxeologik ekspeditsiyasi, T. Shirinov muallifligida Jarqo'ton majmuasini O'zbekiston hududidagi eng qadimiy shahar sifatida, Sh.B. Shaydullayev rahbarligida esa “Jarqo'ton bu- yangi nom tipidagi shahar-davlatdir “. Unda ilk davlatning arxeologik belgila to'la-to'kis kuzatiladi, deya izoh qoldirganlar. Demak biz ushbu risolada Jarqo'ton majmuasini ustoz A.A. Asqarov tadqiqotlarida o'rganilish tarixshunosligiga asosiy e'tiborni qaratmoqchimiz. Jarqo'ton 22 Asqarov.A.A. O'zbek xalqining kelib chiqish tarixi. - Toshkent. O'zbekiston. 2019. – B 146 23 Шайдуллаев Ш.Б. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиш босқичлари. Тарих фанлари д-ри. .... афтореф. - Самарқанд. 2009. – Б 25 24 . Аскаров А.А. Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. - Ташкент. Фан. Узбекской ССР. 1983. С 124 15 qabristoni jami umumiy yer maydoni 20 gektar bo'lib, shundan 1 gektari o'rganilgandir. Jami 731 ta qabr ochib o'rganilgan. Ushbu madaniyat o'rganilishi jarayonida A.Asqarov tomonida n Sopolli madaniyat i quyidagi tartibda davrlashtiriladi: Sopollitepa, Jarqo'ton, Ko'zali va Mo'lali. XXI asrning boshlarida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar orasida, A.Sh. Shaydullayev izlanishlari ham tahsinga sazovordir. U o'z tadqiqotalri davomida Sopolli madaniyatiga oid 100 ga yaqin muhr va tumorlarning aniq madaniy qatlamlardan gliptika va sfragistikasini topib o'rgandi. Sopolli madaniyatining gliptikasining davrlashtirar ekan muallif bu davrlarni jahondagi qadimiy yodgorliklar bilan taqqoslab ularni asoslab beradi. Xususan, Baqtriya-Marg'iyona gliptikasi davrini (Mesopatamiya Akkad Urning 3-sulolasi), G'arbiy Erondagi Elam madaniyati, Shimoliy-sharqiy Eronning Xisor III, Turkmanistonning Namozgoh VI, shuningdek qadimgi Hindistonning Xarappa vodiysida shakllangan madaniyatlar bilan bir davr xronologiyasini tuzadi 25 . Sopolli madaniyatiga oid 98 ta muhr (tumor) yodgorliklardan stragrafik aniqlikda topilgan bo'lib jumladan Sopollitepadan 22 ta muhr, 29 ta mix shaklidagi to'g'nog'ich va 39 ta tumordan iboratdir. Sopolli madaniyatining ikkinchi shox yodgorligi Jarqo'ton hududidan jami 32 ta muhr (tumor) topilgan bo'lib, 10 tasi ark hududidan va 6 tasi tepaliklardan topilgan. Tillabuloq yodgorligi so'ngi Sopolli va Jarqo'ton davrlariga oid bo'lib, 5 ta muhr, 3 ta bulla topilgan bo'lib, 2 tasi bronza, 2 tasi tosh, 2 tasi yog'ochdan yasalgan. A. Sh. Shaydullayev o'zining ushbu arxeologik ilmiy tadqiqotida Sopolli madaniyati gliptikasi va sfragistikasi bo'yicha quyidagicha xulosalarga keladi. “Qadimgi Sharq gliptikasida bo'lgani singari Marg'iyona va Baqtriyada ham eng avval geometrik shakllar tasvirlangan; Mesopatamiya, Suriya, qadimgi Hindiston va Elamda gliptikaning rivojlangan davriga kelib, geometrik tasvirlar unutilib, insonlarni tasvirlash keng tarqalgan bo'lsa, Sopolli madaniyatida bu holat aksincha geometrik tasvirlar takomillashib murakkablashgan; Sopolli madaniyati aholisi orasida sakkiz raqami ilohiylashtirilgan bo'lib, bular tumorlarning 8 qirraliligi, Sopollitepaning sakkiz labirintdan iboratligi, Jarqo'tonni 8 tepalikdan 25 Shaydullayev. A.Sh. Sopolli madaniyatining gliptikasi va sfragistinkasi. PhD Dissertatsiyasi Avtoreferati. – B 13 16 iboratligi va Jarqo'ton ibodatxonasida sakkiz koridor mavjudligidadir nomoyon bo'ladi; Tabiatni o'simliklar dunyosini tasvirlash qadimgi baqtriyaliklarning e'tiborida bo'lib, xususan efedra, nasha, ko'knor o'simligi echki tasviri bilan jami 11 ta tumorda ifodalangan; qadimgi Sharq gliptikasi va sfragistikasidan farqli o'laroq Sopolli madaniyatida inson tasvirini ifodalash bosh mavzu bo'lmagan; Tasvirlar orasida ilonlar obrazi keng tarqalgan bo'lib, itlar burgutlar ham asosiy o'rin egallaydi; Oliy xudo quyosh xudosidir va aholi orasida ularning ijtimoiy xarakterida ongi va shuurida xudo tushunchasi shakllangan” 26 . Muallif o'zining ushbu arxeologik ilmiy izlanishlari bilan Sopolli madaniyatining yodgorliklari qatlamlaridan topilgan muhr (tumor) larni jamlab uning haqiqiy asl gliptikasi va sfragistikasi aniqladi. Bundan tashqari Sopolli madaniyati aholisining diniy qarashlari aholining ongidagi xudo tushunchasi shuningdek, bu qarashlarning aksini aholi o'zi kundalik turmushda foydalanib kelayotgan taqinchoq munchoq muhr va tumorlarda aks ettirganligini batafsil yetarlicha moddiy manbalar bilan isbotlab ochib bera oldi desak mubolag'a bo'lmaydi. Bizga ma'lumki, Sopolli madaniyatini yaratgan aholining diniy qarashlarida shuningdek xo'jalik hayotida qolaversa kundalik ma'ishiy xo'jaligida ham olov bilan bog'liq tasavvurlar saqlanib qolgan. Ular olovni muqaddas deb bilib, hattoki o'lgan insonlarni ham Sopolli madaniyatining ilk bosqichlarida kuydirmaganlar. Ammo keyingi davrlarda aynan Ko'zali va Mo'lali bosqichlarida shimoldan ko'chmanchi- chorvador Andronova madaniyati ta'siri yanni ikki madaniyatning qorishuvi natijasida dissimilatsiya yuz berib, arxeologlar tomonidan krematoriy qabrlarni ochishga muvaffaq bo'lishgan. XXI asr boshlarida ham Sopolli madaniyati bilan bog'liq ilmiy ishlar, nashrlar va asarlar yozilib kitobxonlar ommasiga nainki talabalar etiboriga havola etib kelinmoqda. Shulardan biri 2011-yilda Samarqand shahrida Rahimov Komil Akramovichning tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertyatsiyasi “Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi” deb nomlanib tadqiqotchi o'zining ilmiy ishining 26 Shaydullayev. A.Sh. Sopolli madaniyatining gliptikasi va sfragistinkasi. PhD Dissertatsiyasi Avtoreferati. – B 14 17 asosiy markazida asosan Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va ashyolarning arxeologik o'rganilishi, olov bilan bog'liq qurilmalar, ularga tegishli ashyolar tipologiyasi va xronologiyasi va olov bilan bog'liq qurilmalar va idishlarning Sopolli madaniyati aholisining ijtimoiy-iqtisodiy hayotida tutgan o'rni kabi dolzarb masalalar va muammolarga bag'ishlab, ularni atroflicha yoritib bergan. Xususan, ushbu dissertatsiyada ilk bor Shimoliy Baqtriya hududidagi bronza davriga oid yodgorliklardan topilgan olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari misolida o'sha davrda yashagan aholining xo'jalik va ijtimoiy hayotida olovning o'rnini aniqlash va unga baho berish birinchi marotaba mustaqil ilmiy ish sifatida tadqiq etildi. Shuningdek, olov bilan bog'liq qurilmalar va idishlarning tiplari, shakllari va rivojlanish bosqichlari ko'rsatib berildi. 27 Muallif tomonidan Sopolli madaniyati aholisi tomonidan yaratilgan bir va ikki yarusli xumdonlar va ularning joylashun o'rni va shakli aniqlanib, asosan bunday xo'jali k yumushlari bilan ma'l um doiradagi ixtisos lashga hunarmandl ar shug'ullanga n va ushbu madaniyatda hunarmandc hilikning bir hudu dda markazlashuvi jarayonini batafsil sharhlab beriladi. Bundan tashqari Sopolli madaniyati majmualarida uchraydigan oshxona o'choqlari xozirgi zamonaviy o'choqlardan unchalik farqlanmaydi. Tadqiqotchi tomonidan Sopolli tandirlari va ularning turlari nainki ularning joylashuv o'rni haqida batafsil to'xtalib, xususan dastlab har bir hovli va Jarqo'ton va Mo'lali bosqichlarida kelib esa uylarning hovli qismida qurilgan bo'lib, aylana shakldagi o'zimizning bugungi tandirlarimizning ibtidosi deya ta'riflasak mubolag'a bo'lmaydi. Shu bilan birga Sopolli madaniyatidagi olovning muqaddasligini oddiy xo'jalik uchun ishlatilgan qurilmalar va oshxona idishlari misolida yaqqol kuzatish mumkin. Ishlab chiqarish va oziq-ovqat bilan bog'liq sohalarning aksariyat hamma sohalarida olov va uning qoldiqlariga alohida e'tibor berilgan. Bu o'z navbatida bronza davri Baqtriya ahjolisi olovni mjuqaddas deb bilganligini yana bir bor tasdiqlaydi. Natijada, 27 Rahimov. K. A. Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi. T.f.n. ilmiy daraja …. Avtoreferati. – B 25 18 olov ularning turmush tarsi, urf odatlari va diniy e'tiqodlarining ajralmas qismiga aylangan. 28 XXI asrning silsilasida Sopolli madaniyati yodgorliklari ustida ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar yana davom etdi. Bu o'rinda K. A. Rahimov tomonidan 2014-yilda O'zabekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Y. G'ulomov nomidagi Arxeologiyasi Instituti O'zbekiston Arxeologiyasi jurnalining 2014-yilda N 2(9) sonida yozilgan maqolasi ahamiyatga molikdir. Ushbu maqola “Sopolli madaniyatig oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar” deb nomlanib, tadqiqotchi ushbu maqolada Sopolli madaniyatining bosqichlarida uchraydigan sopol buyumlar va oshxona buyumlarining ularning shakl-shamoyiliga qarab tasniflagan. Xususan, Sopollitepada olib borilgan tadqiqotlar natijasida arxeologlar tomonidan 200 ga yaqin oshxona idishlarining bo'laklari qayd etilgan. Nisbatan tez- tez uchraydigan ushbu davr qozonlari tashqi tomondan qora-qurum bilan qoplangan bo'lib, ular odatda ko'p hollarda xona ichidagi o'choqlar yonida topilgan. Bu davr qozonlari deyarli bir xil o'lchamda bo'lib ularning o'rtacha sig'imi 6-10 litrni tashkil etadi. Qozonlarning ayrimlari kulolchilik charxida yasalib, ularni 1tip va 2 variantga ajratish mumkin. 29 Jarqo'ton bosqichiga oid qozonlar bir necha o'nlab arxeologik qazishmalar natijasida topilgan bo'lib, ularni shakli va tuzilishiga qarab ikkita tipga ajratish mumkin. Birinchi tip – sharsimon shakldagi qozonlar bo'lib, 4 xil variantga ajratish mumkin. Ikkinchi tipga kiruvchi yumaloq shakldagi qozonlar Jarqo'ton yodgorligida o'nlab topilgan, ularni ham 4 variantga ajratish mumkin. Ko'zali bosqichiga oid qozonlarga to'xtaladigan bo'lsak, Sopolli madaniyatining bu bosqichiga oid oshxona idishlari 1996-2003 yillar davomida Jarqo'ton yodgorligida olib borilgan qazuv jarayonida topilgan. Bu turdagi idishlar nisbatan kam sonli bo'lishiga qaramasdan muallif chiqindi o'ralari va yodgorlikni yuqori qatlamlarida 28 Rahimov. K. A. Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi. T.f.n. ilmiy daraja …. Avtoreferati. – B 27. 29 Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar.- Toshkent : O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. N2 (9). – B 24 19 topilgan sanoqli idish bo'laklari bilan ularni tip va variantlarga ajratishga harakat qiladi. 30 Sopolli madaniyatining Mo'lali bosqichiga oid qozonlar asosan uy- joy xonalaridan, chiqindi o'ralaridan va qabrlardan topilgan. Bu qozonlarni o'z shakli va tuzilishiga qarab ikki tipga ajratish mumkin. Birinchi tip – sharsimon shaklda va ularni tuzilishiga qarab sakkizta variantga ajratilgan. Ikkinchi tip – uzunchoq yumaloq shakldagi qozonlar, ularni ham tuzilishiga qarab ikki variantga ajratish mumkin. Bundan tashqari muallif o' tadqiqotlarida Sopolli madaniyatiga oid qozonlar yasalish ibtidosi haqida ham o'z fikrlarini bildirib, uning yasalish tarixini neolit davridan boshlanganligini ya'ni oshxona idishlarining O'rta Osiyoda qo'llanilishi nazarda tutilgan hamda Sopolli madaniyatiga doir ilk qozonlarni O'rta Osiyo mintaqasida Janubiy Turkmanistonning Namozgoh-1 manzilgohidan topilgan. Muallif o'z maqolasining so'ngida shunday xulosa qiladi : 30 Rahimov K. A. Sopolli madaniyatiga oid qozonlar xususida ayrim mulohazalar.- Toshkent : O‘zbekiston Arxeologiyasi. 2014. N2 (9). – B 25 20 II.2.Qadimgi Baqtriya davlatida madaniy hayot va shaharsozlik Shimoliy Baqtriya hududidagi ilk temir davri yodgorliklarining stratigrafik qatlamlari shuni ko‘rsatadiki, Kuchuktepa madaniyati (Kuchuk I) eng uzog‘i bilan uchta qurilish davri davomida faoliyat etgan. Kuchuk II davriga kelib, kulolchilik sohasida Sopolli madaniyati anʼanalarining qayta tiklanish jarayoni kechadi (52-rasm). Endi barcha sopol buyumlar kulolchilik charxida yasaladigan bo‘lgan. Sopol buyumlari shakl jihatidan Sopolli madaniyati sopollaridan tubdan farq qilsa-da, yasalish texnikasi va uslubi bo‘yicha deyarli farq qilmaydi. Kuchuktepada o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni tasdiqlaydiki, sopol charxiga o‘tish evolyutsion yo‘l bilan amalga oshgan. Agar Kuchuktepaning eng quyi qatlamlarida 72 foiz sopollar qo‘lda, 28 foiz sopollar charxda yasalganligi kuzatilgan bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan charxda yasalgan sopollarning nisbati oshib, Kuchuk II davriga kelib sopollar 100 foiz charxda yasalganligi kuzatilgan. Hattoki, oshxona idishlari - qozonlar ham yasalib bo‘lgandan so‘ng charxlarda ularga jilo berilganligi qayd etildi1. Kuchuk II davridan boshlab Baqtriya hududida Qadimgi Baqtriya madaniyatining shakllanganligini akademik A.A. Asqarov o‘z asarlarida ko‘rsatib bergan2. Yuqorida eslab o‘tilgan yodgorliklar stratigrafiyasi va madaniy qatlamlaridan topilgan sopollar statistikasi shuni tasdiqlaydiki, Qadimgi Baqtriya madaniyati Kuchuktepa madaniyati tarkibida, Sopolli madaniyati anʼanalarining tiklanishi asosida paydo bo‘lgan 31 . Biz o‘z tadqiqotlarimiz davomida masalaning hech kim etibor bermagan tomoniga, yaʼni Kuchuk I davrida charxda ishlangan sopollar majmuasiga etiborimizni qaratdik. Natijada, Kuchuktepa madaniyatining (qo‘lda ishlangan sopollar majmuasi) eng rivojlangan paytida ham ayrim yodgorliklarda, jumladan Kuchuktepa, Jarqo‘tonda sopollarni charxda yasash udumining unutilmaganligining, hayot tarzidan to‘liq chiqarib yuborilmaganligining guvohi bo‘ldik. Agar Kuchuk Ia, yaʼni Kuchuktepa madaniyatining ilk davrida sopol idishlarning 4 ta tipi sopol charxida yasalgan bo‘lsa, Kuchuk Ib davriga kelib, umum sopollarning 70 foizi 31 Шайдуллаев Ш.Б. Шимолий Бақтрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Ўзбекистон-қадимда ва ўрта асрларда. (Республика ёш тарихчи олимлари анжуманининг маърузалари матн. 16-17 март). - Самарқанд, 1992. - С. 34- 36. 21 charxlarda yasalganligining guvohi bo‘ldik va ular 7 ta tipni tashkil etadi 32 3. Kuchuk I davridagi, charxda yasalgan sopollar shakli oddiylikdan murakkablikka tomon o‘sgan. Uning ilk davrida eng oddiy shaklli idishlar (kosa, chapya) charxda yasalgan bo‘lsa, so‘nggi davrga kelib, geometrik shaklli silindrsimon idishlarning yasalganligini ko‘rishimiz mumkin. Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida geometrik shaklli silindrsimon idishlar ushbu madaniyat kulolchiligining eng xarakterli tomoni bo‘lib qoladi. Bu maʼlumotlar Qadimgi Baqtriya madaniyatining shakllanishi borasidagi statistik va ashyoviy dalillar bo‘lib xizmat qiladi. Uchta qurilish davri davomida faoliyat etgan Kuchuktepa madaniyati Qadimgi Baqtriya madaniyati bilan almashadi. Yangi paydo bo‘lgan madaniyat evolyutsion yo‘l bilan, Kuchuktepa madaniyati tarkibidan o‘sib chiqqan. Biz taklif etayotgan xronologik davrlashtirishga ko‘ra Qadimgi Baqtriya madaniyatining shakllanishi mil.av. I ming yillikning boshlari bilan sanalanadi. Qadimgi Baqtriya madaniyatining ilk davri moddiy madaniyati ashyolari (Kuchuk II, Kuchuk III) faqatgina Baqtriya va Marg‘iyona hududlaridagina uchraydi (Kuchuktepa, Qiziltepa, Tillatepa, Yoz depe va boshqalar). Bundan shunday xulosa qilsa bo‘ladiki, Qadimgi Baqtriya madaniyati Baqtriya va Marg‘iyona hududlarida shakllangan 33 . Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida harbiy ishlar va harbiy qurilishlarga alohida eʼtibor berilgan. Bunday deyishimizga yetarlicha arxeologik maʼlumotlar to‘plangan. Shaharlar eng rivojlangan fortifikatsiya bilan mudofaa qilingan bo‘lsa (Qiziltepa, Xaitobodtepa), harbiy istehkomlar alohida mudofaa inshootlari sifatida shakllanadi (Talashqontepa I, Bandixontepa II). Qadimgi Baqtriya podsholigi davrida harbiy ishlar sohasida fortifikatsiya ilmi rivojiga alohida eʼtibor beriladi. Eng oddiy planirovkaga ega bo‘lgan qo‘rg‘onlar ham o‘ziga xos fortifikatsiyaga - mudofaa inshootiga ega bo‘lgan ( Qizilcha VI, Qizilcha I). Bu davrga kelib baland platforma ustiga uy qurilishiga barham berilgan bo‘lsa-da, Kuchuk Idavrida qurilgan shunday inshootlardan foydalanib kelinadi va ular ham qo‘shimcha mudofaa devorlari bilan 32 Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы Юга Узбекистана. – Тошкент, Фан, 1977. – С 120 33 Аскаров А.А., Альбаум Л.И. Поселение Кучуктепа. – Тошкент, Фан, 1979. – Б 40 22 o‘raladi (Kuchuktepa, Qiziltepa arki). Oltindilyor yodgorligi planirovkasiga alohida yondashishga to‘g‘ri keladi. U keng hududni mudofaa qilishga mo‘ljallangan inshootga ega bo‘lib, bir necha qator mudofaa devoriga ega, devorlar yarim aylana shaklidagi burjlar bilan mustahkamlangan. Shaharlarning ark va shahar qismi ham mudofaa devorlari bilan o‘rab olinganligi va ayni vaqtda chuqur va keng handaqlarning ham qazilganligining guvohi bo‘lamiz (Xaitobodtepa, Qiziltepa). Shaharlarning mudofaa devorlari poydevorlar ustiga qurilib, devor qalinligi 5 metrgacha boradi. Mudofaa devorlariga burjlar o‘rnatilib, shaharlarning mudofaa qudrati yana-da oshirilgan. Devorlar ham, burjlar ham shinaklar bilan taʼminlangan. O‘rta Osiyo arxeologiyasida mudofaa devorilarga burjlar o‘rnatish bronza davridan maʼlum bo‘lsa-da, ularga shinaklar qo‘yish ilk marotaba Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida kashf etilganligi shu davrda mudofaa ishlariga alohida eʼtibor berilganligiga yana bir bor ishoradir 34 . Mudofaa inshootlarining takomillashuvi jang qurollarining takomillashuvi bilan mutanosib ravishda kechgan. Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida ilk marotaba uch qirrali paykonlarning kashf etilganligini kuzatishimiz mumkin (Talashqontepa)1. Uch parrakli paykonlarning paydo bo‘lishi va tarqalishi borasida izlanishlar olib borgan tadqiqotchi T. Sulimirskiyning yozishicha bunday paykonlar Old Osiyoda VII asrda, Misrda VI-V asrlarda, Gretsiyada V asrda paydo bo‘lsa, Erondagi mil.av. I ming yillikning birinchi yarmiga oid quyidagi 8 ta yodgorlikda topilgan: Sialk, Zindoni-Sulaymon, Xasanlu, Zeviye, Bobojontepa, Suz, Persopol va Amlash2 35 . Ushbu taqqoslashdan bilinadiki, harbiy bilimlarning rivojini ko‘rsatuvchi uch parrakli paykon Baqtriyada ham Qadimgi Sharqning madaniyat markazlari bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan. Nafaqat harbiy ishlar, balki sunʼiy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik ham Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida o‘zining eng rivojlangan cho‘qqisiga yetgan. Bandixon dehqonchilik o‘lkasidagi Bandixon kanali, Vaxsh dehqonchilik o‘lkasidagi Bolday kanali, Kofirnihon dehqonchilik o‘lkasidagi Naxri- 34 Аскаров А.А. Сапаллитепа. - Ташкент, Фан, 1973. – С. 144. 35 Асқаров Аҳмадали. Энг қадимий шаҳар. Тошкент, 2001. – Б 25 23 kalon kanallari fikrimizning isbotidir. Eslab o‘tilgan kanallar bo‘ylarida Qadimgi Baqtriyaning ilk davriga oid moddiy madaniyat ashyolari uchragan va shu kanallar faoliyatisiz bu yodgorliklarda ham hayotning bo‘lishi mumkin emas edi1. Shimoliy Afg‘oniston hududidagi qadimgi dehqonchilik o‘lkalari asosan Balxob daryosining quyi oqimlarida joylashgan va doimiy suv bilan taʼminlangan. Faqat Naibobod dehqonchilik o‘lkasi bundan mustasno, bu o‘lka qisqa muddatli tabiiy suv bilan taʼminlangan, xolos. Dashtli, Oltindilyor dehqonchilik o‘lkalarida Qadimgi Baqtriya madaniyati davrida ilk marotaba kanallar qazilgan2 36 . Qadimgi Baqtriya madaniyati yuqorida taʼkidlab o‘tganimizdek Kuchuktepa madaniyati tarkibida shakllangan, shuning uchun ham uning moddiy madaniyati Kuchuktepa madaniyati tarqalgan hududlardagina uchraydi. Ushbu madaniyat ashyolari o‘zining ilk davrida boshqa hududlarda uchramaydi. Shu maʼnoda Qadimgi Baqtriya madaniyatining shakllangan hududi sifatida Baqtriya va Marg‘iyonani ko‘rsatib o‘tishimiz mumkin. Qadimgi Baqtriya madaniyati rivojlanib, Kuchuk III davriga kelganda yodgorliklar soni oshib boradi va butun Baqtriya va So‘g‘dning Baqtriyaga qo‘shni hududlari bo‘ylab tarqaladi. Kuchuk IV davriga kelib esa, bu madaniyat Baqtriya sarhadlaridan oshib, suv yo‘li orqali Quyi Amudaryo (Quyisoy madaniyati), quruqlik yo‘li orqali esa butun So‘g‘d hududlariga tarqaladi. Mavjud yozma manbalar va so‘nggi yillar davomida o‘tkazilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida ishonch bilan aytish mumkinki, Ahamoniylar imperiyasiga qadar Baqtriya podshohligi mavjud bo‘lgan. 36 Сагдуллаев А, Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи (қадимги даврдан XIX асрнинг ўрталарига қадар). - Тошкент, 2006. – Б 40 24 XULOSA Baqtriya davlatchiligining rivojlanish tarixini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki, bu hudud Markaziy Osiyoda ilk davlat tuzilmalarining shakllanishida alohida o‘rin tutgan siyosiy va madaniy markazlardan biri bo‘lgan. Baqtriya nafaqat hududiy jihatdan qulay geografik joylashuvi, balki tabiiy boyliklari, sug‘orma dehqonchilikka mos sharoiti va savdo yo‘llari kesishgan nuqtada joylashgani sababli qadimdan taraqqiy etgan. Bu omillar uning iqtisodiy qudratini oshirib, siyosiy jihatdan mustahkam davlat tuzilmasining shakllanishiga zamin yaratgan. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, Baqtriya davlatchiligi qadimgi Sharq sivilizatsiyalari ta’sirida shakllangan bo‘lsa-da, o‘ziga xos mahalliy boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Aholining dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullanishi, ichki ijtimoiy mehnat taqsimotining rivojlanishi jamiyatda tabaqalanish jarayonini kuchaytirgan. Shu bilan birga, mulkiy tengsizlik va hokimiyatning markazlashuvi davlat boshqaruvi institutlarining vujudga kelishiga olib kelgan. Bu esa Baqtriyani qadimgi davrda yirik siyosiy markazlardan biriga aylantirgan. Arxeologik manbalar, xususan Dalvarzintepa, Qiziltepa va Kampirtepa kabi yodgorliklar Baqtriya hududida shahar madaniyatining yuqori darajada taraqqiy etganini tasdiqlaydi. Ushbu manzillarda topilgan mudofaa inshootlari, ibodatxonalar, saroylar va xo‘jalik ob’ektlari davlat boshqaruvining ancha murakkab va markazlashgan shaklda bo‘lganidan dalolat beradi. Shuningdek, topilmalar Baqtriya aholisi yuksak madaniy va iqtisodiy hayot kechirganini, tashqi aloqalar esa keng miqyosda bo‘lganini ko‘rsatadi. Achaemenid conquest of Bactria davrida Baqtriya hududi katta imperiya tarkibiga kirgan bo‘lsa-da, o‘zining siyosiy va iqtisodiy salohiyatini saqlab qolgan. Keyinchalik Alexander the Great yurishlari davrida ham Baqtriya mustahkam qarshilik ko‘rsatgan hududlardan biri sifatida tarixda qayd etilgan. Bu holat hudud aholisi siyosiy tashkilotchilik darajasining yuqori bo‘lganini va mahalliy davlatchilik an’analari chuqur ildizlarga ega ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, keyingi davrda 25 Greco-Bactrian Kingdom ning shakllanishi Baqtriyaning tarixiy rivojlanishida yangi bosqichni boshlab bergan. Mazkur mavzuni o‘rganish orqali shunday xulosaga kelish mumkinki, Baqtriya davlatchiligi Markaziy Osiyo hududida davlatchilikning shakllanishi va taraqqiyotini tushunishda asosiy tarixiy poydevorlardan biridir. U hududning siyosiy boshqaruv tajribasi, iqtisodiy aloqalari va madaniy taraqqiyoti bilan keyingi davlatlar rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan. Ayniqsa, qadimgi O‘zbekiston hududidagi davlatchilik tarixini chuqur anglashda Baqtriya tajribasi alohida ilmiy ahamiyatga ega. Tadqiqot shuni tasdiqlaydiki, Baqtriya tarixini o‘rganish nafaqat qadimgi siyosiy jarayonlarni ochib beradi, balki bugungi milliy tarixiy tafakkurni shakllantirish, yosh avlodga tarixiy merosni yetkazish va davlatchilik an’analarining ildizlarini ilmiy asosda tushuntirishga xizmat qiladi. Shu bois Baqtriya davlatchiligi tarixini tadqiq etish O‘zbekiston tarixshunosligi oldidagi muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. 26 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I.Asosiy adabiyotlar 1.Asqarov.A.A. O'zbek xalqining kelib chiqish tarixi. - Toshkent. O'zbekiston. 2019. – B 146 2.Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. - Тошкент, 2000. 3.Аскаров А.А. Абдуллаев Б.Н. Джаркутан. - Ташкент. Фан. Узбекской ССР. 1983. С 124;\ 4.Аскаров А.А. Древнеземледельческая культура эпохи бронзы Юга Узбекистана. – Тошкент, Фан, 1977. – С 120 5.Аскаров А.А. Сапаллитепа. - Ташкент, Фан, 1973. – С. 144. 6.Аскаров А.А., Альбаум Л.И. Поселение Кучуктепа. – Тошкент, Фан, 1979. – Б 40 7.Асқаров Аҳмадали. Энг қадимий шаҳар. Тошкент, 2001. – Б 25 8.Грантовский Э.А. Бактрия и Ассирия (в связи с проблемой древнебактри йского «царства») // Бактрия- Тохаристан на древ нем и средне веково востоке. Тезисы докла дов конференции посвященной десятилетию ЮТАЭ. - М.: 1983. - С. 27-30. 9.Грантовский Э.А. Иран и иранцы до Ахеменидов. Основные проблемы. Вопросы хронологии. - М.: 1998. - С. 106-107. 10.Литвинский Б.А. Древний среднеазиатский город. (Местные традиции и иноземные модели) // Древний Восток. Города и торговля (III-I тыс. до н.э.). - Ереван, 1973. С.131-143. 11.Ртвеладзе Э.В, Саидов А,Х, Абдуллеев Е.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. – Тошкент, Адолат, - 2001. – Б. 239 12.Сагдуллаев А, Мавлонов Ў. Ўзбекистонда давлат бошқаруви тарихи (қадимги даврдан XIX асрнинг ўрталарига қадар). - Тошкент, 2006. – Б 40 27 13.Сагдуллаев А.С. Вопросы типологии и хронологии древнейших государств Средней Азии // Средняя Азия и мировая цивилизация. – Ташкент. - 1992. – С. 132-133 14.Толстов С.П., Итина М.А. Саки низовьев Сыр-дарьи // СА. - М.: 1966, №2. - С. 62. 15.Ширинов Т.Ш. Қадимги Бақтрия подшолиги “Катта Хоразм” // Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари. – Тошкент, Шарқ, 2001. – Б. 13; II.Dissertatsiyalar va avtorefaratlar 1.Rahimov. K. A. Sopolli madaniyati yodgorliklarida olov bilan bog'liq qurilmalar va oshxona idishlari tipologiyasi. T.f.n. ilmiy daraja …. Avtoreferati. – B 27. 2.Shaydullayev. A.Sh. Sopolli madaniyatining gliptikasi va sfragistinkasi. PhD Dissertatsiyasi Avtoreferati. – B 13 3.Шайдуллаев. Ш. Ўзбекистон ҳудудида давлатчиликнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши босқичлари (Бақтрия мисолида) // Тарих фанлари доктори ... дисс. Самарқанд, 2009 III.Ilmiy jurnallar, konferensiyalar 1.Akademik Yahyo G'ulomov nomidagi “ O'zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi “ Resbublika ilmiy seminarining 78-umummilliy yig'ini nutqidan. 2.Анорбоев А. Ўзбекистонда илк давлатчилик ва унинг ўрганилиш тарихидаги баъзи бир муаммолар // O’zbekiston tarixi. 2004. № 3.Пьянков И.В. Зороастр в истории Средней Азии: проблемы места и времени (опыт исторической реконструкции) // ВДИ. - М.: 1996. №3. - С. 3-23. 4.Ртвеладзе Э.В. Титулы правителей государств и владений Средней Азии в начале I тыс.до н.э // ОНУ. – 2006. -.№ 5-6. – С. 46-57 5.Шай дулла Ш.Б. Шимолий Бақтрия илк темир даври археологиясининг айрим муаммоли масалалари хусусида // Ўзбекистон-қадимда ва ўрта асрларда. (Республика ёш тарихчи олимлари анжуманининг маърузалари матн. 16-17 март). - Самарқанд, 1992. - .Б 34-36. 28 IV.Xorijiy adabiyotlar 1.Geiger W. Ostiranische Kultur im Altertum. Erlangen, 1982. -V. 66; Geiger W. Civilization of the Eastern Iranians in Ancient Times. – London, 1985. - V. 45. 2.Nîldeke T. Iranisches Nationalepos, Grundriss der Iranische Philologie, II. 1896-1904.- V.141. 3.Prasek J.D. Geschichte der Meder und Perser. Bd. I. - Gotha, 1906. - V. 50 4.Reisch E. Baktrionoi // Paulys Real-Ensyclopödie. T. II. 1896. 29 ILOVALAR 1-rasm. Janubiy O‘zbekistonda Bronza davri madaniyatlari joylashuvi 2-rasm. Sopollitepa xarobalari rejasi 30 3-rasm. Jarqo‘ton xarobalaridan topilgan moddiy manbalar 4-rasm. Jarqo‘ton shahar ko‘rinishi (tiklangan) 31 5 – rasm. Jarqo‘ton shahar plani 6 – rasm. Sopolli madaniyati belgilari jadvali 32 7 – rasm. Ko‘zalarga bitilgan belgilardan namunalar 33

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGINING SHAKLLANISH TARIXI

I.1.Qadimgi Baqtriya tarixi bo‘yicha yozma manbalar manbashunosligi

I.2.Qadimgi Baqtriya davlatchiligi tarixshunosligi

II.BOB. QADIMGI BAQTRIYA DAVLATCHILIGI TARIXI

II.1. Sopolli madaniyati – Baqtriya davlatchiligi tamaltoshi sifatida

II.2.Qadimgi Baqtriya davlatida madaniy hayot va shaharsozlik

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVALAR

Купить