Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 749.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Eron iqtisodiyoti

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI Tarix (mamlakatlar va mintaqalar bo’yicha) yo’nalishi KURS ISHI Mavzu: Qadimgi Eron iqtisodiyoti Toshkent-2024 Mundarija KIRISH…………………………………………………………………………3 I bob. Qadimgi Eron…………………………………………………………..6 1.1.Qadimgi Elam va Midiya davlatlari…………….………………………..6 1.2.Ahamoniylar imperiyasi………………………………...………………10 II bob. Qadimgi Eron iqtisodiyoti………………………………………..…..24 2.1. Eron sosoniylari va sosoniy kushonshohlar tangalari……………………..24 2.2. Sosoniy tangalari pul-tovar sifatida……………………….........................25 XULOSA………………………………………………………………………30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………..32 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mavzuni dolzarbligi shundaki,Eron bu old Osiyodagi qadimgi tarixga ega davlat. Sosoniylar 1 davlati ilk o’rta asrlarda Eron xududida xukm surgan ulkan davlat. Bu davlat III-VII asrlarda xukmronlik qilgan Sosoniylar kup davlatlar Vizantiya, Eftalar, turklar bilan muvafaqiyatli urushlar olib borgan. O’z davrining ulkan rivojlangan davlati bo’lgan sosoniylar VII asrda barham topadi. Milodiy 227 yil bahorida Parsa (Fors) poytaxti Staxrdan unchalik uzoq bo`lmagan joyda, Sasan qabilasidan kelib chiqqan Papa qiroli, Parsa shohi Artashir Eronda hokimiyat uchun toj oldi. Tantanadan oldin Parfiya shohi Artaban 5 ustidan g`alaba qozonildi. Ikkala voqea ham tosh-bo`ronlarda avlodlar uchun olingan. Artashirning yangi nomi - xudolardan kelib chiqqan Eron shohlari xudosi, sig`inuvchi (Axura) Mazda tangalar zarb qilingan. Shunday qilib, Eronda yangi sulola - Sosoniylar hokimiyat tepasiga kelib, mamlakatni to`rt asr davomida birlashtirdilar. 208 yilda Parfiya davlati ikki qismga bo`lindi: ba`zi hududlar Valarsh V qiroli sifatida tan olindi, boshqalari - uning ukasi Artaban V. Bir ozdan keyin Rim imperatori Karakalla Parfiya uchun kurashga qo`shildi. Parfiya davlatining bir qator mustaqil va yarim qaram podsholiklarga parchalanish jarayoni O`rta er dengizi jamiyatlarida chuqur inqirozning namoyon bo`lishi edi. Uning namoyon bo`lishi Pars tumanlaridan birining kichik hukmdori va ruhoniysi Papak tomonidan Staxrda hokimiyatni egallashi edi. Papak vafotidan keyin uning o`g`li Artashir qo`shni viloyatlarda bir qator g`alabali yurishlarni amalga oshirdi. Ularni mag`lubiyatga uchratib, u o`z qo`shinlarini Mesopotamiyaga ko`chirdi va u erda bir qator kichik yarim qaram davlatlar hukmdorlarining qo`llabquvvatlashiga erishdi. Ittifoqchilarning birlashgan kuchlari 223 yilda qulagan Salavkiyani qamal qilishdi. Bu muvaffaqiyatlarning barchasi Parsa yangi hukmdorini Parfiya qirollari podshohining dahshatli dushmaniga aylantirdi, ammo hal qiluvchi jangda Artaban qo`shini faqat Mesopotamiya 1 Аммиан Марцеллин. История. — СПб.: Алетейя, 1994. — c. 576 3 ittifoqchilari va joylashgan ba`zi qirolliklar (shaharlar) rahbarlari yordamida mag`lubiyatga uchradi. Eron hududida, shuningdek, ba`zi eng zo`r Parfiya oilalari vakillari. Mavzuning maqsadi va vazifalari. Qadimgi Eron tarkibidagi Elam 2 va Midiya davlatlari tashkil topishi, Ahamoniylar imperiyasining vujudga kelishi, Eron Sosoniylari tangalaridan pul Tovar sifatida ishlatilishini izohlash hamda batafsil yoritish kurs ishining maqsad va predmetini tashkil etadi. Kurs ishi obyekti va predmeti. Qadimgi Eron tarkibidagi Elam va Midiya davlatlari, Ahamoniylar imperiyasi, Eron Sosoniylari tangalari kurs ishining predmetini tashkil etadi. Mavzuning o rganilish darajasi. ʻ O’rta Osiyo va Eron territoriyasida yozma manbalar juda kam topilganligi sababli. Bu mamlakatlarning qadimgi zamondagi tarixi hali yetarli darajada o’rganilmagan.Ahamoniylar dunyosidan (eramizdan avvalgi 558-330–yillar) chiqqan daslabki Eron shohlarining hukmronlik qilgan davriga oid topilgan kam sonli Eron mixsimon yozuvlari orasida. Kerman shahrining sharqidagi Behistun qoyasiga o’yib yozilgan katta xat juda muhim ahamiyatga ega. Bu yozuvda Eron podshosi Doro I Kambiz o’lgandan keyin ko’tarilgan qo’zg’alonni qanday bostirganini, barcha isyonchilarni qanday tor-mor qilganini Saklarga qarshi qo’shin tortib borib, Eron davlatining butunligini qanday qilib tiklaganini mufassal tasvirlaydi. Ushbu urushlar natijasida muhim hududlar Eronga qo`shildi va III asrning 60-yillariga kelib. uning chegaralari Quyi Mesopotamiya va Suriyadan Hindgacha, Buyuk Kavkazdan Arabistondagi Ummon yarim oroligacha cho`zilgan. Shopur 1 So`g`d, Choch (Toshkent viloyati) va Kushon podsholigi kabi erlarga egalik qilishini da`vo qildi. Yaqin Sharq va O`rta er dengizi ikki asosiy kuchlari - Rim imperiyasi va Sasaniya Eroni o`rtasidagi yakka kurash bo`yicha birinchi raundda Eron g`alaba 2 Дьяконов И. М. Эламское царство в Старовавилонский период // История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги цивилизации. Ч. I.: Месопотамия. — Москва, 1983. — С. 391— 414. 4 qozondi. Eronliklar zabt etgan hududlarda zardushtiylik barpo etildi. Kelajakda Eron va Rim o`rtasidagi munosabatlar bir necha bor fojiali keskinlikka ega bo`ldi. IV asrning o`rtalaridan boshlab. Eron ushlab turishi kerak bo`lgan asosiy chegara sharqiy chegaradir. G`arbda bo`lgani kabi bu erda ham Sosoniylar katta harbiy yutuqlar bilan boshladilar. Artashir 1 davrida bu erda mahalliy sulolalar bilan ittifoq asosida Eron qudratining bosqichma-bosqich kuchayishi yuz berdi, ammo keyinchalik yarim mustaqil podshohliklar mavjud bo`lib, ular eski, Sasaniygacha bo`lgan sulolalar hukmdorlari tomonidan boshqarilgan. Ehtimol, birinchi marta 245 va 248 yillar orasida. Shaxonshoh Shopur 1 sharqiy yerlarda katta istilo kampaniyasini olib bordi. Natijada, Eron tog`larining sharqida yangi qirollik Nishopur shahriga asos solindi; qadimgi Merv 3 shahrining zarbxonasida Shopur 1 ning oltin denarlari zarb qilingan va uning o`g`li Narsa yangi bosib olingan barcha sharqiy viloyatlarni meros qilib olgan. Ushbu lot Sakastan, Turiston va Hind dengizi sohiligacha deb nomlangan va yozuvlarga qaraganda, hech bo`lmaganda 4-asrning 20-yillariga qadar saqlanib qolgan. Sharqqa yurishdan so`ng, Shopur 1 va 4-asrning o`rtalariga qadar. Sasaniya shohlari o`z davlatlarining sharqida deyarli jiddiy urushlar olib borishmagan: o`sha paytdagi barcha kuchlari g`arbiy chegaralardagi qattiq kurashdan charchagan. Sharqiy Shopur urushi haqidagi birinchi ishonchli xabar 357 yil boshidan boshlangan. O`sha paytda Shopur Eron chegarasini kesib o`tishga urinayotgan dushman qabilalari hujumini qiyinchilik bilan cheklab qo`ydi. U o`jar kurashda katta yo`qotishlarga duch keldi va oxir-oqibat, 358 yilda ular bilan kasaba uyushmasi shartnomasi tuzdi. Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.ʻ 3 This article incorporates text from a publication now in the public domain: Bealby, John Thomas (1911). "Merv". Encyclopædia Britannica. Vol. 18 (11th ed.). pp. 175–176. 5 1-bob. Qadimgi Eron. 1.1.Qadimgi Elam va Midiya davlatlari. Qadimgi Elam davlati.Qadimgi Elam hududi tog‘li Karuna va Kerxe daryolari vodiysida yuzaga kelgan. Hozirgi Eronning janubiy-g‘arbiy qismini o‘z ichiga oladi. Afsonalarga ko‘ra Miloddan avvalgi 2700-yilda Elam davlatiga tarixda “noma’lum podsho” deb nom qoldirgan hukmdor asos solgan deyiladi. Elam tarixini, mutaxasislar to‘rt davrga boiib o‘rganadilar. Ya’ni, Protoelam davri (Miloddan avvalgi 3200-2700- yy), Qadimgi Elam davri (Miloddan avvalgi 2700-1600-yy), Yaqin Elam davri (Miloddan avvalgi 1500-1100-yy) va Neoelam yoki Yangi Elam davr (Miloddan avvalgi 1100-539-yy)lariga ajratadilar. Qadimgi Elam aholisi asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanib kelgan. Elam tili izolyant hisoblanadi ammo dravid yoki afraosiyo tiliga qarindoshligi hozigi kunda xorij olimlari tomonidan e’tirof etilmoqda. Mesopotamiya shahar dalatlariga yaqin bo‘lganligi tufayli ulaming ma’daniy ta’siri juda yuqori bo'lgan. Miloddan avvalgi Ill mingyillikga oid Shumer-Akkad 4 manbalarida Shushen(Suza), Anshan(Anchan), Simashki, Adamdun va Paraxse (Marxashi) kabi shahar davlatlar haqida ma’lumot keltirilgan. Miloddan avvalgi XXVI asda Elamning Avan shahridan kelib chiqqan Mesilim Kish lugali maqomini ham olishga muvaffaq bo‘lgan. Aynan u Avan sulolasiga asos solgan. Avanliklar protoelam piktografik chiziqli yozuvdan davlat ishlarida foydalanganla r. Podsholar Ukkutaxish, Shushuntara na, Autalummash, Kikkusivetemptilar hukmroligi yillari borasida olimlar orasida munozarali fiklar mavjud. Ammo Miloddan avvalgi 2300-yilda Avan shahri podshosi Luxxishshan haqida ma’lumotlar keltirilgan. Elam garchand siyosiy jihatdan kichik shahar davlatlardan iborat bo‘lsa-da yagona o‘lka hisoblangan. Podsho Lixxishshan, Akkad hukmdori Sargon I qo‘shinlaridan yengilib asir tushadi. Lekin Elam yerlari Shumer-Akkad dalatining viloyatlaridan biriga aylanib qolmaydi. Balki vaqtincha 4 Емельянов, В. В. Древний Шумер. Очерки культуры. — СПб.: Петербургское востоковедение, 2001. — с. 366 6 qaram mamlakat maqomida qoladi. Miloddan avvalgi 2190-yili Kutik- Inshushinak(akkadcha Puzur-Inshushinak) Elamda hokimiyatga keladi. Uning otasi Shimpixishxuk podsholar naslidan bo‘lmasada, ammo ona tomondan oldingi hukmdor Xitaga qarindosh bo‘lgan. Bu sulola Miloddan avvalgi 2190-yilga qadar Elamda hukmrolik qildi. Kutik-Inshushinak Elamni akkadliklaming hukmronligidan xalos qiladi. Chunki bu payt ko‘chmanchi gutiylar Mesopotamiya shahar davlatlarini bosib olib, Shumer-Akkad podsholigini tugatadilar. Natijada Elam ozod mamlakatga aylanadi. Kutik-Inshushinak Anshanni bosib olib Elamning katta qismini birlashtirishga muvaffaq bo’ladi. Akkadliklar bilan ittifoqda gutiylar bilan ham urush olib boradi. Suzada iloh Inshushinak uchun ibodatxona bunyod etadi va kanallar qazitib dehqonchilikni rivojlanishiga e ’tibor qaratadi. Uning vafotidan so‘ng gutiylar Elamni talon-taroj qiladi va Avan sulolasi barham topib Elam kichik dalatchalarga boMinib ketadi. Ko‘p o‘tmay Ur podshosi Shulgi tomonidan bosib olinadi. Mamlakat bir asrdan ko‘proq shumerlik amaldorlar tomonidan boshqariladi. Ur podshosi Shu-Suen davrida Elamning Simashki shahar-davlati poshosi Gimamme (Miloddan avvalgi 2030-yilda) Shumerdan ma’lum erkinliklarga erishadi. Ill Ur sulolasi amoreylaming doimiy hujumlaridan Shumemi mudofaa etib turgan paytda, Elam qariyib ikki yuz yillik qaramlikdan chiqa boshlaydi. Simashki (Miloddan avvalgi 2015- vilda) sulolasidan Enpiluxan davrida Elam Shumerga bo‘ysunmay qo‘yadi. Garchand Ur podshosi Ibbi-Suen Elamga yurish qilib Enpiluxanni asir olib qaytsada, mamlakat mustaqil bo‘lib qolavergan. Podsho Xutran-tempti (Miloddan avvalgi 2010-1990-yy) davrida Elam qo'shini Ur shahrini egallab, III Ur sulolasining so‘nggi podshosi IbbiSuenni taxtdan tushiradi. Simashki sulolasidan podsho Idattu I butun Elamni birlashtiradi. Birlashgan Elam yarim asr mobaynida yuksaladi. Miloddan avvalgi XIX asrda siyosiy inqiroz boshlanib hokimiyatga Sukkalmax(yoki Epartidlar)lar sulolasi keladi. Elam amalda uchga bo‘lib boshqarilgan. Miloddan avvalgi XV asr boshlariga kelib Sukkal-maxlar 7 sulolasi ham barham topadi. Olimlaming fikricha ko‘chmanchi kassitlar hujumi bunga sabab bo‘lgan. So‘ngra Elam Anshana va Suza sulolalari tomonidan idora qilindi. Miloddan avvalgi 760-yili podsho Xumbantaxrax Yangi Elam sulolasiga asos soladi. Ushbu sulola Elamni, Ossuriya podshosi Ashshurbanapal bosqiniga qadar boshqardi. So‘ngi Elam podshosi sifatida Xumban Xaltash III tan olinadi. Shundan so‘ng Elam o‘z mustaqilligini butunlay yo‘qotadi. Qadimgi Midiya. Qadimgi Midiya hududi hozirgi Eronning g'arbida, ya’ni Araks daryosi va Elbrus tog‘laridan janubda, Fors o‘lkasining shimolida hamda Dashti-Kavir cho‘lidan g‘arbda joylashgan edi. Midiyaliklar 5 bu o‘lkaga Eronning shaqidan kirib kelganligi ta’kidlanadi. Eroniy tilli midiyaliklar tez orada lulubeylar, gutiylar va kassitlami assimilyatsiya qiladilar. Hududi asosan mo‘tadil iqlimli bo‘lgan. Midiyaliklar asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shug‘ullanganlar. Bu yerda yilqichilik ham keng tarqalgan edi. Miloddan avvalgi IX asr oxiri va VIII asr boshlarida Midiya ossurlar tomonidan bosib olinadi. Ammo Miloddan avvalgi 673-yili midiyaliklar ossurlarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Unga Kashtariti ismli sardor boshchilik qiladi. Natijada Midiya mustaqillikni qo‘lga kiritadi. Midiyaning poytaxti Ekbatan. Ossuriya podshosi Asarxaddon skiflami midiyaliklarga qarshi gij-gijlaydi. Skiflar hukmdori Partatua (Gerodotda, Prototiy deb tilga olingarv)ga o‘z qizini turmushga beradi hamda ular bilan kelishuv yo‘lini tutadi. Natijada skiflar akilossuriya koalitsiyasidan chiqadilar. Midiyani ossurlar boshqa o‘z iznida tutib tura olmaydilar. Ammo ulami vaqtincha kuchsizlantiradilar. Miloddan avvalgi 625-yilda Midiya taxtiga podsho Fravartishning o‘g‘li Kiaksar (Uvaxshatra) chiqadi. Harbiy islohot o‘tkazib, so'ngra Ossuriya bilan urush boshlaydi. Bu orada Kavkaz tog‘laridan Midiyaga ossurlaming itiffoqchilari podsho Madiy boshchiligida skiflar bostirib kiradilar. Ular Midiyani talon-taroj qiladilar. 5 Кайлер Янг-младший. Ранняя история мидийцев и персов и Ахеменидская держава до смерти Камбиса // Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Москва, 2011. С. 13—71. 8 Kiaksar esa vaqtincha skiflarga bo‘ysunadi va ko‘chmanchilarga o‘lpon to‘lashga majbur bo‘ladi. Ko‘p o‘tmay skiflar sardorlarini hiyla yo‘li bilan qo‘lga olib, ulami qatl etadi. Rahbarlarisiz qolgan skiflar Midiyani tark etishga majbur boMadilar. Midiya mustaqilligi qayta qo‘lga kiritiladi. Miloddan avvalgi 614-yilda Kiaksar qo‘shinlari Dajla daryosidan kechib o‘tib, Ossuriyaning qadimgi poytaxti Ashshumi qamal qiladi. Uzoq qarshilikdan so‘ng Ashshur egallanib, vayron qilinadi. Bobil podshosi Nabopalasar Ashshur vayronalariga yetib kelgach ikki o‘rtada Ossuriyaga qarshi ittifoq tuziladi. Miloddan avvalgi 612-yilga ikki davlat qo‘shinlari Ossuriya poytaxti Nineviyani egallaydilar va butunlay vayron qiladilar. Ossuriyaning shimoli Midiya davlatiga o‘tadi. Kiaksar kuchli dushmandan qutilgach, Elam va Urartu yerlariga yurish qilib, bu hududlami ham Midiyaga bo‘ysundiradi. Miloddan avvalgi 590-yilda midiyaliklar Lidiyaga (Kichik Osiyo) bostirib kiradilar va besh yil urush olib boradilar. Ammo ikki tomon ham bir-birini yenga olmaydilar. Miloddan avvalgi 585-yil Galis daryosi yonidagi jang paytida quyosh tutilishi sodir bo‘lib, midiyaliklar va lidiyaliklar buni ilohiy belgi deb hisoblab sulh tuzadilar. Podsho Kiaksaming o‘g‘li Astiag, Lidiya malikasiga uylanadi. So‘ngra Kiaksar 6 vafot etadi, taxtga Midiyaning so‘ngi podshosi Astiag (Miloddan avvalgi 585-550-yy) keladi. Ko‘p o‘tmay Midiya forslar tomonidan Ahamoniylar davlatiga qo‘shib olinadi. Midiyaning o‘zi va uning yerlari satrapliklarga ajratiladi. Madaniyatiga va tiliga ko‘ra midiyaliklar forslarga juda yaqin xalq hisoblangan. Boshqa eroniy xalqlar kabi uzun soch va soqol о stirib yurganlar. Bellarida alohida hanjar (akinak) ilib yurganlar. Zardushtiylik diniga e’tiqod qilganlar. Shu bilan birga hosildorlik ilohasi Anahitaga sig‘inganlar. Hatto Midiya poytaxti Ekbatanda uning ibodatxonasi bor edi. 6 Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. / Под ред. Дж. Бордмэна, Н.-Дж.-Л. Хэммонда, Д.-М. Льюиса, М. Оствальда. Пер. с англ., подготовка текста, заметка и примечания А. В. Зайкова. — Москва: Ладомир, 2011. — с. 1112 9 1.2.Ahamoniylar imperiyasi. Ahamoniylar davlati. Midiyalik va forslar bir-biriga yaqin qardosh xalqlar bo'lganligi uchun antik mualliflar ulami ko‘pincha adashtirardilar. Chunonchi, Gerodot mashhur yunon-fors umshlarini Midiya urushlari deb atagan. Persida (Fors) hududi (keyinchalik Fors viloyati) Fors ko‘rfazi sohilida, Elamning yaqinida joylashgan bo‘lib, uning madaniy merosi qo‘shnilarga katta ta ’sir ko‘rsatgan. Keyinchalik, ulkan saltanatni barpo etib, forslar elam tili, mixxatidan keng foydalanadilar, Elam poytaxti Suzada esa forslar podshosining bosh qarorgohlaridan biri joylashganligi bejiz emas. Yozma manbalaming guvohlik berishicha, Midiya podshosi Astiagning o‘g‘li boim agan. Shu jihatdan, yagona qizi Mandanaga boMajak munosib kuyovni sinchiklab tanlar edi. U Mandanani o‘ziga qaram bo‘lgan Kir I ning o‘g‘li, Kambizga turmushga beradi. Kambiz midiyalik hukmdoriga o'zining sodiqligi haqida qasamyod qiladi. Gerodotning ta’kidlashicha, Astiag bir tush ko‘radi; tushida uning qizidan tok novdasi chiqib, unga tegishli butun hududni o‘rab oladi. Bu tushning ta’birini uning kohinlari, qizining o‘g‘li nafaqat uning vorisi bo‘ladi, balki uning o‘mida saltanatni boshqaradi, deb bashorat qiladilar. Mandana o‘g‘il tug‘ib, unga erining otasi sharafiga Kir ismini beradi. Astiag nabirasini o‘ldirish gunohidan qochib, atoqli amaldor Xarpagni chaqirtirib, bolani o'ldirishni buyuradi. Xarpag ham gunoh qilgisi kelmay, Astiag singari, bu ishni bajarishni boshqa birovga topshiradi. Shuning uchun u Mandananing o‘g‘lini o'ldimiay, Astiag cho‘ponlaridan biriga beradi. U esa bolani nogahon uyga olib ketadi va endigina o‘lik bola tuqqan xotiniga beradi. Cho‘pon tog‘ qiyaligida o‘z bolasini ko‘mib, Xarpagga ishni bajarganligi to‘g‘risida aytadi. Shunday qilib Kir cho‘pon oilasida katta bo‘ladi. Gerodot so‘zlab bergan bu hikoya an’anaviy syujetni namoyish etadi va qahramonning ilohiy qismatini basharot qiladi. Kir bilan bog‘liq hikoyada Gerodot 10 midiyalik va forslar o‘rtasidagi mashaqqatli siyosiy o‘zaro munosabatlami ham ko‘rsatib o‘tadi. Midiyaliklar hukmron bo‘lgan, lekin ularga qaram bo‘lgan Fors hukmdorining o‘g‘lini hattoki eng oliy podsho tomonidan ham ochiq o‘ldirib bo‘lmasdi. Keyinchalik sir fosh bo‘Igandan keyin Astiag Kimi jonini saqlab qoladi. Amaldor Xarpag jazolanadi, lekin podshoga qarindosh bo‘lgani uchun o‘ldirilmagan, Kir esa Fors yerlariga, ota-onasi huzuriga qaytarib yuborilgan. Uning oilasi, Ahamoniylar, fors urug'lari ichida eng yirik va eng qudratli pasargadlar qabilasiga tegishli bo‘lgan. Ko‘p o‘tmay forslarga nisbatan midiyaliklami zulmi yanada kuchaydi. Shu vaqtda Xarpag bilan bir qatorda Midiya aristokratiyasining aksariyat qismi Kimi vorisligini qo'llab-quvvatlar edi. Uzoq tayyorgarlikdan so‘ng Kir va uning lashkarlari Ekbatan tomon harbiy yurishini boshlaydi. Midiya qo‘shiniariga X arpag boshliq etib tayinlanadi. U esa o‘z navbatida Kir tomoniga o‘tib ketadi. Astiagga sodiq bir guruh askarlar tarqalib ketadi. Podsho Astiag 7 asirga olinadi, Kir Ekbatanni istilo qiladi va Miloddan avvalgi 558- yilda oczini Midiya va Eronning podshosi deb e’lon qiladi. Natijada, Midiya yerlari Fors davlatining viloyatiga aylantiriladi. Kir II bobosini o‘ldirmadi, balki uni yaxshi sharoitda o‘z ajali bilan o‘lgunga qadar tutqunlikda ushlab turadi. Kir II o‘zining sobiq ittifoqdoshi boMgan Bobilni bosib olish istagi yo‘q edi. Ammo, imperiya tuzish yo‘lida bu maqsadidan ham qaytmadi. Dastlab Astiag vafot etishi bilan lidiyalik va midiyaliklar bilan tuzilgan sulh shartnomasi bekor qilinadi. So‘ngra Lidiyaga qarshi harbiy harakatlar boshlanadi. Ikki davlat armiyasi Galis daryosi yaqinida uchrashadi va uzoq vaqt natijasiz jang qiladi. Pirovard natijada Krez Bobildan yordam so‘rash maqsadida chekinadi. Kir II Lidiyaga bostirib kiradi va oxiroqibatda Lidiya qo‘shinini poytaxt Sard yaqinida qurshab oladi. U tuyalami jangga tashlab, dushman otlarini qo‘rqitadi va 7 Batrakataš / Koch H. // Encyclopædia Iranica : [англ.] / ed. by E. Yarshater. — 1989. — Vol. III. — P. 870. 11 buning oqibatida Lidiyaning otliq askarlarini tor-mor qiladi, shahami qurshovga olib o‘n to‘rt kunlik qamaldan so‘ng egallaydi. Kir II o‘z harbiylarini mukofotga sazovor deb hisoblab, ularga shaharga bostirib kirib, uni talon-taroj qilishga ruxsat beradi. Bu orada asir olingan va Kir II huzuriga keltirilgan Krez forslar yonida shahaming achinarli taqdirini kuzatib turishga majbur bo‘ladi. Kir II adolatli va sahovatli bo‘lishiga qaramasdan, u, avvalo, kuchli va shafqatsiz tartibni tashkil qilishda boshqa podsholardan ustun turar edi. Antik tarixchi Ksenofontning ta’kidlashicha, Kir II, aw algi har bir buyuk podsho singari, o‘z saltanatini kuch va zulm vositasi orqali boshqara olgan. Uning davlati ko‘p millatli imperiyaga aylanib bordi. Endilikda midiyalik, lidiyaliklar (shu jumladan Frigiya) va bobosi tomonidan bosib olingan Ossuriyaning shimoliy viloyatlari - barchasi Eron tarkibiga kirdi. Kir II Xarpagga sohil bo‘ylab Ioniya shaharlarini bosib olishni davom ettirish vazifasini topshirib, o‘zi Sharqdagi, Midiya hududidagi harbiy harakatlami davom ettiradi. U Hind daryosigacha bo‘lgan yerlarni Ahamoniylar davlatiga bo‘sundiradi. Faqat uchta davlat - skiflaming nazoratidagi shimolda yoyilgan o'lkalar, uzoq janubda misrliklar va barchasiga qaraganda eng qudratli - g'arbdagi bobilliklar mustaqilligicha qolgan edi. Miloddan avvalgi 540 yilga kelib Kir II qo‘shinlarini g‘arbiy chegara (ornon suradi, u yerda vaqti-vaqti bilan (davriy ravishda) bobilliklar bilan to'qnashuvlar bo‘lib turardi. Forslar hujumlari tobora jiddiylashib boradi, shuning uchun Bobil podshosi Nabonid shimolga, o‘z saltanatining markaziga (yuragiga) qaytib borishga tayyorgarlik ko‘radi. Uning yetib kelishiga Kir II shiddatli hujumni tayyorlab qo‘ygan edi. Hokimiyat tepasida bo‘lgan Nabonid Bobil qo‘shinlariga dushmanga qarshi chiqishni buyuradi. Ular Dajla daryosini kechib o‘tadilar va Opis yaqinida forslar qo‘shini bilan to‘qnashadilar. 12 “Bobilliklar jangga kirishadi, - deb xabar qiladi Gerodot, - lekin ular jangda yengiladi va qayta shaharga quvib kirgiziladi”. Ksenofontning aytishicha, ulaming yigirma yil qamalga yetadigan oziq-ovqat va suvi bor edi. Kir II yaxshi qurollantirilgan shahar himoyachilari o‘rtasida ochlik yuzaga kelishini o’ylab, hatto yillab kutishi mumkinligini tushunib boshqa reja tuzadi. Ksenofont uni quyidagicha tavsiflaydi: Bobilning qoq markazidan oqib o‘tadigan Dajla daryosi ikki odam bo‘yidan ham chuqur edi. Navuxodonosor II 8 qurdirgan istehkomlari tufayli shahami osonlikcha suv bostirish qiyin edi. Lekin, Kir II boshqa strategiyadan foydalanmoqchi boiadi. Shahardan yuqorida o‘tadigan Dajla oqimining atrofida xandaqlar kovlab qo‘yilgan bo‘lib, bir kuni qorong‘i tunda uning odamlari ulami baravar ochib yuboradilar. Dajlaning sathi pasayadi va fors qo‘shini shaharga bostirib kiradi. Bobil zabt etiladi. Kir II ning g‘alabasi Bobildagi ichki boshqaruv tizimining o‘zgarishiga olib kelmadi. Kir II Navuxodonosor II ning g‘oyat katta qasrini o‘zining qarorgohlaridan biri qilib oladi va Ekbatandagi saroyni yozgi qo‘nalg‘asiga aylantiradi. Lekin, imperiyaning ma’muriyati uchun Kir II yangi poytaxtni Eronda Pasargadni quradi. Kir II o‘zining saltanatini forslar boshqaruvi ostidagi turli xalqlar majmui sifatida ko‘rardi. Ossuriyaliklardan farqli o‘laroq, u miiliy o‘xshashlik va o‘ziga xoslikni buzishga harakat qilmagan. Buning o‘miga u o‘zini barcha ushbu individualliklaming muruvvatli rahbari sifatida ko‘rsatadi — buning uchun esa mumkin bo‘lgan ko'ngilsizliklardan xabardor bo’lish uchun o‘zining “quloq”lari va “ko’zlari”ga haq to‘laydi. Miloddan avvalgi VI asming o‘rtalarida Eron shohi Kir II nafaqat Midiyaga qaramlikdan qutuladi, balki ilgari Midiyaga qaram bo‘lgan barcha xalqlami o‘ziga bo‘ysundiradi. 8 Амусин И. Д. Кумранский фрагмент молитвы вавилонского царя Набонида, ВДИ, № 4. — C. 104—117. 13 U Oks (Amudaryo) orqali shimolga, butunlay yangi hududga, Orol dengizidan Sharqqa, Markaziy Osiyoga qarab harakat qiladi. Bu joylarda yashab kelayotgan qabilalar massagetlar, deb atalgan. Gerodot bu haqda “Ular uchi bronzadan yasalgan o‘q va nayzalardan foydalanadilar, quyoshga sajda qiladilar va yerga ishlov bermaydilar, lekin yirik qoramol va baliq iste’mol qilib yashaydilar”- deb xabar beradi. Boshida Kir II massagetlami muzokara yordamida o‘ziga bo‘ysundirmoqchi bo‘ldi. Malika To‘marisga unga turmushga chiqishni taklif qiladi. U nafaqat taklifni rad etgan, balki o‘g‘lini forslar armiyasiga qaratilgan hujumga boshchilik qilgani yuboradi. Hujum barbod bo‘lib, To‘maris o‘g‘li asir olinadi. Sharmandalikka bardosh berolmay u o‘zini o‘zi o‘ldiradi. To‘maris Kir II ga xat yuborib qasamyod qiladi: “Quyosh ila ont ichamanki, sening qonga chanqog‘ingni qondiraman”. So‘ng u o‘zining qolgan odamlarini bosib kelayotgan forslarga qarshi olib chiqadi. Ikki tomon Miloddan avvalgi 530-yilda bir-biri bilan to‘qnashadi. “Men ushbu jangni yunon bo'lmaganlar o‘rtasida bo'lib o‘tgan barcha janglardan eng dahshatlisi, deb hisoblayman”, - deb ta’kidlaydi Gerodot, bu bilan (e’tibomi “yunon boMmaganlar” ta’rifiga qaratilsa) jang barcha ma’lum bo‘lgan janglar ichida eng shiddatlisi ekanligiga e’tibomi qaratgan. Massage tlar 9 kamon va o‘qdan, shuningdek, hanjar va nayzalarda n foydalanganlar. Lekin ular deyarli butun fors qo‘shinlarini yo'q qildilar. Kir II o‘z odamlari orasida piyoda askar sifatida jang qilib, jang avjiga chiqqanda halok bo‘ladi. Massagetlar g‘alaba qozongandan so‘ng, To‘maris podsho jasadini qidirib ketdi va uni o‘z qoniga bulg‘anib yotgan forslar orasidan topdi. Kir II ning jasadini qidirib topib, kallasini kesib oladi va qonga to‘ldirilgan meshga tiqib: “Qonga chanqog‘ingni qondiraman deb seni ogohlantirgan edim”, - deydi. 9 Grousset, René. The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 1989, ISBN 0-8135-1304-9, p. 547. 14 O‘g‘li uchun qasos olib, To‘maris tirik qolgan forslarga jang maydonidan buyuk podshoning tanasini olib ketishga ijozat beradi. Ular shohning yuzidan qonlami yuvib tashlab, jasadini dafn etish uchun Pasargadga qaytarib olib ketadilar. Kir II oldindan o‘zi uchun maqbara qurdirgan edi: tomi ikki nishabli tosh imorat boy o‘yma naqshlari tufayli yog‘ochdan yasalganga o‘xshab turardi. Imorat yetti pog‘onali zinapoya shaklida qurilgan zikkuratning tepasida o‘matilgan edi. Jasadni shohona kiyirnlarga kiyintirib, zeb-ziynatlar bilan bezab, qurolini yoniga qo‘yib, tilla tobutga yotqizdilar. Maqbarani qulflab, uni qo‘riqlash uchun bir guruh fors ruhoniylariga maqbara yonida joylashgan kichik uychada yashashni buyurdilar. Kir II ning to‘ng‘ich o‘g‘li, Kambiz — Kambiz II nomi bilan taxtga o‘tiradi. U otasining qo‘shinida bir necha yil zobit sifatida xizmat qilgan va Oksning narigi qirg‘og‘iga o‘tishdan oldin Kir II bilan birga bo‘lgan, lekin podsho o‘g‘lini, o‘zi jang qilguncha, ishlami nazorat qilib turish maqsadida Pasargadga qaytarib yuboradi, chamasi Kir II jangni arzimagan ish, deb tasaw ur qilgan. Kambiz II avval o‘z saroyi va saltanatning ma’muriy markazini elamliklaming eski poytaxti - Suzaga ko‘chiradi. Kambiz II taxtga o‘tirgandan to‘rt yil o‘tib Misrga hujum boshlaydi. Uning floti sohil bo‘ylab jo‘naydi, armiyasi esa cho‘lni kesib o‘tadi. Kambiz II 10 o‘zining qurolbardori Doro hamrohligida qo‘shinlarga boshchilik qiladi. Doro uning shaxsiy qo‘riqchisi sifatida saltanatning shimoli-sharqiy qismida joylashgan Parfiya viloyatini boshqargan fors amaldorining o‘g‘li bo‘lgan. Misr fir’avni Amasis forslami kutib olish uchun o‘z kuchiarini tayyorlaydi. Lekin uning yoshi yetmishdan oshgan bo‘lib, Kambiz II bostirib ketishidan oldin keksalikdan vafot etadi. Kambiz II uchun bu hodisa katta yutuq edi, chunki endi Mismi muhofaza qilish majburiyati uning o‘g‘li Psammetix III zimmasiga tushadi. Psammetix III o ‘z 10 Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — с. 319 15 qo‘shinlarini Misming shimoli-sharqiy sarhadida saflaydi, mudofaasining markazi chegara yaqinidagi Peluziy qal’asi bo‘lgan. Bu qal’a Nexo II davridayoq kanalni muhofaza qilish uchun qurilgan edi. Bunday joylashish yomon emasdi, lekin misrliklar muvaffaqiyatsizlikka uchray boshlaganda Psammetix III qo‘shinlarini orqaga, to Memfisgacha chekinishga buymq beradi. Ushbu vaziyat forslarga delta suv yo'llariga deyarli erkin kirib borish hamda Memfisni ham qumqlik, ham suvdan turib qamal qilish imkoniyatini berdi. Urushning keyingi tafsilotlariga ega emasmiz, lekin Psammetix III tez orada taslim bo‘ladi. U Misr fir’avni sifatida bir yildan kam vaqt taxtda o‘tirgan. Endi Kambiz II o‘zini Misr fir’avni, “yuqori va quyi Misr shohi Kambiz, Neyt ilohasining mahbubi” kabi nomlar bilan e’lon qiladi. Neyt Quyi Misming ko‘zoynakli ilon tasviridagi ilohasi, uning tasviri Qizil Toj ustida uzoq o‘tmishda Misming birlashish vaqtida paydo bo‘lgan. Aftidan, u Amasis jasadini qazib olib, parchalab tashlashni buyurgan, ammo mumiyolash jasadni shunchalik qattiq qilib qo‘ygan ediki, Kambiz II uni yoqib yuborishga majbur bo‘ladi. Kambiz II saltanatining g‘arbiy chegaralarini tekshirish maqsadida Suriyada boigan. Gerodot fikriga ko‘ra, taxti o‘g‘irlanganligini eshitgan podsho, oti tomon yuguradi, unga minib va qilichini qindan sug‘urib olayotganda o‘zining sonini jarohatlantiradi. Jarohat jiddiy bo‘lgan ekan: uch haftadan so‘ng buyuk podsho qorason kasalligidan vafot etadi. Kambiz II vafotidan so‘ng taxtni soxta Bardiya ismli shaxs yetti oy egallab turadi. Mazkur vaqt davomida u boshqalarga ko'rinmaslikka harakat qilgan, Suzadagi saroy hududini hech qachon tark etmaydi va podsho oilasi bilan yaqindan tanish bo‘lgan fors zodagonlarini qarorgohga taklif qilmagan. Uning soxtaligi ma’lum boMgach, unga qarshi fitna tayyorlanadi. Fitnachilar qatoriga Otan ismli tajribali askar, Kambiz II xotinlaridan birining otasi, shuningdek, 16 Misr istilosi davomida Kambiz II ning qurolbardori, Misrga yurishdan so‘ng Eronga qaytib kelib va endi noma’lum sababga ko‘ra Suzada bo‘lgan Doro ham kiradi. Yettita fors zodagonlari birgalashib, soxta hukmdor va uning katta akasini o‘ldirishni tashkil qilishga kelishadilar. Aftidan, Otan suiqasdga boshchilik qilgan, lekin Doro kiyimlari ichida qurollari yashirilgan erkaklar guruhini saroy soqchilari yonidan o‘tkazib berishni taklif qiladi; o‘zi esa endigina otasi, Parfiya 11 satrapi oldidan podshoga maktub bilan kelganini ovoza qilishi kerak edi. Yetti kishi podsho xonasi eshigiga yetib kelgunga qadar hammasi reja bo‘yicha ketayotgan edi, biroq, podsho haramidagi qullar ulaming ichkariga kirishiga qarshilik qiladilar. Shunda fitnachilar qurollari bilan qullami o‘ldiradilar, soxta hukmdor va akasining boshlarini kesib olib, boshqa zodagonlarga o‘zini Bardiya deb atagan kishi aslida Kir II ning o‘g‘li emasligining isboti sifatida namoyish qiladilar. Natijada tabiiy tanlov sifatida Doro sahnaga chiqadi. U yosh va g‘ayratli edi (suiqasd vaqtida uning yoshi o‘ttizlarda edi). O‘z vaqtida Kambizning vakolatli amaldori, kelib chiqishi Ahmoniylar urug‘idan, uning ustiga otasi ixtiyorida saltanat askarlarining katta qismi bo'Igan. Miloddan avvalgi 522 yilda suiqasdchilaming oltitasi tomonidan Doro I Eron podshosi deb e’lon qilindi va saltanatdagi mavjud kelishrnovchiliklarga barham bera boshladi. Shu orada bir nechta poytaxtdan olisdagi hududlar isyonni rejalashtira boshladilar. Doro I shu zahotiyoq o'zining yangi imperiyasi xavfsizligini himoya qilish maqsadida urushga jo ‘naydi. “Behistun yozuvlari (bitiklari)”ga ko‘ra, isyon shimolda bobilliklar, skiflar, Sharqda midiyaliklar va hatto Parfiyada ko‘tarilgan, u yerda Doro I ning otasi qo‘shinlar ustidan nazoratni yo‘qotgan. Butun saltanat bo‘yicha to'satdan katta va kichik, uyushmagan isyonlar boshlanib ketadi. Lekin hukmdor g‘oyat qisqa vaqt ichida ajralib chiqqan hududlami saltanatga qaytardi. Doro I hammasini kuch hal qiladigan vaziyatga tushganda, u mislsiz 11 Бокщанин А. Г. Парфия и Рим : Возникновение системы политического дуализма в Передней Азии. — Москва : Издательство МГУ, 1966. — Т. 2 : Система политического дуализма в передней Азии. — с. 303 17 muvaffaqiyatlami namoyish etardi. Uning isyonchi o‘lkalami shafqatsizlik bilan jazolashi Behistun qoyatosh yozuvlarida o‘z aksini topgan. Chunonchi, M arg‘iyonada Frada boshchiligidagi qo‘zg‘olon va Skunxa rahbarligidagi saklar qo‘zg‘oloni ham tilga olinadi. Kambiz II armiyasi turli xalqlar va etnoslardan tarkib topgan edi. Bunday armiyada aksariyat askarlar odatda “bir marta foydalaniladigan” bo‘lib, jangda son jihatdan ustunlik yo‘li bilan g'alabaga erishar edi. Bu strategiya Kambiz II ga o‘sha paytdagi dushmanlarining tajribasizligi tufayli foyda berar edi, lekin skif qabilalariga qarshi jangda unga umuman yordam bermagan. Doro I o‘z qo'shinini boshqacha tasaw ur qilgan. Ko‘p sonli yollanma askarlar o‘miga, u doimiy harbiy qo‘shin yaratishni o‘ylab qo'ygan edi. Bunday qo‘shinning soni kamroq bo‘lsa ham, oziq-ovqat bilan yaxshi ta’minlangan, harbiy mashqlami o‘rgangan va sodiq bo‘lishi kerak edi. Uning asosini o‘n ming harbiy piyodalar va o‘n ming suvoriylar (barchasi — faqat forslar va midiyaliklardan saralab olingan) tashkil qilishi va avvalgi ulkan hamda boshqarilishi juda qiyin bo‘lgan qo‘shinlarga qaraganda epchil bo‘lishi lozim edi. “Mening boshqaruvim ostida bo‘lgan forslar va midiyaliklardan tashkil topgan qo‘shin katta bo‘lmagan” - deb yozadi Doro I Behistun qoya toshida. Qo‘shin tarkibidagi askarlar milliy his-tuyg‘u va ruhiyat vositasida bir- biri bilan bog‘Iangan ediki, o‘n ming piyoda askar o'zlarini o‘rtoqlar deb atashar hamda ular qatoriga yangi odamlar qo‘shilishini o‘kinch bilan kuzatar edilar. Birinchi navbatda podsho chegaralari oldingi davlatlar sarhadlariga har doim ham to‘g‘ri kelavermagan mamlakatni satrapliklarga bo‘lib chiqib, ma’muriy islohotni amalga oshirdi. In’omlar tortiq qilish tizimi bilan qanoatlanmagan Doro I har bir satraplikdan olinishi kerak bo‘lgan doimiy soliq miqdorini o‘matdi. Eng badavlat satrapliklardan yiliga o‘nlab tonna kumush olgan. Satrapliklar ko‘pincha ajralib chiqishga harakat qilishi mumkin boMgan mahalliy elita vakillari emas, balki 18 forslar, ko‘p hollarda esa Eron podshosining qarindoshlari boshchiligi ostida bo’lgan. Bunda satrap faqat fuqaroviy ishlarda hokimiyatga ega bo‘lib, u yoki bu satraplik lashkarlari unga emas, balki podsho lashkarboshisiga bo‘ysungan. Lashkarlarni idora qilmaganligi sababli satrap isyon ko’tarа olmagan. Satraplikdagi podsho lashkarboshisi esa ma’muriy hokimiyatga ega emas edi. Satrap 12 va lashkarboshi o'rtasidagi raqobat markaziy hokimiyat tomonidan kuchaytirilardi, chunki ulaming birbirining ustidan qilgan shikoyatlari rag‘batlantirilgan. Qadimgi imperiyalarda aloqa tizimining mukammal bo‘lmaganligi sababli imperiyalami boshqarishda katta muammolar yuzaga kelgan. Agar davlat chegaralari poytaxtdan minglab kilometr uzoqda joylashgan taqdirda, axborotning yetib borishi odatda oylarga cho'zilgan. Unga qilingan har qanday javob befoyda bo‘lgan, chunki uni olish vaqtiga kelib uzoq satraplikdagi vaziyat, tubdan o‘zgarib bo‘lar edi. Doro I davrida eng yirik shaharlarni: Sard, Bobil, Suza va Ekbatanni (hozirgi Hamadon) biri- biri bilan bog‘lagan noyob katta qatnov yo‘llar tizimi yaratilgan. Podshoga axborot va uning farmonlarini tezkor yetkazib berish maqsadida maktublami maxsus pochta xizmati olib kelgan. Doro I boshchiligidagi bir guruh lashkarlar Bobildagi isyonni bostirayotgan vaqtda ushbu yangi qo‘shin bo‘linmalaridan biri Sharqda, Midiyadagi isyonga barham beradi va yana bir harbiy boMinma shu maqsadlarda Kichik Osiyoga yuborilgan edi. Uncha katta bo‘lmagan, ildam, yaxshi o'rgatilgan qo‘shin samarador edi. Bir yildan bir oz ko‘proq vaqt davomida isyonlarga barham berildi. Behistun qoya tosh bitigida u oyog‘i bilan yerda cho‘zilib yotgan taxtga da’vogar, soxta Bardiya ko‘kragini bosib olgan va oldida oyoqqo‘li bog‘langan Bobil, Skifiya, Midiya va yana oltita hudud podsholariga mag‘rur qarab turibdi. Doro I iste’dodli sarkarda bo‘lganidek, iste’dodli davlat arbobi ham edi. U satrapliklar deb nomlangan viloyatlar tizimini varatib, tiklangan imperiyani qayta 12 Rüdiger Schmitt, «Der Titel 'Satrap'», in Studies Palmer ed. Meid (1976), pp 373—390. 19 tashkil qila oldi. Ular satrap tomonidan boshqarilgan, har yili Suzaga jo ‘natilishi kerak bo‘lgan soliqlarni toiagan. Belgilangan miqdordagi soliqni yubormagan yoki o‘z hududini tartibga sola olmagan satraplar qatl qilingan. Podsho Doro I ning ushbu boshqaruv tizimi yaxshi amal qilgan, istilo qilingan xalqlami dahshatga solishni podsho o‘z satraplariga yuklagan. Endi o‘zini tiklab olgan Ahamoniylar davlati tashqi dushmanlaridan biri bo‘lmish ko‘chmanchi chorvador skiflarga qarshi chiqadi. Ikki yuz yildan ortiq bepoyon hududda ko‘chib yurgan skiflar, qabilaviy ittifoqlar va podsholiklar yig‘indisidan tashkil topgan edi. Miloddan avvalgi 516-yilda skiflarga tegishli yerlarining markazi Qora dengizga quyiladigan ikki buyuk daryo - g‘arbda Dunay va Sharqda Don - oralig‘ida joylashgan edi. Bu skiflar Ossuriya yozuvlarida ilk bor qayd qilingan Miloddan avvalgi 700- yilga qadar ko‘chmanchi chorvador boMgan va Miloddan avvalgi 516- yilda ham hali o‘troq boMib yashamas edilar. Miloddan avvalgi 516-yilga kelib Doro I skiflarga qarshi yurishni rejalashtira boshlaydi. U Kichik Osiyodagi Sard shahrini saltanatining ikkinchi ma’muriy markazi qilib qo'yadi. Ko‘p o‘tmay Suzadan, Sard shahrigacha muhim strategik “Shoh yo‘li” ni qurdiradi. So‘ngra Frakiya orqali Skiflarga qarshi yurish qiladi. Ammo bu harbiy yurish muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Fors qo‘shini ortga chekinadi va Frakiyani bo‘ysundiradi. Keyinchalik Miloddan avvalgi 490-yili Doro I, Afina davlatiga qarshi harbiy ekspeditsiya uyushtiradi. Lekin mashhur Marofon jangida afinaliklar fors qo‘shinini mag‘lub etadilar. Miloddan avvalgi 486-yilda Misrda forslarga qarshi xalq qo‘zg‘oloni avj olgan paytda Doro I vafot etadi. Taxtga uning o‘g‘li Kserks(Miloddan avvalgi 486-465-yy) chiqadi. U Misr va Mesopotamiyadagi isyonlami bostiradi va mamlakat yaxlitligini saqlab qoladi. Miloddan avvalgi 480-yilda yunon-fors urushlarini boshlaydi. Garchand forslar Yunonistonning katta qismini talon-taroj qilsada, ammo Afina va 20 Sparta dalatlari boshchiligi da yunon polislari qarshiligin i sindira olmay mag‘lubiyatga uchraydi. Miloddan avvalgi 465-yilda Kserks fitnachilar tomonidan o‘ldirilib, taxtga uning o‘g‘li Artakserks I (Miloddan avvalgi 465-424-yy. ) keladi. U yunon polislari bilan urushni davom ettiradi. Miloddan avvalgi 460-yilda Misrda forslarga qarshi yana qo‘zg‘olon ko‘tariladi. Bu qo‘zg'olon Miloddan avvalgi 464- yildagina Artakserks I tomonidan bostiriladi. Isyonchilar rahbari Inar asir tushib, Eronda qatl qilinadi. Artaksers I Miloddan avvalgi 449- yili Suzada yunonlar bilan tinchlik sulhini (Kalliy sulhi)tuzishga majbur bo‘ladi. Unga ko‘ra, Kichik Osiyodagi yunon shahar-davlatlari va Egey dengizida joylashgan orollar ozod bo‘ladi. Shu bilan birga forslar Egey dengizida harbiy flot ushlash huquqidan mahrum bo‘ladilar. Natijada uzoq davom etgan yunon-fors urushiga yakun yasaladi. Miloddan avvalgi 424-yilda podsho Artakserks I vafotidan so‘ng Ahamoniylar davlati kuchsizlanadi va imperiyada toj-u taxt uchun o‘zaro urushlar bo‘lib o‘tadi. Bu kurash Miloddan avvalgi 401-yilda Artakserks II ning g‘alabasi bilan yakunlanadi. Taxtga da’vogar Kichik Osiyo viloyatlaridan birining satrapi Kir III (ayrim manbalarda Kir kichkina) mag‘lubiyatga uchraydi va oMdiriladi. U tomonida jang qilgan yunon yollanma askarlar boshliqlari hiyla yordamida qoMga olinib qatil etiladilar. Biroq yunon yollanma askarlari o‘z vatanlariga qaytib ketishga muvaffaq bo‘ladilar. Podsho Artakserks II 13 davrida Ahamoniylar davlati kuchsizlanadi va mamlakat iqtisodiy va siyosiy tushkunlikni boshdan kechiradi. So‘ngra Artakserks III taxtga keladi. Uning davrida Finikiyaning Sidon shahridagi qo‘zg‘olon shafqatsizlik bilan bostiriladi. Miloddan avvalgi 343-yilda Misrga yurish qilinib, bu mamlakat Ahamoniylar imperiyasiga qayta bo‘ysundiriladi. Artakserks III davrida Eron o‘z qmlr.vtini nisbatan tiklashga erishadi. Ammo Miloddan avvalgi 336-yilda Artaksirks III ham o‘ldirilib, taxtga Doro III (Miloddan avvalgi 336-330-yy) iliiqadi. So'ngra 13 Von Beckerath J. Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — Münch.: Deutscher Kunstverlag, 1984. — p. 314 21 Eron davlati, yosh Aleksandr Makedonskiy lomonidan bosib olinadi. Shu tariqa ikki asrdan ko‘roq yashagan Ahamoniylar davlati tugatiladi. Qadimgi Eron xalqlarining madaniyatini o'rganishda yozma manbalarning o'm i muhimdir. Chunki Eronda ham dunyoning eng qadimgi madaniyat o'choqlari qoldiqlari bizga qadar yetib kelgan. I ron xalqlarining qadimgi madaniyati, ko‘hna Sharq xalqlari madaniyatining ajralmas tarkibiy qismidir. Zardushtiylikning muqqaddas kitobi “Avesto”da Eron liududlarida Ahamoniylar davrigacha davlat tuzimi bo‘lganligi haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu qabilaviy ittifoqlar shaklidagi davlatlar harbiy demokratiya asosida tashkil topgan edi. Hronda qadimdan zartushtiylik xudolari Ahuramazda (oliy xudo), Axriman (yovuzlik xudosi), Mitra (quyosh xudosi), Anahita (suv va hosildorlik ilohasi) va boshqa ilohlarga sig‘inilgan. Fors podsholari zardushtiylikning afzaliigini tan olib, rasmiy din sifatida qabul qilgan bo'lsalarda, Ahamoniylar imperiyasida mavjud bo‘lgan boshqa xudolardan voz kechilmagan. Ahamoniylar Mesopotamiyaning qadimiy mixxat yozuvini o'ziashtirib oladilar. Shu bilan birga joylarda imperiya tarkibidagi xalqlar yozuvini ham ishlatganlar. 1755-1761-yillarda Fransuz olimi Anketil Dyuperron I lindistonning Guhlorot viloyatida Eron zardushtiylarining avlodlari - forslaming urf-odatlari va diniy marosimlari bilan tanishib chiqdi. Ulardan Avesto 14 ning ayrim duolarini ko‘chirib, diniy ahkomlarni o'qishga muyassar bo‘ldi. Ahamoniylar madaniyati, ko‘p hollarda sun’iy ravishda turlituman qismlardan tarkib topgan, ulkan va murakkab organizm edi. Uning rasmiy san’ati ham ko‘p millatli madaniyatni o‘zida mujassamla shtirgan. Eron arxitekturasi va haykaltaroshligida Old Osiyoning yemirilgan saltanatlari, avvalo Ossuriyaning, tajribasi o‘zlashtirilganligi yaqqol ko‘rinib turadi. Suza va Persepoldagi serhasham saroylarining qurilishida saltanatning barcha viloyatlaridan olib kelingan eng yaxshi 14 Агеенко Ф. Л. «Авеста» // Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение. — Москва: Мир и Образование; Оникс, 2010. — С. 58. — с. 880 22 ustalar ishlagan. Bu yerda Eron, Yunon, Misr, Bobil arxitekturasi 15 qorishib ketganini ko‘rishimiz mumkin. 15 Гордон Ч. Древнейший Восток в свете новых раскопок / Пер. с англ. М. Б. Граковой-Свиридовой. Под ред. В. И. Авдиева. — Москва: Изд-во иностранной лит-ры, 1956. — с. 384 23 2-bob. Qadimgi Eron iqtisodiyoti. 2.1. Eron sosoniylari va sosoniy kushonshohlar tangalari. Sulola asoschisi Ardeshir I 16 hukmronligining dastlabki yillaridanoq tangalar pahlaviy yozuvlari bilan (arzakiylar davridagi kabi yunoncha o rniga) va ʻ oldingilaridan keskin farq qiluvchi maxsus turlarda zarb qilingan. S. tangalarining old tomonida har doim podshohning tojdagi byusti tasviri bo lib, uning shakli har bir ʻ yangi hukmronlik davrida o zgarib turadi; yuzning oldida qirolning o'z ismi va ʻ unvoni. Orqa tomon deyarli har doim bir xil: alangali qurbongoh va uning yon tomonlarida ikkita figura - xudoning shohi va buyuk ruhoniysi Ormuzd va atrofida taqvodor mazmundagi turli xil yozuvlar bor. Sapor III dan boshlab zarbxona belgilari teskari tomonda paydo bo'ladi, so'ngra Kobad I hukmronligining 11-yilidan boshlab va Sosoniylar hukmronligining oxirigacha zarbxona belgilari muntazam ravishda teskari tomonda paydo bo'ladi. o'ng tomonida, chap tomonida esa tanga zarb qilgan podshohning hukmronlik yillari. Oxirgi holat S. tangalariga, tarixiy ma lumotlarga ʼ ko ra, sosoniylar davri xronologiyasini o rnatish uchun alohida ahamiyat beradi. ʻ ʻ Ba'zan qurbongohning alangasida shohning ferueri ko'rinadi. S. tangalar bizda sulolaning barcha podshohlarining portretlari borligi bilan ham ahamiyatlidir. Ular, shuningdek, sosoniylar davridagi fors san ati yodgorliklari bo lib, ulardan juda kam ʼ ʻ ishonchli yodgorliklar saqlanib qolgan. Sosoniylar oltin, kumush va misdan tangalar zarb qilishgan, ammo hisoblash tangasi faqat kumush edi, dastlab u Attika draxmasining og'irligiga ko'ra 4,25 gramm bo'lgan, ammo so'nggi sosoniylar davrida u og'irligi sezilarli darajada kamaydi. Ular draxma, yarim draxma, dioboli (drahmaning 1/3 qismi) va obollar (draxmaning 1/6 qismi) zarb qildilar. Oltin 4—7-asrlarda Forsda aylanib yurgan Vizantiya solidi hisob-kitoblariga ko ra qazib olingan. R. Chr.ga ko'ra, ʻ lekin u deyarli hech qachon muomalada bo'lmagan; oltin S. tangalar hozir juda kam uchraydi, kumush tangalar esa juda keng tarqalgan. Mis arzimas 16 Frye, R. N. (1988). "Bābak (1)". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume III/3: Azerbaijan IV– Bačča(-ye) Saqqā. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 298–299. 24 miqdorda zarb qilingan; Sosoniylarning mis tangalari deyarli oltin tangalar kabi kam uchraydi. Forsni arablar bosib olgach, ular tangalarni sosoniylar tipidagi, ammo arabcha yozuvlar bilan zarb qila boshladilar. S. tangalarining eng yaxshi kolleksiyalari qirollik Berlin muzeyida, Imp. Moskvadagi Ermitaj va P.V.Zubov. Chorshanba. J. de Bartholomaei, "Sass de Monnaies to'plami". (SPb., 1875, 2-nashr); Mordmann, Zeitschdagi maqolalar. d. Deut. Morgen. Geselsh." (VIII, XIX, XXXIII va XXXIV jildlar). Barcha adabiyotlar Katalda Markov tomonidan ko'rsatilgan. des monnaies arsakidlar, subarsakidlar, sosoniylar va boshqalar." (SPb., 1889, X—XV va XX- betlar). 2.2. Sosoniy tangalari pul-tovar sifatida. Idel-yurt tarixida sosoniylar tangalari ham katta ahamiyatga ega. Imenkovitlar sosoniylarning vazn tizimi bilan yaqindan tanish bo'lganligi sababli, birinchi metall pullar - bronza ingotlar aynan shu tizimga asoslangan. Sosoniylardan oldingi fors tangalarining old tomonida hukmdorning, orqa tomonida esa uning otasining surati bo‘lgan. Old tomonida hukmdorning ismi va unvoni, orqa tomonida - otasining ismi bor edi. Arab tarixchisi Tabariyning guvohliklariga qaraganda, Bazrangidlar sulolasi hukmdorlari III asrgacha Forsda hukmronlik qilganlar. Ammo III asr boshlarida Forsdagi hokimiyatni Istagri atrofidagi viloyatlardan birining hukmdori Sosanning o g li Papak (205—208) egalladi. Birozʻ ʻ vaqt o tgach, Papak to ng ich o g li Shopurni Istagriya taxtiga ko tardi (208—220). ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Shopurning beshta kumush draxmasi bugungi kungacha saqlanib qolgan. Papak tangalari ma'lum emas. Shopur 17 tangalarining old tomonida fors hukmdorlarining yarim oy-yulduzli toji taqilgan o‘zining portreti, orqa tomonida esa otasining portreti tasvirlangan. Bu tangalardagi yozuvlar fors tangalari uchun odatiy naqshda zarb qilingan bo lib, ulardan ko rinib turibdiki, Papak va Shopur ʻ ʻ 17 Дашков С. Б. Цари царей — Сасаниды. История Ирана III — VII вв. в легендах, исторических хрониках и современных исследованиях. — Москва: СМИ-АЗИЯ, 2008. — с. 352 25 “malik” (shoh) unvoniga ega bo lgan. Papakning ikkinchi o g li Artashir (227-243)ʻ ʻ ʻ hukmdor bo lgandan keyin birinchi bo lib “barcha shohlar shohi” (Shohinshoh) ʻ ʻ unvonini oldi. Sosoniy tangalari oltin (dinor), kumush (draxma) va bronzadan zarb qilingan. Kumush draxmalar ayniqsa keng tarqalgan. Og'irligi bo'yicha ular ikki toifaga bo'lingan: 3,55-3,88 g (Papak-Shapur tangalari va Artashirning birinchi tangalari) va 4,10-4,30 g (keyinchalik Artashir va keyingi barcha Sosoniy hukmdorlari tangalari). Artashir hukmronligi davrida og'irligi Rim aureusiga to'g'ri keladigan oltin tangalar zarb qilina boshladi. Bronza sosoniy tangalari o zining doimiy og irligi bilan ʻ ʻ ajralib turmasdi. Birinchi bronza tetradraxmalarning og'irligi 16 g bo'lib, uning 1/2, 1/6 qismi bor edi. 3-asrda og irligi 16 g bo lgan potin (qalay va bronza aralashmasi) ʻ ʻ tangalar ham zarb qilingan. III-IV asrlarda draxma bilan bir vaqtda uning 1/2 va 1/6 qismini tashkil etuvchi mayda tangalar muomalada bo lgan. 1/6 qismning (0,78 g) ulushi "denek" (don) deb ʻ nomlangan. Draxma nafaqat pul birligi, balki og'irlik birligi sifatida ham xizmat qilgan. Agar sosoniylar tangasining old tomonida tasvirlangan Shohinshoh portreti o ng tomonga qaragan bo lsa, bu uning mustaqilligini bildirgan. Chapga qaragan ʻ ʻ portret hukmdorning vassal ekanligini anglatardi. Ba zan tangalarda Shohinshoh va ʼ Shahzoda (toj shahzoda) yoki Shohinshoh, Shahzoda va Shohinya (Shohinshohning xotini) birga tasvirlangan. To'g'ri, uch portret asosan faqat Varahran (276-293) tangalarida uchraydi. Va doira ichida joylashgan afsonada padishaning nomi va unvoni ko'rsatilgan. Sosoniy tangalarining teskari tomonida (ayniqsa, ilk zarb qilinganida) odatda “atashdon” tasviri – otashparastlar qurbongohi joylashgan. Shopur I (241-272) tangalaridan boshlab, atashdonning bir tomonida Shohinshoh, ikkinchi tomonida turli xudolar (Axuramazda, Mitra, Anaxita) tasvirlana boshlagan. Hormizd (302-309) tangalaridan oldin ham ular taniqli tasvirlangan. Hormizda tangalarida Tengre otashdon tepasida olov ichida tasvirlangan. Xuddi shunday tasvir 26 Shopur II (309-379) tangalarida ham uchraydi. Shopur tangalarida atashdon yonida Artashir I tangalariga xos figuralar yo q. Xuddi shu tasvirlar Artashir II (379-383) vaʻ Shopur III (383-388) tangalariga ham xosdir. Bundan buyon tanganing orqa tomonidagi tasvirlar sxematik ravishda muzlatilgan xarakterga ega bo'ladi. III-IV asr zarb qilingan sosoniy tangalarida Eron shohinshohlarining tamg asi – ʻ “farr” belgisi, Shohzoda tamgasi, valiahd shahzoda “Toros” ramzi, yulduzli yarim oy tasvirlangan. fors hukmdorining tamgasi. Eng qadimiy sosoniy tangalari, kamdan-kam bo'lsa-da, lekin barchasi Volga bo'yi va Uralda topilgan, IV-V asrlarga tegishli. E’tiborlisi, bu yerda III asrga oid tangalar deyarli topilmagan. Buning siri shundaki, birinchi tangalar bu yerga yasak yoki janubiy viloyatlardan hun qabilalarining harbiy boshliqlariga sovg‘a shaklida kelgan. Bir paytlar Baqtriyadan kelib chiqqan va Turkiston, Afg oniston, Pokiston, ʻ Shimoliy Hindiston va Shinjonni o z ichiga olgan hun qabilasi qushlar tomonidan ʻ barpo etilgan Kushonlar davlati 18 (III asrda) barbod bo lgan bu davrda Eronning ʻ chegaralari o z chegaralari bo ylab o tgan. Turkiston shimoli. Ya’ni, bu yerda ʻ ʻ ʻ yashovchi xun qabilalari o‘z mavqei bilan maqtana olmas edi. Shopur I qoyaga o‘yilgan bitikda maqtanib, unga yasak to‘layotgan mamlakatlar va hududlarni sanab o‘tadi: “... butun Aparshahr, Kermon, Saqaston, Turon, Makuron, Paradon, Hindiston, Kushanshahr, Peshkaburg va Qashqa, So‘g‘dkagacha. va Chachka (Toshkent)”. Sosoniy tangalarining Volga va Ural bo ylariga ko p miqdorda kelishi V-VII ʻ ʻ asrlarga to g ri keladi. Bu davr turkiy-xun qabilalari o rtasida savdo-sotiq va feodal ʻ ʻ ʻ munosabatlarining kuchayishi, kuchayishi va Oltoydan Qrimgacha cho zilgan Turk ʻ xoqonligining tashkil topishi davriga to g ri keladi. Masalan, A.K.Markov katalogida ʻ ʻ eng qadimiy tangalar Varahran V (420-430) nomi bilan zarb qilingan, ya’ni ular V asrga to‘g‘ri keladi. Arxeologlar tomonidan qo rg on va qabristonlarda topilgan ʻ ʻ tangalar ham V-VII asrlarda zarb qilingan, ya ni qadoqlangan. ʼ 18 Шеркова Т. А. Египет и Кушанское царство (торговые и культурные контакты) / отв. ред. Б. А. Литвинский. — Москва: Наука (ГРВЛ), 1991. — с. 192 27 Sosoniylarning shoh Ardashir I tomonidan kiritilgan va parfiylardan meros bo libʻ qolgan asosiy mazhabi kumush draxma (o rta forscha: draxma) bo lgan. Bu katta ʻ ʻ yupqa tanga (o'sha paytda yangi), og'irligi taxminan 4 gramm, diametri 25-30 mm. U juda sof kumushdan yasalgan va barcha Sosoniy shohlari tomonidan ko'p miqdorda ishlab chiqarilgan. Bir necha sosoniy hukmdorlari ham kasr kumush (juda kam miqdorda) chiqargan. Ushbu kasr tangalardan ba'zilari hemidraxm, obol va tetradrahmni o'z ichiga oladi. Ardashir I, ehtimol, hemidraxm va obolni o'zining tug'ilgan Persis viloyati (ya'ni Parsa) pul tizimidan meros qilib olgan. Mis va (kamdan-kam) qo'rg'oshindan yasalgan tangalar turli davrlarda chiqarilgan. Biroq, tetradrahm sosoniylarning ilk davrida, Bahrom I davrida (271-74) allaqachon e'tibordan chetda qolgan edi, chunki u asosan misdan oz miqdorda kumush bilan yasalgan. Gemidrahmlar ham faqat sosoniylar davrining boshida paydo bo'lgan. Obollar va gemobollar uzoq vaqt davomida ishlatilgan, ammo ular faqat maxsus holatlar uchun (masalan, investitsiya sovg'alari, olomonni tashlash) uchun foydalanilgan. Bahrom II davrida (274—93-yillar hukmronligi) oxir-oqibatda yarim va tetradrahma ishlab chiqarish to xtatildi, ammo obolning eroncha varianti dang ʻ (o rta forscha so z) VI asr boshlarida Kavad I hukmronligining oxirigacha zarb ʻ ʻ qilinmadi. Oltin tangalar cheklangan miqdorda ishlab chiqarilgan va asosan “reklama maqsadida hamda Rim va Kushon oltinlari bilan raqobat qilish uchun” zarb qilingan. Oltin dinorlar (o rta forscha: dēnār, oxir-oqibat lotincha denarius aureusdan) ʻ sosoniylarning birinchi hukmdori Ardashir I tomonidan ham kiritilgan. Oltin tangalar sosoniylardan oldingi Parfiya pul tizimiga noma'lum edi. Sosoniylar oltin tangalarining og irligi Shopur III (383—388) davridan oldin 7 dan 7,4 grammgacha ʻ bo lgan. Sosoniylar imperiyasida mis tangalar zarb qilish juda cheklangan edi. ʻ Sosoniylar tarixining to rt yuz yillik tarixi davomida tanga zarb qilish hukmron ʻ qirollik oilasining mutlaq imtiyozi bo lgan va sosoniy tangalar zarb qilish uchun ʻ ishlatiladigan tipologiya imperiyaning barcha qismlarida doimo bir xil bo lgan; bu ʻ 28 sosoniylar zarbxonalari markaziy qirol hokimiyatining qattiq nazorati ostida bo'lganligini ko'rsatadi. Ular soliq to'lash uchun ishlatilganligidan tashqari, imperiya ichidagi pul sifatida Sosoniy tangalarining aniq konteksti noma'lumligicha qolmoqda. Biroq, ma'lumki, sosoniy tangalarining ko'p qismi askar va qo'shinlarga maosh to'lash uchun ishlatilgan. Shu sababli, Filipp Gignu 19 va Maykl Beytsning fikricha, Shapur II (r. 309–379) va Peroz (r. 459–484) o‘z hukmronligi davrida ko‘plab yurishlarni amalga oshirgani uchun tanga ishlab chiqarishni “ko‘paytirishi kerak”. Shovqinli urushlarda qatnashgan Kavad I, Xosrov I (531–579 yillar) va Xosrov II (590–628 yillar) davrida katta miqdorda zarb qilingan. Sosoniylarning barcha tangalari qo ldaʻ zarb qilingan bo lib, Rim imperiyasidagi kabi tanga ishlab chiqarish “aniq va yaxshi ʻ tashkil etilgan rejalar” asosida tartibga solingan. 19 Туманс Х. Перикл на все времена // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — С. 117—154. 29 XULOSA. Qadimgi Eron tarixida quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin: Elam sivilizatsiyasining vujudga kelishi va gullab-yashnashi (miloddan avvalgi IV ming yillik oxiridan miloddan avvalgi VII asr oxirigacha); Midiya davri (miloddan avvalgi VIIIVI asr o’rtalari); Ahamoniylar davri (miloddan avvalgi VI asr o’rtasidan 330 yilgacha); Parfiya davri (miloddan avvalgi III asr o’rtasidan – taxminan 224 yilgacha). Eron janubi-g’arbiy qismining tub aholisi elamliklar bo’lgan. Zagrosning g’arbiy tog’oldi hududlarida va shimoliy-g’arbiy Eronda kelib chiqishi hind-yevropalik bo’lmagan qabilalar, jumladan xurritlar, manneylar, lullubeylar va boshqalar istiqomat qilishgan. Miloddan avvalgi XII-XI asr chegaralarida G’arbiy Eronga midiya va fors qabilalari kirib kelgan, ular keyinchalik butun Eron tog’ligini egallab, avtoxton aholini assimilyatsiya qilgan. Eronning hozirgi Xuziston viloyatini egallagan Elamda ishlab chiqarish kuchlarining jadal rivojlanishi uchun qulay sharoit mavjud edi. Eng qadimgi dehqonchilik madaniyati shaklangan hududlardan biri bo’lgan tekislik qismida qishloq xo’jaligi, hunarmandchilik, jumladan kulolchilik ravnaq topdi. Elamning tog’li qismi esa qurilish xomashyosiga, qazilma boyliklarga boy bo’lib, aholi asosan chorvachilik bilan shug’ullangan. Miloddan avvalgi III ming yillik boshlarida bu hududda qabilalarning ilk davlatchilik birlashmalari vujudga keldi. Shunday birlashmalardan birining poytaxti bo’lgan Suza Elamni Ikkidaryo oralig’i va Sharqiy Eron bilan bog’lab turuvchi muhim savdo yo’llarining chorrahasida joylashgan edi. Bundan tashqari Elamda Avan, Anshan, Kimash va Simash davlatlari mavjud edi. Asta-sekin davlat boshqaruvining o’ziga xos tizimi shakllandi. Sukkalmax (buyuk vakil) unvoni bilan Suzada hukmronlik qilgan oliy hukmdordan tashqari uning o’rinbosari, odatda kichik uka va bo’lajak merosxo’r katta rol o’ynagan. U Simash 30 sukkali (vakili) deb atalgan. Davlat iyerarxiyasida uchinchi o’rinni Suziana viloyatining noibi, podshoning katta o’g’li turgan. Miloddan avvalgi VI asrda qadimgi Eron hududida Fors davlati vujudga keldi. Fors podsholari bizni hududni bosib olishga harakat qiladi. Kir II birinchilardan bo libʻ bizning hudud bostirib kiradi. Ammo bizning hududda massagetlarga duch kelishadi. Kir II bu jangda halok bo ladi. Undan keyin Doro I faqatgina bosib olishga muvaffaq ʻ bo ladi. ʻ 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR. 1. Аммиан Марцеллин. История. — СПб.: Алетейя, 1994. — c. 576 2. Дьяконов И. М. Эламское царство в Старовавилонский период // История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги цивилизации. Ч. I.: Месопотамия. — Москва, 1983. — С. 391—414. 3. This article incorporates text from a publication now in the public domain: Bealby, John Thomas (1911). "Merv". Encyclopædia Britannica. Vol. 18 (11th ed.). pp. 175–176. 4. Емельянов, В. В. Древний Шумер. Очерки культуры. — СПб.: Петербургское востоковедение, 201. — с. 366 5. Кайлер Янг-младший. Ранняя история мидийцев и персов и Ахеменидская держава до смерти Камбиса // Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. Москва, 2011. С. 13—71. 6. Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. / Под ред. Дж. Бордмэна, Н.-Дж.-Л. Хэммонда, Д.-М. Льюиса, М. Оствальда. Пер. с англ., подготовка текста, заметка и примечания А. В. Зайкова. — Москва: Ладомир, 2011. — с. 1112 7. Batrakataš / Koch H. // Encyclopædia Iranica : [англ.] / ed. by E. Yarshater. — 1989. — Vol. III. — P. 870. 8. Амусин И. Д. Кумранский фрагмент молитвы вавилонского царя Набонида, ВДИ, № 4. — C. 14—117. 9. Grousset, René. The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 1989, ISBN 0-8135-134-9, p. 547. 10. Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — Москва: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — с. 319 32 11. Бокщанин А. Г. Парфия и Рим : Возникновение системы политического дуализма в Передней Азии. — Москва : Издательство МГУ, 1966. — Т. 2 : Система политического дуализма в передней Азии. — с. 303 12. Rüdiger Schmitt, «Der Titel 'Satrap'», in Studies Palmer ed. Meid (1976), pp 373 —390. 13. Von Beckerath J. Handbuch der ägyptischen Königsnamen (нем.). — Münch.: Deutscher Kunstverlag, 1984. — p. 314 14. Агеенко Ф. Л. «Авеста» // Словарь собственных имён русского языка. Ударение. Произношение. Словоизменение. — Москва: Мир и Образование; Оникс, 2010. — С. 58. — с. 880 15. Гордон Ч. Древнейший Восток в свете новых раскопок / Пер. с англ. М. Б. Граковой-Свиридовой. Под ред. В. И. Авдиева. — Москва: Изд-во иностранной лит-ры, 1956. — с. 384 Internet manbalari: 1. 2. Arxiv.uz 33

MUNDARIJA

KIRISH

I bob. Qadimgi Eron

1.1. Qadimgi Elam va Midiya davlatlari

1.2. Ahamoniylar imperiyasi

II bob. Qadimgi Eron iqtisodiyoti

2.1. Eron sosoniylari va sosoniy kushonshohlar tangalari

2.2. Sosoniy tangalari pul-tovar sifatida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить