Qadimgi Eron iqtisodiyoti - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	814.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Eron iqtisodiyoti

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
__________________________________ UNIVERSITETI
_____________________________FAKULTETI
_____________________________YO‘NALISHI
_____________________________ FANIDAN
KURS ISHI
MAVZU: QADIMGI ERON IQTISODIYOTI
BAJARDI: ________________________
QABUL QILDI: ________________________
Toshkent 202 5
1

Mundarija:
Kirish ……………………………………………………………………………3
I BOB Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy tushunchalar………………5
1.1 Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy ma’lumotlar………………………….6
1.2 Qadimgi Eronda hukmronlik qilgan sulolalar………………………………10
II BOB Qadimgi Eronning iqtisodiyoti va madaniy hayoti …………………22
2.1. Qadimgi Eronning iqtisodiy aloqalari………………………………………22
2.2. Qadimgi Eron aholisining madaniy hayoti………………………………….27
Xulosa……………………………………………………………………………36
Foydalnilgan adabiyotlar……………………………………………………….37

2

Kirish
Kurs ishining dolzarbligi: Dunyodagi dastlabki kuchli imperiyalar paydo bo’lgan
dastlabdi davlat bu qadimgi Eron davlati hisoblanadi. Bilamizki har qanday kuchli
davlatning tashkil topishi uchun boy iqtisodiy mintaqada joylashgan bo’lishi
kerak.Eron aynan shunday mintaqada joylashgan. Tabiiy iqtisodiy resurslarga
boyligi demografik o’sishning yuqoriligi qulay geografik joylashuv bu m
intaqaning gurkirab rivojlanishiga asosiy omil bo’lib xizmat qilgan. Shuningdek
qadimgi Eron davlati kuchli iqtisodiyot bilan bir qatorda uzoq o’tmish va boy
tarixga ega. Eron tarixi asosan ikki davrga bo‘linadi: musulmonlardan oldingi
va musulmonlik davri. Eron jamiyatining islomlashuvi uning madaniy, ijtimoiy va
siyosiy tuzilishida tub o‘zgarishlarga olib keldi. Biroq qabul qilingandan keyin
ham avvalgi ma‘naviy qadriyatlar va me‘roslar butunlay yo‘qolmadi. Qolaversa,
ular mamlakatda vujudga kelayotgan yangi madaniyatga kuchli ta‘sir ko‘rsatgani
uchun ham ayrim tadqiqotchi olimlar uni Eron islomi deb ham atashgan edi.
Hattoki hozirgi zamonaviy Eronda musulmonlardan oldingi ko‘plab urf-odatlar va
marosimlar saqlanib qolgan.
O‘rta paleolit davrida Eronda (tarix fanida insonlarni kelib chiqishi
kategoriyalashgan) neandertalga o‘xshash paleantroplar yashagan Eronda
yuqori paleolit taxminan 36 ming yil oldin, neandertallarning o‘rniga Baradost
madaniyatiga mansub kromanyon odamlar kelgan. Taxminan 18 ming yillar
oldin Baradost madaniyati zarzian madaniyati kirib kelishi bilan o‘z o‘rnini
bo‘shatgan, ehtimol avvalgisining merosxo‘ri bo‘lgan.
Qadimgi Eron. Birinchi davlat- elam (qizil rangda ajratilgan) va qo‘shni xalqlar —
forslar, parfiyaliklar, midiyaliklar, kassitlar, shuningdek Bobil va Ossuriya
davlatlari Qadimgi yozuv davrida Elam Eron hududidagi eng kuchli va dastlabki
3

davlat edi. U bir qator boshqa davlatlar, jumladan, shumerlar bilan raqobatlashdi.
Eronning sharqiy qismi Hind vodiysi sivilizatsiyasi va unga aloqasi bo‘lgan
madaniyatlar ta‘siriga kirgan edi. Neolit davrida bu madaniyatning ajdodlari,
aftidan, butun Eron hududini tarqalgan va faqat keyinroq sharqqa ko‘chib o‘tgan
edi Eronning sharqiy qismida hozirgi zamon arxeologlari, bronza davriga oid
bo‘lgan jiroftik madaniyatga oid moddiy ma‘naviy buyumlar namunasi topishgan.
Miloddan avvalgi 2700 -yilga kelib, Shumerlar shohlarini aravalari bilan birgalikda
dafn qila boshlaydilar. Bu qabrlar Elamning Suza shahridan ham topilgan.
Eron qabilalari qanday paydo bo‘lganligi noma‘lumligicha qolmoqda. Bu
miloddan avvalgi 2000-1500-yillarda sodir bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Yarim
ko‘chmanchi eroniylarning qaysi vaqt barqaror davlat sifatida birinchi marta
birlashganligini ham aniq bilish mumkin emas. Eron platosining sharqiy qismida
kuchli davlatni borligi ham noaniq. Birinchi Eron davlati miloddan avvalgi VII
asrda tashkil etilgan bo‘lib, bu Midiya davlatidir. Midiyaliklar butun G‘arbiy
Eronni, Sharqiy Eron qabilalarining bir qismini bo‘ysundirdilar. Ular Ossuriya
davlatini vayron qilgan ittifoqning boshida edilar. Midiya davlatining shuhrati
shunchalik keng tarqalganki, V asrda yunonlar Fors davlatini Midiya deb atashgan.
Kurs ishi ob‘yekti: Qadimgi Eron davlatining hozirgacha bo‘lgan tarixi
unda hukmronlik qilgan sulolalar qadimgi Eronning aholisi madaniyati uning
iqtisodiyoti va boshqa qadimiy davlatlar bilan olib brogan o‘zaro aloqalari

Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik,
ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik
manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qo‘llanildi.
4

Kurs ishi predmeti: Ushbu kurs ishida biz qadimgi Eronning aholisi madaniyati
uning iqtisodiyoti va boshqa qadimiy davlatlar bilan olib brogan o‘zaro aloqalari
Qadimgi Eron davlatining hozirgacha bo‘lgan tarixi unda hukmronlik qilgan
sulolalar haqidagi qiziqarli ma‘lumotlarni ko‘rishimiz mumkin .
Kurs ishining аmаliy аhаmiyаti. Kurs ishi jаrаyоnidа ilgаri surilgаn fikrlаrdаn,
yоndаshuvlаrdаn hаmdа sаmаrаdоrligini tа’minlоvchi Kurs ishi nаtijаlаridаn
pеdаgоgik fаnlаr bо‘yichа mа’ruzаlаr tаyyоrlаsh, qо‘llаnmаlаr yаrаtish,
shuningdеk mеtоdik tаvsiyаnоmаlаr yаrаtishdа, ish tаjribаlаrini оmmаlаshtirishdа
sаmаrаli fоydаlаnishgа xizmаt qilаdi.
Kurs ishi ishining tаrkibiy tuzilishi vа hаjmi: kirish, 2 bоb, 4 bо‘lim,
umumiy xulоsаlаr vа tаvsiyаlаr, fоydаlаnilgаn аdаbiyоtlаr rо‘yxаtidаn ibоrаt.

5

I BOB Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy tushunchalar
1.1.Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy ma’lumotlar
Miloddan avvalgi VI asrda midiyaliklar Eronning janubi-g'arbiy qismida,
Mesopotamiya hududiga yaqin joyda, Forsda, ehtimol, Xuzistonda forslar
midiyaliklardan yetakchilikni oladi. Ahamoniylar asoschisi Buyuk Kir (mil.avv
558-529-yillar) Ahamoniylar oilasidan kelib chiqqan holda, butun G'arbiy Osiyoni
va Eron dunyosining Sharqiy qismini Sirdaryogacha bosib oldi. Uning poytaxti
Polvar daryosi vodiysidagi Fors shahridagi Persepolis shahri edi. Kambiz II (mil.
avv 529 —522) bu istilochilikka qadimgi Misr va Efiyopiyaning bir qismini
qo'shdi. Uning o'limi taxt uchun kurash(qarang Bardiya)ga sabab bo'ldi, undan
keyin taxt Darius Gistasp (521—486) ga ya'ni Ahamoniylarning kenja vakiliga
o'tdi. Doro I davlatning barcha hududlarida boshlangan isyonni bostiradi.
Ahamoniylar davlatini mustahkamladi va davlatni boshqaruvini tashkil qildi.
Davlat chegaralari Markaziy Osiyo va hind xalqlarining bosib olinishi va Bolqon
yarim orolining bir qismiga bo'ysunishi bilan kengaytirildi. Shohning fe'l-atvori
mashhur Behustun yozuvida tasvirlangan, u yerda unga bo'ysunadigan xalqlar ham
bor. Doro I Forsga to'g'ri (oltin) pul tizimini joriy qildi. Shu bilan
birgalikda Zardusht dini davlat dini darajasiga olib chiqildi. Fors hukumati fath
qilingan xalqlarning dinlariga bag'rikenglik bilan munosabatda bo'ldi. 1
Davlatning
asosiy shahri bu vaqtda Suza (Xuzistonda) edi. Bundan tashqari, Doro I
Pasargadadan biroz pastroq bo'lgan Pulvarda Persepolning tamal toshini qo'ydi va
kelajakda Persepol poytaxt bo'lishini belgilab qo'ydi. Kserksning (486-465)
Yunonistonda, O'rta yer dengizi qirg'oqlarida, Osiyoda fors kengaytirilmadi.
Aksincha Markaziy hukumatning tasirini kamaytirdilar va Artakserks (464 —425)
1
История Иранского государства и культуры. К 2500-летию Ирана. — М.: Наука, Главная редакция
восточной литературы, 1971. — 350 с.
6

hozir kuchaygan tartibsizliklar boshlandi. Doro II davrida (424-405-yillarda)
Misr Forsdan ajralib, yarim asrdan ko'proq vaqt davomida mustaqil bo'lib
qoldi. Artakserks II (mil.avv. 405-361) Yunonistondagi voqealar Kichik Osiyo va
Qora Dengiz bo'yida hokimiyatni kuchaytirishni taqazo qildi. O'z davrining kuchli
va iste'dodli hukmdori Artakserks III (361—338) yana Misrni mag'lub etdi.
Forslar o zining davlat tuzumi uchun Doro I dan minnatdor edi. Bosib olinganʻ
xalqlarning har biri o z tilini, dinini, urf-odatlarini, qonunlarini va ko pincha milliy
ʻ ʻ
yetakchilarini saqlab qolgan, ammo hamma narsada umumiy boshqaruv
hukmronlik qilgan. Davlat satrapliklarga bo'lingan, Yunon tarixchisi Gerodotning
so'zlariga ko'ra, ularning soni 20 ta bo'lgan, ammo manbalarga ko'ra - 23 dan 31
gacha satrapliklar bo'lgan. Har bir satraplikning boshida fuqarolik va moliya
boshqarmasi boshlig'i bo'lgan satrap bo'lgan edi. Uning asosiy vazifasi soliqlar va
soliqlarning to'g'ri aylanishini va aholi hamda davlat farovonligining asosiy manbai
bo'lib xizmat qilgan yerni nazorat qilishdan iborat edi. Satrap bilan bir qatorda
qirol kotibi ham bo'lib, u orqali satrap podshohdan buyruq olgan, harbiylarning
qo'mondoni esa bevosita Fors shohidan buyruq olgan. Har yili har qanday vaqt
maxsus podshohning odamlari satrapliklarga sayohatga chiqadi va bira to'la
tekshirib, kamchilik aniqlansa satrapni ishdan ham olishi mumkin bo'lgan.
Davlatning yana bir poytaxti Suzada va viloyatlar o'rtasida, eng chetki
hududlargacha, ot kurerlari (Angarlar) orqali aloqa o'rnatildi. Har bir satraplik har
yili ikkita soliq to'lashi shart edi: biri oltin va kumush, ikkinchisi esa natura
shaklida. Fors shohlari xazinasida to'plangan birinchi soliq ulkan boylik uchun
yig'ilgan bo'lsa; ikkinchisi qirol saroyini ta’minlashga, satraplar va amaldorlarning
maoshlariga, qo shinni ta’minlashga ketgan. Misol uchun,
ʻ Misr non, Kilikiya -
otlar, Midiya - otlar, xachirlar va qoramollar, Armaniston - qullar, Efiyopiya -
qora va fil suyagi bilan ta'minlab yetkazib turishi majburiy bo'lgan edi. Faqat Fors
7

satrapligi soliqdan ozod edi va Kir va Kambiz davrida bo'lgani kabi, faqat ixtiyoriy
qurbonliklar bilan cheklangan. 2
Kirning bosqinlari forslar bilan Ossuriya va Lidiya o'ratsidagi ziddiyatlarni keltirdi.
Forslar tomonidan bosib olingan Midiya xalqining madaniyati forslar uchun
andoza bo'ldi. Forslarning ta'lim tarbiyasi asosan, davlatni rivojlantirish, vatanni
himoya qilish, rostgo'ylik kabi g'oyalardan iborat edi. Urushdagi jasorat va shohga
sodiqlik forslar oldida eng yaxshi fazilatlardan biridir.Ilm olish ularning kundalik
munosabatlarining asosi edi. Haykaltaroshlik va arxitektura forslar tomonidan
san'at darajasiga olib chiqildi. Ilm-fan vakillari faqat chet elliklar edi: fors shohlari
saroyida yunon shifokorlari, yunon va finikiyalik muhandislar, Misr san'atkorlari
yashagan. Umuman olganda, qadimgi forslar sivilizatsiyasi Misr va Bobil
sivilizatsiyalari bilan davomchisi bo'ldi. Shubhasiz, Ahamoniylar davlati o'z
ma'muriyatining barcha kamchiliklari va despotizmi bilan ikki asr davomida Osiyo
uchun nisbatan insoniy, to'g'ri va mustahkam hukumat tizimini ta'minlashgan.
Makedoniyalik Filippning hukmronligi ostida yunon dunyosi birlashishdi.
Aleksandrning Doro III (336 - 330) davrida Forsga yurushi boshladi. Uzoq va
qattiq kurashdan so'ng, Aleksandr Ahamoniylarni butun davlatini bo'ysundirdi.
Aleksandr (323-yilda) o'limidan so'ng, uning davlati tez orada 3 qismga bo'linib
ketadi. Eron avval Selevkiiylarga, Suriyaga bo'ysingan, ammo Aleksandr vafotidan
bir necha yil o'tgach, mahalliy hukmdor Atropat Atropaten deb nomlangan
Midiyada davlatiga asos solgan. Sharqda shakllangan davlatlar, ya'ni Eronning
Shimoliy-sharqida Parfiya davlati va Xurosonda (miloddan avvalgi 256-yilda)
Yunon-Baqtriya shohligi tashlil topdi.
Parfiya qiroli Mitridat I salavkiylardan Fors, Mesopotamiyani tortib oldi va
Yunon-Baqtriya davlatining Hindukushgacha (tog' tizmasi) bo lgan hududini bosibʻ
2
. Наследие Ирана. — 2-е изд. — М.: Издат. фирма «Восточная литература», 2002. — 464 с.: ил 21-бет
8

oldi. U birinchi bo'lib "shohlar shohi" unvonini oldi va shu bilan o'zini
Ahamoniylar davlatining davomchisi deb e'lon qildi. Parfiya davlati Kaspiy
dengizining Janubida mustahkam o'rnashib oldi va qo'shinlarni kuchaytirdi.
Rim imperatori Avgust davridan boshlab Rim imperatorlari Parfiya taxti uchun
ichki nizolarga aralashdilar va ko'pincha Parfiya qirollarini o'zlarining vassallari
deb hisoblay boshlagan edi. Trayan Eng qattiq zarbani berib Armaniston va
Mesopotamiyani bosib olgan va Ktesifonni egallagan parfiyaliklardan tortib oladi.
Oxirgi hukmdor Arsakid davrida va Artaban V (milodiy 216-226), rimliklardan
Armaniston va Mesopotamiyaning bir qismini tortib olindi, Parfiya davlatining
ulug vorligi va mustaqilligi tiklandi. Ammo ayni paytda Kir va Doroning vataniʻ
Forsda parfiyaliklar hukmronligiga chek qo yadigan harakat sodir bo ldi. Mahalliy
ʻ ʻ
hukmdorlardan biri Sosonning nabirasi Papakning
o g li
ʻ ʻ Aardashir butun Forsni o z hukmronligi ostida birlashtirgan edi va shundan ʻ
so ng Parfiya hukmdorlari arshakiylar bilan kurashga kirishgan.
ʻ

1.2.Qadimgi Eronda hukmronlik qilgan sulolalar
9

226-yilda Artaban jangda halok bo ladi va “shohlar shohi” debʻ
nomlanadigan taxt Sosoniylar sulolasiga o tadi. Davlatchilik o zining avvalgi
ʻ ʻ
tuzilmasini (katta yer egaligi, zodagonlar hukmronligi) saqlab qoldi va 18 ta
viloyatga bo'linish (satrapiyalar) ham saqlanib qolgan, ammo ular ba'zan 4 ta
asosiy gubernatorlar hukmronligi ostida birlashgan. 3
Arshakiylar Parfiyasidan farqli ravishda vassal sulolalari faqat chegara hududlarida
mavjud bo lib qolgan. Ruhoniylarning ahamiyati ortdi.
ʻ Zardusht dini to liq ʻ
ravishda davlat diniga aylandi (heterodoksal targ ibot hamda bid atlarni qattiq
ʻ ʼ
ta qib qilish natijasida). Ma'muriy va moliyaviy boshqaruv izchil tizimga keltirildi.
ʼ
Ikkala soha ham keyinchalik (musulmon davlatlar uchun ham)Forsdagi musulmon
mulklari uchun namuna bo'lib xizmat qilgan. Keyingi hukmdorlar hech qachon
sosoniylar davrida erishgan darajaga - viloyatlar tartibini va daromadliligini keltira
olmadilar.
Sosoniylar ham Parfiya davlati singari Armaniston va Mesopotamiya hamda
sharqdagi O rta Osiyo xalqlari uchun rimliklarga (keyinchalik Vizantiyaga) qarshi
ʻ
doimiy kurashishga majbur bo ldilar.
ʻ
Ardashirning merosxo'ri Shopur I (miloddan avvalgi 241-272) imperator
Valerianni asrga oladi va Antioxiyani vaqtincha egalladi. Uning
davrida Manixiylar harakati boshlandi, bu nafaqat Osiyo, balki Yevropa tarixiga
ham katta ta'sir ko'rsatdi. diniy oqim asoschisi Maniy Shopur vafotidan bir necha
yil o tib qatl etilgan.
ʻ
Sosoniylarning eng mashhur hukmdorlaridan biri Shopur II (309-379) edi. Uning
davrida " Zend Avesto "ning asosiy qismini ya'ni hozirgi nashri bosib chiqarildi.
Uning hukmronligi ostida nasroniylarni ta'qib qilishdi. Shopur II ham Shopur
I singari bir qator shaharlarning asoschisi hisoblanadi. Yazdigard I ning (399-420)
3
Ed. Meyer, «Gesch. d. Altertums. Bd. V. Das Perserreich und die Griechen» (Штутг., 1901); 34-бет
10

zodagonlar va ruhoniylar ta'sirini zaiflashtirishga urinishi muvaffaqiyatsizlikka
uchradi. Yazdegard va uning o'g'li Varahran V (miloddan avvalgi 420-438)
o'ldirilgan. Fors she’riyatida Bahrom Gur nomi bilan tanilgan, xuddi shu asosda
hukmronlik qilishi kerak edi. Yazdigerd II (438—457) va Peroz (459—
484) Baqtriya va So’g’diyonaga egalik qilgan ko'chmanchi turkiy eftalitlar bilan
og ir urushlar olib bordilar; Peroz ularga qarshi kurashda halokʻ
bo ldi,
ʻ Eftalilar Sosoniylarni sharqiy qismini egallab soliq olishgan. Kavad (488-
531) davrida mazdakiylarning diniy sektasi vujudga keldi. U kishilarning to liq
ʻ
tengligi, mulk va xotin-qizlar tengligi va mustaqilligini jamoasini targ ib qildi.
ʻ
Kavad aristokratiya va ruhoniylarni quyi tabaqalar yordamida zaiflashtirish
maqsadida dastlab sektani qo llab-quvvatladi, keyinchalik u hukmron sinflar
ʻ
tarafini olishga majbur bo'ldi va harakat qon to'kish bilan bostiriladigan bo'ldi.
Xusrav I Anushervon (531-579) davrida Sosoniylar davlati eng yuksak farovonlik
va harbiy qudratga erishdi. Sharqda u o'sha davrda O'rta Osiyoga bostirib
kirgan Turklar bilan birga Eftalitlar davlatini yo'q qildi. G arbda Antioxiyani
ʻ
egalladi (540-yil) va uning aholisini Forsga ko chirdi. 562 -yilgi shartnomaga
ʻ
ko'ra, Misrdagi kopt knyazlari Xosrovni o'zlarining hukmdori deb tan oldilar va
Vizantiya hukumati unga har yili soliq to'lash majburiyatini oldi.
Xusrav Yamanni ham o'ziga bo'ysundirdi va u yerdan yaqinidagi bu mamlakatni
bosib olgan Habashlarni quvib chiqardi. Xusrav davlat ichida konservativ
elementlarga (zodagonlar va ruhoniylarga) tayangan holda tartibni ta’minladi.
Amaldorlarning o zboshimchaliklarini jilovlashga urinib ko'rib bazi ishlarni
ʻ
amalga oshirdi, savdo va sanoatga homiylik qildi. U shtatni to'rtta asosiy
gubernatorlikka bo'lib boshqariladigan qildi. Uning hukmronligi pahlaviy
adabiyotining oltin davr edi. Vizantiyadan quvilgan oxirgi yunon faylasuflarini
Xusrav I Anushervon qabul qildi. Pavlusning "Mantiq" kitobi unga bag'ishlangan
edi. Yunon faylasuflari va matematiklarining ko plab asarlari pahlaviy tiliga
ʻ
tarjima qilingan. Xusrav I Anushervon musulmonlar orasida dunyodagi eng buyuk
11

binolardan biri hisoblangan Ktesifondagi saroyning qurilishida ishtirok etgan.
Endi undan faqat kichik qoldiqlar qolgan. 4
Xusrav I Anushervonning o g li Hormizd IV (579—590) otasidan farqli o laroq,ʻ ʻ ʻ
zodagonlar va ruhoniylar zarariga quyi tabaqalarga homiylik qildi. Ushbu kurash
uning uchun muvaffaqiyatsiz yakunlandi, u qamoqda vafot etdi. Vizantiya
qo'shinlari yordami bilan tartib o'rnatgan Xusrav II Parviz (590-628) keyinchalik
aloqani buzib Vizantiya bilan urushni qayta boshladi. Forslar Vizantiya Misrning
barcha Osiyo hududlarini egallab olishdi, ammo Gerakliyning g'alabalari
Vizantiyani avvalgi mulklariga qaytardi va Sosoniylar davlatiga halokatli zarba
berdi. Urush va vizantiyaliklarning muvaffaqiyatlari sabab bo'lgan haddan tashqari
soliqlar qo'zg'olonlarni ko'payishiga sabab bo'ldi, bu qo'zg'olonda Xusrav
tomonidan haqoratlangan xristianlarning ko'pchiligi ishtirok etdilar. Xosrov
taxtdan tushirildi va qatl qilindi; bir qancha ichki nizolardan so ng yosh
ʻ Yazdigerd
III taxtga ko tariladi (632)
ʻ
Sosoniylar davlatidagi tartibsizliklar musulmon davlatlarining muvaffaqiyatiga
xizmat qildi. Arab bosqinlari 633-yilning o'zida boshlangan edi. Qodisiya janggi
(636 yoki 637) Mesopotamiya va Ktesifon davlatining poytaxti Naxavend jangda
(642) jangidan keyin Eronnning katta qismini egallab oladi. Yazdigerd III
Marvga chekindi va u yerdan turklar yordamida kurashni davom ettirishga umid
qildi. Ammo 651-yilda u xoinlik bilan o'ldirilgan. Forsning qadimgi poytaxti
- Istaxr qulagandan keyin(650) - butun Fors hududi arablar hukmronligi ostiga o'tdi
va uni arab rahbarlari boshqara boshladilar. Erondagi aksariyat aholi nestorianlik
yoki islomni qabul qilishni foydali deb bilishgan, biroq islomda ular
asosan shialar safida bo'lishgan Chunki shialar Ali va uning avlodlari huquqlari
4
Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861); 68-бет
12

uchun kurashi. Shu tariqa hukumatga muxolifatda bo'lishgan. O'rta asrlarda Eron
shialari tomonidan qabri Ray yaqinida joylashgan Yazdigerd III ning qizi malika
(Shahribon) Jahonshohni chuqur hurmat qilganlar. Afsonaga ko'ra, Sulafa nomiga
ismini o'zgartirib u Imom Husaynning (680 -yil oktabr oyida Karbalo jangida
shahid bo'lgan) xotini va to'rtinchi imom, uning o'g'li Ali ibn Husaynning (al-
Asgar) onasi bo'ldi.
Tez-tez ko tarilgan qo zg olonlardan so ng,ʻ ʻ ʻ ʻ Abu Muslim boshchiligidagi
Xurosonlik forslar Umaviylarni ag darib, xalifalik taxtiga Abbosiylar sulolasini
ʻ
o rnatdilar (750) Bu sulolaning kuchayishi bilan
ʻ Xalifalikda Xurosonliklarning
ahamiyati ortdi (qarang. Fors adabiyoti). Aslida Abu Muslim qo'shining asosini
O'rta Osiyoliklar tashkil qilgan.
821-yilda xalifa Al-Ma’mun isyonkor sharqiy viloyatlarni (Xuroson) tinchlantirish
uchun forsiylardan bo'lgan Tohirni o sha yerga hokim etib tayinladi va u o zini
ʻ ʻ
mustaqil deb e’lon qildi (822). Tez orada (822) vafot etdi, lekin Ma’munning
farzandlari hokimlikni tortib olishga jur’at eta olmadi. Tohiriylar Xalifalikka juda
oz qaram bo'lgan holda 50 yil faoliyat yuritishdi. Ularning hukmronligi
ostida Tabariston shuningdek, Movorounnahr bo'lgan. 5
861 -yilda Sistonda (Xurosonning janubi-g'arbida) xorijlarga qarshi muvaffaqiyatli
kurashgan ko'ngillilar o'zlariga yoshligida misgarlik bilan shug'ullangan Yoqub ibn
Laysni boshliq sayladilar - arabcha "saffor" ni shu sababli uning sulolasi
Safforiylar deb atalgan. Saffor tezda butun Sistonni egallab oldi, 867-
yilda Hirot viloyatiga bostirib kirdi, 869- yilda Kirmonni egalladi (xalifalikdan
rasmiy fatvo oladi), 872-yilda Tohiriylar bilan janjallashib, Saffor ularning
hududlarini (Mozandarondan tashqari) egallab oladi va shu tariqa deyarli butun
5
Вамбери, «Der Islam im neunzehnten Jahrhundert» (Лейпциг, 1875); 88-бет
13

Sharqiy Eronning hukmdoriga aylanadi. 875- yilda Forsni qo'lga kiritgan Saffor
xalifalik hukmdori al-Muvaffaqning o'zi bilan to'qnash keldi. Dajla bo'yidagi Dayr-
ol-Akuldagi jangda (876) forslar mag'lubiyatga uchradilar, ammo xalifaning
qo'shinlari Forsni hatto Tohiriylar davrida bo'lgani kabi itoatkorlikka o'zlariga
bo'ysindira ololmadi. Arab xalifaligi bu davrda juda kuchsizlanib qolgandi. Dastlab
(913-yildan) Hasan ibn-Ali (Otrush) tomonidan qo zg olon uyushtirildi. Alidlar vaʻ ʻ
Somoniylar hokimlari va mahalliy aholi kurashi o rtasida Merdaviy ibn Ziyor
ʻ
oldinga siljiydi va 932 -yilda Somoniylardan mustaqil davlat tuzib, uning tarkibiga
Kaspiybo yi viloyatlarining ko p qismi (ba zi tumanlarda Alilar o'z
ʻ ʻ ʼ
qo'llaridaushlab turishgan .
Safforiylarning mag'lubiyati va qulashi bilan ularning mulki xalifaga emas, balki
tez orada xalifalikdan butunlay mustaqil bo lgan Movarounnahrdagi Somoniylar
ʻ
sulolasi qo liga o'tib ketdi (xalifaning rahbarligi faqat rasmiy hujjatlarda aks etgan
ʻ
uning nomi Somoniy tangalariga yozilgan.). Bu tinchliksevar, diniy bag rikeng va
ʻ
faol sulolaning (900-999-yillar) hukmronligi Movoronnahr va unga bo ysunuvchi
ʻ
hududlar (shu jumladan, yarim mustaqil Xorazm shohligi) uchun ham foydali
bo lgan. Fors milliy tiklanish davri va fors adabiyotining oltin davri hisoblanadi.
ʻ
Kaspiy sohillari (Deylem, Tabariston Gurgan ) va Xuroson somoniylarning
hukmronligidan tezda qutulib ketgan 15 yildan keyin ziyoriylarning mulki
kamayib, Go’rg’on va Tabariston bilan chegaralanib qoldi va Forsning g arbiy
ʻ
yarmi Ziyoriylar va xalifalar mulkining bir qismidan uchinchi Fors davlati
- Buyidlar (uchta shia aka-uka Buy)ni tashkil etilgan edi). Bundan tashqari,
shimoli-g'arbda yana bir yangi davlat paydo bo'ldi: Sajidlar (ularning o'rnini
Salaridlar egallagan), Gilitlar, Yustanidlar. Buyidlar davlati Kirmon, Fors,
Xuziston va Iroqdan iborat edi.Ray shahri, har uch fors davlati - Somoniylar,
Ziyoriylar va Buyidlar uchun ziddiyat nuqtasi edi. Ziyoriylar davlati tez orada
14

Somoniylar bilan birlashdi: Buyidlar tomonidan quvilgan Vushmagir (944)
somoniylar bilan ittifoq tuzdi. Uning vorislari Bisutun (967-976) va Qobuslar (976-
1013) somoniylarga sodiq edilar. G arbdaʻ Buyidlarning kuchi va Arab xalifaligiga
ta siri, baquvvat va tadbirkor Adud ad-Daula (977-983) davrida o sishda davom
ʼ ʻ
etdi. Faylasuflar va erkin fikrli mazhabchilar Buyidlar saroyida boshpana topdilar.
Ko'plab o'ziga xos hokimlar o'rtasidagi ichki nizolar mamlakat uchun halokatli edi.
971- yilda kurd Shedadidlar Arrandan Salaridlarni quvib chiqardilar. Solarilar
kuchsizlanishi natijasida kuchayganTabriz, Marog a
ʻ va Ahar hukmdori Abulhijja
Muhammad 981- yilda so nggi solari Ibrohim ibn Marzbonni zabt etib,
ʻ
Ravvadiylar davlatini tashkil etadi.
Somoniylar sarkardalaridan biri, Xuroson hokimi turklar Alqtegin Mansur I (961-
976) qasosidan qo rqib, bir necha ming tarafdorlari bilan Kobul dovonlari
ʻ
orqali G’aznaga qochib, G'aznada turib yuborilgan jazo otryadlarini yo'q qiladi.
977 -yilda G'azna hokimiyati bir vaqtlar qul bo'lgan boshqa turk Sebuk- tegin o'tdi.
U o'z mulkini Afg’onistonga kengaytirdi. G aznaviylar davlati hamon
ʻ
Somoniylarning vassali hisoblanardi. Sebuk-teginning o'g'li,
jangari Mahmud G'aznaviy (997-1030) davrida Somoniylar saltanati quladi.
Shimoldan Mahmudning raqibi, qoraxoniylar davlati hukmdori Nasr ibn Ali 6
yillik kurashdan so'ng somoniy Muntasir (999-1005) Buxoroni Mahmud
esa Xurosonni (999), Xorazmni (1017) va Ziyarid Go rg onni Tabaristongacha
ʻ ʻ
bo lgan hududni (
ʻ 1005) bo ysundirdi. ʻ
1029 -yilda mahalliy qo'zg'olonni tinchlantirish uchun zaif fikrli raylik buyid Medj
ad-Daulani Mahmud G'aznaviy chaqiradi. Movarounnahrda o'zini hokimiyatini
o'rnatdi va boshqa buyid mulklarining bir qismini egalladi. 6
6
Полак, « Persien » (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем. пут.», 186 8, т. III ); 96-бет
15

Mahmud G'aznaviy Afg onistonning tog li hududlari va Hindiston shimoli bilanʻ ʻ
birga bosib oldi, Hindistonga yerda 17 marotaba yurish qildi (1001—1020).
Mahmud G'aznaviy hatto Gang daryosidan ham o'tib ketgan. Mahmud o g li
ʻ ʻ
Ma sud (1030-1041) davrida G aznaviylarga bo ysungan hududlar tinimsiz
ʼ ʻ ʻ
qo zg olon ko targan va Amudaryo tufayli
ʻ ʻ ʻ Tog’rulbek va Chag ri-bek ʻ
qo mondonligi ostida Eronga saljuqiy turklar qo shinlari kelib tushgan. Saljuqiylar
ʻ ʻ
dastlab Sirdaryoda (Yaksart) yashagan. G’aznaviylar davlatidan ajralib chiqib
alohida davlat bo'lgan Xorazm hokimi Xorunning roziligi bilan (1034) Xorazmda
o rnashib, so ngra
ʻ ʻ Amudaryo orqali Xurosonga o tgan. ʻ
G'aznaviy qo'shinlari 1040-yilda Dandanakanda Chag'ri-bek tomonidan tor-mor
qilinadi. Buning natijasida Xuroson saljuqiylar qo liga o tdi. Mas’udning o g li
ʻ ʻ ʻ ʻ
Ma’udud (1042–1049) kurashni davom ettirdi. U uzoq davom etgan urushdan
keyin G aznaviylar taxtiga o tirgan (1059) Ibrohim saljuqiylar bilan sulh tuzdi.
ʻ ʻ
O'shandan beri G'aznaviylar davlatining hukmronlik hududlari Forsdan
Hindistonga ko'chirildi va uning g'arbiy chegarasi Hindukush va
Gurning Janubiy yon bag'irlariga borib taqaladi. Xuroson
Balx, Hirot va Seiston bilan birga barcha hududlar Saljuqiy Chag'ri-bek va uning
o'g'li Alp- Arslonga qoldi. Chag'ribekning ukasi Tog’rulbek 1042-
yilda Go’rgan va Tabaristonni o'ziga bo'ysundirdi. 1046- yilda ikkala aka-uka
Xorazmni egallab olishdi va o'sha yili To'g'rulbek Buyidlar saltanati hududiga
bostirib kirishdi. Oxirgi buyidlarga qarshi kurash juda qattiq bo'ldi. Oxir oqibat
1054- yilda To g rul
ʻ ʻ Eron Ozarbayjonini (zamonaviy Ozarbayjon bilan
adashtirmaslik kerak) bosib oldi va Bag’dodga hujum boshlandi. To g rul
ʻ ʻ
o'lganidan keyin uning jiyani Alp-arslon (1063-1072) butun Eronning sultoni
bo ldi (Buxoro saljuqiylar bilan bog liq turklar qo lida bo lgan va G aznaviylar
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
Afg on-Hind podshohligi tarkibida bo lmagan). Eron mintaqasiga kiritilgan).
ʻ ʻ
16

Uning davrida ham, o g liʻ ʻ Melikshoh (1072-1092) davrida ham vayron bo lgan ʻ
davlat aqlli vazir Nizom al-Mulk tufayli iqtisodiy jihatdan yaxshigina gullab
yashnadi. O'sha paytda sultonlar Suriya, Armaniston, Jorjiya, Kichik Osiyo (1081 -
Nikeyning qo'lga olinishi), Buxoro (1089) va hatto Qashg’arni ham bosib olishga
erishgan edi. 7
1071 -yilda Vizantiya imperatori Roman IV Diogen asirga olindi. Shuning uchun
Malikshoh Xitoy chegaralaridan deyarli Konstantinopol darvozalarigacha bo'lgan
barcha hududlarni bo'ysundirdi. Poytaxt Isfahonda bo'ldi. Nizom al-Mulk va
Malikshoh vafotidan keyin Saljuqiylar davlati parchalana boshladi.
G'arbdan salibchilarning hujumlari kuchayib ketdi, Alamutda, Kaspiy dengizi
qirg'og'ida (1090), Suriya va Livanda (1102, 1126 va 1140) qotillarning
(assasinlar) ismoiliylar sektasi o'zini egallab olgandi. U yuz ellik yildan ortiq
butun Osiyoni ushlab turdi. Sulton oilasi a’zolari, ularning otabeklari
(lashkarboshi)(vasiylari) va ayrim viloyatlar hokimlari o'zaro taxt uchun kurash
bo'lib o'tdi. Natijada, Saljuqiylarning mulki Saljuqiylar sulolasi, birinchi navbatda,
fors bo'lmagan, Suriya va Mesopatamiya qo'lidan chiqib keta boshladi Kichik
Osiyoda maxsus Saljuqiylar podsholigi Ikoniya tashkil topdi. Hatto Bag'dod
xalifasi ham mustaqil bo'lib, Midiyaga da'volarini oshkor qila boshladi. G arbiy va
ʻ
sharqiy Fors yerlarining hayoti turlicha rivojlangan.
Eronning g'arbiy qismida Kermon sultonligida Kavurdning avlodlari (Alp
Arslanning ukasi) mustaqillikka erishdilar (1198 -yilgacha). Saljuqiylar a'zolari
otabeklarning kuchi ostida, hatto uchinchi o'g'li Melik shoh, Muhammad (1105-
1118) va Masud (1134-1152) kabi kuchli sultonlar ham o'zlarining oldingi kuchini
qaytara olishmadi.
7
Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976 28-бет
17

Oxirgi sulton davrida beshta otabek o z Otabek hokimiyatini meros qilib olishgaʻ
muvaffaq bo ldi.
ʻ Mosulda Salib yurishlari paytida Suriyada katta rol
o'ynagan Zengidlar sulolasi (1127- yildan) tashkil topdi, to 1186- yilda Saladin uni
o'z ahamiyatidan mahrum qildi. Forsda turkman so nqori 14-asrgacha davom etgan
ʻ
Salgaridlar sulolasiga (1148-1162), uning sarkardasi kurd Abu-Tohir
Muhammadga, Luristonning Otabeklar sulolasiga (odatda, hatto ikkita Luriston
sulolasi ham bor) asos solgan Sultonlarga vasiylikni kelib chiqishi qipchoqdan
bo lgan 1140-1172) va uning o g li Muhammad Pehlivon (1172-1186)
ʻ ʻ ʻ
Ozarbayjon va Arradan tashqari shimolda egalik qilgan. Armaniston va
Shirvonning vassal fors shohligi (Kuradantashqarida), Forsning sharqida - Fors
Erak, Isfaxon va Ray bilan, saljuqiylar joylashgan.
Pehlivonning vorisi Qizil-Arslon otabek unvoni bilan kifoyalanmay, so nggi Iroq
ʻ
saljuqiy sultoni To g rul III (1177-1194)dan butun hokimiyatni tortib oldi va o zi
ʻ ʻ ʻ
ham xalifalikdan sultonlik unvonini qabul qildi (1191), Assasinlar tomonidan
o'ldirilgan. 1194-yilda To g rul III kuchaygan Xorazmshoh Tekeshga qarshi
ʻ ʻ
kurashda halok bo ldi va u bilan birga Iroqdagi Saljuqiylar saltanati barham topdi.
ʻ
Eronning katta qismi Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirdi. 30 yildan so ng
ʻ
mo g ullar tomonidan quvib chiqarilgan Tekeshning nabirasi Jaloliddin
ʻ ʻ
Ildegizidlar sulolasining hukmronligiga chek qo ydi. Bu sulolaning so nggi
ʻ ʻ
vakillari saljuqiylar kabi arzimas o yinchoqlarga aylandi.
ʻ
Sharqiy Fors Melikshoh vafotidan keyin g'arbiy hududlar kabi falokatlarni
boshidan kechirmadi. Melikshohning to rtinchi o g li, jasur, baquvvat
ʻ ʻ ʻ Sanjar
Xurosonda o zini namoyon qildi. 1097-yildan
ʻ Balx va Hirot tumanlari unga qaram
edi. Xorazm hokimi ("Xorazmshoh" unvoni bilan) Muhammad (1097- yildan)
ancha mustaqil, lekin baribir Siston malikasi Toj ad-Din (1087-1164) kabi
Sanjarning oliy hokimiyati ostida hukmronlik qilgan. 1102-yildan Sanjar amirlari
18

uni bo'ysundirdilar, hatto Malikshoh davrida ham mustaqil bo'lib qolgan
Qoraxoniylar davlatini nihoyat egallandi, 1117-yilda Sanjarning g aznaviyʻ
Behramshohga (1117-1157) ko rsatgan yordami tufayli G aznaviylar saltanati
ʻ ʻ
(ya ni Afg oniston, Shimoliy Hindiston va qadimgi Surievlar sulolasi bilan Gur
ʼ ʻ
vassal knyazligi) ham qayta tuzilib sanjarga bo'ysindi. Sanjarning nominal bo'lsada
oliy hokimiyati ostida qoldi. Faqat bir marta (1135) Behram o'zining fmustaqil
davlat ekanligini e'lon qildi.
O’rta osiyodan Qashg’ar va Samarqand xonliklariga yangi kelgindilarning bostirib
kirishi bu hududlarning osoyishtaligini buzdi. Yangi kelganlar bu joylarda
musulmon dinida bo'lmagan bo lmagan
ʻ Qoraxitoy xonligini tuzdilar. (1124). 1138-
yilda Xorazmshoh Muhammad Otsizning o g li (1128-1156) Sanjardan ajralib
ʻ ʻ
chiqishga qaror qildi va mag lubiyatga uchragach,
ʻ Sirdaryo ortidan qora-qitoylarni
yordam uchun chaqirdi. Sanjar Amudaryoni kesib o'tib 100 000 kishilik qo'shini
bilan butparastlar bilan bo lgan hal qiluvchi jangda (1141) mag'lub bo'ldi va butun
ʻ
Movarannahr Qora -xitoy gurxonlari qo liga o tdi. Otsiz faqat nomi bilan
ʻ ʻ
saljuqiylarning qaram bo'lib qoldi. Uning merosxo'r o'g'li Elarslon (1156-1172),
Sanjardan yordam olgan bo lsa-da, allaqachon butunlay mustaqil edi.
ʻ 8
G'aznaviylar hududida shahzoda Gura Ala ad-Din Husayn Behramshohga qarshi
isyon ko'tarib, butun G’azni tumanini egallab oldi va vayron qildi (1150). Behram
o'z qarorgohini Hindistonga, Lahorga ko'chirishga majbur bo'ldi. Sanjar “Olamning
kuydiruvchisi” (“Jehan-suz” – Ala ad-Dinni shunday atashgan)ga qarshi hech narsa
qila olmadi. Sanjarning o zi ham tez orada g uz turklari bilan bo lgan kurashda
ʻ ʻ ʻ
(1153-1157) halok bo ldi va Movarounnahrdan o z mulkiga ko chib o tishga
ʻ ʻ ʻ ʻ
8
Malcolm , « History of P .» (Л., 1815; 2 изд., 1829; часть в русском пер. «Сын Отечества», 1853, ч. 171, № 23—
25 — об Аге-Мохаммеде);
19

ruxsat berildi. Chunki g'aznaviylar bu yerda qoraxitoylar tomonidan zulmga
uchragan.
50 yildan ko'p vaqt davom etgan o'zaro urushlar boshlanib ketdi. Sanjar avlodlari
qirib tashlandi (1162). Turli amirlar Saljuqiylar va G aznaviylar o lkasidaʻ ʻ
hokimiyat uchun o zaro kurashdilar.Turkiy va afg on qo shinlari, turli
ʻ ʻ ʻ
qabilalarning qo shinlari mamlakatni yondirib, vayron qildilar.
ʻ

20

II BOB Qadimgi Eronning iqtisodiyoti va madaniy hayoti
2.1. Qadimgi Eronning iqtisodiy aloqalari
Qadimgi Fors iqtisodiyotining asosini qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish
tashkil etgan. Savdo ham rivojlandi. Qadimgi Eron davlatlarining barcha ko‘p sonli
poytaxtlari O‘rta yer dengizi va Uzoq Sharq o‘rtasidagi eng muhim savdo yo‘li
bo‘ylab yoki uning Eritreya dengizi tomon yo‘lida joylashgan edi. Barcha
davrlarda eronliklar oraliq bo‘g‘in rolini o‘ynagan - ular bu yo‘nalishni qo‘riqlagan
va u bo‘ylab tashiladigan tovarlarning bir qismini ushlab turgan. Suza va
Persepolisda olib borilgan qazishmalar Misrdan chiroyli savdo buyumlarini topdi.
Persepolis relyeflarida Ahamoniylar davlatining barcha satrapliklari vakillari
buyuk hukmdorlarga sovg‘alar taqdim etayotgani tasvirlangan. Ahamoniylar
davridan beri Eron marmar, alebastr, qo‘rg‘oshin, firuza, lapis lazuli (lapis lazuli)
va gilamlarni eksport qilgan. Ahamoniylar turli satrapliklarda zarb qilingan oltin
tangalarning ajoyib zahiralarini yaratdilar. Bundan farqli o‘laroq, Iskandar
Zulqarnayn butun imperiya uchun yagona kumush tanga kiritdi. Parfiyanlar oltin
pul birligiga qaytdilar, sosoniylar davrida esa kumush va mis tangalar muomalada
ustunlik qildi.
Ahamoniylar davrida shakllangan yirik feodal mulklari tizimi Salavkalar
davrigacha saqlanib qolgan, ammo bu sulola hukmdorlari dehqonlarning ahvolini
sezilarli darajada engillashtirgan. Keyin Parfiya davrida ulkan feodal mulklari
tiklandi va bu tuzum sosoniylar davrida ham o‘zgarmadi. Barcha shtatlar maksimal
daromad olishga intildi va dehqon xo‘jaliklari, chorva mollari, yerdan soliqlar
o‘rnatdi, aholi jon boshiga soliq joriy etdi va yo‘llarda sayohat uchun yig‘im
yig‘di. Bu soliq va yig‘imlarning barchasi Ahamoniylar davridagi kabi imperator
21

tangalari yoki natura shaklida undirilgan. Sosoniylar davrining oxiriga kelib
soliqlarning soni va hajmi aholi uchun chidab bo‘lmas yuk bo‘lib qoldi va bu soliq
bosimi davlatning ijtimoiy tuzilishining yemirilishida hal qiluvchi rol o‘ynadi.
Hukmdorlar qarindoshlar bilan nikoh qurish, shuningdek, potentsial yoki haqiqiy
dushmanlarning - ichki va xorijiy qizlarni xotinlik qilish orqali barqarorlikka
erishishga harakat qilishdi. Biroq, ularning hukmronligi va hokimiyatining
davomiyligi nafaqat tashqi dushmanlar, balki o‘z oila a‘zolari tomonidan ham xavf
ostida edi. Midiya davri o‘troq turmush tarziga o‘tayotgan xalqlar uchun juda xos
bo‘lgan juda ibtidoiy siyosiy tashkilot bilan ajralib turardi. Ahamoniylar orasida
allaqachon unitar davlat tushunchasi paydo bo‘lgan. Ahamoniylar davlatida
satraplar o‘z viloyatlaridagi ishlar holati uchun to‘liq javobgar bo‘lgan, ammo
podshohning ko‘zi va qulog‘i deb atalgan inspektorlarning kutilmagan tekshiruviga
duchor bo‘lishi mumkin edi. Xudoning saroyi doimo adolatni amalga oshirish
muhimligini ta‘kidlagan va shuning uchun doimiy ravishda bir satraplikdan
boshqasiga o‘tgan. 9
Makedoniyalik Iskandar Doro III ning qiziga uylandi, satrapiyalarni va hukmdorga
sajda qilish odatini saqlab qoldi, garchi miloddan avvalgi 330 yilda Skinazigacha
bo‘lgan marosim. Filotasning hayotiga zomin bo‘ldi. Yovonliklar Iskandardan
O‘rta er dengizidan daryogacha bo‘lgan keng hududlarda irqlar va madaniyatlarni
birlashtirish g‘oyasini qabul qildilar. Ind. Bu davrda mahalliy aholining
ellinlashuvi bilan birga jadal shahar rivojlanishi sodir bo‘ldi. Biroq hukmdorlar
orasida mahalliy aholi bo‘lmagan va ular doimo begona hisoblangan.
9
Вагнер, « Reise nach Р.» (Лейпциг, 1852); Бругш, « Reise d . preuss . Gesandschaft nach P.» ( Л ., 1862);
22

Ahamoniylarning an‘analari Persepolis hududida saqlanib qolgan, u erda
Ahamoniylar davri uslubida ibodatxonalar qurilgan. 10
Parfiyaliklar qadimgi satrapiyalarni birlashtirishga harakat qildilar. Ular O‘rta
Osiyodan sharqdan g‘arbga qarab yurgan ko‘chmanchilarga qarshi kurashda ham
muhim rol o‘ynagan. Avvalgidek, satrapiyalarni irsiy gubernatorlar boshqargan,
ammo yangi omil hokimiyatning tabiiy vorisligining yo‘qligi edi. Parfiya
hokimiyatining qonuniyligi shubhasiz bo‘lib qoldi. Voris, Makedoniya modeliga
ko‘ra, zodagonlardan tashkil topgan kengash tomonidan tanlangan, bu muqarrar
ravishda raqib guruhlar o‘rtasida cheksiz kurashga olib keldi. Sosoniy hukmdorlari
qisman uning qattiq ijtimoiy tashkilotini qayta ishlab chiqarish orqali Ahamoniylar
davlatining ruhi va asl tuzilishini tiklashga jiddiy harakat qildilar. Kamayish
tartibida vassal “knyazlar”, irsiy aristokratlar, zodagonlar va ritsarlar, ruhoniylar,
dehqonlar, qullar joylashgan. Davlat boshqaruv apparatini birinchi vazir
boshqargan, unga bir qancha vazirliklar, jumladan, harbiy, adliya va moliya
vazirliklari bo‘ysungan, ularning har birida malakali amaldorlardan iborat o‘z
xodimlari mavjud edi. Oliy qozi Shohinshohning o‘zi bo‘lib, adolatni ruhoniylar
amalga oshirardi. 11
Qadim zamonlarda forslar turli xudolarga sig‘inishgan. Ularning ruhoniylari
sehrgarlar deb atalgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi yarmi oxirida.
e. Sehrgar va payg‘ambar Zardusht (Zardusht) qadimgi fors dinini o‘zgartirdi.
Uning ta‘limoti zardushtiylik deb atalgan. Zardushtiylikning muqaddas kitobi
“Avesto”dir. Zardusht dunyoning yaratuvchisi ezgulik va nur xudosi Ahura
10
Ханыков, «Ethnographie de la P.» ( П ., 1866); 104-бет
11
Ханыков, «Ethnographie de la P.» ( П ., 1866); 49-бет
23

Mazdadir, deb ta‘lim bergan. Uning dushmani - yovuzlik va zulmat ruhi Angra
Manyu. Ular doimo o‘zaro kurashadilar, ammo yakuniy g‘alaba yorug‘lik va
yaxshilik uchun bo‘ladi. Inson bu kurashda yorug‘lik xudosini qo‘llab-quvvatlashi
kerak. Ahura Mazda qanotli quyosh diski sifatida tasvirlangan. U ajdodlari Astarte
bilan birga Ahamoniylar hukmdorlarining homiysi hisoblangan. 12
Zardushtiylar va mazdaylar ibodatxonalar qurmaganlar, xudolar haykallarini
o‘rnatmaganlar. Ular baland joylarda yoki tepaliklarda qurbongohlar qurib,
qurbonlik qilishardi. Zardushtning dunyoda yorug‘lik va zulmat o‘rtasidagi kurash
haqidagi ta limoti keyingi davrlarning diniy g‘oyalariga katta ta sir ko‘rsatdi.ʼ ʼ
Qadim zamonlarda tug‘ilish va unumdorlik ramzi bo‘lgan buyuk ona ma‘budaga
sig‘inish keng tarqalgan edi. Elamda uni Kirisisha deb atashgan va butun Parfiya
davrida uning suratlari Luristondagi bronza savdo buyumlari va terakota, suyak, fil
suyagi va metallardan yasalgan haykalchalarga ishlangan. 13
Eron platosi aholisi
ham ko‘plab Mesopotamiya xudolariga sig‘inardi. Ariylarning birinchi to‘lqini
Eron orqali o‘tgandan so‘ng, hind-eron xudolari Mitra, Varuna (sizga eslatib
o‘tamanki, Varunga Kichik Osiyoda xatlar sig‘inardi, shuningdek, Makedoniyada
kulti saqlanib qolgan Tor), Indra va Nasatya. shu yerda paydo bo‘ldi. Barcha
e‘tiqodlarda, albatta, bir juft xudo mavjud edi - Quyosh va Yerni aks ettiruvchi
ma‘buda va Oy va tabiiy elementlarni ifodalovchi eri. Mahalliy xudolar ularga
sig‘inadigan qabilalar va xalqlarning nomlarini ko‘targan. Elamning o‘z xudolari
bor edi, ayniqsa ma‘buda Shala va uning eri Insushinak. Ahamoniylar davri
politeizmdan ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi abadiy kurashni aks ettiruvchi
12
Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861); 71-бет
13
Ватсон, «A hist. of P. from the beginning of the XIX century» (Л., 1866); 21-бет
24

universal tizimga hal qiluvchi burilish yasadi. Bu davrga oid eng qadimgi yozuv,
miloddan avvalgi 590 yilgacha yasalgan metall lavhada xudo Agura Mazda
(Axuramazda) nomi yozilgan. Bilvosita, bu yozuv mazdaizm islohotining (Agura
Mazdaga sig‘inish) aksi bo‘lishi mumkin, bu haqda Zaratushtra payg‘ambar yoki
Zardusht, Gatalarda, qadimgi muqaddas madhiyalarda rivoyat qilingan. 14
Zaratushtraning kimligi sirligicha qolmoqda. Ko‘rinishidan, u taxminan tug‘ilgan.
Miloddan avvalgi 660-yil, lekin ehtimol ancha oldinroq va ehtimol ancha keyinroq.
Agura Mazda xudosi yaxshi tamoyilni, haqiqatni va yorug‘likni aks ettirgan,
shekilli, yovuzlik tamoyilining timsoli bo‘lgan Ahriman (Angra Mainyu) dan farqli
o‘laroq, Angra Mainyu tushunchasi keyinchalik paydo bo‘lishi mumkin edi. Doro
yozuvlarida Agura Mazda haqida so‘z yuritilgan, qabri ustidagi relyefda esa bu
ilohga qurbonlik olovida sig‘inish tasvirlangan. 15
Solnomalar Doro va Kserks
boqiylikka ishongan, deb hisoblashga asos beradi. Muqaddas olovga sig‘inish
ibodatxonalar ichida ham, ochiq joylarda ham bo‘lgan. Asli Midiya qabilalaridan
birining a‘zolari bo‘lgan sehrgarlar irsiy ruhoniylarga aylandilar. Ular ma‘badlarni
nazorat qilishdi va ma‘lum marosimlarni bajarish orqali imonni mustahkamlashga
g‘amxo‘rlik qilishdi. Ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu ishlarga asoslangan axloqiy
ta‘limot e‘zozlangan. Butun Ahamoniylar davrida hukmdorlar mahalliy xudolarga
nisbatan bag‘rikenglik bilan munosabatda bo‘lishgan va Artakserks II davridan
boshlab qadimgi Eron quyosh xudosi Mitra va unumdorlik ma‘budasi Anaxita
rasman tan olingan.
14
Блау, «Commerzielle Zust ä nde P.» (Б., 1858); 88-бет
15
Алиев С. М. История Ирана. XX век. М., 2004. 34-бет
25

2.2.Qadimgi Eron aholisining madaniy hayoti
Eron aholisi miloddan avvalgi III ming yillik boshlarida o‘zining yozma tilini
va o‘ziga xos madaniyatini yaratgan, hozirda tabiiy ravishda Yevroosiyo
madaniyatining manbalaridan biri hisoblanadi. Qadimgi Eron dinlari, birinchi
navbatda, zardushtiylik va manixeylik qadimgi dunyoning diniy-falsafiy
dunyoqarashiga, nasroniylik va islom esxatologiyasiga sezilarli ta sir ko‘rsatdi.ʼ
Ko‘pgina adabiyot va san‘at asarlari qo‘shni xalqlar madaniyatining shakllanishiga
ta‘sir ko‘rsatdi va sayyora madaniyati xazinasiga kirdi. 16
Qadimgi Eron tarixida quyidagi bosqichlar ajratilgan: elam sivilizatsiyasi
(miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiridan 7-asr oxirigacha); Midiya davri
(miloddan avvalgi 8-asrdan 6-asr o‘rtalarigacha); Ahamoniylar davri (6-asr
o‘rtalaridan miloddan avvalgi 330-yilgacha); Parfiya davri (miloddan avvalgi 3-asr
o‘rtalari — milodiy 224-yil). Elam Eronning janubi-g‘arbiy qismida joylashgan
edi. Miloddan avvalgi III ming yillik boshlarida bu yerda ilk davlatlar paydo
bo‘lgan. Ularda ishlab chiqilgan boshqaruv tizimi ming yil davom etgan. 17
Oliy
hokimiyat - hukmdor, deputat, eng katta viloyat hokimi - hukmron etnik guruhning
bevosita qarindoshlariga tegishli bo‘lgan kichik hududlarni jiyanlari (singillari
o‘g‘illari) orqali hokimiyatni meros qilib olgan avtoxton qabilalarning vakillari
boshqargan. Elam qirollik oilalari uchun levirate (o‘lgan akasining bevasi bilan
turmush qurish) va opa-singillar bilan nikohlar xarakterli bo‘lib, ular miloddan
16
Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976 49-бет
17
Иванов М. С. Очерки истории Ирана. — М., 1952 71-бет
26

avvalgi VII asr o‘rtalarigacha davom etgan. Ijtimoiy tuzilishning asosiy shakli
dastlab barcha erkin odamlarni birlashtirgan qishloq jamoasi, miloddan avvalgi II
ming yillik oxiridan esa qarindoshlardan tashkil topgan maishiy jamoa edi. Elamda
jamoa va keyinchalik shaxsiy xo‘jaliklarning mulki bilan bir qatorda qirollik va
ibodatxona mulki ham bo‘lgan. 18
Elam e‘tiqodiga ko‘ra, qonunlar xudolar tomonidan o‘rnatiladi va saqlanadi. Elam
qonuni diniy, iqtisodiy, jinoiy qonunlar va merosni biladi. Elamning siyosiy tarixi
Mesopotamiya bilan chambarchas bog‘liq edi. Elam odatda Ossuriyaga qarshi
kurashda Bobilning ittifoqchisi sifatida harakat qilgan, lekin ba‘zida Bobil bilan
ham ziddiyatli bo‘lgan. Qizig‘i shundaki, Xammurapi qonunlari yozilgan mashhur
stela arxeologlar tomonidan Elam poytaxti Susa shahridan topilgan. Ehtimol, u
Bobilga qarshi yurishdan keyin urush o‘ljalarining bir qismi bo‘lgan. Shumerlar
orasida yozuvning mavjudligi elamliklarni o‘zlarining original piktogramma
(rasm) yozuvlarini yaratishga undagan deb ishoniladi. Loy lavhalarga yozilgan
proto-elam yozuvi hali shifrlanmagan. III ming yillikning ikkinchi yarmida chiziqli
bo‘g‘in ixtiro qilindi, unda bo‘g‘inlar geometrik chiziqlar birikmasidan yasalgan
belgilar (bo‘g‘in yozuvi) bilan belgilandi. III ming yillikning oxiridan elamliklar
akkad va elam tillarida Mesopotamiya mixxat yozuvidan foydalandilar. Elam
diniga Mesopotamiya dini ta‘sir ko‘rsatdi, lekin asosan u o‘ziga xosligicha
qolmoqda. Mamlakatning diniy markazi Susa edi. Dastlab, xudolarning onasi
Pinekir ikkinchi ming yillikning o‘rtalarida buyuk ma‘buda hisoblangan, xudo
Xumban hukmronlik qilgan. Quyosh xudosi Nahhunte kunning yaratuvchisi
18
Иванов М. С. Новейшая история Ирана. — М., 1965
27

hisoblangan. Suza homiysi bo‘lgan Inshushinakga sig‘inish alohida ahamiyatga
ega edi. 19
Asl elam san‘ati miloddan oldingi IV ming yillikdan beri ma‘lum. Shu vaqtdan
geometrik naqshlar bilan panel va muhrlar, qattiq, qushlar, hayvonlar, qanotli
sherlar (griffinlar) va jinlar tasvirlari qolgan. II ming yillikdan Bobil tasviriy
san atning ta sirini kuzatish mumkin. Elam madaniyatining namunaviy yodgorligiʼ ʼ
- qirolicha Napirasuning bronza haykali. Miloddan oldingi 13-asrda Suza yaqinida
jiddiy zardushtiylik dini minorasi (ziggurat) me morlikning durdona asari deb
ʼ
hisoblanadi. Ziggurat to‘rt qavatli, jihoz 42 metr, qavatning yon tomonlari 105
metr edi; uning yettita darvozasi bor edi, ularda oltin va kumushdan yasalgan
xudolar, shohlar, hayvonlarning haykallari turardi. Poytaxtni suv bilan ta‘minlash
uchun 50 kilometr uzunlikdagi kanal qurildi.
Eron qabilalarining bo‘lgan midiya va forslar hozirgi Eron miloddan oldingi ming
yillik boshlarida paydo bo‘lgan. Oqsariyat olimlari eronliklarning ota-bobolari
Markaziy Osiyoda bo‘lgan deb hisoblaydilar. Midiya va forslar bu yerlarga yetib
kelganlarida chorvachilik va dehqonchilik bilan, metallga shug‘ullanish san‘atini
puxta egallaganlar. Miloddan avvalgi VIII asrning yarmidan G‘arbiy Eronda
eronliklar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Ossuriyaliklar va sud skif ittifoqchilarining
zaiflashib kurash Elam hududiga bostirib kirishlariga qarshi uzoq davom etgan
kurashda Midiya birlashmalari mustaqillikka erishdilar va poytaxti Ekbatana
shahrida (miloddan avvalgi 624) davlat tuzdilar. Midiya qir Siaksares harbiy
yurishlari orqali o‘z davlatining chegaralarini janubiy, sharqiy va shimoliy
qo‘shnilari hisobiga muvaffaqiyatga erishdi. Bir asr davomida Midiya Eron
madaniyatining markazi bo‘lib, dasturlar uchun qabul qilingan va rejalashtirilgan.
19
Полак, « Persien » (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем. пут.», 186 8, т. III );
28

Ekbatanadagi qirol saroyi ettita qal‘a devori bilan o‘ralgan edi. Oxirgi ikki devor
ichida saroy va xazina bor edi. Aylanasi bir kilometrdan ortiq bo‘lgan saroy sadr
bilan, oltin va kumush bilan o‘ynadi. Hayvonlarning tasvirlari qirollik hayotining
oltin va kumush buyumlarini qoplash uchun. Midiya madaniyati yodgorliklari
orasida Marlik qabristonini ajratib ko‘rsatish mumkin bo‘lib, unda odamning oltin
haykalchasi, kuloldan yasalgan maymun-odamlar, hayvonlar tasviri tushirilgan
oltin va kumush idishlar topilgan. 20
Miloddan oldingi 550-yilda forslar tobe bo‘lgan Midiya shohi Astiagga qarshi
isyon ko‘targan fors qabila podshosi Kir Midiyada hokimiyatni qo‘lga kiritadi.
Midiya qirolligi rasman qolgan. asosiy ikki asr Fors Yaqin Sharqda siyosiy rol
o‘ynadi. Miloddan oldingi VI asrning oxiriga kelib, o‘ttiz yillik bosib olish va
qo‘zg‘olonlarni bostirishdan so‘ng, Fors Ahamoniylar sulolasi hukmronligi ostida
o‘nlab mamlakatlarni birlashtirgan tarixda birinchi jahon davlati paydo bo‘ldi .
Uning hududi sharqda Hind daryosidan g‘arbda Egey dengizigacha, shimolda
Armanistondan janubda Nubiya (Afrika)gacha cho‘zilgan. Ahamoniylar davlati
miloddan avvalgi 329-yilda shoh Iskandar boshchiligidagi Makedoniya qo‘shini
zarbalari ostida halok bo‘ldi, ammo bu hududlarda Ahamoniylar shakllangan
madaniy an analar jahon tarixida katta rol o‘ynagan va ellin salavkiylarining davʼ
lat birlashmalarida bevosita mavjud bo‘lgan. , Parfiyanlar va Eron sosoniylari.
Fors imperiyasi madaniyati xilma-xil edi. Bu hokimiyatga Bobil, Misr, Suriya,
Elam va o‘zlarining rivojlangan madaniyatlariga ega bo‘lgan, ko‘pincha ijtimoiy-
iqtisodiy nuqtai nazardan forslardan ustun bo‘lgan boshqa viloyatlarni o‘z ichiga
olgan edi. Imperiya tarkibiga terimchilik bilan shug‘ullanuvchi qabilalar ham
kirgan. Bunday xilma-xil davlatni samarali boshqarish uchun Doro I mashhur
20
Ханыков, «Ethnographie de la P.» (П., 1866); 104-бет
29

ma‘muriy va moliyaviy islohotlarni amalga oshirdi. Imperiya 20 ta tumanga
(satrapiyalarga) bo‘lingan. Satraplar, tuman boshliqlari fuqarolik gubernatorlari,
sud hokimiyatini, xo‘jalik faoliyatini nazorat qilishni, soliqlarni olish va vazifalarni
bajarishni amalga oshiruvchi ma‘muriyat boshliqlari edi. Armiya satraplardan
mustaqil edi, harbiy boshliqlar bevosita Doroga hisobot berishdi. Satrapiyalar
tarkibiga ichki ishlarda muxtoriyatga ega bo‘lgan hududlar kirgan. 21
Arablar,
saklar, efiopiyaliklar va boshqa qabilalarni qabila boshliqlari boshqargan.
Markaziy davlat boshqaruvi, shu jumladan qirollik idorasiga ega markaziy apparat
imperiyaning ma‘muriy poytaxti - Suzada to‘plangan. Qirollik saroyi asosiy
bayramlarda Parsagada va Persepolisda, yil vaqtiga qarab esa Bobil, Suza va
Ekbatanada joylashgan. Imperiyaning rasmiy tili oromiy tili bo‘lgan, ular
imperiyaning turli mamlakatlarida mahalliy tillarda yozgan, markaziy apparat bilan
yozishmalarni oromiy tiliga tarjima qilgan. Shunday qilib, satrapliklarda ish
yuritish bir necha tillarda olib borilgan. Davlat ehtiyojlari uchun aloqa uyushgan
pochta xizmati orqali o‘rnatildi. Bir kunlik marsh masofasida xabarchilar uchun
zarur bo‘lgan barcha narsalar bilan jihozlangan qo‘riqlanadigan punktlar
joylashgan edi. Shoshilinch, aniq xabarlarni etkazish uchun yong‘in
signalizatsiyasi ishlatilgan. Shaxsiy ma‘lumotlar xususiy agentlar orqali
yuborilgan. Davlat soliqlarining yangi tizimi har bir satraplikning real
imkoniyatlarini hisobga olishga intildi. O‘sha davr manbalariga ko‘ra,
Hindistondan tashqari tobe mamlakatlarning pul soliqlari yiliga 232 kilogrammdan
ortiq kumushni tashkil etgan. Shuningdek, natura shaklida soliqlar ham mavjud
edi. Yagona pul birligi — qirol nomiga zarb qilingan oltin tanga darik muomalaga
kiritildi. Har xil qiymatdagi kumush tangalar imperiya shohi nomidan ham, unga
21
Ханыков, «Ethnographie de la P.» (П., 1866); 96-бет
30

qaram qirollar ham, satraplar tomonidan ham zarb qilinishi mumkin edi.
Imperiyada fors tangalari bilan bir qatorda boshqa kumush tangalar va quymalar
ham muomalada bo‘lgan. Siyosiy barqarorlik va yaxshi yo‘llar xalqaro va ichki
savdoning misli ko‘rilmagan rivojlanishiga xizmat qildi. 22
Savdoda biznes uylari
katta ahamiyatga ega edi. Ular moddiy boyliklarni, qullarni sotib oldilar va
sotdilar, bank operatsiyalari bilan shug‘ullandilar, ba‘zi satrapliklarda tovarlar
sotib oldilar va boshqa hududlarda qayta sotdilar. Armiyaning tayanchi midiya va
forslar edi; Forslarning aksariyati harbiy xizmatchilar bo‘lib, yigirma yoshida
xizmat qila boshlagan. Eng yuqori harbiy lavozimlarni odatda forslar egallagan.
Harbiy taktika otliq va piyodalarning nozik o‘zaro ta‘siriga asoslangan edi.
Urushlarda O‘rta Osiyo qabilalari ham kam rol o'ynamagan.armiyaga jangda qotib
qolgan ot kamonchilarni yetkazib berish. Qo‘zg‘olonlarning oldini olish yoki
bostirish uchun bosib olingan mamlakatlar hududida turli etnik tarkibga ega
bo‘lgan maxsus qo‘shinlar joylashtirildi, lekin, qoida tariqasida, ushbu mamlakat
aholisisiz. Imperiya chegaralarida Fors shohlari harbiy va qo‘riqchilar xizmati
uchun garnizon shaharchalarini yaratdilar, askarlarga er uchastkalarini ajratdilar.
Dengiz urushlari Finikiyaliklar va Misrliklarning kemalari yordamida olib
borilgan. Muhim urushlar paytida barcha xalqlar armiya uchun ma‘lum miqdordagi
askar ajratishlari kerak edi. 23
Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida zardushtiylik Sharqiy Eron
yoki O‘rta Osiyoda vujudga kelgan bo‘lib, uning asoschisi Zardusht (Zaratushtra)
hisoblanadi. Zardushtiylarning muqaddas kitobi “Avesto” davrning murakkab
22
Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861); 28-бет
23
Блау, «Commerzielle Zust ä nde P.» (Б., 1858); 9-бет
31

yodgorligi hisoblanadi. Uning eng qadimiy qismlari Zardusht va‘zlari nazmda
yozilgan. Hajmi jihatidan eng katta qismi bo‘lgan “Kichik Avesto” keyinchalik
(miloddan avvalgi V-III asrlar) tuzilgan. 24
“Avesto”ning eng qadimgi qismiga
ko‘ra, Zardusht xudo Ahura Mazdadan tub diniy islohot o‘tkazish to‘g‘risida
buyruq olgan. Ahura Mazda yagona qudratli xudo, dunyoning yaratuvchisi, hayot,
yorug‘lik, ezgulik timsoli. Unga har doim yovuzlik ruhi, zulmat va o‘lim ramzi,
Ahra Mainyu va uning izdoshlari - devalar qarshi turadi. Unga qarshi kurashda
Ahura Mazda xayrixohlik, haqiqat va boqiylikni keltiruvchi yordamchilariga
tayanadi. Axura Mazda tomonidan yaratilgan inson yaxshilik va yomonlik
o‘rtasida tanlov qilishda erkindir, shuning uchun u yovuz ruhlarning ta‘siriga moyil
bo‘lib, o‘z fikri, so‘zi va harakatlari bilan yovuzlikka qarshi kurashishi kerak.
Zardusht hayvonlarni boqish va himoya qilishga chaqiradi. Zardushtiylik
esxatologiyasiga ko‘ra, dunyoning mavjudligi 12 ming yil davom etadi: birinchi
uchtasi Axura Mazda hukmronligining oltin davri, so‘ngra Ahra Mainyu
hukmronligining uch ming yilligi, undan keyin dunyoni qutqaradi. Zardushtlar
oilasining vakili. Er va osmonda yovuzlik yo‘qolib, yaxshilik abadiy o‘rnatiladigan
ideal dunyo o‘rnatiladi. Ehtimol, zardushtiylik Midiyada rasmiy kult sifatida o‘zini
namoyon qilgandir. Bu vaqtda forslar tabiatning qadimgi kultlariga - quyosh va
yorug‘lik xudosi Mitraga va tabiiy elementlarning boshqa xudolariga sig‘inishgan.
Ahamoniylar davrida qadimiy kultlar saqlanib qolgan va tabiatga sig‘inish va
zardushtiylik o‘rtasidagi murosa bo‘lmish forscha ko‘rinish tarqalgan. Har bir zabt
etilgan mamlakatda Fors shohlari muqaddas mahalliy marosimlarga muvofiq toj
kiyishdi, mahalliy dinlarni qo‘llab-quvvatladilar, ammo ma‘badlarning haddan
24
Ватсон, «A hist. of P. from the beginning of the XIX century» (Л., 1866); 6-бет
32

tashqari mustahkamlanishiga yo‘l qo‘ymadilar. Ibodatxonalar davlat soliqlariga
tortilgan. Ahamoniylar o‘zlarining bag‘rikengligi va boshqa madaniyatlarni qabul
qila olishlari bilan ajralib turardi, bu esa ularning o‘ziga xos rivojlangan
madaniyatga ega emasligi haqidagi fikrni yuzaga keltirdi. 25
Bu davrning ajoyib madaniy yutuqlaridan biri 600 akkad yozuvi o‘rniga 43 ta
belgidan iborat qadimgi fors mixxat yozuvi bo‘ldi. Ammo bu yozuv elita bo‘lib
qoldi va birinchi navbatda qirollik yozuvlari uchun ishlatilgan. Ulardan eng
mashhuri qadimgi fors, elam va akkad tillarida bitilgan Behistun yozuvidir. Matn
Bobil va Midiya o‘rtasidagi yo‘ldan 105 metr balandlikdagi Behistun qoyasiga
o‘yilgan. Yozuv tepasida relef ko‘tarilib, ramziy ma‘noda Ahura-Mazdaning
mag‘lubiyatga uchragan dushmanlarini oyoq osti qilib, qirollik hokimiyatini
Doroga o‘tkazganligini anglatadi. Qadimgi fors oy taqvimi miloddan avvalgi VI
asrda paydo bo‘lgan; u 29 yoki 30 kundan iborat 12 oydan iborat edi. Olingan farq
uch yildan keyin qo‘shimcha o‘n uchinchi oyni qo‘shish orqali yo‘q qilindi.
Oylarning nomlari mavsumiy ish yoki diniy bayramlar bilan bog‘liq edi. Bunga
parallel ravishda asosan diniy zardushtiylik taqvimi mavjud bo‘lib, u sosoniylar
davrida rasmiy bo‘lib qoldi. Bu kalendarda 30 kunlik 12 oydan iborat yil 5 kun
bilan to‘ldirilib, oy va kun nomlari forscha variantdagi zardushtiylik xudolarining
nomlaridan olingan. Suza, Pasargada va Persepolisdagi saroy majmualari fors
madaniyatining buyuk yodgorliklariga aylandi. Terasda qurilgan Pasargadae
binolari engil qumtosh bilan qoplangan va bog‘lar bilan o‘ralgan. Shaharda odatda
maqbara deb ataladigan ko‘plab shunga o‘xshash yodgorliklarning prototipi
bo‘lgan Kir II qabri saqlanib qolgan. Pasargadae singari, Persepolis tosh ustida
qurilgan. Shahar uch tomondan qo‘sh g‘isht devori bilan o‘ralgan, to‘rtinchi
25
Алиев С. М. История Ирана. XX век. М., 2004. 34-бет
33

tomondan esa chidab bo‘lmas qoya bilan himoyalangan. Doro I ning tantanali
saroyi (apadana) ayvonlar bilan o‘ralgan katta zaldan iborat edi. Shiftlarni
balandligi 20 metrdan ortiq bo‘lgan 72 ta nozik ustunlar qo‘llab-quvvatlagan.
Apadana relyeflari imperiya xalqlari madaniyatining davlat marosimlari va etnik
xususiyatlari haqida to‘liq tasavvur beradi. Suzada bir nechta yangi saroylar qurish
uchun 12 mamlakatdan hunarmandlar va materiallar jalb qilingan. O‘sha davr
san‘ati ko‘plab metall tangalar (torevtika) va qimmatbaho toshlarni o‘ymakorligi
(gliptika) bilan mashhur. Mavzular san‘atning maqomi bilan cheklangan: u saroy
san‘ati sifatida qirol hokimiyatining buyukligini ramziy qilish uchun
mo‘ljallangan. Ahamoniylar san‘ati alohida ob‘ektni imperatorlik uslubiga qat‘iy
muvofiq ravishda nafis tasvirlash bilan ajralib turadi. Bular metall kosalar, toshdan
o‘yilgan qadahlar, fil suyagidan o‘yilgan ritonlar, qimmatbaho toshlarga fantastik
va haqiqiy odamlar va hayvonlar tasvirlari tushirilgan silindrsimon muhrlar.
15-asrdan boshlab Yevropa Persepolisdagi Eron madaniyati merosiga katta
qiziqish bildirgan . 1836 yilda qadimgi fors mixxat yozuvini, so‘ngra uch tilli
Behistun yozuvi, Ossur-Bobil yozuvi tufayli shifrlash mumkin bo‘ldi. Qadimgi
Eron madaniyatiga oid qator asarlar avval arab va boshqa sharq tillariga, keyin esa
Yevropa tillariga tarjima qilingan. 1771 yilda “Avesto”ning fransuz tiliga birinchi
tarjimasi nashr etildi. Tarjima frantsuz va sanskrit tillaridagi mutaxassislar
tomonidan tanqidga uchradi. Biroq aynan “Avesto”ning yaqin tili bo‘lgan sanskrit
tufayli zardushtiylik matnlarining ma‘nosini tushunish mumkin bo‘ldi. Qadim
zamonlardan Eron, O‘rta Osiyo va Kavkaz xalqlarining madaniyati va tarixiy
taqdirlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.

34

Xulosa
Qadimgi Eronning iqtisodiy aloqalari ko‘p jihatdan uning Sharq va G‘arb
tutashgan joydagi geografik o‘rni, shuningdek, turli xil tabiiy resurslarning
mavjudligi bilan belgilanadi. Qadimda Eron Sharq va G‘arb o‘rtasidagi savdo
markazlaridan biri bo‘lib, uning iqtisodiyoti rivojlanishiga hissa qo‘shgan.Qadimgi
Eronning asosiy iqtisodiy tarmoqlari dehqonchilik, chorvachilik, konchilik va
hunarmandchilik edi. Eron iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi muhim o‘rin tutgan,
ayniqsa Dajla-Firot daryosi vodiysida qishloq xo‘jaligi sug‘orish yordamida
rivojlangan.Qadimgi Eron iqtisodiyotida savdo ham muhim o‘rin tutgan. Eron
Xitoy va O‘rta er dengizini bog‘laydigan Ipak yo‘lidagi muhim tugun edi. Eron
ham Kaspiy dengiziga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu dengiz savdosining
rivojlanishiga hissa qo‘shgan.
Qadimgi Eronning muhim daromad manbai aholidan olinadigan soliqlar va savdo
operatsiyalari edi. Bundan tashqari, Eron imperatorlari va hukmdorlari
qimmatbaho metallar va toshlarni qazib olishni nazorat qildilar, bu ularga katta
daromad keltirdi.Shunday qilib, qadimgi Eronning iqtisodiy aloqalari rang-barang
bo‘lib, uning moddiy bazasi va madaniyatining rivojlanishiga hissa qo‘shgan.

Foydalanilgan adabiyotlar
35

1. История Иранского государства и культуры. К 2500-летию Ирана. —
М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1971. — 350 с.
2. Фрай Р. Н . Наследие Ирана. — 2-е изд. — М.: Издат. фирма
«Восточная литература», 2002. — 464 с.: ил. — ( Культура народов
Востока ). — ISBN 5-02-018306-7 .
3. Feuvrier, «Trois ans à la cour de Perses» (П., 1899);
4. Kanishu, «About Persia and its people» (Рок-Эйланд, 1899);
5. Lorini, «La P. economica contemporanea» (Рим, 1899);
6. Ed. Meyer, «Gesch. d. Altertums. Bd. V. Das Perserreich und die
Griechen» (Штутг., 1901);
7. Ломницкий, " П. и персы " (СПб., 1902);
8. W. Schultz, «Zustände im heutigen Persien» (Лпц., 1903).
9. Мюллер , «История ислама» (т. III , СПб., 1896)
10. Malcolm , « History of P .» (Л., 1815; 2 изд., 1829; часть в русском пер.
«Сын Отечества», 1853, ч. 171, № 23—25 — об Аге-Мохаммеде);
11. Маркгам, «А general sketch of the hist. of Р.» (Л., 1874), «Eastern P.» (2
т., Л., 1876);
12. Герфорд Джонс Бридж, «The dynasty of the Kajars» (Л., 1838);
13. Пиггот, «Р. ancient and modern» (Л., 187 4);
14. Венюков, «Россия и Англия в П.» ( «Русский вестник» , 1877, № 10);
15. «Дневник шаха Насреддина во время путеш. через Закавказье»
(«Кавказ», 1876, № 59—62); И.
16. Сугорский, «Сношения с П. при Годунове» («Русский вестник»,
1890, № 10).
17. Иванов М. С. Новейшая история Ирана. — М., 1965
18. Иванов М. С. Очерки истории Ирана. — М., 1952
36

19. Иран. Очерки новейшей истории. — М., 1976
20. История Ирана. — М., 1977
21. Очерки новой истории Ирана XIX — начало XX вв. / отв. ред.
Кулагина Л. И. — М., 1978
22. Алиев С. М. История Ирана. XX век. М., 2004.
23. Барбье-де-Мейнар , «Dictionnaire g éographique, hist. et littéraire de la
P.» (П., 1861);
24. Блау, «Commerzielle Zust ä nde P.» (Б., 1858);
25. Ватсон, «A hist. of P. from the beginning of the XIX century» (Л., 1866);
26. Шарден, « Voyage en Perse » (1677; новое изд. с примеч. Лангле, П.,
1811);
27. Вагнер, «Reise nach Р.» (Лейпциг, 1852); Бругш, «Reise d. preuss.
Gesandschaft nach P.» (Л., 1862);
28. Петерманн, «Reisen in den Orient» (Лейпциг, 1861);
29. Полак, « Persien » (Лейпциг, 1865; часть в русском переводе в «Всем.
пут.», 186 8, т. III );
30. Ханыков, «Ethnographie de la P.» (П., 1866);
31. Вамбери, «Meine Wanderungen und Erlebnisse in P.» (Пешт, 1867);
32. Арнольд, «Through P. by caravan» (Л., 1876);
33. Вамбери, «Der Islam im neunzehnten Jahrhundert» (Лейпциг, 1875);
34. Sabahi Houshang. British policy in Persia. 1918—1925. — L., 1990. —
279 с.
35. Sharafiddin Ali Yazdiyning "Shohnoma" asari XII asr
36. ↑ “ Hudud ul-olam” “Hudud ul-olam” fors tilida yozilgan (982 y.)
37. ↑ Muallifi noma’lum bo’lgan “Mujmal at-tavorix va qisas” (“Tarixlar va
qissalar majmuasi”)
37

MUNDARIJA

Kirish

I BOB Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy tushunchalar

Qadimgi Eron tarixi haqida umumiy ma’lumotlar

Qadimgi Eronda hukmronlik qilgan sulolalar

II BOB Qadimgi Eronning iqtisodiyoti va madaniy hayoti

2.1. Qadimgi Eronning iqtisodiy aloqalari

2.2. Qadimgi Eron aholisining madaniy hayoti

Xulosa

Foydalnilgan adabiyotlar

Купить