Qadimgi Finikiya - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	2.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Finikiya

Купить

QADIMGI FINIKIYA
1

Mundarija
KIRISH ...................................................................................................
3 I BOB. Qadimgi
Finikiya ..................................................................... 6 1.1. Finikiya
tabiati, aholisi ................................................................ 6 1.2. Finikiya
madaniyati ..................................................................... 11 II BOB.
Finikiya podsholigi ............................................................... 15 2.1.
Tarix fanini o‘qitishda finikiya podsholigi o‘rganilishi ............ 15 2.2.
Finikiyada shahar-davlatlarining tashkil topishi .......................... 21 2.3.
Finikiya alifbosining rivojlanishi ................................................. 26
XULOSA ..............................................................................................
31 FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR ............................................ 33
ILOVA ..................................................................................................
35

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Bugungi kunda tarix faniga qo‗yilayotgan talablar
o‗tmishni sinchiklab o‗rganish, jamiyat oldida turgan muammolarni bor
murakkabligi bilan baholash, ularni hal etishga bo‗lgan yondashuvlar va
nuqtai-nazarlarni tahlil etib, ulardan bugungi kun uchun zarur xulosalarni
chiqarishni talab etadi. Tarixni o‗rganishga bo‗lgan munosabatning turli siyosiy
tuzumlar ta‘sirida o‗zgarib turishi bugungi kun tadqiqotchilari oldiga uni xolisona
tahlil qilish va obektiv ilmiy xulosalar chiqarish kabi katta va mas‘uliyatli vazifa
qo‗yadi. Bunda eng avvalo ilmiy bilishning asosiy tamoyillari, umumjahon tarix
fanining nazariy–konseptual asoslari, milliy istiqlol mafkurasi falsafasiga
asoslanish muhim ahamiyat kasb etadi. 1
Qadimgi Finikiya sivilizatsiyasi O‗rta yer dengizining sharqiy sohillari
bo‗ylab vujudga kelgan edi. Finikiya davlati sharq tomonda quruqlik yerlar bilan
deyarli qirg‗oqqa yaqin bo‗lgan Livan tog‗lari orqali ajralib turgan. Uning hududi
qadimgi Mesopotamiya, Misr, Fors davlati, qadimgi Rim kabi buyuk davlatlar bilan
solishtirganda bor yo‗g‗i bir parcha uerdek ko‗rinar edi. Lekin uning nomi Misr
qirg‗oqlarida Sitsiliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika, yunon portlarida jaranglab
turardi. Finikiya kemalari butun O‗rta yer dengizida hukmronlik qilgan.
Finikiyaliklar butun dunyoga hozirgi yozuv tizimi uchun asos bo‗lgan alifboni,
yuqori sifatli dengiz kemalari va ko‗plab boshqa ixtirolari bilan mashhur bo‗lgan.
Finikiya davlatining dastlabki aholisi kim bo‗lganligi bizga noma‘lum.
Biroq, ularning to‗g‗ridan-to‗g‗ri ajdodlari bu yerda mil. avv. III mingyillikdayoq
yashaganlar. To‗g‗ri finikiyaliklar o‗zlarini bunday nomlamaganlar, aksincha
o‗zlarini ―biror-bir shahar aholisi : sidonliklar, tirliklar deb hisoblaganlar. Ular‖
Janubiy Suriya va Falastin atrofini egallagan yerlar aholisi bilan birga
1 Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‗zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi
ma‘ruzasidan // Xalq so‗zi 2017-yil 4-avgust)
3

―xanaaneylar , ya‘ni Xanaan mamlakati aholisi nomini olganlar va zamonaviy‖
arablar, qadimgi akkad, ossuriyaliklar, misrliklar tiliga qarindosh bo‗lgan somiy
tilida so‗zlashganlar.
Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi qadimgi
Finikiya, uning tabiati, aholisi, madaniyati haqida ma‗lumot beriladi.
1. Qadimgi Finikiya tarixi haqida bilimlarga ega bo‘lish.
2.Qadimgi Finikiya arxeologiyasini o‘rganish.
3.Qadimgi Finikiya tabiati va aholisini haqida ma‘lumotlar olish
4.Finikiya madaniyatini va alifbosini taqqoslash
Kurs ishi obyekti va predmeti: Kurs ishining obyekti Qadimgi Finikiya,
uning tabiati, aholisi, savdo- sotiq, madaniyatini o‘rganish.
Mavzuning o‘rganilish darajasi: Finikiyaning geografik o‘rni o‘ziga xos
xususiyatlarga egadir. Suriya 3 materik orasida joylashgan,Suriyaning kontinent
qismi Old Osiyoga tutashgan: Suriyaning sharqiy qismi Suriya-Mesopotamiya
dashtiga,shimoliy qismi Kichik Osiyoga, janubiy qismi Finikiya bilan birga
Arabiston yarimoroliga chegaradoshlarini o‘rganish.
Finikiya fani rivojida astronomik va gеografik tadqiqotlar alohida o‗rin
tutgan. Finikiyaliklar antik falsafa rivojiga ham jiddiy hissa qo‗shganlar.
Finikiyalik faylasuf Mox atom ta‘limoti asoschilaridan biri hisoblanadi.
Yunonistonda Klitomax nomini olgan Diognеtning o‗g‗li karfagеnlik Gasturbal
miloddan avvalgi II asrning so‗nggi choragida Afina Ilmiy Akadеmiyasi rahbari
lavozimini egallagan. Finikiyaliklar tomonidan ayni ellinlar davrida grammatik
nazariya ishlab chiqilgan bo‗lishi mumkin. Finikiya shaharlari qadimdan
rivojlanib, ular hunarmadchilik markaziga aylangan. Finikiyaliklar ta‘sirida Suriya,
Falastin va Kichik Osiyo xalqlari adabiyoti va madaniyatining boshqa sohalari rivoj
topgan. Bu davrda Finikiyaning madaniy ta‘siri finikiya alifbosi O‗rta yer dеngizi
davlatlarida kеng tarqalganligida namoyon bo‗ladi. Ushbu madaniyatga ulkan ta‘sir
ko‗rsatgan omillar din va mifologiya bo‗ldi. Lеkin bu sohalar manbalar
4

tanqisligi va finikiya xudolarining ismlarini aytish taqiqlanganligi sababli yaxshi
o‗rganilmagan.
Kurs ishining tuzilish tartibi: Kurs ishi tuzilishiga ko‗ra kirish, asosiy
qismni tashkil etuvchi ikkita bob va beshta paragraf, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro‗yxatidan va ilovalardan iborat.
5

I BOB. Qadimgi Finikiya
1.1. Finikiya tabiati, aholisi
Finikiya — O rta dengizning sharqiy sohilidagi qad. viloyat. Rivoyatlarga ʻ
ko ra, Finikiyaning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik
ʻ
tarixchilarning fikricha, finikiyaliklar F.ning tub aholisidir. Miloddan avvalgi 5—4
ming yillikda Finikiya o zining qulay geografik joylashuviga ko ra, Mesopotamiya
ʻ ʻ
va Nil vodiysi aholisi bilan faol savdo-sotiq olib borgan. Miloddan avvalgi 2-ming
yillik boshlarida quldorlik shahardavlatlari: Ugarit (RasShamra), Sidon (Sayda),
Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va boshqa vujudga kelib, ular miloddan
avvalgi 12-asrgacha Misr fir avnlari qo l ostida bo lgan. Miloddan avvalgi 13-asr
ʼ ʻ ʻ
oxiri — 12-asrning boshida Finikiya nihoyat Misr mustamlakasidan xalos bo lgan.
ʻ
Miloddan avvalgi 1ming yillikda Finikiya O rta dengiz sohil bo yining Markaziy va
ʻ ʻ
G arbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqchilar
ʻ
kelishi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari ochilgan, Melkart xudosi
ibodatxonasi va kichik qishloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutashgan
Shimoliy Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi,
Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora shaharlari qad. ko targan.
ʻ 2
Finikiyada hunarmandchilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan;
dengiz yo llaridan keng foydalanilgan. Shaharlar o rtasida hukmronlik uchun
ʻ ʻ
kurashlar natijasida kucheizlangan Finikiya miloddan avvalgi 8—7-asrlarda
Ossuriyaga, miloddan avvalgi 6-asrda Bobilga, miloddan avvalgi 539 yildan 332
yilgacha axomaniylar davlatiga bo ysungan. Finikiya miloddan avvalgi 332 yildan
ʻ
makedoniyalik Aleksandr davlati, miloddan avvalgi 3-asr o rtalaridan Salavkiylar
ʻ
davlati qo l ostida bo lgan. Shu vaqtdan boshlab Finikiyada ellinlashtirish jarayoni
ʻ ʻ
kuchaygan. O rta dengiz bo yidagi Delos, Afina va boshqa shaharlarda finikiyalik
ʻ ʻ
savdogarlarning faktoriyalari va uyushmalari paydo bo lgan.
ʻ
2 Arxeologlar hikoya qiladi. To‘plam. Toshkent, 1974
6

Miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigi vujudga
kelgan. Miloddan avvalgi 63 yildan boshlab Finikiya Rimning Suriya provinsiyasi
tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boshqa aholisi tarkibiga singib
ketgan.
Qadimgi Suriya va Finikiyaning tabiati va aholisi. Suriya va Finikiya
O`rtayer dengizining Sharqiy sohilidagi mamlakatlardan biridir. Dengiz sohili
bo`ylab Finikiya, undan sharq va janubi-sharqda Suriya joylashgan. Bu
mamlakatning g`arb tomoni O`rtayer dengizi, shimol tomoni Kichik Osiyo va sharq
tomoni Suriya-Mesopotamiya dashti bilan o`ralgan. Sharq xalqlari Suriya, Finikiya
va Palastinni Xanaan yoki Amurru deb atashgan.
Suriya va Finikiya yerlarining bir qismini Livan va Antilivan tog`lari, dashti
egallagan. Tog`lar orasidan Iordan, 0/vvrtdaryolari, ko`plab soy va jilg`alar oqib
chiqib, unumdor vohalarni suv bilan ta`minlaydi. Oika iqlimi mo`tadil bo`lib,
dengiz tomon seryog`in, iliq, dasht tomoni esa issiqdir. Qishning harorati xilma-xil.
Qishda tog`larni qor qoplaydi. Tog` yonbag`irlarida yomg`ir ko`p yog`adi. Bir arab
maqolida «Mamlakatning boshida qish, kaftida kuz, oyog`ida esa doim bahordir»,
deyilgan ekan. O`lka hayvonot va o`simliklar dunyosiga boy. Tog`larida
qimmatbaho daraxtlar o`sadi. Mamlakatda yer osti qazilma boyliklari kam.
O`lka odamlarning yashashlari uchun ancha qulayliklarga ega. Finikiya va
Suriyada odamlar bir necha yuz ming yillardan beri yashab keladilar. Suriya va
Finikiyaning eng qadimgi aholisi hurriylar, xanaanlar va somiylardir. Keyinchalik
bu yerga arameylar, amoriylar, xettlar, yunonlar, eroniylar, shuningdek rimliklar
kelib joylashganlar. Chunki bu o`lka boy bo`lib, uning yerlaridan sertarmoq suv va
quruqlikdan o`tuvchi karvon-savdo yo`llari o`tgan edi.
Qadimgi Finikiya sivilizatsiyasi O‗rta yer dengizining sharqiy sohillari
bo‗ylab vujudga kelgan edi. Finikiya davlati sharq tomonda quruqlik yerlar bilan
deyarli qirg‗oqqa yaqin bo‗lgan Livan tog‗lari orqali ajralib turgan. Uning hududi
qadimgi Mesopotamiya, Misr, Fors davlati, qadimgi Rim kabi buyuk davlatlar
7

bilan solishtirganda bor yo‗g‗i bir parcha uerdek ko‗rinar edi. Lekin uning nomi
Misr qirg‗oqlarida Sitsiliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika, yunon portlarida jaranglab
turardi. Finikiya kemalari butun O‗rta yer dengizida hukmronlik qilgan.
Finikiyaliklar butun dunyoga hozirgi yozuv tizimi uchun asos bo‗lgan alifboni,
yuqori sifatli dengiz kemalari va ko‗plab boshqa ixtirolari bilan mashhur bo‗lgan.
Finikiya davlatining dastlabki aholisi kim bo‗lganligi bizga noma‘lum.
Biroq, ularning to‗g‗ridan-to‗g‗ri ajdodlari bu yerda mil. avv. III mingyillikdayoq
yashaganlar. To‗g‗ri finikiyaliklar o‗zlarini bunday nomlamaganlar, aksincha
o‗zlarini ―biror-bir shahar aholisi : sidonliklar, tirliklar deb hisoblaganlar. Ular‖
Janubiy Suriya va Falastin atrofini egallagan yerlar aholisi bilan birga
―xanaaneylar , ya‘ni Xanaan mamlakati aholisi nomini olganlar va zamonaviy
‖
arablar, qadimgi akkad, ossuriyaliklar, misrliklar tiliga qarindosh bo‗lgan somiy
tilida so‗zlashganlar.
Gerodot va boshqa qadimgi yunon tarixchilari finikiyaliklarning kelib
chiqishi haqida ko‗p yozganlar. Ular finikiyaliklarning dastlabki vatani Fors
ko‗rfazidagi orol deb, aytganlar. Zamonaviy tadqiqotchilar ham xanaaney va
qadimgi arab tillari o‗rtasidagi katta o‗xshashlikni qayd etadilar. Ular taxminan
mil. avv. IV mingyillikning oxirida ajralganlar. Bu faraz O‗rta yer dengizining
sohilida ushbu sivilizatsiya paydo bo‗lishiga oid bo‗lgan arxeologik topilmalarga
mos tushadi. Finikiya shaharlarida eng qadimgi aholi qatlamlarining paydo bo‗lishi
taxminan mil. 3000 mingyillik bilan belgilanadi. Shu davrdan shahar sivilizatsiyasi
tarixi boshlanadi.
Mamlakat tabiati farovon hayot uchun barcha imkoniyatlarni bergan edi.
Yerlar kam bo‗lgan, lekin tomorqa bo‗lgan joylar juda hosildor edi. Nam dengiz
shamollari yomg‗irlarni olib kelgan va sun‘iy sug‗orishga ehtiyoj bo‗lmagan. Juda
qadimdan boshlab mahalliy aholi zaytun, xurmo, uzum yetishtirg
an,
chorvachilikda mol va qo‗y boqish bilan shug‗ullangan. Arxeologlar mil. avv. X
mingyillika oid bo‗lgan dehqonchilik izlarini topganlar. Mil. avv. III mingyillik
o‗rtalarida dehqonlar va baliqchilar manzilgohlari o‗rnida shaharlar bunyod 8

bo‗ladi. Ulardan eng yiriklari shimolda Ugarit va Arvad, markazda Bibl, janubda
Tir va Sidon bo‗lgan.
Arxeologlarning qazishmalari ularning tashqi ko‗rinishini qayta tiklash
imkonini beradi. Shaharlar devor bilan mustahkamlanib, ularning markazida bir-
biriga yopishib ketgan paxsa va g‗isht uylar bilan o‗ralgan ibodatxona va mahalliy
hukmdor qarorgohi bo‗lgan. Kichik mamlakatda yer eng qimmatbaho boylik
bo‗lgan. Shuning uchun shaharlar juda zich qurilgan. Yer yetishmovchiligi ayniqsa
Tir va Arvadda qattiq sezilgan. Bu ikki shahar sohildan uzoq bo‗lmagan kichikroq
orollarda joylashgan edi.
Qazishmalar finikiyaliklar foydalangan mebellar va uy-ro‗zg‗or buyumlari
to‗g‗risida bir qancha tasavvurlar olishga imkon beradi. Qabrlardan metalldan
tayyorlangan kalta nayzalar va loydan yasalgan idishlar topilgan. Finikiyaliklar
asosan baland bo‗lmagan stol-stullar, kursi va yassi lojalardan foydalanganlar.
Xonadondagi faxriy joyni oilaning asosiy boyliklari saqlangan katta yog‗och
sandiq egallagan. Boyroq bo‗lganlar uni gilam bilan, kambag‗allar esa bo‗yra
bilan yopganlar. Ko‗chalarning markazida maxsus drenaj ariqlar qazilib, ular
shaharni toza saqlashda muhim ahamiyat kasb etgan.
Har bir shahar yaqin tevarak-atrofi bilan kichik shahar bo‗lgan. Ulardan hech
qaysi biri butun mamlakatni yagona hududga birlashtira olmaydilar. Asrlar
mobaynida ular o‗rtasida doimiy ravishda kurash kechgan. Mil. avv. II
mingyillikning o‗rtalariga kelib, shimolda Ugarit, markazda bo‗lsa Bibl
hukmronlik qiladi. Mil. avv. XV asrning birinchi yarmida yetakchilik mil. avv. IV
mingyillikda vujudga kelgan Sidonga (Livandagi zamonaviy Sayda shahri) o‗tadi.
Finikiya shahar-davlatlarining tuzilishi va hayotini o‗rganishda mil. avv. II
mingyillikka oid 29 ta mixxat xarflari bilan yozilgan ulkan sopol taxtachalardan
iborat arxiv katta yordam beradi. U arxeologlar tomonidan Ugaritdan topilgan
Ugarit jamiyati - amaldorlar va jangchilar kiradigan ―podsho odamlari , ―Ugarit‖
o‗g‗illari ya‘ni, dehqonlar va hunarmandlar – barcha erkin fuqarolar
‖ 9

hamda qullardan iborat bo‗lgan. Hujjatlardan jamoa soliqlari yig‗ilishi va jamoa
a‘zolarini umumiy davlat majburiyatlariga chaqirilishi haqida bilish mumkin.
Ulardan eng muhimlari harbiy, eshkak eshish va davlat ishlarida mehnat qilish
bo‗lib, bu ishlardan bo‗yin tovlash o‗lim bilan jazolangan.
Davlat tepasida podsho turgan, lekin uning hokimiyati kuchsiz bo‗lgan.
Uning vakolatlari shahar oqsoqollari kengashi tomonidan chegaralangan.
Shaharlarda mansabdor lavozimlarga saylov mulk senzi asosida o‗tkazilgan.
Bunday tartib masalan, qadimgi yunon faylasufi Aristotel tomonidan tasvirlangan
Karfagen davlat tuzilishida amal qilgan. 3
Arxiv ma‘lumotlari va arxeologik topilmalar Finikiya shaharlarining boyligi
va ularning hunarmandlari va zargarlarining mahoratidan darak beradi. Xo‗sh,
gullab-yashnashning asoslari nimada edi?
Avvalo, qishloq xo‗jaligi mahsulotlari ehtiyojlarni qoplagan, lekin yer
yetishmasligi sababli u boylik manbai sifatida xizmat qilmagan. Asosiy foyda
savdo orqali bo‗lgan. Bu qadimgi davlatning savdo yo‗llari butun Old Osiyoni
qamrab olgan edi. Karvonlar bilan janubda qadimgi Misr va Falastingacha,
shimolda – Kichik Osiyo va ikki daryo oralig‗iga qadar borilgan. Kemalar Nil
deltasi, Egey dengizi orollari va so‗ngra G‗arbga tovarlarni olib borganlar.
3 Arsixovskiy A. Arxeologiya asoslari. Toshkent, 1970
10

1.2. Finikiya madaniyati
Finikiya madaniyati.
Finikiya madaniyati miloddan avvalgi IV-I ming yilliklarda Finikiya va
uning mustamlakalari hududida vujudga kеlgan. Uning rivojiga misrliklar,
shuningdеk, Ossuriya, Bobil, Xеtt, Egеy va yunon madaniyatlari katta ta‘sir
ko‗rsatdi. Finikiyaliklarning eng katta yutuqlaridan biri miloddan avvalgi II ming
yillikda bu yerda undosh harflarning kashf etilishidir. Bu kashfiyot kеyinchalik
barcha harf-tovush tizimidagi xatlarda ishlatiladigan bo‗ldi. Tarixchilarning fikriga
ko‗ra, Finikiya yozuvi Bibl ―psеvdoiyeroglifik yozuv, ya‘ni so‗zlardan tarkib‖
topgan xat yoki Sinay yozuvi va uning ilk Falastin variantlaridan kеlib chiqqan.
Finikiya adabiyotining eng qadimgi namunalari Ugarit mifologik matnlari va
Finikiya podsholarining yozishmalari (Bibllik Axiram va Iеximilk, Sidonlik
Eshmunazar va boshqalar) dan iborat. Finikiya adabiy va tarixiy asarlari bizgacha
yetib kеlmagan, lеkin so‗nggi (hozirgacha uning haqiqatda ham mavjudligi aniq
emas) yozuvlardan biri-Sanxotiaton maktublari zamonamizgacha yetib kеlgan. Rim
imperiyasi hukmronligi va ellinlar davrida Finikiyada yunon tilidagi adabiyot rivoj
topdi: kosmogoniya va tеogoniyaga oid Mеnandraning tarixiy afsonalari, Diy
(miloddan avvalgi II-I asrlar), Fеodot (milodiy I asr), Bobillik Filon (I-II asrlar) va
boshqalarning asarlari. Bu mualliflarning ishlari ―Tir solnomasi va boshqa
‖
asarlarda aks etadi. Shimoliy Afrikada rivojlangan Finikiya adabiyoti, Gannon va
Gamilkon dеngizchilarining Atlantika okеanidagi sayohatlari haqidagi hikoyalar va
qishloq xo‗jaligi ishlarini samarali yuritishga bag‗ishlangan Magon asarlari bizga
ma‘lum. (1-ilovaga qarang)
Finikiyada fan va diniy qarashlar.
Finikiya fani rivojida astronomik va gеografik tadqiqotlar alohida o‗rin tutgan.
Finikiyaliklar antik falsafa rivojiga ham jiddiy hissa qo‗shganlar. Finikiyalik
faylasuf Mox atom ta‘limoti asoschilaridan biri hisoblanadi. Yunonistonda Klitomax
nomini olgan Diognеtning o‗g‗li karfagеnlik Gasturbal 11

miloddan avvalgi II asrning so‗nggi choragida Afina Ilmiy Akadеmiyasi rahbari
lavozimini egallagan. Finikiyaliklar tomonidan ayni ellinlar davrida grammatik
nazariya ishlab chiqilgan bo‗lishi mumkin. Finikiya shaharlari qadimdan
rivojlanib, ular hunarmadchilik markaziga aylangan. Finikiyaliklar ta‘sirida Suriya,
Falastin va Kichik Osiyo xalqlari adabiyoti va madaniyatining boshqa sohalari rivoj
topgan. Bu davrda Finikiyaning madaniy ta‘siri finikiya alifbosi O‗rta yer dеngizi
davlatlarida kеng tarqalganligida namoyon bo‗ladi. Ushbu madaniyatga ulkan ta‘sir
ko‗rsatgan omillar din va mifologiya bo‗ldi. Lеkin bu sohalar manbalar tanqisligi
va finikiya xudolarining ismlarini aytish taqiqlanganligi sababli yaxshi
o‗rganilmagan. 4
Xudolar
Finikiyada oliy xudoni El dеb ataganlar. Buning ma‘nosi xudo, uning rafiqasi
Elat yoki Asherat (dеngiz ruhi). Qolgan xudolar-podsholar (malk) yoki sohiblar
(ball, vall), shu bilan birga, osmon xudosi-Baalshamеm, quyosh xudosi (issiqlik
egasi)-Baalxammon, shuningdеk alohida joy, daryolar xudolari bo‗lgan. Finikiya
shaharlarining tanlangan xudolari bo‗lgan, masalan Tirda-Mеlkart (shahar hokimi),
Sidonda-Eshmun (tabib-davolash xudosi), Beritda-Buyuk Berit egasi, Biblda-
(Finikiya umumiy xudolaridan biri) sеvgi va hosildorlik xudosi Ashtarta (Astarta).
Finikiyada, ayniqsa, hosildorlik xudosiga kеng e‘tiqod qilingan edi. Ras-Shamradan
topilgan mifologik dostonlarda arpani sug‗orish, tok novdalarini ekish vaqtida
qilinadigan qadimgi diniy urf-odatlar ta‘riflangan. Xudo Mot yoz oxirida ma‘buda
Anat o‗roqi bilan qirqiluvchi ―yеtilgan boshoq shaklida tasvirlanadi. Qadimgi ‖
finikiyaliklarning diniy qarashlarida o‗lib-qayta tiriluvchi tabiat xudosi Ball va
uning o‗g‗li Aliyyan obrazi alohida o‗rin tutgan. Aliyyan to‗g‗risidagi afsona va
bu xudoga e‘tiqod yil fasllari almashinuvining ―sirli ma‘no sini ham diniy, ham
‖
shoirona tarzda izohlab bergan. Bu diniy tasavvurlar Ras-Shamradagi qazishda
topilgan mifologik dostonlarda o‗z ifodasini topgan.
.
4 Askarov A, Alьbaum L.Poseleniye Kuchuktepa. Tashkent, 1970
12

Ball va Aliyyan haqidagi dostonda aytilishicha, xudo Ball uchun hashamatli
ibodatxona barpo qilinadi. Bu ibodatxonada Ball o‗lim xudosi Mot (Motom)
ustidan g‗alaba qozonganini ma‘lum qiladi. Biroq Ballga o‗lim hamla qiladi va u
o‗g‗li bilan birga narigi dunyoga rixlat qiladi. Bundan kеyin, marhum xudolar
sharafiga ado etiladigan motam marosimlari, hosil ma‘budasi (ayrim manbalarda
urush xudosi) Anatning o‗lim xudosi Mot bilan kurashi, o‗lgan xudolarni izlash,
nihoyat, Ballning Mot ustidan g‗alaba qozonishi va tirilishi haqida hikoya qilinadi.
Bu qadimgi afsona hamda tabiat xudosiga e‘tiqod qilish kеyinchalik xudo Adonisga
sig‗inishga asos bo‗lib, so‗ng bu e‘tiqod Suriya va Finikiyada kеng tarqaldi.
Markazida mehrob joylashgan ochiq joylardagi ibodatxonalarda kohinlar jamoasi
joylashib, muhim siyosiy voqealar ro‗y bergan, shahar dеvoriga tamal toshi
qo‗yilgan, o‗lim xavfi paydo bo‗lgan hollarda taqvodor odamlar yosh farzandlarini
qurbon qilganlar.
Rassomchilik
Finikiyalik rassomlar Misr, Xеt-xurrit va Bobil san‘ati motivlarida asarlar
yaratganlar. Shu bilan birga ular o‗ziga xos yo‗nalishlarga ega bo‗lgan. Ayniqsa,
o‗sha davrda Finikiya hunarmandlari yasagan buyumlar yuqori baholangan.
Ugaritning mashhur ikki epik asari-Kerеt va Danеla haqidagi dostonlar-faqat diniy
asar bo‗lmay, balki dunyoviy ahamiyatga ega bo‗lganligi ehtimoldan xoli emas.
Kеyingi davrlarda paydo bo‗lib, ko‗pincha qisqa matndan iborat bo‗lgan qabrtosh
yozuvlarini esa, shartli ravishda yozma asar sifatida qabul qilish mumkin.
Din.
Osmon xudosi Finikiya shaharlarida bosh tangri hisoblanib, u o‗z ismi bilan
emas, balki turli nomlar bilan atalgan. U oddiygina ―ega (Vaal), ―shahar‖
podshosi (Mеlkart), ―hokimiyat (Molox) yoki ―xudo (El) dеb atalgan.
‖ ‖ ‖
Osmon xudosi Vaal yonida uning xotini Astarta (Ashtart, Asherat) joy egallagan.
Osmon va yer tangrilari bilan birga o‗lib-tiriluvchi o‗simliklar xudosi ham
e‘zozlangan. Ko‗pincha uni Adonis-―mеning janobim dеb ataganlar. Ushbu
‖ 13

tangrining ayrim sifatlari Vaal va uning singlisi Anat (ba‘zi taxminlarga ko‗ra,
xotini Astarta) haqidagi mifologik dostonda o‗z aksini topgan. Dostonning ayrim
lavhalari mazmuni Osiris va uning singlisi Isida haqidagi Misr mifologik dostoniga
yaqin. O‗luvchi va qayta tiriluvchi xudo e‘tiqodi bilan birga diniy dramalar ham
vujudga kеla boshladi. Ugarit matnlaridan birini aynan shunday diniy xarakterga
ega bo‗lgan drama sifatida talqin qilish mumkin.
Finikiyada Falastin va Suriyadagi kabi odam qurbon qilish odati uzoq
saqlanib qoldi. Ko‗pincha yosh bolalar, ayniqsa, yangi tug‗ilgan chahaloqlar
qurbonlik qilingan. Davlatga nisbatan xavf tug‗ilgan paytda bu urf amalga oshirilar
edi. Masalan: miloddan avvalgi IV asrda Tir yunon-makеdon qo‗shinlari
tomonidan qamal qilingan paytda, shahar dеvori ustida makеdoniyalik harbiy
asirlar qurbonlik sifatida qatl etilgan. 5
5 Borisovskiy A.I. Drevneysheye proshloye chelovechestva. Moskva. Nauka, 1980
14

II BOB. Finikiya podsholigi
2.1. Tarix fanini o’qitishda finikiya podsholigi o’rganilishi
Suriyaning Finikiya deb ataladigan qirg‘oq qismi qadimgi vaqtda savdo
yo‘llari orqali O‘rta yer dengizining sharqidagi orollar bilan Kipr, Krit va Egey
dengizi arxipelagi bilan yaqin aloqada bo‘lgan. Suriya va Finikiya asosan o‘z
tarixining davomida bir-biri bilan o‘zaro urushib kelgan bir qator mayda davlatlarga
bo‘linibketgan desa bo‘ladi.Asosan Avdiyev bunga shunday munosabat bildirgan:
Suriya bilan Finikiya qadim zamonlardan beri har tarafdan madaniy va qudratli
davlatlar bilan o‘ralganligi tufayli bu davlatlar bu boy o‘lkalarni istilo qilishga va
ularning ravnaq topgan savdo shaharlarini bosib olishga doim intiq bo‘lgan.
Bundan ko‘rishimiz mumkinki Suriya va Finikiya davlatlarini o‘rab olgan
qo‘shni davlatlar Misr, Bobil, Ossuriya, Mitani, Xet va O‘rta yer dengizi davlati
Krit doimiy ravishda Suriya va Finikiyaga hujumlar uyushtirib madaniy
shaharlarini vayron etib ularning rivojlanishiga to‘siq bo‘lib kelgan.
Aholisi. Finikiya va Suriya aholisi haqida Avdiyev chuqur izlanishlar olib
brogan. Uning ma‘lumotlariga ko‘ra: Finikiya va Suriya aholisi bir biri bilan
singishib ketgan. Avdiyev Finikiya va Suriya aholisi haqida qadimgi
manbalar,misr,finikiya va xet yozuvlari tavrot hamda antik avtorlarning
ma‘lumotlariga va shuningdek lingvistik ma‘lumotlarni o‘rganib chiqqan holda
shunday deydi: Finikiya va Suriyaning qadimgi aholisi mil.avv 3-mingyillikdayoq‖
juda murakkab konglomeratdan iborat bo‘lgan. Eng qadimgi qabilalardan biri
xurriylar bo‘lib ular shimoli-g‘arbiy Mesopotamiyada va shimoliy Suriyada
yashagan.Avdiyevning fikricha ular Suriyaning chegaradosh rayonlari orqali o‘tib
Finikiyaga,Falastinga tarqalgan.Xurriylar qabilasining nomi tavrotning bir necha
joyida uchraydi.Finikiya va Suriya aholisi haqida Kabirov quyidagi ma‘lumotlarni
beradi: ―Finikiya va Suriyada odamlar qadim zamonlardan buyon yashab
kelganlar. Bu o‘lkaning eng qadimgi aholisi xurriylar,amoriylar ―sharq
15

bolalari deb‖ atalgan qabilalar bo‘lishgan. Keyinchalik bu yerga
xetlar,somiylar,eroniylar,yunonlar va rimliklar kirib kelgan.
Madaniyati. Finikiya madaniyatining eng katta yutug‘I Finikiyada
mil.avv,XIII asrda vujudga kelgan yozuvning alifbo sistemasidir.Savdoning
birmuncha rivojlanib borishi rasmiy hujjatlarni juda tez tuzish uchun imkon
beradigan eng soda yozuv sistemasini vujudga keltirishni talab qilgan. Shuning
uchun ham yozuvning eng sodda va qulay sistemasi bo‘lmish alifbe Finikiyada
vujudga kelgan. Finikiyaliklar alifbeni yaratishda bobil va misrning bu boradagi
madaniy yutuqlaridan foydalanishgan.Ayrim alifbe shaklidagi belgilar II ming yil
avval shimoliy Suriyada ham topilgan hisoblanadi.Unda bobil mixxati bir muncha
soddalashtirilgan va shu asosda 25 ta alifbe belgisidan iborat Suriya alifbe mixxati
vujudga kelgan.Ras-Sharmadan topilgan juda ko‘p yozuvlar shu mixxat alifbe
asosida yozilgan. 6
.Olim Avdiyevning ma‘lumot berishicha Suriya-Finikiya qabilalarining eng
qadimgi dini jamoa-
dehqonchilik e‘tiqodlariga borib taqaladi.Qad
imgi
finikiyaliklarning diniy tasavvurlarida o‘luvchi va tiriluvchi tabiat xudosi Vaal va
uning o‘g‘li Aliyaning obrazi alohida o‘rin tutgan.
Dengizchilik va savdo: Finikiyada qo'rqmasdengizchilar va ishbilarmon
savdogarlar ko'p bo'lgan. Ular Mil. avv. 16 asrdayoq Kipr oroli Kichik Osiyoning
janubiy sohillari va butunlay Egey dengizi orollarida o'z manzilgohlarini barpo
qilganlar. Keyinchalik esa Finikiyaliklar O'rtayer dengizining g'arb tomonidagi
Sitsilliya Sardiniya Malta va Baler oroliga qadar suzib borib, Finikiya shaharlarini
barpo qilganlar.Finikiya dengizchilari gibraltar bo'g'ozidan Atlantika okeaniga
chiqib Ispaniya va Galliya sohillari bo'ylab shimol tomon borganlar va u yerda o'z
shaharlarini barpo qilganlar. Mil. av. 9 asrda ular Afrika shimolidagiba'zi joylarni
bosib olib, u yerlarda ham o'zlarining qator qishloq va shaharlarini barpo qilganlar.
Bu jihatdan Karfagen alohida ahamiyatga ega.
.
6 Kabirov J, Sagdullayev A.O‘rta Osiyo arxeologiyasi. Toshkent, 1990
16

Mil. av. 5 asr o'rtalarida Karfagen katta davlatning markaziga aylangan.
Finikiyaliklar Marmar dengizi orqali Qora dengizga kirib Kichik Osiyoning
shimoliy sohillarida ham o'z manzilgohlarini barpo etishgan. Ular Bolqon
yarimorolidan ichkari qismga ham kitib borishgan. Ular Afrikani ham aylanib
chiqqanlar.Finikiya savdogarlari Ispaniyadan kumush, Britaniyadan qalayi, Baltika
qirg'oqlaridan esa qahrabo olib kelganlar.
Finkiya va Suriya quruqlik yo'li orqali Arabiston, Kichik Osiyo Misr,
Armaniston va Mesopotamiya bog'langan edi. Quruqlik va suv yo'llari orqali Suriya
va Finikiyada chet mamlakatlarga shisha,oyna, zaytun, musallas, qimmatbaho
matolar, yog'och kedr, zeb-ziynat buyumlari chiqarilgan. Chet ellarda Finikiyaning
qirmizi bo'yoqlari olqish qozongan. Chet ellarda Finikiyaga ziravor, oltin, kumush,
Arabiston va Sharq mamlakatlaridan ziravorlar keltirilgan.
Mil. avv. XII asrda filistimliklar tomonidan Sidon vayron qilinganidan so‗ng
Finikiya shaharlari o‗rtasida birinchi o‗ringa Tir shahri chiqib oladi. U savdoda
asosiy rol o‗ynay boshlaydi. O‗rta yer dengizining g‗arbiy yarmidagi deyarli
barcha Finikiya koloniyalari (Kadis, Utika, Karfagen va ko‗plab boshqalari)
Tirning gegemoniyasini tan oladilar. Ularning Melkart xudosini o‗zlariniki deb tan
oladilar va uning ibodatxonasiga har kunlik o‗lpon jo‗natib turadilar. Tirga qarshi
bosh ko‗tarishga uringan Utika, shaharning tashkilotchisi va bezatuvchisi hamda
dono siyosatchi sifatida mashhur bo‗lgan Xiram I (mil. avv. 969—936 yy.)
tomonidan bostiriladi. Xiram 53 yil yashaydi va 34 yillik podsholikdan so‗ng vafot
etadi. U tashqi siyosatda Sidondan keyin Tir gegemonligini o‗rnatadi. Kittiylar
(Kipr aholisi) bilan jang qiladi va Dovud davridan boshlab Isroil-Yahudiy
podsholigi bilan ittifoq tuzadi. Aynan Xiramning podsho Sulaymon bilan do‗stligi
sabab, tirliklar yahudiylarga Sulaymon ibodatxonasini qurishda yordam beradi.
Undan keyin boshlangan isyonlar taxtga Isroillik Axavaning qaynog‗asi,
Iezavelning akasi uzurpator Ittobal I kelmaguncha davom etadi. Uning davrida
Ossuriya podshosi Ashshurnatsirapal II o‗zining yurishlarida G‗arbda Nar-el-
Kelbgacha (mil. avv. 876 yy) yetib boradi. Tir undan katta pul evaziga qutilib 17

qoladi.. Ittobal ossuriyaliklardan himoyalanish uchun Botrisga asos soladi, so‗ngra
Isroil podshosi Omri bilan ittifoq tuzadi va Liviya Avzuga koloniya jo‗natadi.
Uning nevarasi Mattan I davrida Salmanasar II Tirdan sovg‗alar olib turadi (mil.
avv. 842 yy), keyingi hukmdor Pigmalion (antik tarixchilar uning singlisi Elissa,
yoki Didonani Karfagenning asoschisi deb ataydilar) davrida Ramman-Nirarning
(mil. avv. 804 va 801 yy.) yurishlari bo‗ladi, bu safar ham hadyalar bilan qutulib
qoladi. Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III ga Tir 150 talant to‗laydi. Bu haqda Tir
podsholari Xiram II va Matton I larning (738 va 734 yy.) annallarida eslatib
o‗tilgan. Ulardan so‗ng Tir hukmdori ajralib chiqqan kittiylarni bo‗ysundirgan.
Ossuriya podshosi Sargon II Tirni bo‗ysundirgani bilan maqtanadi. Lekin
Sinaxxerib Nubiya-Misr fir‘avni Taxarka va Yahudiya podshosi Ezekiy o‗rtasidagi
ittifoqqa suqilib kirgan Elulayni bo‗ysundirishni uddalay olmadi. Faqatgina
Sinaxxerib tomonidan mil. avv. 701 yilda ossuriyaliklar Tir shahrining materik
qismini egallaganida Elulay qochib ketadi, tez orada u ushlanadi va qatl qilinadi.
Assarxaddon davrida Tir podshosi Vaal I dastlab Ossuriyaga bo‗ysunadi va unga
Sidonni egallashida yordam beradi. Mil. avv. 675 yilda Tir boshqaruv ishlarida
muhim qarorlarni Ossuriya kuzatuvchi-rezidenti va oqsoqollar kengashisiz qabul
qilish huquqidan mahrum qilinadi. Biroq keyinchalik Vaal Misrga qo‗shilib oladi.
U qamala qilinadi, lekin garchi Assarxaddonning Sendjirlik barelefida Taxarka
bilan podshoning oyoqlari ostida arqonda bog‗langan holda tasvirlanganiga
qaramay (Berlin muzeyi) aftidan bo‗ysundirilmagan. Lekin Ashshurbanipal davrida
Vaal I ossuriyaliklarga itoat etib, qizi va o‗g‗lini garov sifatida berishiga to‗g‗ri
keladi. 7
Doimiy qamallar va urushlar shaharni zaiflashtiradi. Taxminan mil. avv. IX
asrda qullar bunday foydalanib qo‗zg‗olon ko‗taradi va zodagonlar tajovuz
qurboniga aylanadilar.
7 Muhammadjonov A. Qadimgi Buxoro. Toshkent, 1991
18

Bu qo‗zg‗olon haqidagi antik an‘analarda (Yustin) saqlanib qolgan kam
sonli ma‘lumotlarga ko‗ra qullar qo‗zg‗oloni hukmron tabaqaning erkak
vakillarini to‗liq yo‗q qilinishiga, ayollar va bolalarni esa qo‗zg‗olonchilar
o‗rtasida taqsimlab olinishi bilan tugaydi; podsho sifatida Abdastart (yunoncha
Straton) tanlanadi.
Finikiyaliklarning asosiy tovari yog‗och bo‗lib, qadimgi Misrda unga
ehtiyoj kuchli bo‗lgan. Shaharlar, birinchi navbatda Bibl shahri Livan tog‗lari
yonbag‗irlarida o‗sadigan kedr, eman va sarv yog‗ochlari bilan savdo qilganlar.
Daraxtlardan kema va sarkofaglar tayyorlanib, ularga Misr a‘yonlarining
mumiyolari solingan. Savdoda yuqori sifatli vino katta rol o‗ynagan. Shuningdek,
zaytun yog‗i muhim mahsulot hisoblangan.
Finikiyaliklar birinchi bo‗lib mollyuskalarning alohida turidan to‗q qizil
bo‗yoq ishlab chiqarishni boshlaganlar. Undan jun va zig‗ir matolarni
bo‗yaganlar. Bu matolar darrov urfga kiradi va butun qo‗shni mamlakatlarda unga
nisbatan ulkan talab paydo bo‗ladi. Qadimgi Finikiya shaharlaridagi arxeologik
qazishmalar davomida bo‗yoq olingandan so‗ng, uning o‗rnidan bo‗sh
chig‗anoqlar topilgan.
Jamiyatda ishlab chiqarish miqyosi juda yuqori bo‗lgan. O‗zining matolari
yetishmagan va arzon, bo‗yalmagan junlarni Finikiyaga Suriyaning chorvachilik
hududlaridan, Kritdan, so‗ngra butun Old Osiyodan olib keltirishgan. Qadimda
Finikiya hunarmandlarining bronza va kumushdan ishlangan ajoyib buyumlari,
shuningdek, mashhur Sidon oynasi ham tashqi savdoda yuqori baholangan.
Finikiyaliklar mahalliy ishlab chiqarish tovarlaridan tashqari Kichik Osiyo, Kipr,
Krit, Qadimgi Yunonistondan olib kelingan buyumlar bilan ham savdo qilishgan.
Ularning shaharlari esa yirik tranzit savdo markazlari vazifasini o‗tagan. Kichik
Osiyodan kumush va qo‗rg‗oshin, keyinroq temir keltirilgan. Ular Kritdan badiiy
hunarman
dchilik buyumlari va boshqa O‗rta er dengizi mamlaka
tlari
mahsulotlarini olganlar. G‗arb bilan savdo aloqalarning eng yirik markazi Ugarit, u
vayron bo‗lganidan keyin esa Tir shahri bo‗lgan..

Tirning («Surru») eng qadimgi yozma tilga olinishi — Amarna arxivida
uchraydi. Misr Tir hukmdori Abimilku bilan diplomatik yozishmalar olib borgan. U
Misr fir‘avni Exnatonni o‗z hukmdori deb e‘tirof etib, vassal sifatida o‗z
hududidagi vaziyat haqida hisobot beradi va uni rabisu («general») deb nomlaydi.
Bundan tashqari Abimilku ezilgan holda (taxtachalar orasida «Fira‘vnga madhiya»
ham bor) Misr fir‘avnidan Sidon hukmdori Zimreddi va amoriylarga qarshi
kurashda yordam so‗raydi; uni orolda qurshab olishgan bo‗lib, unda na suv, na
o‗tin bor edi. Anastasi I papirusida (mil. avv. XIII asr) Tir ―suvlarida baliq
qumdan ko‗p bo‗lgan suvlar oqib boradigan dengizdagi katta shahar sifatida tilga‖
olinadi.
Eng qadimgi manzilgohlar haqiqatdan ham orolda joylashgan bo‗lib,
materikda shahar atrofidagi qishloq va qabristonlar bo‗lgan. Orolda suv
bo‗lmagan; Suv Ras-el-Aindan qirg‗oqqa keltirilgan, u yerda kemalarda shaharga
olib kelingan (Tell-Mashuk va Ras-el-Ain o‗rtasidagi vodoprovod qoldiqlari
hozirgacha saqlanib qolgan); qamal paytlarida yomg‗ir suvlarini katta idishlarga
to‗plashga to‗g‗ri kelgan. Orol ikki bandargohga — shimolda Sidon va janubiy-
g‗arbda Misr bandargohlariga ega bo‗lgan; so‗nggisi hozirda qumlar bilan
qoplangan bo‗lib, orolning bir qismini dengiz yuvib ketgan. 8
8 Okladnikov A.P. Paleolit i mezolit Sredney Azii. Vkn. Srednyaya Aziya v epoxu kamnya i bronzi. M. - L.,
1966
20

2.2. Finikiyada shahar-davlatlarining tashkil topishi
Finikiyada shahar-davlatlarining tashkil topishi. Miloddan avvalgi VIII–
VII mingyilliklarda O`rtayer dengizining sharqiy sohilidagi o`lkalarda ilk o`troq
dehqonchilik madaniyati, chorvachilik va savdo-sotiq qaror topdi. Miloddan
avvalgi VI–IV mingyilliklarda esa xo`jalik yanada rivojlanib, o`lkada katta-kichik
qishloqlar paydo bo`ladi. Aholi orasida xususiy mulk, tabaqalanish boshlanib,
odamlar boy va kambag`allarga bo`lina boshlaydilar. Ibtidoiy qishloqlar asta-
sekinlik bilan shahar tusini ola boshlaydilar. Ularning atrofi minorali mudofaa
devorlari bilan o`rab olinadi. Dushman kirolmasligi uchun devor ortiga xandaq-
chuqur qazilib, unga suv to`latib qo`yilgan. Ugarit, Arvad, Bibl, Sidon, Tir,
Damashq, Kadesh, Ebla davlatlari Suriya va Finikiyadagi eng qadimgi shahar-
davlatlari edi. Har bir shahar-davlatning o`z podshosi, qo`shini, soqchilari,
qamoqxonalari, amaldorlari, qozilari va ma`muriy idoralari bo`lgan.
Miloddan avvalgi XX asrdan XVI asr boshlarigacha Finikiya va
Suriyaning ayrim shahar-davlatlari, xususan Bibl Misrga tobe bo`lgan. Miloddan
avvalgi XIV asr oxirida esa shimoldan xettlar Shimoliy Suriyaga bostirib kirib,
uni o`zlariga qaratib olganlar. Miloddan avvalgi XIV–XIII asrlarda Finikiya va
Suriyani talashib Misr bilan Xett davlati o`rtasida qattiq janglar bo`lgan. Bu urush
miloddan avvalgi 1280-yiliMisr-Xett sulh shartnomasi bilan tugagan. Bu ikki
davlat O`rtayer dengizining sharqiy sohilidagi mamlakatlarni bo`lishib olganlar.
XIII asrda g`arbdan «dengiz xalqlari»ning istilosi boshlanib, Suriya va
Finikiyaning qirg`oq bo`yi shaharlari talangan va vayron etilgan. 9
Uzoq davom etgan urushlar va ichki nizolar natijasida Misr va Xett davlatlari
kuchsizlanadi. Bu hol Suriyada ham, Finikiyada ham mustaqil davlat tuzish uchun
qulay imkoniyat yaratadi. Shu davrga kelib Bibl, Sidan va Tir kabi shahar-
davlatlari yuksaladi. Ayni paytda Tir-Sidan podsholigi tashkil topadi.
9 Taylor E.B. Pervobыtnaya kul‘tura. Per. s angl. D. A. Koropchevskogo.M., 1989
21

Xiram I (965–936) davrida Tir-Sidan podsholigi ravnaq topadi. Miloddan
avvalgi X va IX asrlarda Finikiya kuchaydi. Finikiya qo`shinlari Shimoliy
Afrikadagi Utika, Kichik Osiyo sohillari, Sitsiliya, Malta va Ispaniyagacha
suzib boradilar. Ular hatto Britaniya orollarigacha suzib borib, ko`p joylarda o`z
manzilgohlarini quradilar.
Misr fir`avn Nexo iltimosiga binoan Finikiya dengizchilari Qizil dengiz
bo`ylab suzib 3 yilda Afrika qifasi atrofini aylanib, O`rtayer dengizi orqali
vatanlariga qaytib keladilar. Ular borgan joylarida o`z manzilgohlarini quradilar.
Keyinchalik Finikiya va Suriya o`z mustaqilligini yo`qotib Ossuriya, Makedoniya
va Salavkalar davlati tarkibiga kiritiladi.
Yamxad davlati va geksoslar. Miloddan avvalgi XIII asrda amoriy
qabilalarining katta guruhi Shimoliy Suriyaga bostirib kiradilar. Ularning sardori
Sumuepax Yamxad davlatini tuzib, o`zini podsho deb e`lon qiladi. U Karxemish
bilan Katna shahri oralig`idagi Suriya yerlari ustidan hukmronlik qiladi. Sumuepax
vafotidan keyin Yamxad taxtiga uning vorisi Yarimlim o`tiradi. Bu davrda
Yamxadning poytaxti Xalap shahri bo`lgan. U Bobil podshosi Hammurapi va
Mari podshosi Zimrilimga zamondosh bo`lgan. Yamxad, Mari va Bobil bilan
qizg`in savdo ishlari olib borgan. Yamxad savdogarlari Mari va Bobilga bug`doy,
zaytun moyi, uzum musallasi, mis, gazlama va boshqa hunannandchilik
mahsulotlarini olib boiganlar. U yerlardan esa Yamxadga qo `rg `oshin, zargarlik
buyumlari, qurol-aslahalar olib kelingan.
Miloddan avvalgi XVIII asr oxirlarida Yamxad davlati yemirilib, o`z
mustaqilligini yo`qotadi. Miloddan avvalgi XVIII–XVII asrlarda Yamxaddan
janubdagi poyonsiz joylarda giksos qabilalarining harbiy ittifoqi tashkil topadi. Ular
Palastin va Janubiy Suriyadagi bir qancha shahar-davlatlarni bosib oladilar.
Giksoslar o`zlarining otliq qo`shini va ot qo`shilgan jangovar aravalari bilan
Shimoliy Misrga bostirib kiradilar. Ular butun Misrni o`zlariga itoat ettirib, u yerda
120 yilcha hukmronlik qiladilar. Misrda mustaqillik uchun kurash boshlanib
miloddan avvalgi 1580-yili giksoslar mamlakatdan quvib chiqariladilar. Misrdan 22

quvilgach, giksoslar Palastin va Suriyaga borib o`rnashib, u yerda ham yuz yilcha
hukmronlik qiladilar. Miloddan avvalgi XV asr boshlarida Misr fir`avni Tutmos
III qo`shinlari giksoslarni yengib, Palastin, Finikiya va Suriyada o`z hukmronligini
o`rnatadi. Shu bilan miloddan avvalgi XVIII asrda tashkil topgan giksoslarning
harbiy ittifoqi miloddan avvalgi XV asrga kelib barham topdi.
Dehqonchilik va chorvachilik. O`rtayer dengizining sharqiy sohili dasht,
tog`lik va kichik-kichik unumdor vohalardan iborat bo`lgan.
Miloddan avvalgi VI–IV mingyilliklarda dehqonlar ekin maydonlarini
kengaytirib, bug`doy va arpadan tashqari tariq va zig`ir ham ekkanlar. Ular yovvoyi
sigir, buqa va qo`ylami ham qo`lga o`rgatib, xonakilashtirganlar, it boqib, mushuk
asraganlar. Shu tariqa chorvachilikka ham asos solganlar. Donni maydalash uchun
yormatosh – yorg`uchoqlardan, keyinchalik esa qo`1 tegirmonidan foydalanilgan.
Suriya va finikiyalik dehqonlar, katta-kichik maydonlarga zaytun daraxti, tok,
olma, nok, anjir har xil ko`katlar ekib, bog`dorchilikka va sabzavotchilikka ham
katta e`tibor berganlar. Bog`bonlar mevali bog`lar va tokzorlar yaratish uchun tog`
yonbag`irlaridagi qiyaliklardan foydalanganlar. Ular zig`ir va uzumdan mo`l hosil
yetishtirganlar. Misr yozuvlarining birida o`lkadagi boyliklar shunday ta`riflanadi:
«Bog`lar mevalar bilan to`lib-toshib yotibdi. Vino ezgichdan suv kabi oqadi.
Terassalarda to`kilib yotgan donlar shunday mo`l-ko`lki, hatto qumdan ham
ko`p». 10
Hunarmandchilik va savdo. Suriya va Finikiyada hunarmand-chilik qadim
zamondan boshlab rivoj topgan. Aholi Livan va Antilivan togiaridan sifatli temir
qazib olganlar. Temirchi ustalar temirdan qurol-aslaha, qishloq xo`jalik asboblari
va har turli buyumlar yasaganlar. Bu o`lkada to`qimachilik ham ancha rivoj topgan
edi. To`quvchi ustalar jun va zig`ir poyalaridan nozik tolalar chiqarib, ulardan
ajoyib gazlama-matolar to`qiganlar. Bu gazlama-matolarni och va to`q qizil
bo`yoqlarga bo`yaganlar. Bo`yoqlar dengiz molluskalaridan olingan.
10 Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. Toshkent, 1964
23

Dengizga sho`ng`uvchilar dengiz tubidan gavhar, chig`anoqlar olib chiqqanlar.
Chig`anoq ichidagi molluskadan esa qimmatbaho qirmizi suyuqlik siqib olingan.
Gazlamalarni qirmizi rangning har xil tusiga bo`yaganlar. Molluska bo`yog`i bilan
bo`yalgan kiyimlar rangi yuvilganda ham o`chmagan. Suriya va Finikiyaning
dengiz bo`yi shaharlarida, xususan Ugaritda to`q qizil va har xil bo`yoq
tayyorlaydigan ustaxonalar bo`lgan. Suriya va Finikiyaning qirmizi bo`yoqlari va
matolari qo`shni mamlakatlarda yuqori baholangan. (2-ilovaga qarang)
Mitanni podshosi Misr fir`avniga o`z qizini uzatar ekan, boshqa sovg`alar
bilan bir qatorda qiziga och qizil bo`yoq va shu rangdagi gazlama, kiyim-boshlar
hadya etgan edi. Shubhasiz och qizil bo`yoq Mitanniga Finikiyadan keltirilgan.
Finikiyada shishasozlik va oyna tayyoriash ham rivoj topgan. Ular bu hunarni
misrlik va bobillik ustalardan o`rganganlar.
Suriya va Finikiyada zargarlik ham rivoj topgan. Ustalar mis, kumush, oltin,
qo`rg`oshin, fil suyagi va boshqa buyumlardan ajoyib zeb-ziynat buyumlari
yasaganlar. Finikiyaliklarning zeb-ziynat buyumlariga yunonlar, xettlar, misrliklar,
yahudiy va boshqa qo`shni xalqlar yuksak baho berganlar. Finikiya va Suriya
ustalari miskarlik, temirchilik, qurolsozlik, kulolchilik sohasida ham katta
yutuqlarga erishganlar.
Suriya, ayniqsa Finikiya kemasozlikda shuhrat qozongan. Finikiyaning
Ugarit, Arvad, Bibl, Sidon va Tir shaharlari yaqinida kema yasaydigan va
ta`mirlaydigan ustaxonalar boigan. Kemasozlar, dengiz bo`yi ustaxonalarida
dengizlarda suza oladigan eshkakli katta-katta kemalar yasaganlar. Finikiya
dengizchilari O`rtayer dengizidagina emas, balki Qizil, Arab dengizi, Hind va
Atlantika okeanlarida ham bemalol suzganlar.
Shuni ta`kidlash lozimki, qadimgi podsholik davridayoq misrliklar kema
turlaridan birini «Bibl» kemasi deb ataganlar. Miloddan avvalgi V asrda yashagan
yunon tarixchisi Gerodot fors flotidagi kemalar ichida finikiyaliklar
24

yasab bergan kemalar juda yaxshi yurishi bilan boshqalarnikidan ajralib turadi –
deb yozgan ekan.
Dengizchilik va savdo. Finikiyada qo`rqmas dengizchilar va ishbilarmon
savdogarlar ko`p bo`lgan. Ular miloddan avvalgi XVI asrdayoq Kipr oroli,
Kichik Osiyoning janubiy sohillari va butun Egey dengizi orollari va sohillarida o`z
manzilgohlarini barpo qilganlar. Keyinchalik esa finikiyaliklar O`rtayer dengizining
g`arb tomonidagi Sitsiliya, Sardiniya, Malta va Balear orollariga qadar suzib borib,
Finikiya shaharlarini bino qilganlar. Finikiya dengizchilari Gibraltar bo`g`ozidan
Atlantika okeaniga chiqib, Ispaniya va Galliya sohillari bo`ylab shimol tomon
borganlar va u yerlarda o`z shaharlarini barpo qilganlar. Miloddan avvalgi IX
asrda ular Afrika shimolidagi ba`zi joylarni bosib olib, u yerlarda ham o`zlarining
qator qishloq va shaharlarini barpo qilganlar. Bu jihatdan Karfagen alohida
ahamiyatga ega bo`lgan miloddan avvalgi V asr o`rtalarida Karfagen katta
davlatning markaziga aylangan. Finikiyaliklar Marmar dengizi orqali Qora
dengizga kirib, Kichik Osiyoning shimoliy sohillarida ham o`z manzilgohlarini
barpo etishgan. Ular Balqon yarimorolining ichkari qismiga ham kirib borganlar.
Ular Afrikani ham aylanib chiqqanlar. Finikiya savdogarlari Ispaniyadan kumush,
Britaniyadan qalayi, Baltika qirg`oqlaridan esa qahrabo olib kelganlar. 11
Finikiya va Suriya quruqlik yo`li orqali Arabiston, Kichik Osiyo, Misr,
Armaniston va Mesopotamiya bilan bog`langan edi. Quruqlik va suv yo`llari orqali
Suriya va Finikiyada chet mamlakatlarga shisha, oyna, zaytun moyi, musallas,
qimmatbaho matolar, ziynat buyumlari, yog`och, kedr moyi va boshqa narsalar
chiqarilgan. Chet ellarda Finikiyaning qirmizi bo`yoqlari olqish qozongan. Chet
ellardan Finikiyaga ziravor, oltin, kumush, Arabiston va sharq mamlakatlaridan
ziravor keltirilgan. (2-ilovaga qarang)
11 Cheboksarov N.N., Cheboksarova I.A. Narodы, rasы, kulьturiы. M.: Nauka, 1985
25

2.3. Finikiya alifbosining rivojlanishi
Finikiyaliklar alifbosidagi belgilarning shakli sodda bo`lib, yozish uchun ham
yodlab qolish uchun ham qulaydir. Finikiyaliklar yozuvining kelib chiqishi haqida
bir qancha fikr bor. Olimlar Misr yozuvi ham ossuriya, bobil yozuvi ham
kritomiken yozuvi ham finikiyaliklar yozuviga asos bo`lgan bo`lishi mumkin, deb
hisoblashmoqda.Har bir olim o`z nazariyasini tasdiqlashga urinmoqda.Biroq biz
ucun muhimi-Finikiyaliklar alifbosi yozuvning uzoq rivojlanish yo`lidagi qonuniy
natija ekanligidir. Finikiyaliklar alifbosidagi harflar yunon va oromey yozuvlaridan
o`zlashtirib olingan. Harfli-tovushli yozuvning sharqiy tarmog`i va Osiyodagi
tarqalgan ba`zi bo`g`inli tizimlar oromey alifbosidan kelib chiqqan. Yunon alifbosi
g`arbiy harfli-tovushli yozuv tizimilarining beshigi bo`lganki, unli va undosh
tovushlarni ishlatish bu tizimlarga ham xos bo`lgan. Qadimgi yunonlarning buyuk
tarixiy xizmatlari shundan iboratki, ular unli tovushlarni ajratib, bu tovushlar uchun
alifboga maxsus belgilar kiritganlar. Yunon alifbosining shu kungacha saqlanib
qolgan asosiy ko`rinishi shu tarzda namoyon bo`lgan. Bu jarayon ming yillik yo`lni
bosib o`tgan. Bugunda yozuvning to`rt yuzga yaqin turi ma`lum. Lekin hozirda
topilgan hujjatlarning ko`pchiligini hali sirlari topilgan emas. Jumladan
Shumerlarning eng qadimgi eramizdan oldingi IV ming yillikning oxiri va III ming
yillikning boshida yozilgan hujjatlari hali jumboqligicha turibdi.1 Bugungacha
shumerlarning ancha keyinroq yozilgan xatlarigina o`qilgan, xolos. Shumerlar
jamiyat taraqqiyotining ilk bosqichida misrliklar bilan birga turgan va yozuvning
dastlabki ijodkorlaridan biri bo`lgan. Shumerlarning ancha keyin yozilgan
xatlarigina o`qilgan, xolos.Finikiyaliklar yozuvining esa qanday paydo bo`lganligi
bizga shu kungacha noma`lum. Biroq bu alifbe miloddan avvalgi 1500 yillar
atrofida vujudga kelgan bo`lib, mloddan avvalgi 1000 yillar atrofida finikiya tiliga
qardosh til bo`lgan oromiy til uchun ishlab chiqilgan qiya tez yozish shakli (kursiv)
tarzida butun Yaqin va O`rta Sharq mamlakatlariga tarqalib, oromiy,
yahudiylarning to`rt burchakli, fors, barcha ―milliy turon yozuvlari, shuningdek ‖
26

arab yozuvi kabi sharq yozuv tizimlarining vujudga kelishida tamal toshi vazifasini
o`tadi.
Tilshunos D.Dringer oromiy yozuvi tarixida ikki muhim bosqichni alohida
ta`kidlab o`tadi: 1) birinchi davr -miloddan avvalgi IX – VII asrlar. 2) oromiy
yozuvining ―oltin asri , ya`ni bu davrda oromiy tili xalqaro muloqot-jahon tili‖
darajasiga ko`tarildi va Yaqin Sharqning rasmiy tili maqomini oladi. Keyinchalik,
oromiy yozuvi tobora sharqqa tomon keng tarqala boshladi, Aho-moniylar
saltanatini qamrab, Turonzaminning shimoliy chegarasigacha etib bordi.
2.Bugunda arxeologlar va tarixchi olimlar hamda tilshunoslarning yangi
avlodi shakllandi. Endi ular qadimgi yozuvlarni birpastda o`qiy oladilar. Moziy
qariga kirib, qadimgi xalqlar hayotiga oid tarixiy voqealar haqida ilmiy xulosa bera
oladilar. Ayni paytda asrlar osha bizgacha etib kelgan xatlar mazmuni, o`z sirlarini
ochmoqda. Buni yana bir muhim jihati shundaki, ayni o`sha zamonlardan tilning
fonetik tuzilishiga ega, ya`ni harfli belgili hamda nutq tovushlarini ifodalovchi
alifbolar shakllana boshladi.
Xullas, xalqimizning yozuv madaniyati, uning tarixi, ilk shakllanish davrlari,
inson nutqini to`liq ifoda etuvchi shartli-belgi
alifbo, ya`ni bugungi
tasavvurimizdagi yozuv madaniyati bir necha ming yillar mobaynida shakllanish va
rivojlanish davrini bosib o`tgan. 12
Markaziy Osiyo xalqlarining qadimgi yozuvlari va uning ilk o`rta asrlar davri
yozuvlariga ta`siri masalasida gapirish lozim bo‗lsa avvalo yozuvlar va ularni
davrlashtirish, u4larni tarix fanlari oldidagi vazifasi va eng asosiysi ularni qiyosiy
tahlili xususida gapirish o‗rinli deb hisoblaymiz.
Yozuvi
Finikiyaliklarning eng katta yutuqlaridan biri alifboning ixtiro qilinishi
bo‗ldi.
12 Sagdullaev A. Qadimgi O`zbekiston ilk yozma manbalarda. T. 1996
27

Finikiya hattotlari misrliklar kashfiyotini mantiqiy jihatdan nihoyasiga
yеtkazishdi. Ma‘lumki, Misrda 24 ta undosh bеlgidan iborat alifbo tuzilgan edi.
Lеkin to‗liq tushuncha ifodalovchi yuzlab bo‗g‗in-bеlgi va bеlgilar saqlab
qolingan. Olimlarning fikricha, yozuv rivojlanishining kеyingi bosqichi giksos
bosqinchiligi davriga to‗g‗ri kеladi. Balki aynan ular Misr iyeroglif yozuvi asosida
26 undosh bеlgidan iborat va ―sinay yozuvi nomini olgan birinchi alifbo yozuvini‖
tuzishgan bo‗lsa, ajab emas. Bu yozuv Misr iyeroglif yozuvlariga borib taqaladi
dеb taxmin qilinadi. (4-ilovaga qarang)
Giksoslar davlatining qisqa muddat hukm surganligi sababli ularning alifbosi
to‗liq shakllanib ulgurmasa ham, ammo u janubiy Finikiyada alifbo yozuvi paydo
bo‗lishiga ta‘sir qilgan. Shimolda, ya‘ni Ugaritda shu asosda 29 harfdan iborat va
sopol taxtachalarda yozishga mo‗ljallangan alifbo yozuvi yuzaga kеldi. Ayrim
olimlarning taxminicha, Finikiya yozuvi, umuman, Misr yozuvi emas, balki Krit-
Mikеn yoki Finikiya bo‗g‗in yozuvi asosida rivojlangan bo‗lishi mumkin. Bizning
davrimizgacha yetib kеlgan, Bibl shahridan topilgan yozma manbalar ham shundan
dalolat beradi. Lеkin aynan finikiyaliklar birinchi bo‗lib yozuvning alifbo tizimini
qo‗llay boshlaganlari shak-shubhasiz. 13
Misr yozuvidagi undosh harflarni ifodalagan alifbo bеlgilari mavjudligi katta
rol o‗ynagan. Misr xati esa, finikiyaliklarga avvaldan ma‘lum bo‗lgan.
Finikiyaning turli o‗lkalarida yozuvga ehtiyoj sеzila boshlangan. Aholining katta
qismi mashg‗ul bo‗lgan dеngizchilik va savdo munosabatlarining rivojlanishi bilan
faqat ayrim hattotlar yoza oladigan yozuvni soddalashtirish zarurati yuzaga kеlgan.
Finikiya yozuvining kamchiliklari quyidagilardan iborat bo‗lgan: u faqat undosh
tovushlarni ifodalar va misr yozuvi kabi matn o‗qishni osonlashtiradigan
qo‗shimcha bеlgilarga ega emas edi. Shuning uchun matnlarni o‗qish oson
bo‗lmay, murakkab matnlarni tushunish esa, yanada qiyin kеchgan.
13 Viktor Drachuk.. Yozuvlar o`tmish sirlari shohidi.T. ―O`zbekiston.
1980 28

Vaqt o‗tib, shimoliy finikiya alifbosi 22 bеlgidan iborat janubiy finikiya
alifbosi tomonidan siqib chiqarildi va u kеyinchalik butun mamlakatda tarqaldi.
Yunon alifbosi uning asosida qurilgan. Bu yunon harflarining qadimiy shakli
hamda qator yunon harflari nomlarining kеlib chiqishi sеmitcha ekanligini
ko‗rsatadi. Masalan ―alfavit so‗zining o‗zida birinchi ikki ―alеf va ―bеt‖ ‖ ‖
(g‗arbiy sеmit tilida ―buqa va ―uy ma‘nosini bildiradi) Finikiya harflariga
‖ ‖
to‗g‗ri kеladi. Bu alifbo harflari asosida qadimgi rasm-bеlgilar yotar edi. Aksariyat
yunon harflarining nomlari Finikiya harflari nomiga to‗g‗ri kеladi. Yunon va
oromiy alifbolari ko‗pgina zamonaviy alifbolar uchun asos bo‗lib xizmat qilgan.
Miloddan avvalgi 1 ming yillikdan boshlab O`zbekiston tuprog`ida hududiy
to`liq yoki qisman bir necha yirik madaniy- tarixiy viloyatlar joylash-gan. Bu
viloyatlar–Baqtriya, Sug`d, Xorazm, Fargona, Shosh(Choch) hudud-laridir.
Markaziy Osiyodagi eng qadimgi xalqlarning yozuvlari qaysi davrda
shakllanganligi haqida aniq ma'lumotlar yo`q. Ayrim kam sonli topilmalar Qadimgi
Xorazm sopol idishi sirtidagi yozuvlar va saklarning «noma`lum xatlari» bu
jarayonning millodan avvalgi V-IV asrlarda boshlanganligidan dalolat beradi.
Ammo bu ma'lumotlar to`liq emas. Markaziy Osiyoda millodan avvalgi VIII-VI
asrlarga oid hozircha tanga pullar, sopol, yog`och va boshqa buyumlarga oid
bitilgan yozuvlar yoki hujjatlar topilmagan.
Agar antropoliyaga murojat etsak, odamlarning to‘liq saqlangan tana va bosh
suyaklari miloddan avvalgi VI – V ming yilliklarga oid arxeologiya yodgorliklarida
topib tekshirilgan. Qadimgi odamlarning suyaklari asosida ularning tashqi
qiyofalarini qayta tiklab o‘rganish mumkin bo‘lsa ham, ammo ularning tillari bizga
noma‘lumligicha qolgan.
O‘zbekiston tarixining juda katta davri (bir necha yuz ming yillar) yozma
manbalarsiz, arxeologiya va antropologiyaga oid manbalarga tayangan holda
o‘rganiladi. Qadimgi Sharq yozma manbalaridan (Hind, Ossuriya va Eron
manbalari) ma‘lumki, miloddan avvalgi II ming yillikning o‘rtalari va oxirlari 29

(bronza davri) – Markaziy Osiyo, Afg‘oniston, Hindiston va Eron tarixi – hind-eron
qabilalari yoyilishi bilan bog‘liq bo‘lgan.
Dastavval, hind-eron qabilalari juda keng hududda – Volga, Ural va Janubiy
Sibir oralig‘idagi yerlarda yashaganlar.
Antropolog T.Q.Xodjayov fikriga ko‘ra, bronza davrida Markaziy Osiyo-
ning janubiy viloyatlarida baland bo‘yli, boshi cho‘zinchoq, yuzi tor irqning
vakillari tarqalgan. Hududimizning shimoliy dasht va cho‘l qismida janub
aholisidan farq qilgan boshi dumaloq, yuzi juda keng va cho‘ziq bo‘lmagan
qabilalar yashagan. Janubiy qiyofali odamlar O‘rta Yer dengizi irqining vakillari
deb ataladi.Ular Old Osiyo, Mesopotamiya, Eron, Afg‘oniston, Markaziy Osiyo-
ning janubi, Hindiston kabi katta geografik hududga yoyilganlar. Shimoliy qiyofali
odamlar Janubiy Sibir hududidan to Qozog‘iston, Markaziy Osiyoning shimoli-
sharqiy qismida, Ural, Volga bo‘yi yerlarigacha tarqalganlar. 14
14 O’zbekiston tarixi. Sagdullayev A., Eshov B. tahriri ostida. Toshkent.Universitet, 1997, 2-nashri, 1999
30

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkunki Suriya va Finikiya qadimda ko'p
davlatlar bilan savdo-sotiq ishlari olib borgan. Shu tufayli bu o'lkada Matematika,
geometriya, astronomiya, dengizchilik, geografiya, Yer bilimlari va kimyo sohasida
katta yutuqlarga erishilgan. Gerodotning ma'lumotlariga ko'ra Mil. av. 6 asrda
yashagan Meletlik mashhur matematik,fizik,astronom va faylasuf Faske asli
finikiyalik bo'lgan. Bundan xulosa chiqarishimiz mumkunki Suriya va Finikiya
ham qadimga davrda o'ziga xos madaniyat beshiklaridan biri bo'lgan.
Finikiyaliklarning asosiy tovari yog‗och bo‗lib, qadimgi Misrda unga
ehtiyoj kuchli bo‗lgan. Shaharlar, birinchi navbatda Bibl shahri Livan tog‗lari
yonbag‗irlarida o‗sadigan kedr, eman va sarv yog‗ochlari bilan savdo qilganlar.
Daraxtlardan kema va sarkofaglar tayyorlanib, ularga Misr a‘yonlarining
mumiyolari solingan. Savdoda yuqori sifatli vino katta rol o‗ynagan. Shuningdek,
zaytun yog‗i muhim mahsulot hisoblangan.
Finikiyaliklar birinchi bo‗lib mollyuskalarning alohida turidan to‗q qizil
bo‗yoq ishlab chiqarishni boshlaganlar. Undan jun va zig‗ir matolarni
bo‗yaganlar. Bu matolar darrov urfga kiradi va butun qo‗shni mamlakatlarda unga
nisbatan ulkan talab paydo bo‗ladi. Qadimgi Finikiya shaharlaridagi arxeologik
qazishmalar davomida bo‗yoq olingandan so‗ng, uning o‗rnidan bo‗sh
chig‗anoqlar topilgan.
Jamiyatda ishlab chiqarish miqyosi juda yuqori bo‗lgan. O‗zining matolari
yetishmagan va arzon, bo‗yalmagan junlarni Finikiyaga Suriyaning chorvachilik
hududlaridan, Kritdan, so‗ngra butun Old Osiyodan olib keltirishgan. Qadimda
Finikiya hunarmandlarining bronza va kumushdan ishlangan ajoyib buyumlari,
shuningdek, mashhur Sidon oynasi ham tashqi savdoda yuqori baholangan.
Finikiyaliklar mahalliy ishlab chiqarish tovarlaridan tashqari Kichik Osiyo, Kipr,
Krit, Qadimgi Yunonistondan olib kelingan buyumlar bilan ham savdo qilishgan.
Ularning shaharlari esa yirik tranzit savdo markazlari vazifasini o‗tagan. Kichik
Osiyodan kumush va qo‗rg‗oshin, keyinroq temir keltirilgan. Ular Kritdan badiiy 31

hunarman
dchilik buyumlari va boshqa O‗rta er dengizi mamlaka
tlari
mahsulotlarini olganlar. G‗arb bilan savdo aloqalarning eng yirik markazi Ugarit, u
vayron bo‗lganidan keyin esa Tir shahri bo‗lgan..
Eng qadimgi manzilgohlar haqiqatdan ham orolda joylashgan bo‗lib,
materikda shahar atrofidagi qishloq va qabristonlar bo‗lgan. Orolda suv
bo‗lmagan; Suv Ras-el-Aindan qirg‗oqqa keltirilgan, u yerda kemalarda shaharga
olib kelingan (Tell-Mashuk va Ras-el-Ain o‗rtasidagi vodoprovod qoldiqlari
hozirgacha saqlanib qolgan); qamal paytlarida yomg‗ir suvlarini katta idishlarga
to‗plashga to‗g‗ri kelgan. Orol ikki bandargohga — shimolda Sidon va janubiy-
g‗arbda Misr bandargohlariga ega bo‗lgan; so‗nggisi hozirda qumlar bilan
qoplangan bo‗lib, orolning bir qismini dengiz yuvib ketgan.
32

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. PREZIDENT ASARLARI
1.Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‗zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan
uchrashuvdagi ma‘ruzasidan // Xalq so‗zi 2017-yil 4-avgust).
II. ASOSIY ADABIYOTLAR
1. Arxeologlar hikoya qiladi. To‘plam. Toshkent, 1974.
2. Arsixovskiy A. Arxeologiya asoslari. Toshkent, 1970.
3. Askarov A, Alьbaum L.Poseleniye Kuchuktepa. Tashkent, 1970.
4. Borisovskiy A.I. Drevneysheye proshloye chelovechestva. Moskva. Nauka,
1980.
5. Kabirov J, Sagdullayev A.O‘rta Osiyo arxeologiyasi. Toshkent, 1990.
6. Muhammadjonov A. Qadimgi Buxoro. Toshkent, 1991.
7. Okladnikov A.P. Paleolit i mezolit Sredney Azii. Vkn. Srednyaya Aziya v
epoxu kamnya i bronzi. M. - L., 1966.
III. QO’SHIMCHA ADABIYOTLAR
8. Tolstov S.P. Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab. Toshkent, 1964.
9. Taylor E.B. Pervob
ыtnaya kul‘tura
. Per. s angl. D. A.
Koropchevskogo.M., 1989.
10. Cheboksarov N.N., Cheboksarova I.A. Narodы, rasы, kulьturiы. M.:
Nauka, 1985.
11. O‘zbekiston tarixi. Sagdullayev A., Eshov B. tahriri ostida.
Toshkent.Universitet, 1997, 2-nashri, 1999.
12. Viktor Drachuk.. Yozuvlar o`tmish sirlari shohidi.T. ―O`zbekiston.
1980
13. Sagdullaev A. Qadimgi O`zbekiston ilk yozma manbalarda. T. 1996
33

IV. INTERNET MA’LUMOTLARI
1.http// eanw.info
2.http// isrs.uz
3.http// kitobxon.uz
4.http// namdu.uz
34

ILOVA.
1-ilova
35

2-ilova
3-ilova
36

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Qadimgi Finikiya

1.1. Finikiya tabiati, aholisi

1.2. Finikiya madaniyati

II BOB. Finikiya podsholigi

2.1. Tarix fanini o‘qitishda finikiya podsholigi o‘rganilishi

2.2. Finikiyada shahar-davlatlarining tashkil topishi

2.3. Finikiya alifbosining rivojlanishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

ILOVA

Купить