Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 101.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Finikiya shahar davlatlari

Купить
OʻZBEKISTON RESPUBLIKA SI OLIY TA ’LIM, FA N VA IN N OVA TSIY A LA R VA ZIRLI GI MIRZO ULUGʻBEKN OMIDA GI OʻZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TA RIX FA KULTETI J A HON TA RIX I KA FEDRA SI MA VZU: QADIMGI FIN IKIY A SHA HA R DA VLA TLA RI KURS ISHI Qabul qildi: Bajardi: Toshk ent 2026 1 MUN DA RIJ A KIRISH ...................................................................................................... .3 I.BOB.FIN IKI Y A SHA HA R-DAVLA TLA RIN IN G SHA KLLA N ISHI ...7 I.1. Shahar-davlatlar tizimining vujudga kelishi.. ……………..…………..….7 I.2. Finikiyaning ijtimoiy iqtisodiy jarayonlari ………….………………...13 II.BOB.FIN IK IY A N IN G IQTISODIY VA MADA N IY HA Y OTI …...20 II.1. Finikiyaningmadaniy yutuqlari ………….……………...20 II.2. Finikiya shahar-davlatlarining inqirozi………….…………….25 X ulosa ............................................................................................ …....30 Foy dalanilgan adabiy ot lar ........................................................…......33 Int ernet resurslari ......................................................….35 2 Kurs ishining dolzarbli gi: KIRISH mavzunin g dolzarblig i shundaki ,Mazkur Finikiyahududidavujudgakelganshahar- davlatlarinsoniyattarixidailkdengiz savdosi, xalqaro iqtisodiy aloqalar va madaniy almashin uv tizimini ng shakllanishidamuhimrolo‘ynagan.AyniqsaTir,SidonvaBybloskabishaharl ar o‘zdavriningyiriksavdovahunarmandchilikmarkazlaribo‘lib,O‘rtayerden gizi bo‘ylabiqtisodiyintegratsiyanirivojlantirgan.Bundantashqari,finikiyalikla r tomonidan yaratilgan Finikiya alifbosi bugungi kunda ko‘plab yozuv tizimlarining, jumladan yunon va lotin alifbolarining asosini tashkil etadi. Shu jihatdan, ularning ilmiyvamadaniymerosihozirgisivilizatsiyataraqqiyotigabevositata’sir ko‘rsatgan.Mavzuningyanabirmuhimjihatishundaki,Finikiyashahar- davlatlari mustaqilsiyosiytuzilmasifatidarivojlanib,o‘zigaxosboshqaruvtizimini shakllantirgan.Ularningsiyosiymodelikeyingidavrshahar- davlatlari,xususan qadimgiYunonistonpolislarigama’lumdarajadata’sirko‘rsatgan.Shuning dek, finikiyaliklarningdengizchilikdagiyutuqlari,uzoqhududlargakoloniyalarb arpo etishi(masalan,Karfagen ) bugungiglobalizatsiya jarayonlariningdastlab ki ko‘rinishlaridanbirisifatidabaholanadi.Xulosaqilibaytganda,qadimgiFini kiya shahar- davlatlarinio‘rganishnafaqattarixiyjarayonlarnichuquranglashga,balki zamonaviyiqtisodiy,siyosiyvamadaniytizimlarningildizlarinitushunishga xizmatqiladi.Shusababliushbumavzubugungikundahamilmiyvaamaliy jihatdan dolzarb hisoblanadi. Kursishiningdav riy chegarasi: Kursishiningdavriychegarasi,asosa n, miloddanavvalgiIImingyillikboshlaridanmiloddanavvalgiImingyillik o‘rtalarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davr quyidagi bosqichlarni qamrab oladi: Ilkshakllanishdavri(mil.avv.IIImingyillikoxiri–IImingyillikboshi): Finikiya hududida dastlabki shahar markazlari paydo bo‘la boshlagan. Yuksalishdavri(mil.avv.IImingyilliko‘rtalari–Imingyillikboshlarida): Tir,Sidon,Bybloskabiyirikshahar-davlatlarrivojlanib,dengizsavdosiva kolonizatsiyakuchaygan.Inqirozvatashqibosimlardavri(mil.avv.Imingyilli k 3 o‘rtalari):Finikiyashahar- davlatlariAssuriya,BobilvaForsimperiyasikabiyirik davlatlar ta’siriga tushib qolgan. Shunday qilib, kurs ishining asosiy davriy chegarasi miloddan avvalgi taxminan III ming yillik oxiridan miloddan avvalgi VI–IV asrlargacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu davr Finikiya shahar- davlatlarining shakllanishi, gullab-yashnashi va asta-sekin siyosiy mustaqilligini yo‘qotish jarayonlarini to‘liq yoritishga imkon beradi. Kurs ishining oby ek t i v a predmet i: Mazkur kurs ishining obyekti sifatida Finikiya hududida shakllangan qadimgi shahar- davlatlar tizimiolinadi. Bu doiraga Tir, Sidon, Biblos kabi yirik markazlar, ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, siyosiy tuzulishi va dengiz savdosida faoliyati madaniy yutuqlari kiradi. Ushbu k urs ishining predmet i esa Finikiya shahar-davlatlarining rivojlanish jarayonlarivao’zigaxosxususiyatlarinio’rganishdaniborat.Jumladanshah ar- davlatlarningpaydobo’lishivataraqqiyotbosqichlari,ularningboshqaruvti zimi vasiyosiymustaqilligi,dengizsavdosivakolonizatsiyajarayonlari,madaniy yutuqlar, xususan Finikiya alifbosining yaratilishi va tarqalishi. Kursishiningmaqsadiv av azifalari: QadimgiFinikiyashahardavlatla ri hududidashakllanganqadimgishahar- davlatlarningpaydobo’lishi,rivojlanishiva tarixiyahamiyatiniilmiyadabiyotlardano’rganish.ShuningdekTir,Sidon,Bi blos kabimarkazlarningijtimoiy- iqtisodiy,siyosiyvamadaniytaraqqiyotidagio’rnini aniqlash bu kurs ishining maqsadi hisoblanadi. Belgilanganmaqsadgaerishishuchunquyidagibirqatorvazifalarnibajaris h rejalashtirildi: - QadimgiFinikiyaning shahar- davlatlartiziminingvuju o’rganish va xulosalar berish; - Finikiyaning ijtimoiy iqtisodiy jarayonlarini yoritib berish; -Finikiyaningmadaniy yutuqlarini o’rganish va xulosalar berish; -Finikiyashahar- davlatlarininginqiroziasosiymuammolarinivaularning yechimlarini tahlil qilish hisoblanadi; 4 Bundantashqari,yuqoridagima’lumotlarniilmiymanbalarvaadabiyotlar orqali o’rganib, tahlil etish kabi bir qancha vazifalarni o’z ichiga oladi. Kurs ishining ilmiy y angiligi: Mazkur kurs ishining ilmiy yangiligi shundan iboratki,undaFinikiyahududidashakllanganshahar- davlatlartarixiananaviy yondashuvlardanfarqliravishdakompleksvatizimlitarzdatahlilqilinadi.Tir , Sidon,Biblyoskabimarkazlarningnafaqatsiyosiytarixi,balkiularningiqtiso diy, madaniyvadengizchilikfaoliyatio’zarobog’liqlikdayoritiladi.YanaFinikiya alifbosiningyaratilishivaboshqaxalqlaryozuvtizimlarigata’sirikengroqta hlil qilinadi,shahar- davlatlariningxalqarosavdotizimidagio’rnivaularningqadimgi dunyo sivilizatsiyalari bilan aloqalari tizimli yondashuv asosida baholanadi. Kurs ishimav zusi bo’y icha adabiy ot lar t ahlili: Mavzu bir qator xorijiy va mahalliytadqiqotchilartomonidano’rganilganbo’lib,ularmasalaningturli tomonlariniyoritibberishgaharakatqilgan.AyniqsaRossiyaolimlaritomon idan olibborilgantadqiqotlarmuhimahamiyatgaega.O’rganilganadabiyotlarn iikki guruhga ajratish maqsadga muoviq bo’ladi. Birinchiguruhadabiy ot larixorijiy asarlar bo’libFinikiyatarixini o’rganishdaxorijiytarixchilarvasharqshunosolimlarninghissasijudakatta . UlarningasarlaridaFinikiyashahardavlatlariningsiyosiytizimi,iqtisodiyha yoti, dengizchiliksan’ativasavdoaloqalarikengyoritilgan.Jumladanyunontarix chisi Gerodoto’ziningto’qqizkitobdaniborat“Tarix”nomliasaridafinikiyaliklarni qadimgi dunyoni ng eng mohir dengizch ilari sifatida tasvirlay di. U finikiyaliklarningO’rtayerdengizibo’ylabsavdoyo’llarinikengaytirganliklar i haqidaaytibo’tadi 1 .Shuningdekqadimgiyunongeografi,tarixchisivafaylas ufi Strabono’zining“Geografiya”asaridaFinikiyaningqulaygeografikjoylashu vi uningiqtisodiyrivojigakuchlitasirkorsatganivauportshaharlariningxalqar o savdoda gi rolini alohida yozib qoldiradi 2 . Shuning dek Italiyalik mashh ur sharqshunosvatarixchiolimSabatinoMoscatining“ThePhoenicians”asari eng mashhurvachuquryoritilganasarhisoblanadi. 3 Uo’zasaridaFinikiyaliklarni ng 1 Геродот. История / Перевод Г. А. Стратановского. — Москва: АСТ, 2021. — 832 с. 2 Страбон. География / Перевод Г. А. Стратановского. — Москва: АСТ, 2017. — 960 с. 3 Sabatino Moscati. The Phoenicians. — London: I.B. Tauris, 2001. — 320 pages. 5 kelib chiqishi, shahar-davlatlari, dengizchilik va savdo,madaniyat, san’at, yozuv va Finikiyaningtanazzulgauchrashihaqidama’lumotlaryozibqoldiradi.Sabat ino MoscatiFinikiyaniqadimgidunyodasavdovadengizchilikorqalikattamada niy ta’sir ko‘rsatgan sivilizatsiya sifatida baholaydi. U ayniqsa finikiyaliklarning alifbo tizimini insoniyat tarixidagi eng muhim ixtirolardan biri deb hisoblaydi. Ik k inchiguruhadabiy ot larimahalliy adabiy ot lar bo’libya’nio’zbek olimlari tomonidan yaratilgan ilmiy asarlardan iborat bo’lib, ular mavzuni mahalliy adabiyotlardaFinikiyatarixiniumumiyqadimgisharqsivilizatsiyasidoirasi da o’rganilib,uningijtimoiy- iqtisodiyvasiyosiyjihatlaritushunarlivatizimlitarzda bayonetilgan.XususanKabirov.A.“QadimgiSharqtarixi”kitobidaFinikiya davlativauningmadaniyativasavdoaloqalarihaqidayozibqoldiradi 4 . Shuningdek D.J.Urakov, B.B.Xaynazarov, S.N.Madyarova. “Jahon sivilizatsiyalari tarixi”kitobidaFinikiyasivilizatsiyasiO‘rtadengizdagibirinchisavdomarkaz i, fonetik yozuv asoschilari va texnologik kashfiyotchilar shisha, purpur mahsulotlari sifatidatahlilqilinadi.AsarfinikiyaliklarningSharqvaG'arbo'rtasidamadani y ko'prikvazifasinio'taganinivaularningkoloniyalariyaniKarfageniqtisodiy ahamiyatini yoritadi 5 . Kursishiningt ark ibiy t uzulishiv ahajmi: Mazkurkursishiningtuzulis hi kirish,ikkibob,to’rttaparagraf,xulosa,foydalanilganmanbavaadabiyotlar ro’yxati hamda internet resurslaridan iborat. Hajmi 25 sahifani tashkil etadi. 4 Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. O’quv qo’llanma.- Toshkent: Tafakkur-Bo’stoni, 2016-364 b. 5 D.J.Urakov, B.B.Xaynazarov, S.N.Madyarova.Jahon sivilizatsiyalari tarixi.-T.:”NIF MSH”.2024.316 b. 6 I.BOB.FIN IKI Y A SHA HA R-DAVLA TLA RIN IN G SHA KLLA N ISHI I.1.Shahar-dav lat lar t izimining v ujudga k elishi Qadimgi Finikiya sivilizatsiyasiO’rtayer dengizining sharqiy sohillari bo’ylab vujudgakelganedi.Finikiyadavlatisharqtomondaquruqlikyerlarbilandeya rli qirg’oqqayaqinbo’lganLivantog’lariorqaliajralibturgan 6 .Uninghududi QadimgiMesopatamiya,Misr,Forsdavlati,QadimgiRimkabibuyukdavlatla r bilansolishtirgandaboryog’ibirparchayerdekko’rinaredi 7 .Miloddanavval giI mingyillikdaOldOsiyotarixidaFinikiyashahar- davlatlarimuhimrolo‘ynagan. Ularning qadimgi dunyo mamlak atlarinin iqtisodiy, siyosiy va madani y hayotidagita’sirio‘shadavrdaFalastindapaydobo‘lgandavlatlargaqaraga nda anchakattabo‘lgan.LekinuningnomiMisrqirgo’qlaridaSitsiliya,Ispaniya, ShimoliyAfrika,yunonportlaridajaranglabturardi.Finikiyakemalaributun O’rtayerdengizidahukmronlikqilgan.Finikiyanomivauningkelibchiqishig a to’xtalsak,ba’zimanbalargako’ra,Finikiyanominingkelibchiqishiyunonch a“fonioks- binafsharang”deganma’nonianglatadi,bufinikiyaliksavdogarlarning qadimiyYunonistongayetkazilganbinafsharangbo’yoqnomibnbog’liqbo’l ishi mumkin.Finikiyadavlatiningdastlabkiaholisikimbo’lganligibizganoma’lu m. Biroqularningto’g’ridan-to’g’riajdodlaribuyerdamil.avv.III- mingyillikdayoq yashaganlar.To’g’rifinikiyaliklaro’zlarinibundaynomlamaganlar,aksinch a biror-bir shahar aholisi: sidonliklar, tirliklar deb hisoblashgan. Ular Janubiy Suriya va Falastin atrofini egallagan yerlar aholisi bilan birga - xanaaneylar, ya’ni Xanaan mamlakatiaholisinominiolganlarvazamonaviyarablar,qadimgiakkad, ossuriyal iklar, misrliklar tiliga qarindosh bo’lgan somiy tilida so’zlashganlar.Finikiyaliklarningtashqiko’rinishihaqidahamizlanishlaroli b borilganvabuizlanishlarnatijalariFinikiyahududidayashaganodamlarnin g qoldiqlariniantropologiktadqiqqilishvasaqlanibqolganqadimiytasvirlarb ilan taqqoslashularninguzunbo’yli,uzunko’zlari,jingalaksochlari,jingalaksoq oli bo’lganli gini ko’rsatga n. Gerodot va boshqa qadimgi yunon tarixchil ari finikiyaliklarningkelibchiqishihaqidako’pyozganlar.Ularfinikiyaliklarning 6 zatsiyalari tarixi.-T.:”NIF MSH”.2024.316 b. 7 7 dastlabkivataniForsko’rfazidagioroldebaytganlar.Zamonaviytadqiqotchi lar hamxanaaneyvaqadimgiarabtillario’rtasidagikattao’xshashlikniqayd etadilar.Ulartaxminanmil.avv.IV- mingyillikningoxiridaajralganlar.Bufaraz O’rtayerdengiziningsohilidaushbusivilizatsiyapaydobo’lishigaoidbo’lgan arxeologiktopilmalargamostushadi. 8 Finikiyashaharlaridaengqadimgiah oli qatlamlariningpaydobo’lishitaxminanmil.avv.3000- yilbilanbelgilanadi.Shu davrdanshaharsivilizatsiyasitarixiboshlanadi.Mamlakattabiatifarovonha yot uchunbarchaimkoniyatlarniberganedi.Yerlarkambo’lgan,lekintomorqa bo’lganjoylarjudahosildoredi.Namdengizshamollariyomg’irlarniolibkelg an vasun’iysug’orishgaehtiyojbo’lmagan.Judaqadimdanboshlabmahalliyah oli zaytun,xurmo,uzumyetishtirgan,chorvachilikdamolvaqo’yboqishbilan shug’ullangan.Shuningdekularningjoylashuvo’rinlaridanhamma’lumkis ohil aholisi baliq ovlash bilan shug’ullangan, shahar hunarmandlari qimmatbaho jun va ipakmatolarni,zaytun,filsuyagivametallardantayyorlanganmahsulotlari shlab chiqarganlar. Dengiz molyuskalarining qobig’idan finikiyaliklar matolarni bo’yash uchunishlatiladiganbinafsharangbo’yoqnihamolishyo’llaridanhamxaba rdor bo’lishgan .Yuqorida aytib o’tilganide k biz Finikiyani ng joylashuv o’rniga ahamiyatberadiganbo’lsak,dehqonchilikkamoskeladigankattamiqdorda yerlarningyetishmasligisabablibusohafinikiyaliklarningiqtisodiyhayotid a muhimro’lo’ynamadi.Ammomavjudyerzaxiralaridanfoydalanilsaham serhosilliknitaminlasabo’laredi,chunkidengizshamollarimo’lko’lyomg’ir yog’dirardi.O’rtaYerdengizisharqidagiqirg’oqqaqo’shnimamlakatlarzaru r bo’lgantabiiyresurslarbilanmashhurbo’lgan.Finikiyalikarsavdoqiladigan asosiy mahsulotlardan biri quritilgan baliq edi. Livanning eman va kedr o’rmonlari alohidaahamiyatgaegabo’lib,ularqo’shnihududlarnimukammalkemaqu rilish materiallaribilanta’minlanaredilar.Finikiyashahar- davlatlariningrivojlanishida ularning tashqi siyosati va diplomatik strategiyalari ham muhim rol o‘ynagan. Ular ko‘pinchaharbiybosqinlardanqochib,iqtisodiymanfaatlargaasoslangans iyosat yuritgan.Buesaularniboshqaqadimgisivilizatsiyalardanajratibturadi.Ma salan, 8 8 MesopotamiyayokiMisrdavlatlariko‘proqhududiykengayishgaintilganbo ‘lsa, finikiyaliklarsavdoyo‘llarininazoratqilishorqalita’sirinikengaytirgan.Ular ko‘pinchakuchliimperiyalarbilanittifoqtuzib,o‘zmustaqilliginiqismansaql ab qolishgaharakatqilgan.Bustrategiyaqisqamuddatdasamaralibo‘lganbo‘l sa-da, uzoq muddatda siyosiy mustaqilli kning yo‘qolishi ga olib kelgan. Finikiyaliklarning iqtisodiy muvaffaqiyati ularning texnologik va hunarmandchilik rivojibilanhambevositabog‘liqedi. 9 Ayniqsa,shishaishlabchiqarish,metall ga ishlovberishvakemasozliksohalaridaularyuqoridarajagaerishgan.Arxeol ogik topilmalargako‘ra,finikiyalikustalartomonidantayyorlanganshishabuyu mlar o‘zining sifati va nafisligi bilan boshqa hududlardan ajralib turgan. Bu mahsulotlar savdoorqalikenghududlargatarqalganvayuqoridaromadkeltirgan.Shubi lan birga,ularkemasozliktexnologiyasinitakomillashtirib,kattahajmdagiyukl arni uzoqmasofalargatashishimkoniyatigaegabo‘lgan.Finikiyajamiyatidaiqtis odiy faoliyatningyuqoridarajadarivojlanganiijtimoiyhayotgahamta’sirko‘rsat gan. Savdogarlar jamiyatning eng nufuzli qatlamigaaylangan. Ularning boyligi nafaqat iqtisodiy,balkisiyosiyta’sirnihambelgilagan.Buholatzamonaviykapitalisti k jamiyatlarningdastlabkiko‘rinishisifatidabaholanishimumkin.Shuningde k, hunarmandlarvadengizchilarhammuhimijtimoiyqatlamnitashkiletgan. Qullar esa iqtisodiy tizimning ajralmas qismi bo‘lib, og‘ir ishlarni bajarishda foydalanilgan. 10 Mil.avv.1200- yillaratrofidaFinikiyasivilizatsiyasidayangicha yuksalishdavriboshlanadi.BudavrdahozirgiSuriya,FalastinhududlariFinik iya hududigabirlashtirilabordi.BundantashqariMisrbilansavdoaloqalariyo’l ga qo’yildi.Uzunligi30metrgayetadigan savdokemalaribunyodetiladigan bo’lgan. Shu bilan birga Ispaniyadagi Kadis va Tunis hududidagi Utika koloniyalariga asos solindi. Keyinchalik koloniyalar Sardiniya hududida ham paydo bo’ladi. Bu davrda SitsiliyadagiPalermogahamasossolindi.Mil.avv.VIIIasrdaFinikiyaOssuriy a tomonidanzabtetiladi.Ossuriyadanqutilishuchunuzoqvaqtozodlikharak atlari olib borildi. Shuningdek, bu davrda Ossuriyaga qaramlik savdo ishlari uchun to’siq 9 История Древнего Востока: Тексты и документы / Под ред.В. И. Кузищина. – М., 2002.C.416 10 9 bo’laolmagan,sivilizatsiyarivojlanishidadavometavergan.Finikiyani538- yilda forslarhukmronligiostigabirlashtirilishiburivojlanishgasalbiyta’sirko’rsat gan. Mil.avv.332- yildaFinikiyaAleksandrtomonidanbosibolindi.Buesamazkur sivilizat siya uchun tanazzu lga olib kelgan jarayon edi. Finikiya shahar - davlatlariningharbiyjihatdankuchsizbo‘lishiularningasosiyzaiftomonlari dan biri edi. 11 Ular kuchli armiya tuzishga katta e’tibor bermagan, chunki asosiy e’tibor savdogaqaratilganedi.Buesaularnitashqibosqinlar oldidahimoyasizqoldirgan. Assuriya,BobilvaForsimperiyalarinavbatma- navbatFinikiyahududlarinio‘z nazoratigaolgan.Harbirbosqinnatijasidashahar- davlatlarma’lumdarajadao‘z mustaqilliginiyo‘qotgan.KeyinchalikRimhukmronligidavridaFinikiyahud udi Suriyaprovinsiyasigabirlashtirildi.Ba’zitarixchilarFinikiyasivilizatsiyasinin g so’ngidavrisifatidaaynanRimhukmronliginingboshlanishiniko’rsatadi. Arxeologlar mil.avv.X-mingyillikka oid bo’lgan dehqonchilik izlarini topganlar. 12 Mil.avv.III-mingyillik o’rtalarida dehqonlar va baliqchilar manzilgohlario’rnidashaharlarbunyodbo’ladi.Ulardanengyiriklarishimol da UgaritvaArvad,markazdaBibl,janubdaTirvaSidonbo’lgan.Arxeologlarnin g qazishmalariularningtashqiko’rinishiniqaytatiklashimkoniniberadi.Shah arlar devorbilanmustahkamlanib,ularningmarkazidabir- birigayopishibketganpaxsa vag’ishtuylarbilano’ralganibodatxonavamahalliyhukmdorqarorgohibo’l gan. Kichik mamalakatda eng qimmatbaho boylik yer bo’lgan. Shuning uchun shaharlar judazichjoylashganvaqurilgan.Yeryetishmovchiligiayniqsa,TirvaArvadda qattiqsezilgan.Buikkishaharlarsohildanuzoqbo’lmagankichikroqorollard a joylashgan edi. Finikiyashaharlari orasida eng qudratli va yirigi Sidon deb taxmin qilinadi, bungasababqilib esaqadimdayahudiy vayunonlartomonidanishlatilib kelinuvchi“butunfinikiyaliklarbusidonliklardir”deganiboraedi.Mil.avv.X asrdaFinikiyaningsiyosiyvaiqtisodiyhayotiningqudratlio’chog’i yanabir shahar-Tirdako’rinadi.Shudavrdagina Finikiyadeyarlibirhokimiyatasosida yagonadavlatdabirlashdi.BubirlashuvoqibatidaFinikiyajamiyatidaumum iy rivojlanishvataraqqiyotjarayoniko’rinadi.Bundantashqarifinikiyaliklar 11 York: Bookey Publishing, 2012. – 210 pages. 12 10 qanchalik dengizishlarigamohirbo’lishmasin,shudavrgaqadar Finikiya,asosan, o’zqobig’iorasidataraqqiyetibborayotganbo’lsa,endiesafaoltashqi munosabatlarhamFinikiyasivilizatsiyasigata’siretibbordi.Masalan,Tirsha hari Yahudiy podsholigi bilan ittifoq tuzdi va bunda o’zaro savdo munosabatlari yo’lga qo’yilganliginiko’ribo’tishimizmumkin. 13 Budavrgaxosxususiyatlardanyan a biribufinikiyaliklarorasidanyetishibchiqqandengizchilartomonidanyangi yerlargasayohatvaqadimgidunyokolonizatsiyatizimining yo’lgaqo’yilishdavri hisoblanadi.Bundaularningkattavabarqarorkemalaridauzoqsafarlarga, O’rta yerdengizibo’yidayangiyashashjoyiuchunqulayjoylarga,ba’zano’z mamlakatidanminglabkilometryo’lyuribyangishaharlargaasossolishdi. FinikiyaliklarasossolgankoloniyalardeyarlibutunO’rtayerdengiziqirg’og’i da, ayniqsa,Kipr,Korsika,Krit,Malta,SitsiliyavaSardiniyaorollaridatarqaldi. AmmoengkirikFinikiyakoloniyalarimil.avv.IXasrdabarpoetilgan. Harbir shaharyaqintevarak- atrofibilankichikshaharbo’lgan.Ulardanhechbiributun mamlakat ni yagona hududga birlashtira olmaydila r.Asrlar mobaynid a ular o’rtasidadoimiyravishdakurashkechgan.Mil.avv.II- mingyillikningo’rtalariga kelib,shimoldaUgarit,markazdaBiblhukmronlikqiladi.Mil.avv.XVasrning birinchiyarmidayetakchilikmil.avv.IV-mingyillikdavujudgakelganSidonga (LivandagizamonaviySaydashahri)o’tadi. Ugaritjamiyati-amaladorlarva jangchilarkiradigan“podshoodamlari”,“Ugarito’g’illari”ya’ni,dehqonlarva hunarmandlar- barcha erkin fuqarolar hamda qullardan iborat bo’lgan. Hujjatlardan jamoasoliqlariyig’ilishivajamoaa’zolariniumumiydavlatmajburiyatlariga chiqarilishi haqida bilish mumkin. Ulardan eng muhimlari harbiy, eshkak eshish va davlatishlaridamehnatqilishbo’lib,buishlardanbo’yintovlasho’limbilan jazolangan. Davlat tepasida podsho turgan, lekin uning hokimiyati kuchsiz bo’lgan. Uning vakolatlari shahar oqsoqolla ri kengashi tomonida n chegaral angan. Shaharlardamansabdorlavozimlargasaylovmulksenziasosidao’tkazilgan . Bundaytartib,masalan,qadimgiyunonfaylasufiAristoteltomonidantasvirl angan Karfagendavlattuzilishidaamalqilgan.SharqiyO’rtayerdengizimil.avv.IIm ing 13 Jahon tarixi: I qism. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim / Ravshan Rajabov.– Toshkent: Yangi asr avlodi, 2015. –604 b. 11 yillikdadoimiyravishdaOldOsiyodagiMisr,Osuriya,Xett,Bobilkabiqudratli davlatlarningraqobatmaydonibo’libqoladi.Hududdakatta- kichikdavlatlar, shahar- davlatlarbirbiribilanmuntazamo’zarourushlarolibboraredilar. FinikiyadagiSidonshahriTirnio’zigabo’ysundirib,keyinuningyordamida Bobilga tazyiq o’tkazib, shimoldan dengiz orqali g’alla olib kelishga xalaqit berdi. Mil.avv.IImingyillikningikkinchiyarmidaUgaritshahridengizbo’yishahar davlatibo’lib,Mesopatamiya,Misr,KichikOsiyo,Falastinbilanqizg’insavdo aloqalariniolibboradi.UgaritOrontningquyioqimivaO’rtayerdengizibilan cheklanib,uyerdag’allachilik,bog’dorchilik,vino,zaytunmoyiishlabchiqari sh rivojlanganedi.Qishloqjamoasisoliqnimisvakumushbilanto’laredi.Qulchi lik mavjudbo’lib,uningmanbaioldi- sotdivaqarziuchunqulqilishedi.Mil.avv.XII asrboshlarida“dengizxalqlari”hujuminatijasidaUgaritto’labuzilibtashlan adi va qaytatiklanmaydi.Shu vaqtdaSidonshahri ham bosqingauchraydi,lekin qayta tiklanadi.Sidonmil.avv.XIasro’rtalaridakattaportshahrigaaylanadi.Dengi z xalqlariningikkishoxchasi- filimstinlarvachakarlardengizbo’yichao’rnashib, mahalliy aholi bilan aralashib ketadilar. Mil.avv. I ming yillikning birinchi yarmida Sharqiy O’rtayer dengizi qirg’og’i shaharlari siyosiy kelishmo vchiliklar tugagatadilarvajadalrivojlanishdavrigao’tadilar.Buvaqtdafinikiyaliklar amaladaSharqiyO’rtayerdengizigahumkronbo’lib,xalqarosavdonito’lao’ z qo’llarigaoladilar. Misrtashqisavdosito’laFinikiyaqo’lidaedi. Mil.avv.II ming yillikoxiri- ImingyillikboshlaridaSharqiyO’rtayerdengiziqirg’og’ishaharlari qayta tiklanadi. Shuningdek, Finikiya shaharlari Misrning tashqi savdosida birinchi o’rindaedilar.Finikiyashaharlaridakemasozlik,dengizchilikyuqoridarajad a rivojlanadi . Finikiyalikl ar O’rtayer dengizi havzasida o’zlarining o’nlab koloniyalarinibarpoqiladilar. 14 TirvaSidonshaharlaribuyo’nalishgaboshc hilik qiladi.Mil.avv.1100- yildaTirShimoliyAfrikadaUtikakoloniyasini,mil.avv. 825-814- yillaratrofidaShimoliyAfrikadaKarfagen(Karxemish-yangishahar) koloniyasinitashkilqildiTaxminan,shuvaqtdaTirshahriIspaniyadao’zining Gades koloniyasiga asos soldi. Finikiyaliklar G’arbiy Sitsiliya, Sardiniya, Malta va 14 Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. O’quv qo’llanma.- Toshkent: Tafakkur-Bo’stoni, 2016-364 b. 12 balear orollarida ham o’zlarining tayanch nuqtalarini yaratadilar.Finikiya shaharlari o‘rtasidabirlashishehtiyojipaydobo‘ldi.Tirshahriyuksalib,Sidonnio‘ziga bo‘ysundirib,Tirhokimlario‘zlarigasidonliklarpodshosiunvoniniqabulqildil ar. Tir-SidondavlatiningengrivojlangandavripodshoXiram(mil.avv.989– 936- yillar)davrigato‘g‘rikeladi.SharqdaXiramdiplomatikyo‘lbilanFalastinnibir qisminioladi.KiprorolidagiKitiyshahrihokimio‘ziniAxiramni(Xiram)quli (ya’nifuqarosi)debataydi.Xiramdavridakattamiqyosdaqurilishishlariolib boriladi. Melkart va Astart ibodatxonalari quriladi. Itobaal (mil.avv. 873– 847-yillar) Xiramningsiyosatinidavomettirib,ShimoliyAfrikada(Utikadang‘arbtomon da) Avzukoloniyasinibarpoqildi.Podsholarningmutlaqhokimiyatgaintilishibo y savdogar- hunarmandlarningqarshiligigasababbo‘ldi.NatijadaTirdapodsho hokimiyatizaiflashib,boysavdogar-hunarmandlarningboshqaruvda- gimavqei kuchaydi.Boysavdogarlaro‘zsavdoflotlarigaegabo‘lib,mustaqilravishda dengiz savdo ekspeditsiyalarini amalga oshirdilar. I.2. Finik iy aning ijt imoiy iqt isodiy jaray onlari Zamonaviytarixshunoslikdafinikiyaliklarko‘pincha“dengizsavdogarlari sivilizatsiyasi”sifatidata’riflanadi. 15 Ularningmuvaffaqiyatitabiiyresurslarn ing cheklanganligisharoitidahaminnovatsiyavamoslashuvchanlikorqalirivojl anish mumkinli gini ko‘rsatadi. Avvalo Finikiya qishloq xo’jaligi mahsulo tlari ehtiyojlariniqoplagan,lekinyeryetishmasligisababliuboylikmanbaisifatid a xizmat qilmagan. Asosiy foyda savdo orqali bo’lgan. Bu qadimgi davlatning savdo yo’llaributunOldOsiyoniqamrabolganedi.Karvonlarbilanjanubdaqadimg i MisrvaFalastingacha,shimolda-KichikOsiyovaikkidaryooralig’igaqadar borilgan.KemalarNildeltasi,Egeydengiziorollaribaso’ngraG’arbgatovarla rni olibborganlar.Finikiyaliklarningasosiytovariyog’ochbo’lib,qadimgiMisrd a unga ehtiyoj kuchli bo’lgan. Shaharlar, birinchi navbatda Bibl shahri Livan tog’lari yonbag’irlaridao’sadigankedr,emanvasarvyog’ochlaribilansavdoqilganl ar. Daraxtlarda kema va sarkofaglar tayyorlanib, ularga Misr ayonlarining mumiyolari solingan. Savdoda yuqori sifatli vino katta ro’l o’ynagan. Shuningdek, zaytun yog’i 15 Woolmer, M. A Short History of the Phoenicians. London: I.B. Tauris, 2017. – 256 pages. 13 muhimmahsulothisoblangan.Finikiyaliklarbirinchibo’libmollyuskalarnin g alohidaturidanto’qqizilbo’yoqishlabchiqarishniboshlaganlar.Bumatolar darrovurfgakiradivabutunqo’shnimamlakatlardaunganisbatanulkantal ab paydobo’ladi.QadimgiFinikiyashaharlaridagiarxeologikqazishmalardav omida bo’yoqolinganidanso’ng,uningo’rnidanbo’shchig’anoqlartopilgan.Jamiy atda ishlabchiqarishmiqiyosijudayuqoribo’lgan.O’ziningmatolariyetishmaga nva arzon,bo’yalmaganjunlarniFinikiyagaSuriyaningchorvachilikhududlarid an, Kritdan,so’ngrabutunOldOsiyodanolibkeltirishgan.QadimdaFinikiya hunarmandlarining bronza va kumushdan ishlangan ajoyib buyumlari, shuningdek, mashhurSidonoynasihamtashqisavdodayuqoribaholangan.Finikiyalikla r mahalliyishlabchiqarishtovarlaridantashqiKichikOsiyo,Kipr,Krit,Qadimg i Yunonistondanolibkelinganbuyumlarbilanhamsavdoqilishgan.Ularning shaharlariesaengyiriktranzitsavdomarkazlarivazifasinio’tagan.Kichik Osiyodankumushvaqo’rg’oshin,keyinroqtemirkeltirilgan.UlarKritdabadi iy hunarma ndchilik buyumlari va boshqa O’rtayer dengizi mamlak atlari mahsulotlariniolganlar.G’arbbilansavdoaloqalariningengyirikmarkaziU garit, uvayronbo’lganidankeyinesaTir shahribo’lgan.Tirning(“Surru”)engqadimgi yozmamanbalardatilgaolinishidiplomatikyozishmalarolibborgan.UMisr fir’avniExnatonnio’zhukmdoridebe’tirofetib,vassalsifatidao’zhududidagi vaziyathaqidahisobotberadivaunirabisu(“general”)debnomlaydi.Bunda n tashqariAbimilkuezilganholda (taxtachalarorasida“Fira’vngamadhiya”ham bor)Misrfir’avnidanSidonhukmdoriZimreddivaamoriylargaqarshikurash da yordam so’raydi; uni orolda qurshab olishgan bo’lib, unda na suv, na o’tin bor edi. AnastasiIpapirusda(mil.avv.XIIIasr)Tir“suvlaridabaliqqumdanko’pbo’lga n suvlaroqibboradigandengizidagikattashahar”sifatidatilgaolinadi.Misr hukmronligi davridaFinikiyamatolari Nilvodiysiga eksport qilindi. Finikiyaliklar birinchibo’libjunvazig’irmatobilanbo’yalganmaxsusyumshoqmatolarda n binafshamatoyasashniboshladilar.Mahalliyishlabchiqariladiganmahsul otlar bilan bir qatorda finikiyaliklar Kichik Osiyodan, Kiprdan, Kritdan, Yunonistonning Mikenhududlaridan,O’rtaYerdenggizig’arbiyhududlaridanishlabchiqaril gan 14 mahsulotlarbilanhamsavdoishlariniyurgizishgan.HaqiqatdanhamFinikiya qo’lida O’rta Yer dengizining barcha tranzit savdolarini jamlagan. Kichik Osiyoda finikiyaliklarkumushvaqo’rg’oshin,keyinroqesatemirolganlar.MisrKiprdan Finikiyashaharlarigayetkazibberilgan.KritdanFinikiyaliklarEgeybadiiy hunarmandlariningmahsulotlarinivaboshqaO’rtaYerdengizimamlakatlari ning mahsulotlarinioladilar.Shulardanhambilibolishimizmumkinki,finikiyalikla r nafaqato’zmahsulotlarinisotishuchun,balkiboshqabirhududmahsulotlari ni hamsotishbilanhaqiqiysavdogardavlatgaaylanibulgurganedi.Dengizda finikiyaliklaruzoqvaqtdavomidamutlaqhukmronlikqildilar.Ularnafaqartin ch savdoqiladigan,balkiqaroqchilikbilanshug’ullanishgan,ba’zanfinikiyalik savdogarlar boshqalarning mollarini egallash uchun bir- biriningkemalariga hujum qilishgan.Finikiyaliklarningtabiiymudofaatizimlariham mavjudbo’lgan.Bunda OssuriyavaBobildanhimoyaqiluvchitog’tizmalarialohidatilgaolinadi. 16 Finikiyaningsiyosiytuzilishihaqidaozma’lumotlaruchraydivauumuman yagona davlat emas, balki mustaqil va yarim mustaqil shaharlar faqatgina umumiy maqsadlarniamalgaoshirishuchunbirlashadilar:dushmanlardanhimoyaqi lish, sug’orishtiziminiboshqarish.Finikiyashaharlarimintaqadaengkattata’sirga ega bo’lgan.Bundantashqarifinikiyaliklarqanchalikdengizchilikishlarigamohir bo’lishmasin,shudavrgaqadarFinikiya,asosan,o’zqobig’iorasidataraqqiyet ib borayotgan bo’lsa, endi esa faol tashqi munosabatlar ham Finikiya sivilizatsiyasiga ta’siretibbordi.Masalan,TirshahriYahudiypodsholigibilanittifoqtuzdiva bunda o’zaro savdo munosabatlari yo’lga qo’yilganligini ko’rib o’tishimiz mumkin. Budavrgaxosxususiyatlardanyanabiribufinikiyaliklarorasidayetishibchiqq an dengizchilartomonidanyangiyerlargasayohatvaqadimgidunyokolonizatsi ya tizimimingyo’lgaqo’yilishdavrihisoblanadi.Bundaularningkattavabarqaro r kemalaridauzoqsafarlarga,O’rtaYerdengizibo’yidayangiyashashjoyiuchun qulayjoylarga,ba’zano’zmamlakatidanminglabkilometryo’lyuribyangi shaharlargaasossolishdi.Finikiyaliklarasossolgankoloniyalardeyarlibutun O’rta Yer dengizi bo’yida qirg’og’ida, ayniqsa, Kipr, Korsika, Krit, Malta, Sitsiliya 16 Rawlinson, G. The History of Phoenicia . London: Longmans, Green, and Co., 1889. – 468 pages. 15 va Sardiniya orollarida tarqaldi. Finikiyaliklarning inson sivilizatsiyasiga qo’shgan hissasikattaahamiyatgaega.Buninafaqatalifbotizimibilan,balkifinikiyalik lar birinchilardan bo’lin uzunlik va vazn o’lchov birliklari, metallardan foydalanish va shishasozliksirlarinibilishganvafoydalanishganligibilanhamizohlashmu mkin. Shuningdek,kemasozlikkakattae’tiborberib,busohanidoimotakomillash tirib borganlar.Yaratilgankemalarorqaliularuzoqhududlarga,xususan,O’rtaY er dengizi,Qoradengizibo’ylabsavdoishlariniolibborgan.Ba’zima’lumotlarg a ko’raFinikiyasavdogarlariHindistonvaSeylonhududlaribilansavdoishlari ni olibborishgan.Ularo’zkemaqatnovlariorqaliyengidavrdagiVaskodaGam ada 20asrilgarilabketishganedi.UlarkemaqatnovipaytidaQuyosh,Oyva yulduzlargatayanganholdaharakatyo’nalishlarinianiqlashgan. 17 O’zdavri ning boshqadavlatlaridanfarqliravishdaFinikiyadavlatijamiyatidaurushlarga moyillikvabosqinchilikxususiyatiyuqoribo’lmagan.Aksincha,aholiturli bosqinl arga e’tibor bermay , o’z mashg’ ulotini davom ettirgan bu esa sivilizatsiyasiningbardavomkechishigasababbo’lgan.Shundayqilib,Shar qiy O’rtaYerdengizidaqadimdadaryosivilizatsiyaningrivojlanishidanfarqqilu vchi Finikiya va qadimgi Falastin singari dengiz sivilizatsiyalari vujudga keldi. Birinchi navbatdaikkiiqlimzonasinitashkiletganO’rtaYerdengizidagilandshaftnin g o’zigaxosxususiyatlari.Birinchizona- yengilO’rtaYerdengiziiqlimi,unumdor yerivaqulaydengizto’xtashjoylari.Ikkinchisiesa,shiddatliiqlimlikeng yassitog’liklar,kattabo’lmagandaryolariborvodiylarvacho’libor.Ya’ni2ta daryo: Oront va Lordaniya Nil, Dajla, Frot singari to’liq oquvchi, suvga to’la, katta irrigatsiyatizimlarinitalabqiluvchi,kuchlidavlatvamsutahkammarkaziy hukumatniyarataolmasedi.Qolaversa,SharqiyO’rtayerdengiziningkatta bo’lmagandunyosidashahar- davlatlaro’zarodoimiyraqobatqilibkelgan.Yoki bittasihammasigaqarshi ,yoki hamma bittasigaqarshiko’rinis hda.O’z manfaatlariyuzasidanolibborganqonlijanglarbushahar- davlatlargatashqi dushmanlargaqarshituribberishimkoninibermagan.Buyerlargasivilizats iya vujudga kelgan davrlarda Sharqiy O’rta Yer dengizi noyob va o’ziga xos, insoniyat 17 История Востока: В 6 т. Т. I. Восток в древности / Гл. редкол.: Р.Б. Рыбаков (пред.) и др.; Отв. ред. В.А.Якобсон. – М.: Восточная литература, 2002. – 688 Стр. 16 tarixidabirinchikommunikatsiya, savdo,madaniyaloqalarvamunosabatlar qadimgiyunonsivilizatsiyalarikesishgan.SharqiyO’rtaYerdengiziOldOsiy o, ShimoliyAfrika,Janubiy-SharqiyvaJanubiy-g’arbiyYevropanibirlashtirib turgan. Finikiya shaharlari Tir, Sidon va Bibl tranzit savdo bilan shug‘ullanib, Misr va Bobilda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni Yunonistonga, yunon hunarmandchilik mahsulotlariniSharqqasotdilar.Tirsavdogarlarimil.avv.VIIasroxiri–VIasr boshlaridaKichikOsiyoningsharqivaJanubiyArabistongasuqilibkirdilar. FinikiyaliklartomonidanIspaniyadankumushhamdaBritaniyadanqo‘rg‘os hin olib kelingani ehtimold an holi emas.Mi sr va Mesopot amiyaga yog‘och , hunarmandchilikmahsulotlarichiqarildi.Tirshahrio‘zbo‘yoqchilikustaxon alari bilantanilganedi.Ustaxonalardadengizchig‘anoqlaridansiqibolinadigan qizil bo‘yoq bilan chetdan keltirilgan jundan tayyorlangan mato bo‘yalar edi. 18 Finikiya bo‘yog‘i butun Old Osiyoda yuqori baholangan. Sidon shisha buyumlar tayyorlash markazi bo‘lgan. Qadimgi Sharq va G‘arbda Finikiya zargarlik buyumlari (oltin va kumush jomlar, fil suyagiga o‘yilgan relyef tasvirlar, tilla zeb-ziynatlar)ning bozori chaqqonedi.Finikiyadengizsavdosidengizqaroqchiligibilanbirgalikdaolib borilgan. Dengizda va dengizbo‘ yi qishloq- shaharlari vaziyatga qarab, finikiyaliklar odamlarni bosib olar yoki o‘g‘irlab ketar edilar. Bir qism odamlar qul qilibsotilgan,qolganlariFinikiyagaolibketilib,portdayukchi,eshkakeshuvc hi, ustaxonadaqoraishchisifatidaishlatilgan.Chetelliklarnialdabqullikkasoti sh, olish,ishonuvchanodamlarnio‘zkemalarigaaldabolibkelishvaularniqullik ka sotishfinikiyaliksavdogardengizqaroqchilarigaxosxususiyatedi.Shusaba bli, boshqahududlardafinikiyaliklarganisbatanmunosabatyomonbo‘lgan. 19 Finikiya shahar- davlatlariningrivojlanishidasavdotarmoqlariningkengayishibilanbirga axborotvabilimalmashinuvihammuhimo‘rintutgan.Savdokemalarinafaq at tovarlar,balkig‘oyalar,texnologiyalarvamadaniyunsurlarnihamtashigan. Shu sababliFinikiyahududiqadimgidunyoningengmuhimmadaniychorrahal aridan biriga aylangan. Turli sivilizatsiyalar bilan aloqalar natijasida finikiyaliklar boshqa xalqlarni ng ilmiy va texnolog ik yutuqlari ni o‘zlashtir ib, ularni yanada 18 19 17 rivojlanti rgan. Bu jarayon o‘z navbatid a ularning iqtisodiy ustunli gini mustahkamlashgaxizmatqilgan.Arxeologiktadqiqotlarfinikiyaliklarning yuqori darajadagiurbanizatsiyagaegabo‘lganiniko‘rsatadi.TirvaSidonkabishaha rlar puxtarejalashtirilganinfratuzilmagaegabo‘lib,ulardaportlar,omborxonal ar, ustaxonalarvaibodatxonalarmavjudbo‘lgan.Ayniqsa,Tirshahriningdengi zdagi orolqismimuhandislikjihatidanjudamukammalqurilganbo‘lib,utabiiyhim oya tizimivazifasinibajargan.Buesashaharniuzoqvaqtdavomidabosqinlarda n himoyaqilishimkoninibergan.Shuningdek,shaharichidasuvta’minotiva chiqindilarni boshqarish tizimlari mavjud bo‘lganligi ularning muhandislik darajasi yuqoribo‘lganiniko‘rsatadi.Finikiyaliklarningiqtisodiyfaoliyatidavositachi lik muhimo‘rinegallagan. 20 Ularturlihududlaro‘rtasidasavdoaloqalariniyo‘lg a qo‘yib,mahsulotlarnibirjoydanikkinchijoygayetkazibberishorqalifoyda ko‘rgan.Butizimzamonaviylogistikavaxalqarosavdotizimlariningdastlab ki shaklisifatidaqaraladi.Ba’zitarixiyhisob- kitoblargako‘ra,Finikiyasavdogarlari O‘rtayerdengizisavdosining60– 70foizigachabo‘lganqismininazoratqilgan bo‘lishi mumkin. Albatta, bu raqamlar taxminiy bo‘lsa-da, ularning iqtisodiy ta’siri judakattabo‘lganiniko‘rsatadi.Shuningdek,finikiyaliklarpulvahisob-kitob tizimlariningrivojlanishigahamhissaqo‘shgan.Ularsavdooperatsiyalarini yuritishdayozuvdanfaolfoydalanganvahisob- kitoblarniyuritishuchunoddiy, ammosamarali usullarni qo‘llagan. Bu esa savdo hajmining oshishiga va iqtisodiy tizimningmurakkablashishigaolibkelgan.Yozuvtiziminingsoddaligiesa savdogarlarorasidasavodxonlikdarajasiningoshishigayordambergan.Fi nikiya shahar- davlatlariningtashqialoqalarinafaqatiqtisodiy,balkisiyosiyjihatdanham murakkabbo‘lgan.Ularko‘pinchakuchliimperiyalaro‘rtasidamuvozanat siyosatiniolibborgan.Masalan,birdavrdaAssuriyabilanittifoqtuzganbo‘ls a, boshqadavrdaMisryokiForsbilanyaqinlashgan.Busiyosatqisqamuddatd a barqarorliknita’minlaganbo‘lsa- da,uzoqmuddatdamustaqillikningyo‘qolishiga olibkelgan.Shungaqaramay,finikiyaliklaro‘zmadaniyvaiqtisodiyidentiteti ni saqlabqolishgamuvaffaqbo‘lgan.Finikiyajamiyatidaayollarningo‘rniham 20 Edwards, I.E.S. (Ed.). The Cambridge Ancient History. Part I. Cambridge: Cambridge University Press, 2008. –912 pages. 18 muhimbo‘lgan.Ayrimtarixiymanbalardaayollarsavdofaoliyatidavadiniy marosimlardafaolishtiroketganiqaydetiladi.Buholatboshqako‘plabqadi mgi sivilizatsiyalarganisbatannisbatanyuqoriijtimoiymavqeniko‘rsatadi.Ayni qsa, Astartema’budasigasig‘inishayollarningdiniyhayotdagirolinikuchaytirga n. Finikiyalikl arning kolonizats iya siyosati ularning uzoq muddatli strategik fikrlashgaegabo‘lganiniko‘rsatadi.Koloniyalarnafaqatsavdonuqtalari,bal ki harbiyvasiyosiytayanchpunktlarsifatidahamxizmatqilgan.Ularorqali finikiyaliklaryangibozorlarniegallaganvaresurslargakirishimkoniyatini kengaytirgan.Kartaginabusiyosatningengmuvaffaqiyatlinamunasibo‘lib , keyinchalik mustaqil sivilizatsiyaga aylanganva hattoo‘zining savdo imperiyasini yaratgan . Finikiya sivilizatsi yasining yana bir muhim jihati uning moslashuvchanligidir.Ularturlisiyosiysharoitlargatezmoslashib,o‘zfaoliy atini davomettiraolgan.Masalan,AssuriyayokiForshukmronligiostidahamular savdofaoliyatinito‘xtatmagan,balkiyangisharoitgamoslashtirgan.Buesa ularning iqtisodiy tizimi juda moslash uvchan va barqaror bo‘lgan ini ko‘rsatadi.Tarixiymanbalardafinikiyaliklarninguzoqdengizsayohatlariha qida qiziqarli ma’lumotlar mavjud. 19 II.BOB.FIN IK IY A N IN G IQTISODIY VA MADA N IY HA Y OTI II.1.Finik iy aningmadaniy y ut uqlari Finikiyasivilizatsiyasining asosiyxususiyatlaridanbiri- buuning o'zyozuv tizimigaegabo'lganligidir.BuyozuvIIImingyililgarivujudgakelgan.Finikiya alifbosi bu - finikiyaliklarning o'z nutqlarini yozma tizimga solish uchun yaratilgan harflarningtizimlishaklihisoblanadi.Buyozuvnisivilizatsiyaningbirqismiv a Finikiyajamiyatiningyutug'isifatidao'rganishishlariniolibborganyozuvsh unos olimPerMontenningta'kidlashicha,Finikiyayozuvimil.awXIIIasrdakashf qilingan.Ammobumasalahamhozirgaqadarbahslihisoblanadi.Bumasala yuzasidanizlanishlarolibborganolimlardanyanabiriGibsonXXasrning80- yilIarida izlanishlar olib bordi va uning xulosasiga ko'ra, Finikiya alifbosi mil. avv. XIasrdaixtiroqilingan 21 .Shuningdek,yanabirolimRichartfikricha1972-yili Sareppaqishlog'ida(qadimiyTirvaSidonoralig'ida)olibborgantadqiqotlari natijasidaFinikiyayozuvimil.avv.XIIIasrdayaratilganbo'lishimumkin. Keynchalikesabualifboniyunonlaro'zlashtirganlarvao'znutqlariningyoz ma asosietibbelgilaganlar.Yunonistonhududidagiassimilyatsiyajarayonlarid abu alifbodaayrimo'zgarishlaryuzberadi.Alifbofimikiyaliklarnutqigamoslash gan 22harfdaniboratedi.Keyinchalikyunonlar74nutqiniifodalashuchununing harflarisoni24tagayetdi.Garchialifbodao'zgarishlaryuzberganbo'lsa-da, keyingidavrdagiko'plabkashfqilinganalifbolarnegizidaaynanFinikiyaalif bosi yotadi.Finikiyaliklarninginsonsivilizatsiyasigaqo'shganhissasikattaaham iyatga ega. 22 Buninafaqatalifbotizimibilan,balkifinikiyaliklarbirinchilardanbo'Iib uzunlik va vazn o'lchov birliklari, metallardan foydalanish va shishasozlik sirlarini bilishgan va foydalanishganligi bilan ham izohlash mumkin. Shuningdek, kemasozlikka katta e'tibor berib, bu sohani doimo takomillashtirib borganlar. 23 Metall bilan ishlovchi finikiyalik ustalar oltin va kumushdan buyumlarnimohironaquyish,zarbqilishvanaqshtushirishniyaxshibilishga n. Boshqa hunarmandlar yog‘och va fil suyagiga o‘ymakorlik qilish, shisha buyumlar 21 22 sity Press, 2008. – 10 23 20 tayyo rlash, jun va zig‘ir to‘qish hamda matolarni bo‘ya sh bilan shug‘ullanishgan.Ayni qsa, Finikiya binafsha (purpur) rangl i mato lar ishla b chiqarishibilanmashhurbo‘lgan.Qirollik,ya’niTirpurpurkiyimlarinihoyatd a qimmatturgan,chunkibirnechametrmatonibo‘yashuchunminglabMurek s chig‘anoqlarikerakbo‘lgan—harbiriesaatigibirtomchibo‘yoqajratgan. RangningtuslariO‘rtayerdengiziqirg‘og‘iningqaysiqismidanchig‘anoqlar yig‘ilganigaqarabfarqqilgan.Bundantashqari,finikiyalikbo‘yoqchilarmat oni ko‘pinchaikki- uchmartaqaytabo‘yashgan,natijadaturlixilqimmatbahomatolar olinib,ularzodagonlarvayuqorimartabalikishilarorasidajudaqadrlangan. Yaratilgankemalarorqaliularuzoqhududlarga,xususan,O'rtaYerdengizi, Qora dengiz bo'ylab savdo ishlari ni olib borgan . Ular shunin gdek, boy diniy madaniyatgaegabo‘lib,ko‘plabxudolargasig‘inishgan.Ushbuxudolaroras ida BaalvaAstartamashhurbo‘lgan.Finikiyakemalario‘shadavrningengilg‘orv a chidamlikemalaribo‘lgan.Ularnafaqatsavdo,balkiharbiymaqsadlardaha m foydalanilgan.Dengizchilikularniyangihududlarnikashfetishgavauzoq masofalarga savdo ekspeditsiyalarini amalga oshirishga imkon berdi.Rivoyatlarga koʻra,FinikiyaningaholisiEritreyadengizisohillaridankelgan;ayrimfinikiya lik tarixchilar ning fikricha, finikiyaliklar Finikiyaning tub aholisidir. Finikiyaliklarning eng katta yutuqlaridan biri miloddan avvalgi II ming yillikda bu yerdaundoshharflarningkashfetilishidir.Bukashfiyotkеyinchalikbarchah arf- tovushtizimidagixatlardaishlatiladiganbo‘ldi.Tarixchilarningfikrigako‘ra, Finikiya yozuvi Bibl“psеvdoiyeroglifik” yozuv, ya’ni so‘zlardan tarkib topgan xat yokiSinayyozuvivauningilkFalastinvariantlaridankеlibchiqqan. 24 Finikiya adabiyotiningengqadimginamunalariUgaritmifologikmatnlarivaFinikiya podsholarining yozishmalari (Bibllik Axiram va Iеximilk, Sidonlik Eshmunazar va boshqalar) dan iborat. Finikiyaadabiy vatarixiy asarlari bizgachayetib kеlmagan, lеkin so‘nggi (hozirgacha uning haqiqatda ham mavjudligi aniq emas) yozuvlardan biri- Sanxotiatonmaktublarizamonamizgachayetibkеlgan.Rimimperiyasi hukmronligivaellinlardavridaFinikiyadayunontilidagiadabiyotrivojtopdi:24 Abdullayev N.A., Qodirov Z.M., Ikromov Sh.I., Bekmuradov S.T., Karimov N.R. Arab mamlakatlari tarixi. Toshkent, 2018. – 450 b. 21 kosmogoniyavatеogoniyagaoidMеnandraningtarixiyafsonalari,Diy(milo ddan avvalgiII-Iasrlar),Fеodot(milodiyIasr),BobillikFilon(I-IIasrlar)va boshqalarningasarlari.Bumualliflarningishlari“Tirsolnomasi”vaboshqa asarlardaaksetadi.ShimoliyAfrikadarivojlanganFinikiyadabiyoti,Gannonv a Gamilkon dеngizchilarining Atlantika okеanidagi sayohatlari haqidagi hikoyalar va qishloqxo‘jaligiishlarinisamaraliyuritishgabag‘ishlanganMagonasarlaribi zga ma’lum.Finikiyafanirivojidaastronomikvagеografiktadqiqotlaralohidao‘ri n tutgan.Finikiyaliklarantik falsafarivojigahamjiddiyhissaqo‘shganlar. Finikiyalik faylasuf Mox atom ta’limoti asoschilaridan biri hisoblanadi. YunonistondaKlitomaxnominiolganDiognеtningo‘g‘likarfagеnlikGasturb al miloddanavvalgiIIasrningso‘nggichoragidaAfinaIlmiyAkadеmiyasirahba ri lavoziminiegallagan.Finikiyaliklartomonidanayniellinlardavridagrammat ik nazariya ishlab chiqilgan bo‘lishi mumkin. Finikiya shaharlari qadimdan rivojlanib, ularhunarmadchilikmarkazigaaylangan.Finikiyaliklarta’siridaSuriya,Falas tin va Kichik Osiyo xalqlari adabiyoti va madaniyatining boshqa sohalari rivoj topgan. BudavrdaFinikiyaningmadaniyta’sirifinikiyaalifbosiO‘rtayerdеngizi davlatlaridakеngtarqalganligidanamoyonbo‘ladi.Ushbumadaniyatgaulk an ta’sirko‘rsatganomillardinvamifologiyabo‘ldi.Lеkinbusohalarmanbalar tanqisligivafinikiyaxudolariningismlariniaytishtaqiqlanganligisababliyax shi o‘rganilmagan. FinikiyadaoliyxudoniEldеbataganlar.Buningma’nosixudo, uningrafiqasiElatyokiAsherat(dеngizruhi).Qolganxudolar- podsholar(malk) yokisohiblar(ball,vall),shubilanbirga,osmonxudosi- Baalshamеm,quyosh xudosi(issiqlikegasi)- Baalxammon,shuningdеkalohidajoy,daryolarxudolari bo‘lgan.Finikiyashaharlariningtanlanganxudolaribo‘lgan,masalanTirda- Mеlkart(shaharhokimi),Sidonda-Eshmun(tabib-davolashxudosi),Beritda- Buyuk Berit egasi, Biblda-(Finikiya umumiy xudolaridan biri) sеvgi va hosildorlik xudosiAshtarta(Astarta).Finikiyada,ayniqsa,hosildorlikxudosigakеnge’tiq od qilinganedi.Ras- Shamradantopilganmifologikdostonlardaarpanisug‘orish,tok novdalariniekishvaqtidaqilinadiganqadimgidiniyurf- odatlarta’riflangan.Xudo Mot yoz oxirida ma’buda Anat o‘roqi bilan qirqiluvchi “yеtilgan boshoq” shaklida 22 tasvirlanadi.Qadimgifinikiyaliklarningdiniyqarashlaridao‘lib- qaytatiriluvchi tabiatxudosiBallvauningo‘g‘liAliyyanobrazialohidao‘rintutgan.Aliyyan to‘g‘risidagiafsonavabuxudogae’tiqodyilfasllarialmashinuvining“sirli ma’nosinihamdiniy,hamshoironatarzdaizohlabbergan.Budiniytasavvurl ar Ras-Shamradagi qazishda topilgan mifologik dostonlarda o‘z ifodasini topgan. Ball va Aliyyan haqidagi dostonda aytilishicha, xudo Ball uchun hashamatli ibodatxona barpoqilinadi.BuibodatxonadaBallo‘limxudosiMot(Motom)ustidang‘ala ba qozonganini ma’lum qiladi. Biroq Ballga o‘lim hamla qiladi va u o‘g‘li bilan birga narigidunyogarixlatqiladi.Bundankеyin,marhumxudolarsharafigaado etiladiganmotammarosimlari,hosilma’budasi(ayrimmanbalardaurushx udosi) Anatningo‘limxudosiMotbilankurashi,o‘lganxudolarniizlash,nihoyat, BallningMotustidang‘alabaqozonishivatirilishihaqidahikoyaqilinadi. 25 Bu qadimgiafsonahamdatabiatxudosigae’tiqodqilishkеyinchalikxudoAdoni sga sig‘inishgaasosbo‘lib,so‘ngbue’tiqodSuriyavaFinikiyadakеngtarqaldi. Markazidamehrobjoylashganochiqjoylardagiibodatxonalardakohinlarja moasi joylashib,muhimsiyosiyvoqealarro‘ybergan,shahardеvorigatamaltoshi qo‘yilgan, o‘lim xavfi paydo bo‘lgan hollarda taqvodor odamlar yosh farzandlarini qurbon qilganlar. Osmon xudosi Finikiya shaharlarida bosh tangri hisoblanib, u o‘z ismibilanemas,balkiturlinomlarbilanatalgan.Uoddiygina“ega”(Vaal),“sha harpodshosi”(Mеlkart),“hokimiyat”(Molox)yoki“xudo”(El)dеbatalgan. OsmonxudosiVaalyonidauningxotiniAstarta(Ashtart,Asherat)joyegallag an. Osmonvayertangrilaribilanbirgao‘lib-tiriluvchio‘simliklarxudosiham e’zozlangan.Ko‘pinchauniAdonis-“mеningjanobim”dеbataganlar.Ushbu tangriningayrimsifatlariVaalvauningsinglisiAnat(ba’zitaxminlargako‘ra, xotiniAstarta)haqidagimifologikdostondao‘zaksinitopgan.Dostonninga yrim lavhalari mazmuni Osiris va uning singlisi Isida haqidagi Misr mifologik dostoniga yaqin.O‘luvchivaqaytatiriluvchixudoe’tiqodibilanbirgadiniydramalarha m vujudgakеlaboshladi.Ugaritmatnlaridanbiriniaynanshundaydiniyxarakt erga egabo‘lgandramasifatidatalqinqilishmumkin.Finikiyadinisomiyxalqlari 25 Струве В.В. История Древнего Востока. – Москва: Государственное издательство, 1941. – 520 Стр. 23 madaniya tining bir qismi hisoblana di. Madaniya t o’znavbati da aholi qatlamlariningmashg’ulotivaularningturmushtarzibilanbog’liqbo’lgan. FinikiyaehromlariningarxitekturasiSulaymonehromiko’rinishidabo’lib,tir lik muhandislarining faol ko’magi bilan barpo qilingan. Diniy qarashlarning birdan-bir o’zigaxostomoni,xudolarningo’zgachaligidaedi.Yahudiylaryagonaxudon i ulug’lashgan bo’lsalar, finikiyaliklar esa Panteon xudosiga sig’inishgan.FinikiyaliklarMuqaddastog’ xudosigahame‘tiqodqilishgan. 26 Finikiyaliklardinidagioxirgie‘tiqodGeliogabalbo’lgan.Kengmiqyosdagi madaniy- iqtisodiyvasiyosiyaloqalardastlabMisr,keyinroq,Yunonistonbilan o’rnatiladi.Ko’pginafinikiyaliklarningxudolariMisrvayunonafsonalariasos ida shakllanadi.HukmdorVaalboshqaruvidavridaqadimgiMisrafsonalariaso sida urf- odatvaboshqaruvtizimlarivujudgakeladi.Melkart,xristiandinidaMolox nomi bilan mashhur bo’lib, bu shahar hukmdorining nufuzi va uni xudo darajasida ulug‗lashinibildirgan.KeyinroqyunonmanbalaridafinikiyaliklarGerkules ga e‘tiqodqilishganihaqidama‘lumotlarberilgan.GebaldantoKartaxengacha bo’lganqabrlarnio’rganishdavomidako’plabgo’daklarningjasadlaritopildi . Qazishmalardagiqoldiqlarningkattaqismibolalarjasadlaridaniborat.Qadi mgi Finikiyadavridago’daklarningo’tdakuydirilganqoldiqlaritopilgan.Rimlikla rva finikiyali klarning keng aloqalari bois antik davr muallifla rida ko’plab yanglishliklarkuzatiladi.Bujihatnifinikiyaliklaro’rtasidakengtarqalgan odamlar ni qurbonli k qilish, Giperbor e aholisini ng it boshli ko’rinis hi, baqtriyaliklarningkattachumoli,qo’yko’rinishidatasvirlanishikabilardako’ rish mumkin.Finikiyadiniko’plaban‘analarningsintezihisoblanadi.Masalan, ko’chmanchisomiylarningkultibo’lganbuqaboshliQuyoshxudosivaayolx udo Lunalar,neolitdavriningmatriarxalkultiBuyukonaxudovaMisrxudolari juftliklariIsidavaOsirisxudolarishularjumlasidandir.Xudolargabolalarni qurbonlikqilishrahmsizlik,toshyuraklikbilanolibborilgan.Qurbonliklarni ngbu ko’rinishimuhimpaytlardayuzlabbolalarnio’ldirishbilanamalgaoshirilgan . Qurbonlikqilinganlarningjasadlarimuqaddasjoylardasaqlangan.Buamal iyot 26 Бонгард-Левин Г.М. История древних цивилизаций. – М.: Наука, 1980. – 412 Стр. 24 finikiyaliklardaqadimgiyahudiylardano’zlashtirilganbo’lib,bufinikiyalikla rning yahudiylaryashaydiganJanubiyXanaanegallangandankeyinsodirbo’lgan. MuqaddasBibliyadahambolalarniGunavodiysidamuqaddas―Olovdan o’tkazish‖– QuddusatroflaridaxudoMoloxsharafigaqurbonliklarqilishhaqida eslatiladi.AntropologiyavatarixprofessoriZefriShvarsvauningjamoasi qurbonliklarjarayonigaliberalyondashgan.Chunonchi,ular―Bolalarbev aqt o’limtopganpaytidaularningjasadlarikuydiriladivaqurbonlikqilinadideb ta‘kidlashgan.Ushbujarayonnio’rganishuchun348taqabrochibo’rganilga n.U yerdan, shuningdek, Karfagen haykalchalari ham topilgan. II.2. Finik iy a shahar-dav lat larining inqirozi SharqiyO‘rtayerdengizimil.avv.IImingyillikdadoimiyravishdaOld OsiyodagiMisr,Osuriya,Xett,Bobilkabiqudratlidavlatlarningraqobatmay doni bo‘libqoladi. 27 Hududdakatta-kichikdavlatlar,shahar-davlatlarbir- biribilan muntazam o‘zaro urushlar olib borar edilar. Finikiyadagi Sidon shahri Tirni o‘ziga bo‘ysundirib,keyinuningyordamidaBobilgatazyiqo‘tkazib,shimoldanden giz orqalig‘allaolibkelishgaxalaqitberdi.Mil.avv.IImingyillikningikkinchi yarmidaUgaritshahridengizbo‘yishahardavlatibo‘lib,Mesopotamiya,Misr , KichikOsiyo,Falastinbilanqizg‘insavdoaloqalariniolibboradi.Ugarit OrontningquyioqimivaO‘rtayerdengizibilancheklanib,uyerdag‘allachilik, bog‘dorchilik, vino, zaytun moyi ishlab chiqarish rivojlangan edi. Qishloq jamoasi soliqni mis va kumush bilan to‘lar edi. Bu davrda erkin aholi uch toifaga bo‘linadi: 1. Jamoachi dehqonlar. 2. Podsho yaqinlari– «podsho qullari». Ular podshodan yer ulushlari olganlar. Ularning ko‘pchiligi o‘z ota meros yerlariga ega bo‘lib, qishloq jamoasi bilan rasman aloqani uzmaganlar. 3. «Podsho qulining quli» – o‘z yerlariga ega bo‘lmay, zodagonlarning yerida ishlaydigan qatlam. Ular o‘z yeridan ajralib, jamoa bilan aloqani uzganlar va qisman kelgindilardan iborat bo‘lgan. 27 Вигасин А.А. История Древнего Востока. – 2-е изд., испр. – М.: Высшая школа, 2007. – 432 Стр. 25 Qulchilikmavjudbo‘lib,uningmanbasioldi- sotdivaqarziuchunqulqilish edi.Mil.avv.XIIasrboshlarida«dengizxalqlari»hujuminatijasidaUgaritto‘la buzibtashlanadivaqaytatiklanmaydi.ShuvaqtdaSidonshahrihambosqing a uchraydi, lekin qayta tiklanadi. Sidon mil.avv. XI asr o‘rtalarida katta port shahriga aylanadi.Dengizxalqlariningikkishoxchasi– filimstinlarvachakarlardengiz bo‘yidao‘rnashib,mahalliyaholibilanaralashibketadilar.Mil.avv.Iming yillikningbirinchiyarmidaSharqiyO‘rtayerdengiziqirg‘og‘ishaharlarisiyosi y kelishmovchiliklarnitugatadilarvajadalrivojlanishdavrigao‘tadilar.Buvaq tda finikiyaliklaramaldaSharqiyO‘rtayerdengizigahukmronbo‘lib,xalqarosav doni to‘la o‘z qo‘llariga oladilar. Misr tashqi savdosi to‘la Finikiya qo‘lida edi. Mil.avv. IImingyillikoxiri– ImingyillikboshlaridaSharqiyO‘rtayerdengiziqirg‘og‘i shaharlariqaytatiklanadi.Shuningdek,FinikiyashaharlariMisrningtashqi savdosidabirinchio‘rindaedilar.Finikiyashaharlaridakemasozlik,dengizc hilik yuqori darajada rivojlanadi. 28 Finikiyaliklar O‘rtayer dengizi havzasida o‘zlarining o‘nlabkoloniyalarinibarpoqiladilar.TirvaSidonshaharlaribuyo‘nalishga boshchilikqiladi.Mil.avv.1100-yildaTirShimoliyAfrikadaUtikakoloniyasini, mil.avv.825–814-yillaratrofidaShimoliyAfrikadaKarfagen(Karxemish- yangi shahar)koloniyasinitashkilqildi.Taxminan,shuvaqtdaTirshahriIspaniyad a o‘zining Gades koloniyasigaasos soldi.Finikiyaliklar G‘arbiy Sitsiliya,Sardiniya, Malta vaBalear orollarida ham o‘zlarining tayanch nuqtalariniyaratdilar. Finikiya shaharlario‘rtasidabirlashishehtiyojipaydobo‘ldi.Tirshahriyuksalib,Sidon ni o‘zigabo‘ysundirib,Tirhokimlario‘zlarigasidonliklarpodshosiunvoniniqab ul qildilar.Tir-SidondavlatiningengrivojlangandavripodshoXiram (mil.avv.989–936- yillar)davrigato‘g‘rikeladi.SharqdaXiramdiplomatikyo‘lbilanFalastinni bir qismini oladi.Kipr orolidagi Kitiyshahrihokimio‘zini Axiramni(Xiram)quli (ya’nifuqarosi)debataydi.Xiramdavridakattamiqyosdaqurilishishlariolib boriladi.MelkartvaAstartibodatxonalariquriladi.Itobaal(mil.avv.873– 847- yillar)Xiramningsiyosatinidavomettirib,ShimoliyAfrikada(Utikadang‘arb tomonda)Avzukoloniyasinibarpoqildi.Podsholarningmutlaqhokimiyatg a 28 Кузишин В.Н. История Древнего Востока. – 2-е изд., испр. – М.: Высшая школа, 2003. – 480 Стр. 26 intilishiboysavdogar- hunarmandlarningqarshiligigasababbo‘ldi.NatijadaTirda podshohokimiyatizaiflashib,boysavdogar- hunarmandlarningboshqaruvdagi mavqeikuchaydi.Boysavdogarlaro‘zsavdoflotlarigaegabo‘lib,mustaqil ravishda dengiz savdo ekspeditsiyalarini amalga oshirdilar. Finikiya shaharlari Tir, SidonvaBibltranzitsavdobilanshug‘ullanib,MisrvaBobildaishlab chiqarilgan mahsulotlarniYunonistonga,yunonhunarmandchilikmahsulotlariniShar qqa sotdilar.Tirsavdogarlarimil.avv.VIIasroxiri–VIasrboshlaridaKichik Osiyoning sharqi va Janubiy Arabistonga suqilib kirdilar. Finikiyaliklar tomonidan IspaniyadankumushhamdaBritaniyadanqo‘rg‘oshinolibkelinganiehtimo ldan holiemas.MisrvaMesopotamiyagayog‘och,hunarmandchilikmahsulotlar i chiqaril di. Tir shahri o‘z bo‘yoqc hilik ustaxon alari bilan tanilgan edi. Ustaxonalarda dengiz chig‘anoqlaridan siqib olinadigan qizil bo‘yoq bilan chetdan keltirilganjundantayyorlanganmatobo‘yalaredi.Finikiyabo‘yog‘ibutunOld Osiyodayuqoribaholangan.Sidonshishabuyumlartayyorlashmarkazibo‘lg an. 29 QadimgiSharqvaG‘arbdaFinikiyazargarlikbuyumlari(oltinvakumushjomla r, filsuyagigao‘yilganrelyeftasvirlar,tillazeb- ziynatlar)ningbozorichaqqonedi. Finikiyadengizsavdosidengizqaroqchiligibilanbirgalikdaolibborilgan. Dengizdavadengizbo‘yiqishloq-shaharlaridavaziyatgaqarab,finikiyaliklar odamlarni bosib olar yoki o‘g‘irlab ketar edilar. Bir qism odamlar qul qilib sotilgan, qolganlari Finikiyaga olib ketilib, portda yukchi, eshkak eshuvchi, ustaxonada qora ishchisifatidaishlatilgan.Chetelliklarnialdabqullikkasotish,olish,ishonuvch an odamlarnio‘zkemalarigaaldabolibkelishvaularniqullikkasotishfinikiyalik savdogar-dengiz qaroqchilarigaxos xususiyatedi.Shu sababli, boshqahududlarda finikiyaliklarganisbatanmunosabatyomonbo‘lgan.Boysavdo- hunarmadchilik markazlaribo‘lganFinikiyashaharlariOldOsiyodagiqudratlidavlatlarning doimiy diqqat markazida edi. Bu shaharlarga egalik qilish uchun Misr, Bobil, Xett, Osuriya,AhmoniylarEronio‘rtasidakuchliraqobatmavjudedi.Ayniqsa,Misr, Bobil, Xett davlatlar ining tashqi savdosid a finikiyali klar yetakchi o‘rinni egalladilar. Misr-Xett davlatlari Finikiya uchun uzoq kurash olib bordilar. Mil.avv. 29 Nissen, H.J. The Early History of the Ancient Near East. – Chicago–London: University of Chicago Press, 1988. –372 pages. 27 VIIIasrdaFinikiyaOsuriyagaqarambo‘ldi.TirpodshosiMeteniTiglatpalasar II ga150talanttillamiqdoridakattao‘lponto‘ladi.OsuriyadankeyinMisrvaBo bil FinikiyauchunraqobatqiladilarvaraqobatdaBobilg‘olibchiqadi.Mil.avv.VI asrdaulkanAhmoniylarEronidavridaahvolo‘zgardi. 30 FinikiyaAhmoniylar hokimiyatiniko‘ngilliittifoqchilarhuquqidatanoldi.BuningevazigaAhmoni ylar Finikiya hududini shimolda Iss qo‘ltig‘iga cha, janubda Askalon gacha kengaytirdilar.AhmoniylarhukmronligidavridaTir,Sidon,Arvadshaharlari federatsiyasi,uningoliyorganiumumfinikiyakengashitashkiletildi.Finikiy a shaharlariForsdavlatiningasosiyiqtisodiymarkazlaridanbirigaaylandi.Fin ikiya savdogarlariAhmoniylardavlatitashqisavdosiningkattaqisminio‘zqo‘llari da to‘pladilar.Shaharlardakumushtangalarzarbqilindi.AhmoniylarFinikiya shaharlaridan katta miqdorda to‘lovlar talab qilar edilar. Shu sababli, finikiyaliklar buzo‘ravonlikkaqarshinorozilikkayfiyatikuchliedi.Mil.avv.343-yildaSidon shahriforslargaqarshiqo‘zg‘olonko‘tardi.Qo‘zg‘olonbostirilib,shaharbuzi b tashlandi.TirshahriesamakedoniyalikAleksandrtomonidanvayronqilindi. Finikiyashaharlarimil.avv.IIImingyillikdantomakedoniyalikAleksandr yurishlarigaqadarOldOsiyo,ShimoliyAfrika,O‘rtayerdengizihavzasixalqar o savdosidayetakchio‘rinniegalladi.Dunyotarixidabirinchibo‘lib,koloniyala rni barpoqildilar,Ortayerdengizisavdosidayetakchio‘rinniegallab,yunonlar, etrusklar bilan raqobat qildilar. 31 Finikiya mil. av. 8-7 asrlardaOssuriyaga, mil.avv. 6-asrdaBobilga,mil.av.539-y.dan332- y.gachaahamoniylar davlatiga boʻysungan.Finikiyamil.av.332- y.danmakedoniyalikAleksandrdavlati, mil.avv.3- asrdaoʻrtalaridanSalavkiylardavlatiqoʻlostidaboʻlgan.Shuvaqtdan boshlabFinikiyadaellinlashtirishjarayonikuchaygan.Oʻrtadengizboʻyidag i Delos,Afina vaboshqashaharlardafinikiyaliksavdogarlarningfaktoriyalariva uyushmalari paydo boʻlgan. Mil. Avv.2-1 asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigivujudgakelgan.Mil.avv.63- yildanboshlabFinikiyaRimningSuriya provinsiyasitarkibigakirgan.AstasekinfinikiyaliklarSuriyaningboshqaaho lisi 30 Bauer, S.W. The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome. – New York: W 31 28 tarkibigasingibketgan.Mil.avv.IVasrdamakedoniyalikAleksandryurishlar i bilan Finikiya shaharlari o‘z mavqeini yo‘qotdi. Shu bilan Finikiya tarixi tugadi. 29 X ULOSA Xulosa o’rnida shuni aytish joizki qadimgi Finikiya shahar davlatlari mavzusi yuzasidanquyidagixulosalargakelindi:mazkurkursishiniyozishjarayonida Finikiyashahar- davlatlariningshakllanishi,ularningsiyosiytuzilishi,dengizchilik san’ati,savdoaloqalari,iqtisodiytaraqqiyotihamdaboymadaniyhayotihar tomonlamachuquro‘rganildivatahlilqilindi.Olibborilgantadqiqotlarshuni ko‘rsatadiki,Finikiyaqadimgidunyotarixidanafaqatiqtisodiy,balkimadaniy va sivilizatsion jihatdan ham alohida o‘rin tutgan muhim hududlardan biri hisoblanadi. Birinchibobdako‘ribchiqilganidek,Finikiyahududininggeografikjoylashuv i uningtarixiyrivojlanishidahalqiluvchiomilbo‘lgan.Tog‘larbilano‘ralgantor qirg‘oq hududida joylashganligi sababli bu yerda yirik markazlashgan davlat emas, balkimustaqilshahar- davlatlarshakllangan.Tir,SidonvaBibloskabishaharlar o‘zining siyosiy mustaqilligiga ega bo‘lib, ular o‘zaro raqobat asosida rivojlangan. Buraqobatularningiqtisodiyvamadaniyjihatdanyuksalishigaturtkibo‘lgan bo‘lsa- da,umumiysiyosiybirlikningyo‘qligiularnitashqidushmanlarganisbatan zaiflashtirgan.Shahar-davlatlar tizimining shakllanishijarayonidaboshqaruvtizimi hamo‘zigaxostarzdarivojlangan.Harbirshahar- davlatdapodshoyokihukmdor mavjudbo‘lib,usavdogarlarvazodagonlarbilanbirgalikdadavlatniboshqar gan. Bu esa Finikiya jamiyati da savdog arlar qatlami ning nihoyat da katta rol o‘ynaganliginiko‘rsatadi.Chunkiaynansavdoularningasosiydaromadma nbai bo‘lgan. Finikiyaliklarning dengizchilik san’ati alohida e’tiborga loyiqdir. Ular o‘z davriningengtajribalidengizchilarisifatidatanilgan.Mustahkamvatezkor kemalarqurish,yulduzlaryordamidayo‘ltopish,uzoqmasofalargasuzishk abi ko‘nikmalarularniboshqaxalqlardanajratibturgan.ShuorqaliularO‘rtayer dengizihavzasidakengsavdoaloqalariniyo‘lgaqo‘yganlar.Ularningsavdo koloniyalariShimoliyAfrikada,Ispaniyadavaboshqahududlardapaydobo‘l gan. BuesaFinikiyaiqtisodiyotiningyanadakengayishigavamustahkamlanishi ga xizmatqilgan.IkkinchibobdaFinikiyaningiqtisodiyvamadaniyhayotikeng yoritildi.Finikiyaliklarhunarmandchilikdayuqoridarajagaerishganbo‘lib, ayniqsashishaishlabchiqarish,metallgaishlovberishvamashhurbinafsha rang 30 bo‘yoqtayyorlashdatengsizbo‘lganlar.Ularningmahsulotlariboshqahud udlarda ham yuqori baholangan va katta talabga ega bo‘lgan.Madaniy jihatdan esa Finikiya juda boy meros qoldirgan. Ularning eng muhim yutuqlaridan biri alifbo ixtirosidir. Bu alifbo oddiy va qulay bo‘lib, keyinchalik yunon va lotin yozuv tizimlariga asos bo‘libxizmatqilgan.ShusababliFinikiyamadaniyatinijahonsivilizatsiyasi rivojigakattahissaqo‘shgandebaytishmumkin.Bundantashqari,ularsan’a t, me’morchilikvadiniye’tiqodlarsohasidahamo‘zigaxosyutuqlargaega bo‘lganlar.Finikiyajamiyatidadiniyqarashlarhammuhimo‘rintutgan.Ular ko‘p xudolik e’tiqodigaamalqilgan bo‘lib, har bir shahar o‘zininghomiyxudosiga ega bo‘lgan.Buesajamiyatningijtimoiyvamadaniyhayotigahamta’sirko‘rsatg an. Shubilanbirga,kursishidaFinikiyashahar- davlatlarininginqirozisabablariham batafsiltahlilqilindi.Engasosiysabab —siyosiytarqoqlikbo‘lib,yagona davlatning yo‘qligi ularni tashqi bosqinlarga qarshi himoyasiz qoldirgan. Assuriya, Bobil va keyinch alik Fors imperiy asi tomoni dan bosib olinishi ularnin g mustaqilliginiyo‘qotishigaolibkelgan.Bundantashqari,savdoyo‘llarining o‘zgarishi, yangi kuchli davlatlarning paydo bo‘lishi ham Finikiya iqtisodiyotining pasayishigasababbo‘lgan.Yanabirmuhimjihatshundaki,Finikiyaliklarko‘p roq savdoga ixtisoslashgani sababli harbiy jihatdan unchalik kuchli bo‘lmagan. Bu esa ularningmustaqilliginiuzoqmuddatsaqlabqolishigato‘sqinlikqilgan.Shu nday bo‘lsa- da,ularo‘zmadaniyativatajribasiorqaliboshqaxalqlargakattata’sir ko‘rsatgan. Umuman olganda, Finikiya shahar- davlatlari kichik hududda joylashganigaqaramay,judakattatarixiyahamiyatgaegabo‘lgan.Ularning dengizchilik,savdovamadaniyatsohasidagiyutuqlaribugungikundaham o‘z qiymatini yo‘qotma gan.Ayniq ularning alifbosi insoniyat tarixida yangi bosqichniboshlabberganmuhimkashfiyotlardanbirisifatidabaholanadi.S haxsiy fikrimcha,Finikiyaxalqio‘ziningmehnatsevarligi,tadbirkorligivayangilikka intilishibilanajralibturadi.Ularcheklangantabiiyresurslargaqaramay,o‘z imkoniyatlaridanmaksimaldarajadafoydalanib,kuchliiqtisodiytizimyarat gan. Bu esa biz uchun ham muhim saboq bo‘lib xizmat qiladi. Ya’ni, rivojlanish uchun faqatresurslaremas,balkibilim,harakatvato‘g‘ristrategiyahammuhim 31 ahamiyatgaega.Xulosaqilibaytganda,Finikiyatarixiinsoniyattaraqqiyotid a muhimo‘rinegallaydi.Ularningtajribasi,ayniqsasavdovamadaniyatsohasi dagi yutuqlaribugungigloballashuvdavridahamdolzarbhisoblanadi.Shusaba bli Finikiyatarixinio‘rganishnafaqattarixiybilimlarniboyitadi,balkihozirgiza mon uchun ham muhim xulosalar chiqarishga yordam beradi. 32 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO’Y X A TI 1.AbdullayevN.A.,QodirovZ.M.,IkromovSh.I.,BekmuradovS.T., Karimov N.R. Arab mamlakatlari tarixi. Toshkent, 2018. – 450 b. 2.Bauer, S.W. The History of the Ancient World: From the Earliest Accounts to the Fall of Rome. – New York: W.W. Norton & Company, 2007. – 896 pages. 3.Бонгард-Левин Г.М. История древних цивилизаций. – М.: Наука, 1980.– 412 Стр. 4. D.J.Urakov, B.B.Xaynazarov, S.N.Madyarova.Jahon sivilizatsiyalari tarixi.-T.:”NIF MSH”.2024.316 b. 5.Edwards, I.E.S. (Ed.). The Cambridge Ancient History. Part II. Cambridge: Cambridge University Press, 2008. – 1044 pages. 6.Edwards, I.E.S. (Ed.). The Cambridge Ancient History. Part I. Cambridge: Cambridge University Press, 2008. – 912 pages. 7. Геродот. История / Перевод Г. А. Стратановского. — Москва: АСТ, 2021. — 832 с. 8.История Древнего Востока: Тексты и документы / Под ред.В. И. Кузищина. – М., 2002.C.416 9.История Востока: В 6 т. Т. I. Восток в древности / Гл. редкол.: Р.Б.Рыбаков (пред.) и др.; Отв. ред. В.А. Якобсон. – М.: Восточная литература, 2002. – 688 Стр. 10.История древнего мира / Под ред. В.В. Иерусалимской. – М.: Высшаяшкола, 1973. – 512 Стр. 11.Jigoulov, V. S. The Phoenicians. New York: Bookey Publishing, 2012. –210 pages. 12.Кузишин В.Н. История Древнего Востока. – 2-е изд., испр. – М.:Высшая школа, 2003. – 480 Стр. 13.Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. O’quv qo’llanma.- Toshkent: Tafakkur-Bo’stoni, 2016-364 b. 14.Nissen, H.J. The Early History of the Ancient Near East. – Chicago–London: University of Chicago Press, 1988. – 372 pages. 33 15.Rawlinson, G. The History of Phoenicia. London: Longmans, Green, and Co., 1889. – 468 pages. 16.Струве В.В. История Древнего Востока. – Москва: Государственноеиздательство, 1941. – 520 Стр. 17.Страбон. География / Перевод Г. А. Стратановского. — Москва: АСТ, 2017. — 960 с. 18.Sabatino Moscati. The Phoenicians. — London: I.B. Tauris, 2001. — 320 pages. 19.Вигасин А.А. История Древнего Востока. – 2-е изд., испр. – М.:Высшая школа, 2007. – 432Стр. 20.Woolmer, M. A Short History of the Phoenicians. London: I.B. Tauris, 2017. – 256 pages. 34 IN TERN ET RESURSLA RI 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 35

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.FINIKIYA SHAHAR-DAVLATLARINING SHAKLLANISHI

I.1.Shahar-davlatlar tizimining vujudga kelishi

I.2. Finikiyaning ijtimoiy iqtisodiy jarayonlari

II.BOB.FINIKIYANING IQTISODIY VA MADANIY HAYOTI

II.1. Finikiyaning madaniy yutuqlari

II.2. Finikiya shahar-davlatlarining inqirozi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Internet resurslari

Купить