Qadimgi Hindiston
![MUNDARIJA:
I BOB. QADIMGI HINDISTON TARIXI VA UNI DAVRLASHTIRISH
I.1. Qadimgi Hindistonning joylashuv o‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi.
I.2. Qadimgi Hind sivilizatsiyasini davrlashtirish. Ilk Hind sivilizatsiyasi (mil. avv.
XXIII - XVIII asrlar)
I.3. Qadimgi Hindistonning ijtimoiy tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati
II BOB. MIL.AVV. XV–MILODIY IV ASRLARDA QADIMGI
HINDISTON
II.1. Oriylar va ularning Hindistonga kirib kelishi.
II.2. Shimoliy Hindistondagi dastlabki davlatlarning tashkil topishi.
II.3. Mil.avv. IV va milodiy IV asrlarda qadimgi Hindiston
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
KIRISH
[ 1 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_1.png?v=1)
![Mavzuning dolzarbligi. Hindiston – Janubiy Osiyodagi davlat, uning nomi
Hind daryosidan kelib chiqqan. "Bharata" nomi o‘z konstitutsiyasida
mamlakatning belgisi sifatida qadimiy mifologik imperator Bharataga ishora
qiladi, uning hikoyasi qisman hind dostonida " Mahabharata "da tasvirlangan .
Puranalar (milodiy V asrda yozilgan diniy-tarixiy matnlar) deb nomlanuvchi
yozuvlarga ko ra, Bharata Hindistonning butun subkontinentini bosib oldi va erniʻ
tinchlik va hamjihatlikda boshqargan. Shuning uchun er Bharatavarsha ("Bharata
subkontinenti") nomi bilan tanilgan. Hindiston yarimorolidagi gominidlar faoliyati
250 000 yildan ortiq davom etadi va shuning uchun u sayyoradagi eng qadimgi
aholi yashaydigan mintaqalardan biridir.
Arxeologik qazishmalar natijasida qadimgi odamlar tomonidan qo‘llanilgan
artefaktlar, shu jumladan tosh qurollar topildi, bu esa bu hududda odamlarning
yashashi va texnologiyasining juda erta sanasini ko‘rsatadi. Mesopotamiya va Misr
tsivilizatsiyalari uzoq vaqtdan beri tsivilizatsiyaga qo‘shgan mashhur hissalari
uchun e’tirof etilgan bo‘lsa-da, Hindiston ko‘pincha, ayniqsa G'arbda, uning tarixi
va madaniyati shunchalik boy bo‘lsa ham, e’tibordan chetda qolar edi. Hind
vodiysi tsivilizatsiyasi (miloddan avvalgi 7000-600 yillar) qadimgi dunyoning eng
buyuklaridan biri bo‘lib, Misr yoki Mesopotamiyadan ko‘ra ko‘proq hududni
egallagan va bir xil darajada jonli va ilg'or madaniyatni keltirib chiqargan.
Bu to‘rtta buyuk jahon dinlari - hinduizm, jaynizm, buddizm va sikxizmning
vatani, shuningdek, ilmiy fikr va tadqiqotning rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatgan
Charvaka falsafiy maktabidir. Qadimgi Hindiston xalqining ixtirolari va
innovatsiyalari zamonaviy hayotning ko‘plab jabhalarini o‘z ichiga oladi,
jumladan, hojatxona, drenaj va kanalizatsiya tizimlari, jamoat hovuzlari,
matematika, veterinariya, plastik jarrohlik, stol o‘yinlari, yoga va meditatsiya,
shuningdek, yana ko‘p.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Bizgacha Qadimgi Hindiston tarixiga
oid ko‘p yozma manbalar ham yetib kelgan. Bular ichida vedalar katta ahamiyatga
ega. Bular “Regveda”(diniy madhiyalar to‘plami), “Samaveda” (Qo‘shiqlar
to‘plami”) va “Atxarveda” (Afsungarlik fonuulasi to‘plami). Vedalar shimoli-
g'arbiy Hindistonga bostirib kirgan oriylaming xo‘jaligi va ijtimoiy tuzumi, Gang
[ 2 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_2.png?v=1)
![daryosi vodiysining o‘zlashtirilishi va davlatlarning vujudga kelishini o ‘rganishda
asosiy manba hisoblanadi. Bu topilmalarning eng qadimgisi “Rigveda” bo‘lib,
bizgacha to‘liq yetib kelgan. U mil.avv. II va I mingyilliklarda yozilgan.
“Atxarveda” madhiyalari ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, ular qadimgi
Hindistonning ijtimoiy, siyosiy tuzumini, oila munosabatlarini, turmushini va
xo‘jaligining turli sohalarini yoritishda qimmatli manba hisoblanadi. Hindistonda
keng tarqalgan “Manu qonunlari” ham manba sifatida katta ahamiyatga ega. Bu
qonunlar to‘plami mil.avv. II asr va milodning II asri orasidagi tarixiy davrlarni o‘z
ichiga oladi. Bu qonunda odamning paydo bo‘lish i to‘g'risidagi turli afsonalar
to‘plangan. Hindiston tarixi va madaniyatiga oid manbalar orasida asosiy o ‘rinni
''Arxashastri Kautilli” nomli siyosiy-iqtisodiy traktat egallaydi. Bu traktat XX asr
boshida hind olimi R.Shamashastra tomonidan topilgan. Asarning yaratilish
davrini olimlar m.av. IV asrdan, milodiy I asrgacha bo‘lgan deydilar.
“Arxoshastri"da davlat idorasining tuzilishi, idora uslubi, podsho siyosati va
xo‘jalikning turli sohalari yoritilgan. Ayniqsa, Maurya davrini o‘rganishda
“ Arxoshastri”ning ahamiyati katta. Chunki uni shoh Chandraguptaning
maslahatchisi Kaushile va uning shogirdlari to‘plagan.
Nemis tadqiqotchilari Hindistonda jahon madaniyatining ildizini qidirdilar.
XIX asrning birinchi yarmida sanskrit tilining qadimgi fors, lotin va yunon tillari
bilan qarindoshligi nazariyasi ilmiy asoslandi. XIX asrning o‘rtalarida va ikkinchi
yarmida hind adabiyotning yodgorliklari asosan vedalarni tarjima qilish va chop
qilish yuzasidan muhim ishlar qilindi. Jumladan, Sharqning muqaddas kitoblari 50
tomli (Oksford universitetida Maks Myuller asos solgan) seriya, ko‘p tomli
sanskrit lug`atlari paydo bo‘ldi. XIX asrning oxirida T.Ris, Devids pali tilidagi
matnlarini o‘rganish va chop etish jamiyatini tashkil etdilar .
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Qadimgi Hindiston sivilizatsiyasi
haqidagi bilimlarini orttirish, ularning sivilizatsiyasiya haqidagi dunyoqarashlarini
kengaytirish, o‘sha davrdagi Hindiston aholisi turmush tarzi haqida ma`lumot
berish. Ma’naviyat, madaniyat,sivilizatsiyasiya,davlatchilik tushunchalarning
yuqori pog‘onalarda turishi haqidagi bilimlarini chuqurlashtirish,insonning
moliyaviy imkoniyatiga qarab tabaqalashning salbiy oriqibatlari haqidagi
[ 3 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_3.png?v=1)
![tasavvurlarini shakllantirish. Qadimgi Hindiston sivilizatsiyasi haqida yangi bilim
berish, mavzu bo‘yicha tushuncha tasavvurga ega bo‘lish. 1
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 2 bob, 6 mavzu, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati qismlaridan iborat.
I BOB. QADIMGI HINDISTON TARIXI VA UNI DAVRLASHTIRISH
I.1. Qadimgi Hindistonning joylashuv o‘rni, tabiiy sharoiti va aholisi
1
Rajabov R.R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т .: “Fan va texnologiya”, 2009-y. 175 bet.
[ 4 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_4.png?v=1)
![Qadimgi Hindiston tarixiga oid asosiy manbalarning katta qismi qaytarib
bo‘lmaydigan darajada nobud bo‘ldi. Qadimgi yilnomalarda eng yomoni,keyingi
o‘rta asr xronikalariga kiritilgan parchalardan tashqari, ulardan deyarli hech narsa
qolmadi. She’riy asarlar hajmi jihatidan eng katta va mazmuni jihatidan mo‘l-ko‘l:
Vedalar (madhiyalar, ashulalar, sehrli sehrlar va marosim formulalarining keng
to‘plamlari – Rigveda, Samaveda, Yajurveda va Atharvaveda), Mahabharata
(Bharata avlodlarining buyuk urushi haqidagi epik she’r) va Ramayana (Shahzoda
Ramaning ishlari haqidagi ertak).
Afsonaviy va epik asarlardan tashqari, “Manu qonunlari” to‘plami ham
saqlanib qolgan, ularning xronologik fiksatsiyasi ham katta qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi (miloddan avvalgi III asr – milodiy III asr). Bu muqaddas qonunning
odatiy yodgorligi bo‘lib, unda fuqarolik va jinoiy qoidalar marosim qoidalari va
taqiqlari bilan chambarchas bog'liqdir. Artxashastra o‘ziga xos yozma yodgorlik
bo‘lib, uning tuzilishi taniqli obro‘li, Aleksandr Makedonskiyning zamondoshi
Kautilyaga tegishli. Davlat boshqaruvi to‘g'risidagi ushbu ajoyib risolada
mamlakatda markazlashtirish va byurokratizatsiya o‘rnatilgan davr sharoitlarini
aks ettiruvchi bir qator maslahatlar va ko‘rsatmalar mavjud. Dastlabki buddizmni
o‘rganish uchun asosiy manba tipitaka afsonalari va so‘zlari to‘plamidir. Shoh
Ashokaning (miloddan avvalgi III asr) qoyalarga o‘yilgan ediktlari eng aniq sanaga
ega. Ular bu shohning jangchilari va diniy siyosati haqida xabar berishadi 2
.
Qadimgi mualliflardan o‘z davrining g'arbiy Hindistonini (miloddan avvalgi
V asr) tasvirlab bergan Gerodot bilan bir qatorda, II asrda yashagan Arrianni
alohida ta'kidlash kerak. O‘zining "Anabasisi Aleksandra" asarida u bu
podshohning Hindistonga yurishini tasvirlab bergan, maxsus asarida – "Hindiston"
– mamlakatning batafsil geografik eskizini bergan. Qadimgi Hindiston tarixining
turli nuqtalarida moddiy madaniyat yodgorliklari ko‘p nur sochadi. Shunday qilib,
bizning asrimizning 20-yillarida Hind havzasida boshlangan arxeologik
qazishmalar tufayli miloddan avvalgi III – II ming yilliklarning Proto-hind
madaniyati ma'lum bo‘ldi. Mamlakatni oriylarning haddan tashqari ko‘payishi va
2
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.87-b.
[ 5 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_5.png?v=1)
![sanskrit tilida eng qadimgi adabiyotlarning paydo bo‘lishidan oldingi davrda
tavsiflovchi.
Hindiston o‘z hududining kattaligi va aholisi soni bo‘yicha uzoq o‘tmishda,
hozirgi kabi, Osiyodagi eng yirik mamlakatlar qatoriga kirgan. Tabiatning o‘zi
yaratgan keskin qirralar uni tashqi dunyodan uzib qo‘ydi va boshqa mamlakatlar
va xalqlar bilan aloqalarni qiyinlashtirdi. Janubiy, janubi-g'arbiy va janubi-Sharqda
u Hind okeani, Arab dengizi va Bengal ko‘rfazining keng suv bo‘shliqlari bilan
yuviladi. Shimolda u dunyodagi eng katta va eng baland tog' tizmasi – Himoloy
bilan yopiladi. Tog' to‘siqlari, unchalik yengib bo‘lmaydigan, ammo yetarlicha
kuchli bo‘lmasa-da, Hindistonni G'arbda Erondan va Sharqda Hind-Xitoydan
ajratib turadi 3
.
Janubiy Osiyo ulkan Osiyoning janubidagi Hindiston yarimoroli, Seylon,
Shri-Lanka, Andaman, Nikabor orollarini o 'z ichiga olgan qadimgi o‘lka. So‘nggi
ma’lumotlarga ko‘ra yer maydoni 4,5 mln km 2
, aholisi bir yarim milliarddan
oshiqroq.
Janubiy Osiyo tarixida bir qator katta-kichik davlatlar bo‘lgan. Hindiston
yarim oroli tabiiy-geografik jihatidan xilma-xildir. Yarimorol shimolida
Hindikush, Himolay tog‘ tizmalari bilan, janubda Hind okeani, g‘arbda Arab va
sharqda Bengal ko‘rfazi suvlari bilan o‘ralgan. Yarimorolda joylashgan Dekan
yassi tog’lari Konkana vodiysi bo‘ylab cho‘zilgan, sersuv Hind va Gang
daryolaridan paydo bo‘lgan serhosil vodiydan iborat o 'ziga xos tabiiy iqlimni
tashkil etadi. Katxiyavar orolidan shimoli-sharq tomon cho‘zilgan Aravalli tog’
tizmalarining g'arbida joylashgan bepoyon Buyuk Hind sahrosi, Rajaston dashti va
Sind tekisliklari ham o‘ziga xos tabiiy manzara yaratgan. Janubiy Osiyoda
Braxmaputra, Hind, Gang, Jamna, Mahanadi, Kisna, Gadovari kabi katta-kichik
daryolar oqib o‘tadi. Bu kabi darvolar sug'orma dehqonchilikning shakllanishi va
rivojlanishi uchun qulay sharoit tug'dirgan. Hindiston yarimorolinnig eng qurg'oq
Hind tekisliklarida o‘simlik dunyosi ancha qashshoq va siyrak, namli tropik iqlimli
hududlarda esa har xil daraxtlar, o‘rmonlar, chakalakzorlar va o‘simliklar ko‘p.
3
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 262-b.
[ 6 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_6.png?v=1)
![Hindiston asosan inson hayoti uchun zarur bo‘lgan tabiiy boyliklar bilan
ta'minlangan va import qilinadigan mahsulotlarga nisbatan kam ehtiyoj sezgan.
Mamlakat flora va faunasi juda boy va xilma-xil edi. Bug'doy va arpadan tashqari,
qadimgi davrlarda Hindistondan birinchi marta g'arbiy Osiyo, Afrika va Yevropaga
kelgan guruch etishtirila boshlandi. Ko‘proq g'arbiy mamlakatlar Hindistonga
tanishishi kerak bo‘lgan boshqa madaniy o‘simliklardan shakarqamish va paxtani
ta'kidlash kerak, ziravorlar haqida gapirmasa ham bo‘ladi.
Janubiy Osiyoning o‘simlik va hayvonot dunyosi qadimiy davrlardari juda
boy bo‘lgan, keng hududni subtropik va tropik o‘rmonlar, changalzorlar egallagan.
Ammo keyingi davrdagi inson faoliyati tufayli daraxtzorlar kamayib ketgan.
Oqibatda turli-tuman o‘rmon hayvonlari soni va turi qisqarib ketgan. Yarimorol
janubidagi Shri-Lankaning ham tabiiy, o‘simlik va hayvonot dunyosi o‘ziga xos.
Yarimorol bilan bu orol orasi 35 km. Orolning beshdan to‘rt qismida uncha baland
bo‘lmagan tog'lar mavjud, iqlimi esa ekvatropik mussonli. Shuni aytish joizki,
Hindiston yarimorolining asosiy katta qismi tabiiy-geografik sharoiti jihatidan
odamlar yashashi uchun qulaydir. Shu bois yarimorolda qadim zamonlardan
boshlab odamlar yashab keladilar. Olimlarning ta'kidlashicha, yarimorolda 600-
500 mingyillardan beri odamlar yashab keladi va bu hudud odamzodning ilk
vatanlaridan biri hisoblanadi. Antropologik jihatdan Janubiy Osiyoliklar asosan
evropoid irqiga mansub bo‘lib. o ‘ziga xos janubiy tarmoqni tashkil qiladi. Ular
uchun qora qo‘ng‘iroq sochlar, qo‘y ko‘zlar, qirra burun. ancha cho‘zinchoq
yuzlari xarakterli belgilaridir. Yarimorolda negroid va mongoloid irqlari aralash
tiplarni, shimol va shimoli-sharqda mongoloid, Janubiy Hindiston va Shri-Lankada
veddoid, dravid va hatto avstroloid-negritos tiplarini ham uchratish mumkin. Past
bo‘yli pigmey tipidagi andamanliklar jismoniy tuzilishi bilan ajralib turadi 4
.
Hindiston har xil qimmatbaho xom ashyolarning (tosh, metallurgiya
rudalari, yog'och materiallari) bitmas-tuganmas manbalariga ega edi. Bularning
barchasi iqtisodiy rivojlanishga imkon berdi, asosan mustaqil, bu boshqa qabilalar
va millatlarning kirib kelishini, shuningdek tashqi savdoni (asosan Eron va O‘rta
Osiyo orqali) istisno qildi.
4
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 263-b.
[ 7 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_7.png?v=1)
![Hindistonning eng qadimgi dehqonchilik zonalari ikkita buyuk daryoning
havzalari edi: Hind va uning beshta irmog'i (besh Daryo – Panjob), bu
mamlakatga o‘z nomini bergan va Ganga, shuningdek, bir qator irmoqlarni qabul
qilgan. Keyinchalik qishloq xo‘jaligi mamlakatning Janubiy qismida, Dekhan
yarim orolida rivojlandi.
Hind va yuqori Ganga vodiylarida sug'orish dehqonchiligi erta rivojlana
boshladi. Boshqa joylarda dehqonlar yog'ingarchilikka bog'liq edi. Yozgi
mussonlar mamlakat uchun alohida ahamiyatga ega bo‘lib, janubi-g'arbdan katta
miqdorda namlik olib keladi.
Janubiy Osiyoning lingvistik tuzilishi xilma-xil, u yerda 180 dan ortiq til
turkumi, Hindistonning o‘zidagina 1652 til va shevalar mavjud. O‘lkaning
shimoliy va shimoli-g'arbiy hududlarida hind, bengal tilida gaplashuvchi hind—
yevropa tillari. janubda esa dravid tillarida gaplashuvchi etnik guruhlar istiqomat
qilishadi. Janubi - Sharqiy Osiyo, Tibet va Xitoy chegaralarida tibet-birma va
munda til oilasiga mansub etnik guruhlar yashab keladilar. Shri-Lanka aholisining
aksariyat qismi hind-yevropa til oilasiga mansub shevalarda, ozgina qismi esa
dravid til oilasiga mansub shevalarda so‘zlashadilar 5
.
Hind-yevropa til oilasiga mansub oriylar Hindistonga mil. avv. II ming yillik
o‘rtalaridan boshlab kirib kelganlar. Shuni aytish joizki, dravid til oilasiga mansub
qabilalar o‘lka bo‘ylab keng tarqalgan. Ular asosan yarimorolning markaziy va
shimoli-g'arbiy qismini egallagan. Singallar esa materikdan Shri-Lankaga mil.avv.
I mingyillik o‘rtalarida ko‘chib o‘tgan ekan. Orolga tamillar ham materikdan
ko‘chib o‘tgan. Hindiston yarimorolining ibtidoiy aholisi dastlab termachilik.
ovchilik, dengiz, daryo va ko‘l hayvonlarini ovlash bilan tirikchilik o‘tkazgan.
Daryo, dengiz sohillari va sayoz ko‘llarda baliqchilik bilan shug’ullanganlar.
Eng qadimgi hind adabiy yodgorliklari, shuningdek, qadimgi mualliflarning
guvohliklari qadimgi Hindistonning juda zich aholisi haqidagi xotiralarni saqlab
qolgan. Bu mamlakat aholisi soni bo‘yicha Misr va G'arbiy Osiyodan ustun keldi
va bu borada faqat Xitoy raqobatlasha oldi. Qadimgi davrlarda Hindiston
aholisining etnik tarkibi juda xilma-xil edi. Janubda Avstraliya-negroid irqiga
5
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.88-b.
[ 8 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_8.png?v=1)
![mansub qora tanli qabilalar hukmronlik qilgan. Mamlakatning eng qadimgi aholisi
dravid tillarida, qisman undan ham oldingi dodravid tillarida (munda tili va
boshqalar) gapirishgan, hozirgi vaqtda ular faqat ba'zi hududlarda yangraydi.
Miloddan avvalgi II ming yillikda Hindistonda hind-Yevropa xalqlari oilasining
tillarida gaplashadigan qabilalar tarqala boshlaydi.
Ushbu tillar asosida adabiy til – sanskrit (“tozalangan” degan ma'noni
anglatadi) ishlab chiqilgan. Undan farqli o‘laroq, so‘zlashuv tillari prakrit deb
nomlangan. Keyinchalik shimoli-g'arbiy ko‘chmanchilar bo‘lgan bu etnik guruhlar
o‘zlarini oriylar deb atashgan. Ushbu etnik nom keyinchalik “olijanob” degan
ma'noni anglatadi, chunki bosqinchilar zabt etilgan mahalliy aholiga past nazar
bilan qarashgan va ustunlikka da'vo qilishgan. Biroq, ma'lum bir guruhning
afzalliklari haqida gapirishning hojati yo‘q. Hammasi ma'lum bir tarixiy daqiqada
rivojlanish sharoitlariga bog'liq edi.
I.2. Qadimgi Hind sivilizatsiyasini davrlashtirish.
Ilk Hind sivilizatsiyasi (mil. avv. XXIII - XVIII asrlar)
Ma’lumki. boshqa sharq mamlakatlarining tarixi muayyan davrlarga bo‘lib
o‘rganilgani kabi qadimgi Hindiston xalqlari tarixi ham davrlarga bo‘lib
o‘rganiladi. Tarixchi, arxeolog olimlar Janubiy Osiyo, xususan, Hindiston tarixini
quyidagi davrlarga bo‘lib o‘rganishini tavsiya etishadi.
1. Eng qadimgi Hind sivilizatsiyasi davri, bu davr mil.avv. XXIII - XVIII
asrlar orasidagi davrni o‘z ichiga oladi. Bu davr orasida Hindistonda ilk davlatlar
tashkil topadi.
2. Bu davr mil.avv. II mingyillikni o‘z ichiga olib, hududda hind vyevropa
qabilalarining - oriylarning paydo bo‘lish davriga to‘g'ri keladi. Mil.avv. II
mingyillikning oxiri va m. av. I mingyillikning oralig'idagi Hindiston muqaddas
diniy kitoblar - “vedalar”ning paydo bo‘lishi tarixiy davridir. Shuni aytish kerakki,
tarixchi olimlar ikki bosqichga bo‘lib o‘rganishni tavsiya etadilar. Uning birinchi
ilk bosqichi mil.avv. XIII-IX asrlarni o‘z ichiga oladi. Bu ilk bosqichga oriy
qabilalari shimoliy Hindiston bo‘ylab tarqaladi. Uning so‘nggi bosqichi mil.avv.
[ 9 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_9.png?v=1)
![VIII—VI asrlar orasidagi davr bo‘lib, shimoliy Hindiston, xususan, Gang vohasida
ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar va shuningdek, hududda bir qancha katta-kichik
davlatlarning tashkil topishi bilan belgilanadi.
3. Janubiy Osiyo tarixidagi “Budda davri” nomi bilan mashhur bo‘lgan davr
mil.avv. V-II asrlar orasidagi davrni o"z ichiga oladi. “Budda davri” mamlakatda
budda dinining kelib chiqishi va tarqalishi bilan belgilanadi. Ijtimoiy-iqtisodiy va
siyosiy tarix nuqtayi nazaridan qaralsa bu davr yirik davrlashtirishning va
shaharlashtirishning va hatto Mauriya kabi umumhind davlatining barpo bo‘lishi
bilan belgilanadi.
4. Bu davr mil.avv. II-milodiy V asr oralig’idagi davmi o‘z ichiga oladi. Bu
davr Hindiston tarixidagi “klassik davr” hisoblanadi. Bu davr mamlakatdagi turli
ijtimoiy, iqtisodiy tuzumdagi davlatlar va Janubiy Osiyodagi madaniy yuksalish
bilan xarakterlanadi 6
.
Janubiy Osiyoning qulay tabiiy geografik muhiti u yerda ibtidoiy jamoat
tuzumining hamma bosqichlarida odamlar yashashi uchun imkon bergan. Keyingi
100 yil mobaynida olib borilgan arxeologik va antropologik tadqiqotlar natijasida
hududdan juda ko‘p ibtidoiy odamlar yashagan, ilk, o‘rta, so‘nggi tosh asri,
shuningdek mezolit, neolit, eneolit va jez davriga mansub yodgorliklar majmuasi
topib o‘rganildi. Mezolit davri yodgorliklari m. av. XII-VII mingyilliklarni qamrab
oladi. Mezolit davriga kelib Hindistonda toshdan mikrolit qurollar yasash ancha
takomillashib, toshning har xil navlaridan segment, trapetsiya, kesgich, sanchgich
qurollar yasash boshlanadi. Shuningdek, yog'ochdan, suyakdan nayza uchlari
bigizlar yasaladi. Toshdan yasalgan parrakchalar yog’och dastalarga biturn - qatron
bilan yopishtirilib mustahkamlangan yoki hayvonlarning achchiq ichaklari va
terilaridan tayyorlangan qayish bilan bog'langan. Bu qurollardan mezolit davri
kishilari buyumlarni kesish, go‘shtni nimtalarga ajratish, boshoqli o‘simliklarning
boshoqlarini o‘rish maqsadlarida pichoq va o‘roq sifatida keng foydalanganlar 7
.
Undan tashqari Hindistonda yashagan mezolit davri kishilari bigiz, igna, so‘zan,
tosh sandonlar, ushatgich. nayza, nayza uchlari va boshqa qurollar ham yasaganlar.
Hindistonda tarqalgan mezolit davri makonlarining madaniy qatlamlaridan
6
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 264-b.
7
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.89-b.
[ 10 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_10.png?v=1)
![toshdan yasalgan karnon o‘qlarining uchlari ham topilgan. Madaniy qatlamlardan
topilgan kamon o‘qining uchlariga qarab xulosa qilinsa, u davr kishilari o‘zlarining
ov va xo‘jalik hayotlarida o‘q-yoydan keng foydalanganliklarini bildiradi.
Tadqiqotchilarning fikrlariga ko‘ra, mezolit davrining eng katta kashfiyot va
yutuqlaridan biri – kamon va o‘qning kashf etilishi edi. Kamon va o‘q – inson
kashf etgan eng dastlabki murakkab moslama bo‘lib, u insoniyatning uzoq davom
etgan mehnat tajribasi va zakovatining natijasi edi. Mashhur etnograf L.G.Morgan
o 'z vaqtida kamon va uning o‘qiga yuksak baho bergan edi. Chunki bu qurol
uzoqqa otilishi jihatidan o‘sha davrdagi boshqa qurollardan ustun turar edi.
Yoy, tanob va o 'q juda ham murakkab quroldirki, bu asbobning ixtiro
qilinishi uchun uzoq vaqt tajriba to‘plangan bo‘lishi, aqliy layoqat ko‘roq
rivojlangan bo‘lishi va binobarin, ayni zamonda boshqa bir ko‘p ixtirolar bilan
ham tanishilgan bo‘lishi kerak. O‘q-yoyning kashf etilishi munosabati bilan daraxt
shoxida o‘tirgan, uchib ketayotgan qush va yurib ketayotgan yoki bir joyda turgan
hayvonga o‘q uzish va o‘lja qilib olish mumkin va oson bo‘lgan.
Mezolit davridan keyin kelgan neolit davri ilk chorvachilik, ziroatchilik,
to‘qimachilik, kulolchilik, qayiqsozlik kabi qator kashfiyotlari bilan, shuningdek,
oddiy me’morchilik bilan ilk hind sivilizatsiyasiga poydevor toshini qo‘yib bergan.
Shu bois mashhur ingliz arxeologi Gordon Chayld tosh asrining so‘nggi bosqichiga
baho berib uni bekorga “neolit inqilobi’" deb atamagan. Shuni yana bir bor
ta’kidlash joizki, neolit davridan keyin kelgan bronza davri kashfivotlari “Ilk Hind
sivilizatsiyasi”ning rivojiga o‘zining ijobiy ta'sirini ko‘rsatadi. Chunki bu davrda
sug'orma ziroatchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq hamma o‘tgan
davrlarga nisbatan o‘zining yuqori pog'onasiga ko‘tarildi. Shuningdek, bu davr
ishlab chiqarishning rivojlanishi munosabati bilan ortiqcha mahsulot yetishtirib,
odamlar orasida xususiy tengsizlik, tabaqalanish va ilk davlatlarning paydo bo‘lishi
uchun zamin hozirladi 8
.
Hindiston yarimorolining shimoli-g‘arbidan Hind daryosi oqib o‘tadi. Ru
daryo sanskrit tilida Sindxu, pushtu tilida esa Abbasin - "daryolar otasi” deyiladi.
Bu daryoning besh irmog'i oqib o‘tadigan joy Panjob - Beshsuv deyiladi. Hind
8
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.90-b.
[ 11 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_11.png?v=1)
![daryosi, ayniqsa uning yuqori qismi Panjobda ibtidoiy davrdan boshlab odamlar
yashab kelishgan. 1920 - 1922-yillarda arxeologlar Panjob hududidan, Xarappa va
Hind daryosi bo‘yidan Maxenjo-Doro yodgorligini topgan va u yerda arxeologik
qazishlar o‘tkazadilar. Tekshirishlardan bu yodgorlik qadimgi Hind shaharlarining
xarobasi bo‘lib chiqdi. Moxenjo- Doro Hind daryosining o ’rta qismida joylashgan
bo‘lib, har biri ikki yarim km 2
joyni egallab yotar edi. Xarappa va Moxenjo-Doro
mil.avv. III mingyillik va II mingyillikning o‘rtalarida mavjud bo‘lgan
davlatlarning markaziy shaharlari bo‘lgan ekan. Bu shaharlarda aholi zich
yashagan. Har ikki shahar xarobasini qazigan arxeologlar pishiq va xom g'ishtdan
qurilgan 1,2,3 qavatli uy-joy, ibodatxona, hukmdorlar sarovi, omborxona hamda
podsho qarorgohlarining qoldiqlarini topganlar. Bu joylardan g'isht yotqizilgan
ko‘chalar, pishiq g'ishtdan qurilgan quduq va hovuzlar ham topilgan. Shahar
tog'dan sopol quvurlar orqali keladigan suv bilan ta’minlangan. Shaharda iflos
suvlarni tashqariga chiqarib yuboradigan yer osti qurilma inshootlari ham bo‘lgan.
Har ikki shaharda zargarlik. me’morchilik, to‘qimachilik, kulolchilik, qurolsozlik
va hunarmandchilikning boshqa sohalari ham rivojlangan. Xarappa va Moxenjo-
Doroliklar sopol. qayiq va kemalar yasab, daryo va dengizlarda bemalol suzganlar.
Har ikki shahar ham qal'alar, qalin, baland minorali mudofaa devorlari bilan
muhofaza qilingan 9
.
Xarappa va Moxenjo-Dorodan iyeroglif yozuvlari va tosh tarozlari ham
topilgan. Mil.avv. XVI-XIII asrlar orasida Xarappa va Moxenjo-Doro shaharlari
xarobazorga aylanib inqirozga yuz tutgan. Olimlarning fikrlariga ko‘ra, Xarappa va
Moxenjo-Doro shaharlari shimoli-g‘arbiy Hindistondagi qadimgi davlatlarning
poytaxti bo‘lgan bo‘lsa kerak. Bu ikki shahar mil.avv. II mingyillik o‘rtalarida
O‘rta Osiyo Erondan kelgan oriy ko‘chmanchilarning talon-taroj urushlari
natijasida vayron etilgan, degan fikr bor.
Eng Qadimgi Hindiston tabaqaviy jamiyatga asoslangan quldorlik davlati
edi. Eng Qadimgi Hindistondagi davlatlar podsholar tomonidan boshqarilgan.
Podsholar oqsoqollar kengashi va qo‘shinga tayanib ish olib borganlar. Qadimgi
aholi boy-badavlat, hunarmand, mayda savdogar, o‘rtahol dehqon va ziyolilardan
9
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 265-b.
[ 12 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_12.png?v=1)
![iborat o‘rta tabaqaga hamda kambag'allar, qashshoqlar va qullarga bo‘lingan.
Hindistonda yashagan aholi tirikchiligining asosini sun'iy sug'orishga asoslangan
dehqonchilik tashkil etgan. Dehqonlar daryo vohalaridagi unumdor yerlarni
o‘zlashtirganlar. Buyvol, zubr va qo‘tos ho‘kizlarini qo‘sh omochga qo‘shib yer
haydaganlar. O‘zlashtirilgan tekis yerlarga suv kanal va ariqlar orqali kelgan.
Balandroq yerlarga esa charxparraklar orqali suv chiqarilgan. Suvni yuqoriga
chiqarishning eng qadimgi qo‘l usuli Misr tipi – shoduflar bo‘lib, ular qadimiy
Misr, Mesopotamiyada va Hindistonda keng tarqalgan edi. Shoduf moslamasi
Hindistonda “densli” nomi bilan mashhur bo‘lgan. U yerda “rati” deb yuritiladigan
yuqoriga suv chiqarish moslamasi keng tarqalgan bo‘lib, bular Misr “atue”siga
o‘xshaydi. Dehqonlar dalalarga bug'doy, arpa, no‘xat, sholi, shakarqamish va
g‘o‘za ekkanlar. Hindiston go‘za – paxtaning ilk vatanidir. Ular banan, anjir, anor,
qovun, o‘rik, olma yetishtirib, polizchilik va bog'dorchilik bilan ham
shug'ullangan. Dalalarda har turli sabzavotlar ham yetishtirilgan. Dehqonchilikda
tosh, mis va jezdan yasalgan qurollardan foydalanganlar. Hind vohasida, ayniqsa
Panjobda sero‘t yaylovlar ko‘p bo‘lgan. Shu bois, aholi qoramol, qo‘tos, zubr,
qo‘y, echki, cho‘chqa va eshak boqib, chorvachilik bilan shug‘ullangan, Qadimgi
hindlar yovvoyi fillarni qo‘lga o‘rgatib, ulardan xo‘jalik va harbiy maqsadlarda
foydalanganlar.
Dehqonchilik va chorva mahsulotlari aholini oziq-ovqat, jun, teri kabi
xomashyo bilan ta'minlagan. Eng Qadimgi Hindistonda hunarmandchilik ham rivoj
topgan edi. Hind ustalari tosh, mis, jez, kumush, oltin va qimmatbaho toshlardan
mehnat va jangovar qurollar, muhrlar, uy-ro‘zg‘or, zargarlik buyumlari va turli
jihozlar tayyorlagan. U yerda to‘qimachilik, kulolchilik, qayiqsozlik, hatto
kemasozlik ham ancha taraqqiy etgan. Arxeologlar Hind vohasi va Panjobning
ko‘p joylaridan savdo omborxonalari va do‘konlarming qoldiqlarini topganlar. U
yerlardan qadoq toshlar ham topilgan. Bu Hindistonda ichki va tashqi savdoning
rivojlanganligidan dalolat beradi. Savdogarlar Eron, Turon, Xitoy, Mesopotamiya,
Arabiston va boshqa mamlakatlar bilan suv va quruqlik yo‘llari orqali savdo-sotiq
ishlarini olib borgan. Dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq
[ 13 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_13.png?v=1)
![rivojlanishi. shuningdek, talonchilik urushlari natijasida ayrim kishilar ixtiyorida
ortiqcha boylik yig‘ilgan. Bu hol mulkiy tengsizlik va tabaqalanishni yanada
tezlashtirgan, bo‘lg‘usi yirik davlatlarning vujudga kelishi uchun zamin
tayyorlagan 10
.
I.3. Qadimgi Hindistonning ijtimoiy tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati
Eng Qadimgi Hindiston tabaqaviy jamiyatga asoslangan quldorlik davlati
edi. Rigveda davrining oxirida jamiyatning to‘rt sinfga bo‘linishi asl, an'anaviy va
ilohiy tartib deb hisoblangan. To‘rtta Varna (kasta) oriy jamiyatining qadimiy
tuzilishidan rivojlangan. Darhaqiqat, ijtimoiy tabaqalanish hind-Evropa
jamoalarining ko‘pchiligiga xos edi. Ushbu tuzilma Veda davrida, hukmron
ozchilikni jamoat zinapoyasining pastki pog'onasiga tushirilgan va deyarli qullar
pozitsiyasiga joylashtirilgan mahalliy aholi vakili bo‘lgan ko‘pchilik bilan o‘ralgan
holda o‘zlarining yaxlitligini saqlashga harakat qilgan oriylar tashkil etgan paytda
mustahkamlandi. Varna (sanskr. व, var, "sifat, rang, kategoriya") - qadimgi hind
jamiyatining to‘rtta asosiy sinfga bo‘linishini anglatadi:
braxmanlar-ruhoniylar, olimlar, asketiklar;
kshatriylar-jangchilar, hukmdorlar;
vayshiylar-dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar;
shudralar-xizmatchilar, yollangan ishchilar.
Braxman inson qiyofasida Xudo edi. Uning ma'naviy qudrati, agar ular
braxmanlarning huquqlariga tajovuz qilsalar, unga bir lahzada shoh va uning
qo‘shinini yo‘q qilish qobiliyatini bergan deb ishonilgan. Braxmanlar o‘zlari uchun
alohida sharaf va chuqur hurmatni talab qilib, hayotning barcha sohalarida
imtiyozli huquqiy mavqe va imtiyozli huquqqa erishdilar. Odatda braxmanlar
podshoh yoki boshliq homiyligida yashab, soliqdan ozod qilingan erlarni ijaraga
olishdan daromad olishgan, bu esa ularga boj to‘lagan dehqonlar tomonidan ishlov
berilgan. Ba'zilar erga egalik huquqi bilan egalik qilishgan. Ushbu katta ajratmalar
kunlik ishchilar yoki qullar tomonidan qayta ishlangan. O‘zlarini butunlay diniy
10
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.91-b.
[ 14 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_14.png?v=1)
![hayotga bag'ishlagan braxmanlar sud lavozimlarini egallashlari mumkin edi, ya'ni
sud ruhoniysi — purohita. Boshqalar, masalan, "Vedalar"ni o‘rgatishlari mumkin
edi. Qurbonlik marosimlari ixtisoslashgan ruhoniylarning ishtirokini talab qildi:
ibodat qilganlar (xotri), qo‘shiqchilar (udgatri), marosim imo-ishoralarini
bajaradiganlar (adhvaryu) bor edi.
Veda davrida rajanyamiu deb nomlangan uning vakillari keyinchalik
kshatriy deb nomlanishni boshladilar. Nazariy jihatdan, kshatriyalar himoyachilar
edi, ya'ni ular urushda jang qilishlari va tinchlik davrida mamlakatni boshqarishlari
shart edi. Qadimgi davrda ular braxmanlar ustidan o‘zlarining ustunligini
tasdiqlashga intilishgan; bu da'voni “Aytareya-braxman” tasdiqlaydi va buddaviy
matnlarda to‘rtta sinf sanab o‘tilgan bo‘lib, birinchi bo‘lib aynan kshatriylar
ko‘rsatilgan.
Veda davrida ruhoniylar bo‘lib xizmat qilish va o‘tish marosimidan o‘tish
huquqiga ega bo‘lgan vayshiylar yoki savdogarlar sinfi faqat uchinchi o‘rinni
egallagan. "Aytareya-brahmanlar" dan olingan parchada vayshiy "kimgadir soliq
to‘laydigan, uning hisobidan yashaydigan va o‘z xohishi bilan zulm
qilinadigan"deb tasvirlangan. Qadimgi braxman adabiyoti baxtsiz va mazlum
dehqon yoki har qanday kichik savdogar qaram bo‘lgan va zodagonlarga soliq
to‘lagan uzoq vaqtlarni eslaydi. Manning so‘zlariga ko‘ra, vayshiyning muhim,
ammo yagona vazifasi emas, balki unga ishonib topshirilgan podalarni himoya
qilish edi.
Uchta yuqori sinf va shudra sinfi o‘rtasidagi farqlar aniq belgilangan edi.
Yuqori sinflar a'zolari" ikki marta tug'ilgan", dvija: birinchi marta tabiiy tug'ilish
natijasida, ikkinchi marta — muqaddas shnur bilan bog'lab, Aryan jamiyatiga
qabul qilingan marosim orqali 11
.
Eng Qadimgi Hindistondagi davlatlar podsholar tomonidan boshqarilgan.
Podsholar oqsoqollar kengashi va qo‘shinga tayanib ish olib borganlar. Qadimgi
aholi boy-badavlat, hunarmand, mayda savdogar, o‘rtahol dehqon va ziyolilardan
iborat o‘rta tabaqaga hamda kambag'allar, qashshoqlar va qullarga bo‘lingan.
Hindistonda yashagan aholi tirikchiligining asosini sun'iy sug'orishga asoslangan
11
https://studfile.net/preview/4467082/
[ 15 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_15.png?v=1)
![dehqonchilik tashkil etgan. Dehqonlar daryo vohalaridagi unumdor yerlarni
o‘zlashtirganlar. Buyvol, zubr va qo‘tos ho‘kizlarini qo‘sh omochga qo‘shib yer
haydaganlar. O‘zlashtirilgan tekis yerlarga suv kanal va ariqlar orqali kelgan.
Balandroq yerlarga esa charxparraklar orqali suv chiqarilgan. Suvni yuqoriga
chiqarishning eng qadimgi qo‘l usuli Misr tipi – shoduflar bo‘lib, ular qadimiy
Misr, Mesopotamiyada va Hindistonda keng tarqalgan edi. Shoduf moslamasi
Hindistonda “densli” nomi bilan mashhur bo‘lgan. U yerda “rati” deb yuritiladigan
yuqoriga suv chiqarish moslamasi keng tarqalgan bo‘lib, bular Misr “atue”siga
o‘xshaydi. Dehqonlar dalalarga bug'doy, arpa, no‘xat, sholi, shakarqamish va
g‘o‘za ekkanlar. Hindiston go‘za – paxtaning ilk vatanidir. Ular banan, anjir, anor,
qovun, o‘rik, olma yetishtirib, polizchilik va bog'dorchilik bilan ham
shug'ullangan. Dalalarda har turli sabzavotlar ham yetishtirilgan. Dehqonchilikda
tosh, mis va jezdan yasalgan qurollardan foydalanganlar. Hind vohasida, ayniqsa
Panjobda sero‘t yaylovlar ko‘p bo‘lgan. Shu bois, aholi qoramol, qo‘tos, zubr,
qo‘y, echki, cho‘chqa va eshak boqib, chorvachilik bilan shug‘ullangan, Qadimgi
hindlar yovvoyi fillarni qo‘lga o‘rgatib, ulardan xo‘jalik va harbiy maqsadlarda
foydalanganlar 12
.
Dehqonchilik va chorva mahsulotlari aholini oziq-ovqat, jun, teri kabi
xomashyo bilan ta'minlagan. Eng Qadimgi Hindistonda hunarmandchilik ham rivoj
topgan edi. Hind ustalari tosh, mis, jez, kumush, oltin va qimmatbaho toshlardan
mehnat va jangovar qurollar, muhrlar, uy-ro‘zg‘or, zargarlik buyumlari va turli
jihozlar tayyorlagan. U yerda to‘qimachilik, kulolchilik, qayiqsozlik, hatto
kemasozlik ham ancha taraqqiy etgan. Arxeologlar Hind vohasi va Panjobning
ko‘p joylaridan savdo omborxonalari va do‘konlarming qoldiqlarini topganlar. U
yerlardan qadoq toshlar ham topilgan. Bu Hindistonda ichki va tashqi savdoning
rivojlanganligidan dalolat beradi. Savdogarlar Eron, Turon, Xitoy, Mesopotamiya,
Arabiston va boshqa mamlakatlar bilan suv va quruqlik yo‘llari orqali savdo-sotiq
ishlarini olib borgan. Dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq
rivojlanishi. shuningdek, talonchilik urushlari natijasida ayrim kishilar ixtiyorida
ortiqcha boylik yig‘ilgan. Bu hol mulkiy tengsizlik va tabaqalanishni yanada
12
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 273-b.
[ 16 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_16.png?v=1)
![tezlashtirgan, bo‘lg‘usi yirik davlatlarning vujudga kelishi uchun zamin
tayyorlagan.
Eng Qadimgi Hindiston madaniyatining vujudga kelishi ibtidoiy jamoa
tuzumi va u yerda harbiy demokratiya davriga borib taqaladi. Qadimgi hind
madaniyati ularning xo‘jaligi bilan chambarchas bog’liq bo‘lgan. Hind va Panjob
viloyati eng qadimgi hind madaniyatining beshigi hisoblanadi. Yozuv eng qadimgi
hind madaniyatining ajralmas qismi bo‘lgan. Arxeologlar Xarappa, Moxenjo-Doro
va boshqa joylardagi yodgorliklardan sopol parchalari, muhrlar sathi va toshlarga
bitilgan g‘alati yozuvlar topishgan. Bu yozuvlar ba'zi jihatlari bilan misr va
shumerlarning iyerogliflariga o‘xshab ketadi.
Qadimgi hind alifbosining 700 ga yaqin rasm-belgilardan iborat ekanligi
olimlar tomonidan aniqlangan. Tekshiruvchilar bu yozuvni o‘qishga urinib
ko‘rganlar. Lekin bu urinish hozircha yaxshi natija bergani yo‘q. Qadimgi
Hindistonda haykaltaroshlik ham rivoj topgan. Bu jihatdan Xarappa va Moxenjo-
Dorodan topilgan erkak kishi, raqqosa ayol timsoli va boshqa haykallar diqqatga
loyiqdir. Eng qadimgi Hindistonda rassomchilik ham taraqqiy etgan. Hind vohasi
va Panjobdagi eng qadimgi yodgorliklardan, hatto uzoq Mesopotamiyadan odam,
odam qiyofasidagi xudolar, zubr, karkidon, buqa, fil, qo‘tos, shuningdek, eng
qadimgi rasm-belgili yozuv tushirilgan tosh muhrlar topilgan. Sopol va tosh
muhrdagi qabartma rasm-tasvirlar o‘sha qadimiy, ko‘hna davrdagi
rassomchilikning qav darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi 13
.
Mil.avv. III-II mingyilliklarda Hind vohasida hisob-sananing o‘nlik
tizimidan foydalanilgan. Bir, ikki, uch, besh, to‘qqiz va boshqa katta-kichik
sonlarga yonma-yon qo‘yiladigan nol(0)ni, shuningdek, birdan to‘qqizgacha
bo‘lgan sonlar va ularning belgisini hindlar kashf etishgan. Bu raqamlar
keyinchalik vatandoshimiz ulug' Al-Xorazmiy tomonidan biroz isloh qilingach,
arablar dunyosiga o‘tgan. Bu ikki xalq madaniyati mevasining yorqin namunasidir.
Eng Qadimgi Hindistonda me’morchilik ham rivoj topgan edi. Qadimgi hind
ustalari zargarlik, naqqoshlik va tasviriy san’atning boshqa sohalarida ham katta
13
Qodirova L.B.. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O’quv-uslubiy qo’llanma. – Guliston, 2015-y.92-b.
[ 17 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_17.png?v=1)
![yutuqlarga erishgan. Eng qadimgi Hindistonda alifbo, hisobning o‘nlik tizimi
mavjud bo‘lgan. Demak, u yerda matematika, geometriya, astronomiya, tabobat va
boshqa ilmiy-amaliy bilimlar rivoj topgan. Hind tabiblari bemorlarni davolashda
shifobaxsh o‘simliklar, mevalar va hayvonlarning ayrim qismlaridan dori-darmon
tayyorlaganlar va bemorlami mahorat bilan davolaganlar.
Eng qadimgi hindlar o‘zlariga xos madaniyat yaratib, bu bilan jahon
madaniyati sivilizatsiyasi xazinasiga o‘zlarining barakali, ulkan hissalarini
qo‘shganlar 14
.
II BOB. MIL.AVV. XV–MILODIY IV ASRLARDA QADIMGI
HINDISTON
II.1. Oriylar va ularning Hindistonga kirib kelishi.
Falastinda Aryan nomlari miloddan avvalgi 1000-yilga kelib butunlay yo‘q
bo‘lib ketadi va hatto Mitanni hududida ham ulardan deyarli hech qanday iz
qolmaydi. Bu yerda ariylarning tili turli semit va kichik Osiyo dialektlari
tomonidan o‘zlashtirildi, oriylarning kichik aristokratiyasi esa mahalliy aholi
14
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 275-b.
[ 18 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_18.png?v=1)
![orasida yo‘q bo‘lib ketdi. Keyinchalik Sharqda, Eron platosida va Hindistonda
Aryan tillari saqlanib qolgan va ular bugungi kungacha u erda gaplashmoqda.
Ammo yozma dalillar bu haqiqatni faqat miloddan avvalgi VI asrdan boshlab qayd
etadi.
Bizning ixtiyorimizda bo‘lgan eng qadimgi manbalar hind va eronliklarning
metrik madhiyalari bo‘lib, dastlab ko‘p asrlar davomida og'zaki ravishda mavjud
bo‘lgan. Hindlarning tili Mitanni hujjatlarida qayd etilgan va Rigveda
madhiyalarida hozirgi kungacha saqlanib qolgan ariylarning tiliga eng yaqin.
Ushbu hujjatda bebaho tarixiy dalillar ham mavjud 15
.
Vedalarning eng qadimiysi metrik qo‘shiqlar to‘plami bo‘lib, har doim
ma'naviy, ba'zan haqiqiy she’riyat namunalari bo‘lib, kamdan-kam hollarda
tantanali va ulug'vordir. Ular oriylarning diniy g'oyalarini o‘rganishga katta
qiziqish bildirmoqdalar. Tabiat kuchlari, osmon va quyosh xudolari, bo‘ron va
shamol lordlari, yosh tong ma'budalari va samoviy egizaklar, muqaddas olov va
muqaddas mast qiluvchi ichimlik ko‘plab madhiyalarda eslatib o‘tilgan. Eng
hurmatga sazovor bo‘lgan dahshatli jangovar Xudo Indra, qahramonlik asrining
Aryan boshlig'iga o‘xshab yaratilgan momaqaldiroq edi. Somaning ta'siri ostida u
ajdaho Vritrani yoki ahini o‘ldiradi, o‘g'irlangan yorug'lik yoki yomg'ir sigirini
ozod qiladi va asirlikda bo‘lgan tong ma'budasini qutqaradi. Eng qadimgi
madhiyalarda mis boltalar ham eslatib o‘tilgan, ammo faqat qurol sifatida emas,
balki qurol sifatida. Ularda ibodatxonalar va shaharlar umuman tasvirlanmagan,
garchi istehkomlar (purah) ba'zan eslatib o‘tiladi. O‘lganlar odatda yoqib
yuborilgan va kul dog' ustiga tepalik quyilgan. Ushbu madhiyalarda biz tog'larni
bosib o‘tib, Shimoliy Hindistonning issiq tekisliklarini egallab olgan yosh va
baquvvat irqni ko‘ramiz.
Oriylarning rivojlanish darajasi (ular hind — oriylar deb ham ataladi)
dravidlarga qaraganda past edi, ammo ularning soni ancha yuqori edi. Ariylarning
o‘ziga xos san'at turi kulrang bo‘yalgan keramika edi. Uni hindlarning o‘rta oqimi
15
Urakov D.J., Tursunov R.N., Biykuziyev A.A., Xaynazarov B.B. Jahon tarixi /o ‘quv qo ‘llanma/. –T.:
“Innovatsiya-Ziyo”, 2020-y.108-b.
[ 19 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_19.png?v=1)
![bo‘ylab topgan arxeologlar miloddan avvalgi 1-ming yillikning o‘rtalarida ariyalar
dravidlar egallab turgan butun hududga joylashganini aniqladilar.
Qadimgi manbalarga ko‘ra, oriylar Hindistonda paydo bo‘lganida, ularning
zodagonlari bo‘lmagan, aholi jamoalarga birlashgan. Asta-sekin ular qattiq sinf
tizimini shakllantirdilar. Hammasi bo‘lib to‘rtta Varna (mulk) bor edi: braxmanalar
(ruhoniylar), kshatriyalar (jangchilar), vaishyalar (dehqonlar) va shudralar
(xizmatchilar). Har bir varnaning o‘z huquq va majburiyatlari bor edi.
Oriylarning bir qismi O‘rta Osiyo va Erondagi daryo bo‘ylaridagi unumdor
yerlarda yashab dehqonchilik bilan shug'ullangan. Oriylarning boshqa qismi esa
shu hududning dasht va tog' yaylovlarida yashab qoramol, qo‘y, echki, ot va tuya
boqib chorvachilik bilan shug’ullanganlar. Sharqda va Janubi-sharqda Qadimgi
Hindiston bilan chegaradosh bo‘lishgan, ular bilan qo‘shnichilik qilishgan.
Qadimgi hindlar ularni “oriy”, “oriya”, Eroniylar esa “ayriya” “eyraj" deb
nomlaganlar. Oriy atamasining o‘zbekcha tarjimasi “olijanob”, “ulug‘vor”, “yaxshi
oiladan” va “aslzoda” kabi ma’nolarni anglatadi. Mil.avv. II mingyillikning
o‘rtalarida oriylarning bir qismi Sulaymon, Hindikush va Janubiy Badaxshondan
oshib o‘tib, Panjob viloyatini bosib olganlar. Oriylar bilan Hindistonning mahalliy
aholisi o‘rtasida ayovsiz shiddatli janglar bo‘lgan. Bu janglar haqida
“Maxabxarata” va “Ramayana" dostonlarida mukammal ma’lumot berilgan.
Panjobga o‘rnashib olgan oriylar qoramol – sigir, buqa, ho‘kiz, buzoq, qo‘y,
echki, ot va tuyalar boqib, asosan chorvachilik bilan shug‘ullangan. Keyinchalik
esa ular Gang va Jamna daryosi bo‘yidagi unumdor yerlar hamda tog‘ yaylovlarini
bosib olganlar. Oriylar kelgunicha Hindistonda ot bo‘lmagan Ular Hindistonga
o‘zlari bilan ot tuya va qoramollarning yangi zotlarini olib kelganlar.
Oriylar Hindistonning shimoli-g'arbiy va shimoliy viloyatlarini bosib olib,
asta-sekinlik bilan mahalliy hind qabilalari bilan aralashib ketgan. Mahalliy aholi
oriylardan temirchilik va temir qurollardan I'oydalanishni oi'gangan. Temirdan
bolta, belkurak, omoch tishlari, qurol-yarog’ aslaha va turli buyumlar yasaganlar.
Temir tishli omoch va boshqa temir qurollardan foydalanish dehqonchilik va
[ 20 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_20.png?v=1)
![humarmandchilikning yanada rivojlanishiga, xo‘jalikdagi boshqa tarmoqlarning
ravnaq topishiga juda katta turtki bergan 16
.
Dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo-sotiq va chorvachilikning rivojlanishi
natijasida Hindiston viloyatlarida tabaqalanish yanada kuchaygan. Aholi orasida
mehnatkashlarning sa’y-harakatlari evaziga boyib ketgan jamoa oqsoqollari -
rojalar, ruhoniylar va sarkardalar ajralib chiqqanlar. Dehqonlar, hunarmandlar,
oddiy chorvador va savdogarlar aholining o‘rta tabaqasini tashkil etgan. Aholi
orasida kambag'allar ham ko‘p bo‘lgan. Urushda asir tushgan begonalar va
boylardan qarzdor bo‘lib qolgan hindlar qullarga aylantirilgan. Ular qullarni
“begona”, „dushman” deb atashar edi. Rojalar, lashkarboshilar va ruhoniylar oddiy
kishilar va qullami uylari, dalalari, ustaxonalarida ishlatib, chorvalarini
boqtirganlar. Oddiy kishilar va qullar mehnati evaziga boyib olgan oqsoqollar,
lashkarboshilar va ruhoniylar asta-sekin quldorlarga aylana borganlar. Qullar va
oddiy kishilarni itoatda saqlash uchun roja. lashkarboshi va ruhoniylar ixtiyorida
qurollangan jangchilar, nazoratchilar, soliq yig'uvchilar, soqchilar va boshqa
xizmatchilar bo‘lgan. Aslzodalar qozilar tomonidan gunohkor deb hisoblangan
oddiy kishilar va qullar shafqatsiz tomonidan qattiq jazolangan. Rojalar,
lashkarboshilar va ruhoniylarga xizmat qiluvchi soqchi, nazoratchi qurolli jangchi,
soliq yig'uvchi, qamoqxona, sudya-qozilar jamiyatni boshqaruvchi tashkilot -
davlat tizimiga aylana borgan.
Rojalar saylab qo‘yilgan qabila oqsoqollari, rahbarlaridan asta-sekinlik bilan
hokimlar va podsholarga aylana borganlar. Endilikda ular faqat o‘z mol-
mulklarinigina emas, balki hokimiyatni, podsholikni ham bolalari va aka-ukalariga
meros qilib qoldiradigan bo‘lgan.
Shunday qilib, mil. avv. I mingyillik boshlarida Hindistonda podsho
boshqaradigan davlatlar qaytadan tashkil topgan.
II.2. Shimoliy Hindistondagi dastlabki davlatlarning tashkil topishi.
16
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 276-b.
[ 21 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_21.png?v=1)
![Veda asarlari va eposida Ganga vodiysidagi ko‘plab qadimgi sulolalar va
qadimgi davlatlarning nomlari eslatib o‘tilgan, ammo bu ma'lumotlarning tarixiy
haqiqati masalasi juda munozarali va ko‘p hollarda arxeologiya materiallari bilan
tasdiqlanmagan. Eposda turli dinastiya ro‘yxatlari mavjud, voqealar turlicha bayon
etilgan, bu esa indologlarning o‘sha davrdagi siyosiy tarixni tiklashini
qiyinlashtiradi. Veda va epik davrlarning diniy g'oyalari shohlar va qirol
sulolalarining kelib chiqishi xudolarning irodasi bilan izohlanishiga yordam berdi.
Eng keng tarqalgan an'anaga ko‘ra, epik davrda Ganga vodiysidagi asosiy sulolalar
Quyosh va oy bo‘lib, ularning asoschilari Quyosh va oy xudolarining avlodlari
hisoblangan. "Ramayana" qahramoni Rama Quyosh sulolasi bilan, taniqli
Kauravlar oilasi esa oy sulolasi bilan bog'langan. Ushbu zotning avlodi an'anaviy
ravishda Bharat shohi bo‘lib, uning ismi "Rigveda"da eslatib o‘tilgan.
Rigvedada siyosiy tarixga oid ba'zi faktlar mavjud, ammo bu voqealarning
haqiqati juda shubhali. Shunday qilib, madhiyalar o‘nta podshohning jangi, Qirol
suda boshchiligidagi tritsu qabilasining (bharatlar birlashmasidan) mahalliy, Aryan
bo‘lmagan qabilalar bilan to‘qnashuvi haqida hikoya qiladi, chunki ular madhiyada
"qurbon bo‘lmagan"deb nomlanadi. Ko‘rinib turibdiki, madhiyalar Vedik
qabilalarining mahalliy qabilalar bilan doimiy raqobatining bir misolini aks
ettirgan. "Rigveda" davridagi bharatlar, ehtimol, Sarasvati (Hindning qadimgi
irmoqlaridan biri) va Yamuna daryolari o‘rtasida yashagan 17
.
Bharat nomi o‘ziga xos shon-Shuhrat bilan o‘ralgan edi. Ushbu mashhur
podshoh sharafiga butun Shimoliy Hindiston qadimgi davrlarda Bharatavarsha —
"qirol Bharata avlodlari mamlakati"deb nomlana boshlagan. (Hozir Hindiston
Respublikasi rasmiy ravishda Bharat deb nomlanadi.) Bharata nasliga
"Mahabharata"ning ba'zi qahramonlari ham tegishli edi. She’rning o‘zi Bharata
avlodlarining buyuk urushi haqida hikoya qiladi 18
.
Kuru — Kurukshetre maydonida Kaurava va Pandavalarning to‘qnashuvi
hind eposining asosiy epizodlaridan biridir. Kurukshetra jangining tarixiyligi
haqidagi savol indologik adabiyotlarda juda keskin muhokama qilinadi. Ko‘pgina
mualliflar jangning tavsifini miloddan avvalgi IV yoki III ming yillikda sodir
17
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 278-b.
18
https://history.wikireading.ru/hecR7lGGAM
[ 22 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_22.png?v=1)
![bo‘lgan haqiqiy voqea deb hisoblashgan.zamonaviy indologlar ancha keyingi
sanalarni — miloddan avvalgi XI, X, IX asrlarni keltiradilar. Ushbu nizoni hal
qilishda Hind arxeologlarining (B. B. Lal boshchiligidagi) Xastinapurdagi qazish
ishlari muhim voqea bo‘ldi, bu eposda Kauravlarning asosiy shahri sifatida
tanilgan.
Mil.avv. IX-VI asrlarda Gang vohasi va Shimoliy Hindistonda xo‘jalik asta-
sekinlik bilan rivojlana borgan. Xo‘jalikni boshqarish, aholi orasida tartib-
intizomni saqlash va u yoki bu viloyatni tashqi dushmanlar hujumlaridan himoya
qilish uchun davlat zarur edi. Bugina emas, boy-badavlat kishilar uchun ham
podsholik, ham davlat zarur edi. Ular: “Agar podsho, davlat himoya qilmasa,
badavlat kishilar o‘lim va quvg‘inlikka mahkum bo‘ladilar” — der edilar. Mil. avv.
VI asrga kelib Gang - Jamna vohasi va Shimoliy Hindistonda 20 dan ortiq katta-
kichik davlatlar bo‘lib, ularning yiriklari Koshala, Kashi, Magadxa, Anga, Shakya,
Gandxar, Malla va boshqalar edi. Ular podsho boshqaradigan yakka hokimlikka
asoslangan - despotik davlatlar bo‘lgan. Vridji va Malla kabi davlatlar ham bor
ediki, ular respublika maqomiga ega bo‘lgan. Mil. avv. VI-V asrlarda Shimoliy
Hindistonda hukmronlikni qo‘lga olish uchun yuqoridagi davlatlar o‘rtasida
shiddatli janglar bo‘lib o‘tgan. Podsho Bimbasara (543-491) davrida Magadxa
kuchayib, uning qo‘shinlari Gang vohasidan Bengal qo‘ltig'igacha bo‘lgan yerlarni
bosib olgan. Bimbasara vorislaridan Ajatashtru davrida butun Gang vohasi va
Markaziy Hindistonda yirik davlat tashkil topadi. Mil. avv. 345-yili aholining quyi
tabaqasiga mansub bo‘lgan Ugrasen Nand Magadxa podshosini yengib taxtni
egallaydi. Qudratli Nand podsholigiga asos soladi. Ugrasen davrida Shimoliy,
Markaziy va hatto Janubiy Hindistonning katta qismi Nandlar davlati tarkibiga
qo‘shib olinadi. Nand Hindistondagi qudratli davlatga aylanib bu davrda xo‘jalik
va madaniyat har tomonlama rivoj Topadi. Nand davlati mil.avv. 345-yildan 317-
yilgacha faoliyat ko‘rsatadi. Mil.avv. VI-IV asrlarda Hind vodiysi va Panjob
viloyatida ham ko‘pgina mayda davlatlar bo‘lgan. Bu davlatlarning aksariyati Doro
I davrida Eronga tobe bo‘lib, ko‘p miqdorda xiroj to‘lab turgan.
Mil. avv. 329-327-yillarda Makedoniya podshosi Aleksandr Turondagi
istilolardan so‘ng, 120 ming kishilik qo‘shin bilan Hindikush va Sulaymon
[ 23 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_23.png?v=1)
![tog’laridan oshib o‘tib, Panjob viloyatiga bostirib kiradi. Panjobdagi mayda
davlatlarning ko‘pchiligi Makedoniyalik Aleksandrga itoat etadilar 19
.
Ammo Panjobdagi eng kuchli podsholardan biri Por Aleksandrga qarshi
kurashga otlanadi. Por ixtiyorida 30 ming piyoda, 4 ming otliq askar, 3000 jang
arava va 200 jangovar fil mingan jangchilar bor edi. Ikki shoh askarlari o‘rtasida
shiddatli jang boshlanadi. Porning o‘zi jangovar fili ustida dushmanlar bilan
qahramonlarcha kurashib 9 joyidan og'ir yarador bo‘ladi. Janglarning birida uning
ikki o‘g’li o‘ladi. Ammo shunga qaramay u urush maydonini, askarlarini tark
etmay, jangni davom ettiradi. Urush Aleksandr qo‘shinlarining g'alabasi bilan
tugaydi. Por bilan bo‘lgan urushda Aleksandr ko‘p askarlaridan ayriladi.
Makedoniyalik Aleksandrning sevimli jangovar oti Butsefal ham janglarning birida
tig' tegib halok bo‘lgan. Aleksandr halok bo‘lgan oti sharafiga Hind daryosi
bo‘yida Butsefaliya shahrini qurdirgan. Aleksandr Porning jangdagi qahramonligi
va irodasiga tan berib, uni o 'z saltanati podshosi qilib qoldiradi 20
.
Aleksandrning Gang vohasiga bostirib kirish niyati ham bor edi. Xuddi shu
davrda Aleksandr qo‘shinlari o‘rtasida kasallik tarqalib, uning sarkardalari Gang
tomon yurishdan bosh tortadilar. Ikkinchidan, Gang daryosining chap sohilida
qudratli Nand davlatining 200 ming piyoda, 80 ming otliq, 8 ming jang aravali va 6
ming jangovar fil mingan suvoriy dan iborat katta qo‘shini turardi. Makedoniyalik
Aleksandr Nandlarning qudratli qo‘shinini yengishga ko‘zi yetmay Gang tomon
yurishni qoldirishga majbur bo‘ladi. Hind va Panjobda ozroq qo‘shin qoldirib,
Mil.avv. 325-yili Hindistonni tark etib, Bobilga qaytadi. U Bobilni o 'z
saltanatining markaziga aylantiradi. Ammo u 12 yil kurashib, jang qilib qo‘lga
kiritgan ulkan saltanatini 2–2,5-yilgina boshqaradi-yu, mil. avv. 323-yilda og'ir
betoblik va zaharlanishdan vafot etadi. Bu vaqtda u endigina 34 yoshga qadam
qo‘ygan edi.
II.3. Mil.avv. IV va milodiy IV asrlarda qadimgi Hindiston
19
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 279-b.
20
Urakov D.J., Tursunov R.N., Biykuziyev A.A., Xaynazarov B.B. Jahon tarixi /o ‘quv qo ‘llanma/. –T.:
“Innovatsiya-Ziyo”, 2020-y.110-b.
[ 24 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_24.png?v=1)
![Hindistondagi tarixiy jarayon haqida, ayniqsa qadimgi davrlarda, aytib
o‘tilganidek, kam narsa ma'lum. Turli xil diniy matnlar va yarim afsonaviy urf-
odatlardan olingan parchalar, umuman olganda, u hamma joyda bo‘lgani kabi,
biroz kamroq samaradorlik bilan davom etgan deb taxmin qilishga imkon beradi.
Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida subkontinentning shimolida
qadimgi Sharq dunyosining qolgan qismi bilan bir xil siyosiy integratsiya jarayoni
sodir bo‘ldi. Turli xil kichik Proto-davlatlar va shaharlashgan shahar-davlatlar asta-
sekin kattalashib, dastlabki davlatlarga aylandilar, ular o‘rtasidagi raqobat vaqt
o‘tishi bilan tobora kuchayib bordi. Kuchlilar kuchsizlarni o‘zlashtirib, ularning
hisobiga kengayib borardi. Natijada miloddan avvalgi I ming yillikning o‘rtalariga
kelib. Ganga vodiysida va uning yaqinida taxminan 16 ta nisbatan yirik davlatlar
mavjud bo‘lib, ularning aksariyati allaqachon irsiy monarxiyani o‘rnatgan va faqat
ba'zilarida saylangan siyosiy rahbarlar bilan oligarxik yoki aristokratik
boshqaruvning turli shakllari amalda bo‘lgan.
Siyosiy konsolidatsiyaning keyingi jarayoni, aytish mumkinki, tashqi
omillar, xususan, dastlab, Axamoniylar davlati bilan aloqalar tufayli tezlashdi.
Ganga vodiysida allaqachon ikkita kuchli davlat bor edi, Koshala va Magadha, ular
o‘rtasidagi raqobat ikkinchisining g'alabasiga olib keldi. Miloddan avvalgi IV
asrda afsonaga ko‘ra, varnadan kelgan sudr tomonidan asos solingan, Magadha
hukmdorini taxtdan tushirgan va o‘z mulklarini Ganga havzasining katta qismiga
va undan janubga kengaytirgan Nandlar davlati paydo bo‘ldi. Biroq, bu davlat atigi
bir necha o‘n yillar davomida mavjud bo‘lgan, shundan so‘ng Chandragupta ham
shudralardan bo‘lib, Buyuk Aleksandrning yurishi bilan bog'liq voqealardan o‘z
manfaati uchun foydalangan, o‘z navbatida Nandlar sulolasini ag'darib tashlagan
va mauryan davlatini asos solgan, u hind miqyosida ancha vaqt, taxminan bir
yarim asr davomida mavjud bo‘lgan.
Shunday qilib, miloddan avvalgi 1-ming yillikning o‘rtalarida Shimoliy
Hindiston siyosiy konsolidatsiyaning sezilarli tendentsiyasi bilan ajralib turdi va bu
tendentsiyani tasodifiy deb hisoblash mumkin emas. Aksincha, u ushbu davrda faol
davom etayotgan jiddiy ichki iqtisodiy va ijtimoiy-diniy jarayonlarga to‘liq mos
keldi. Bu, birinchi navbatda, iqtisodiy integratsiya tendentsiyasi edi. Biroq, Ganga
[ 25 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_25.png?v=1)
![vodiysi Nil vodiysi bilan bir xil darajada emas edi, bu uning hududida rivojlangan
tsivilizatsiyaning barcha o‘choqlarining hukmronligini belgilaydi. Shunga
qaramay, u iqtisodiy integratsiyani ham, markazlashtirilgan ma'muriyatning ba'zi
rivojlanishini ham qo‘llab-quvvatladi. Va bu erda ushbu jarayon bilan bog'liq
muhim xususiyatlardan biriga e’tibor berish vaqti keldi 21
.
Mil. avv. 325-yilda Aleksandr Hind vohasida uncha katta bo‘lmagan qo‘shin
qoldirib, Hindistonni tark etdi. Aleksandr ketgach, ko‘p o‘tmay, hind qabilalari
yunon-makedon asoratiga qarshi ozodlik urushini boshlab yubordilar. Bu
harakatga mashhur hind sarkardasi Chandragupta boshchilik qiladi. Mil. avv. 317-
yili yunon-makedon qo‘shinlari Hind vohasidan butunlay quvib chiqariladi.
Rivoyatlarga qaraganda, Chandragupta aslzodalardan bo‘lmay, eng past shudra
yoki kshatriyalardan kelib chiqqan ekan. U yoshligida Nand sulolasi podsholariga
xizmat qilgan. U podsho bilan chiqisha olmay Panjobga. Makedoniyalik Aleksandr
huzuriga kelib, unga xizmat qilgan. Chandragupta Aleksandrni Nandlar shohi
ustiga qo‘shin tortishga undagan. Yunon-makedonlar Panjobdan quvilgach,
Chandragupta katta qo‘shin bilan Magadxaga qaytib, Nand shohi qo‘shinlarini
yengib taxtni egallaydi 22
. U Maurya podsholigiga asos solib, mil.avv. 317-298-
yillarda hokimiyatni boshqaradi. Chandragupta Patalaputra shahrini davlat
poytaxtiga aylantiradi. U butun Shimoliy Hindistonni birlashtirib, Maurya
saltanatini kuchaytiradi. Mil.avv. 305-yili Chandragupta bilan Salavka qo‘shinlari
o‘rtasida qattiq jang bo‘lib, salavkiylar qo‘shini mag’lubiyatga uchraydi.
Chandragupta bilan Salavka o‘rtasida sulh tuzilib, Sharqiy Eron va Belujiston
Maurya davlati tarkibiga qo‘shib olinadi. Chandragupta Salavkaga 500 jangovar fil
in’om qiladi va uning qiziga uylanadi. Chandraguptaning vorislari Bindusara
(mil.avv. 293–268-yillar) va Ashoka (mil.avv. 268–231-yillari davrlarida Maurya
davlatining chegaralari kengayib, qudratli davlatga aylanadi. Ashoka davlatni
boshqarish, din, madaniyat va xo‘jalik sohalarida islohotlar o‘tkazadi. Ashoka
davrida Maurya davlati kuch-qudratining cho‘qqisiga ko‘tariladi.
Ashoka vafotidan so‘ng mamlakatda toj-taxt uchun sulolaviy janglar avj
oladi. Shimoli-g'arbdan Panjobga Yunon-Baqtriya qo‘shinlari bostirib kiradi.
21
https://studme.org/127663/istoriya/severnaya_indiya_seredine
22
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 283-b.
[ 26 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_26.png?v=1)
![Mil.avv. 180-yilda Maurya sulolasining so‘nggi podshosi taxtdan ag'darib
tashlanadi va o‘ldiriladi. Shu yili taxtni Shunglar sulolasiga mansub kishilar
egallaydi. Bu davrda Mauiya davlatining chegaralari Gang vohasi bilan
kifoyalangan edi. Shunglar davlati uzoq yillar davomida Yunon-Baqtriya va mayda
Hind davlatchalari bilan urushlar olib borgan. Shu davrda Panjobda Yunon-Hind
podsholigi tashkil topadi. Shu davrlarda g'arb va shimoli-g'arb tomondan Panjobga
yunon, sak va Parfiya qo‘shinlari tez-tez hujum qilib turishgan. Shunglar sulolasi
mamlakatni mil. avv. 180-yil bilan 68-yillar orasida boshqargan. Mil.avv. 68-yili
Magadxada navbatdagi davlat to‘ntarishi sodir bo‘lib, taxtni Kanha sulolasiga
mansub kishilar egallaydilar. Ular Magadxa qo‘l ostidagi mamlakatni 45 yil
boshqaradi lar. O‘zaro urush-janjallar tufayli bu davlat ham ko‘p o‘tmay
yemiriladi,
Hindiston yana mayda davlatlarga bo‘linib ketadi.
Hindistonda o‘zaro urushlar avjiga chiqib. mayda davlatlarga bo‘linib
ketayotgan bir davrda, shimoii-g'arbdan Kushon podsholarining istilolari
boshlanadi. Mil. avv. II asr o‘rtalarida Baqtriyaga o‘tib joylashgan yuechjilar shu
yerda Kushon davlatiga asos soladilar. Kushon davlatining asoschilaridan biri
Kudzula Kadfiz I Kashmir va Janubiy Baqtriyani bosib oladi. Uning o‘gli Vima
Kadfiz II esa Hindistondagi o‘zaro urush-janjallardan foydalanib Panjob viloyati,
Quyi Hind bo‘ylari, Bengaliya va Hindiston yarimorolining markaziy qismlarini
ham bosib oladi. Kadfiz vafotidan keyin Kushon taxtiga uning o‘g’li Kanishka 1
o‘tiradi. Kanishka 1 (78-123-yil) davrida Hindistonning janubiy viloyatlari ham
Kushon saltanati tarkibiga qo‘shib olinadi. Kanishka davrida Kushon saltanatining
poytaxti Baqtrdan Peshovarga ko‘chiriladi. Kanishka podsholik qilgan davrda
Kushon podsholigi qudratli saltanatga aylanadi. Xuvishka podsholik qilgan
davrlaridan keyin Kushon davlati kuchsizlanadi. Ammo III asr oxirlarida ichki
kurashlar va g'arbdan sosoniy qo‘shinlarining bergan qaqshatqich zarbalari ostida
Kushon saltanati yemirilib, uning o‘rnida katta-kichik davlatlar tashkil topadi 23
.
23
Urakov D.J., Tursunov R.N., Biykuziyev A.A., Xaynazarov B.B. Jahon tarixi /o ‘quv qo ‘llanma/. –T.:
“Innovatsiya-Ziyo”, 2020-y.111-b.
[ 27 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_27.png?v=1)
![Kushon saltanati barham topgach, Hindistonda bir qancha davlatlar tashkil
topadi. Milodning IV asridan boshlab Gang vohasidagi Magadxa davlati yana
kuchayadi. Bu davlatning asoschisi Gupta bo‘lib, sulola ham shu nom bilan
atalgan. Magadxa davlati Guptaning nabirasi Chandragupta I (milodiy 320-335)
o‘g‘li Samudragupta (milodiy 335-380) davrida ancha kuchayib, ular Himolay
tog’laridan Madras shahri oralig’idagi yerlarni bosib oldilar. Guptalar sulolasi
saltanatining gullab-yashnagan davri Chandragupta II podsholik qilgan 380-415-
yillarga to 'g ’ri keladi. Chandragupta II davrida Hindistonning yerlari Panjob,
Hind vohasi hisobiga kengayadi. Bu davrda Hindistonda dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik, ayniqsa savdo-sotiq nihoyat darajada rivojlanadi.
Chandragupta podsholik qilgan yillar Hindiston tarixida "Guptalarning oltin asri"
deb madh etilgan. Chandragupta II vafotidan keyin Hindistonga O‘rta Osiyo
tomondan kidariylar, eftaliylar va boshqa qabilalarning hujumi boshlanib, ular
Panjob va Hind vodivsida o‘rnashib qoladilar. Kidariylar va eftaliylar bilan olib
borilgan urushlar natijasida juda ko‘p kishilar halok bo‘ladi, xo‘jalikning hamma
tarmoqlar izdan chiqadi. Guptalar mamlakatda markazlashgan davlat tuzishga ko‘p
harakat qiladilar. Lekin bu harakatlar yaxshi natija bermaydi. Shu bilan
Hindistonning qadimgi tarixi ham o 'z nihoyasiga yetadi.
Mil. avv. I ming yillik o‘rtalariga kelib, dehqonchilik Gang vodiysi
xo‘jaligining asosiy tarmog'iga aylangan. Dehqonlar ekinlarni sug'orishda sun’iy
kanal, ariq va charxpalaklardan foydalanganlar. Bu davrda ham Hind, Ganga,
Jamna, Panjobdagi daryo bo‘ylaridagi baland yerlarga suv chiqarishda shoduf
qurilmasidagi “deneli” “rati” va hind xurustidan keng foydalanilgan. Shuningdek,
irrigatsiya texnika taraqqiyoti tarixida Misrda Arximed vinti va Hindistonda suv
chiqaradigan mavatnikdan keng foydalanilgan. Sharq mamlakatlarining irrigatsiya
xo‘jaligida suvni yuk hayvonlari kuchi bilan chiqarish keng rasm bo‘lgan. Bu
yuqorida ta’kidlangan hind xurustidir. Chuqurrorq kanal quduq qirg'og'ida ikki
ustun o‘rnatilib, ularning ustki uchi g'altak bilan birlashtiriladi. Bu g'altakka arqon
tashlanadi va bir uchiga teridan qilingan katta paqir yoki qovg'a (idish) bog'lanadi,
ikkinchi uchini uy hayvonlaridan ho‘kiz, ot, tuya, eshak yoki xachir tortgan 24
.
24
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 284-b.
[ 28 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_28.png?v=1)
![Bobur Hindiston xurusti haqida shunday yozadi: “Xurustiga bog'langan
ho‘kiz qovg'a quduqdan suvga to‘lib chiqqunga qadar ustunlardan uzoqlashib,
arqonning bir uchini tortadi, bunda odam suvni taniovga quyadi, ho‘kiz esa avvalgi
joyiga qaytib keladi". Demak, hind ziroatkorlari balandlikka suv chiqarib
dehqonchilik qilishda sun'iy sug'orishning turli usullaridan foydalangan ekanlar.
Yer haydashda ho‘kiz qo‘shilgan omoch va so‘qalardan foydalanilgan. So‘qa va
omochlarga qo‘tos, eshak, xachir va otlarni ham qo‘shgan bo‘lishlari mumkin.
Hind dehqonlari zarang yerlarni 6-12 ho‘kiz qo‘shilgan qo‘shaloq qo‘sh-omoch
bilan haydaganlar. Qullar sonining orta borishi munosabati bilan yerga ishlov
berishda omoch, so‘qa, tirma va molalarni qullar ham tortganlar. Dehqonlar
bug'doy, agra, tariq, zig'ir. sholi. suli, dukkakli o‘simliklar, paxta, shakarqamish va
choy ekkanlar. Qadimgi hind aholisi xo‘jaligining asosiy tarmoqlaridan biri
chorvachilik bo‘lgan. Hindistonda yirik shoxli qoramol - sigir, buqa, ho‘kiz, hind
buyvoli. qo‘tos va buzoqlar boqishga katta e’tibor berganlar. Otlar Hindistonda
yuqori baholangan. Ot asosan Panjob viloyati va Hind daryosining tutash bo‘lgan
joylarda boqib parvarish qilingan. Otlardan asosan minib yurish. jang aravalariga
qo‘shish va otliq qo‘shin uchun foydalanilgan. Hindistonda Nand, Maurya, Kushon
va Guptalar saltanatining qaror topishi munosabati bilan sug'orma dehqonchilik,
chorvachilik. hunarmandchilik yanada rivojlanadi.
Mil.avv. VI asrdan -milodiy V asrgacha bo‘lgan davrda ichki va tashqi
savdo ham muttasil rivojlanib borgan. Mazkur podsholiklar, ayniqsa, Kushon
saltanati davrida davlatlararo Buyuk Ipak yo‘lidan unumli foydalanilgan.
Mil.avv. VI asrning oxiri - V asr boshlaridan boshlab Hindistonda kumush
tangalar ham zarb etilgan. Qadimgi Hindiston tarixining hamma davrlarida ham
yirik savdogarlar va hunarmandlar badavlat bo‘lishgan. Mil.avv. VI—IV asrlarda
Hindistondagi davlatlar va savdogarlar suv va quruqlik yo‘li orqali Janubi-sharqiy
Osiyo, Shri-Lanka, Arabiston, Afrika, Eron va Turon o‘lkalari bilan qizg‘in savdo
ishlarini olib borganlar. Kushonlar davrida esa Hindiston yuqorida nomlari
aytilgan mamlakatlardan tashqari Rim, Mesopotamiya va Xitoy bilan ham savdo-
sotiq ishlarini yo‘lga qo‘ygan. Bu jihatdan mil. avv. II asrda "Buyuk ipak
yo‘li”ning shakllanishi alohida ahamiyatga ega bo‘lgan. Shuni ta'kidlab o‘tish
[ 29 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_29.png?v=1)
![joizki, “Buyuk ipak yo‘li" ko‘p tarmoqli bo‘lib, u Xitoyga Vohandaryo, Vaxsh -
Qizilsuv, Farg'onadan Qorag'ulja, Ili daryolari, Yettisuv - Zayson orqali yo‘nalgan.
Xitoy dan g'arbiy o‘lkalarga ham shu yo‘1 orqali borilgan. Bu yo‘llarning hammasi
O‘rta Osiyodan o‘tgan. Demak, qadimgi hind savdogarlari Ipak yo‘lining mazkur
tarmoqlari orqali uzoq-yaqin mamlakatlar bilan siyosiy, iqtisodiy, harbiy, madaniy
va savdo-sotiq aloqalarini olib borganlar. Hikoya qilishlaricha, Hindiston
janubidagi Kerala, Chola va Pandya kabi davlatlarga Rim savdo kemalari
kelishgan ekan. Milodiy I—IV asrlarda Kushon podsholari turli ma’danlardan
tanga pul chiqarganlar. Oltin tangalar zarb qilish ham kushonlar davriga to‘g"ri
keladi. Savdo-sotiq Hindistonda hukm surgan hamma davlatlar davrida
rivojlangan. Chunki savdogarlar hunarmandlar singari davlatga juda katta foyda
keltirgan. Shunday qilib, dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik aholini
oziq-ovqat bilan ta’minlashda, hunarmandchilik uchun turli xomashyo yetkazib
berishda muhim ahamiyat kasb etgan. Uzoqni ko‘zlagan, siyosatdon podsho va
amaldorlar xalqaro savdo rivojiga homiylik qilganlar 25
.
XULOSA
Qadimdan biz bilamizki Hindiston kuchli va qudratli davlat. Hind
madaniyati ham katta o‘ringa egadir. Ko‘p asrlar davomida taraqqiy qilib kelgan
qadimgi hind madaniyati bir qator qo‘shni xalqlar madaniyatining rivojlanishiga
ancha kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ko‘pgina diniy to‘plamlar saqlanib qolganligi
sababli qadimgi hind xalqlarining dini to‘g’risida ayniqsa yaxshi ma’lumotlarga
25
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y. 286-b.
[ 30 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_30.png?v=1)
![egamiz. Qadimgi hind adabiyotining yodgorligi “Rigveda’’ning minglab
madhiyalari va so‘nggi veda adabiyotlari oriylarning diniy e’tiqodlari to‘g’risida
boy ma’lumotlar beradi
Jahon sivilizatsiyasi xazinasida qadimgi Hindistonning moddiy, badiiy va
ma’naviy madaniyati munosib o rin egalladi. Saqlanib qolgan madaniyatʻ
yodgorliklari adabiyot va arxitektura, haykaltaroshlik, hunarmandchilik,
shaharsozlikning yuqori darajada rivojlanganligidan dalolat beradi. Hindistonda
qadimgi hind astronomlari va matematiklari, kimyogarlari va shifokorlarining
tadqiqotlari va yutuqlari chuqur hurmatga sazovor bo ldi, tilshunoslik, mantiq,
ʻ
psixologiya sohasidagi yutuqlar endi qadrlanishi mumkin. Qadimgi Hindistonda
o nlik sonlar tizimi shakllantirilgan, hozirgi kunda umumiy qabul qilingan
ʻ
raqamlarni yozish tizimi yaratilgan. Bu yerda trigonometriya va algebra asoslari
yaratilgan. Qadimgi Hindistonda taniqli adabiy asarlar - Vedalar, "Mahabharata"
va "Ramayana" she’rlari, bilimlarning turli sohalariga oid risolalar yaratilgan. Bu
yuqori badiiy va me’moriy ijod mamlakati, shu jumladan sivilizatsiya darajasida
mukammal qadimiy shahar aholi punktlari, ajoyib ibodatxonalar, stupalar va
haykaltaroshlik yodgorliklaridir. Qadimgi hind madaniyatining o ziga xos
ʻ
xususiyati ma’naviyat edi. Insonning ichki dunyosiga qiziqish ustunlik qildi,
koinot masalalariga qiziqish kam edi. Madaniy evolyutsiya jarayonida bu yerda
turli xil diniy oqimlar tug‘ildi, ulardan biri buddizm hozirgi kunda 700 million
izdoshlari bo lgan uchta dunyo dinlarining eng qadimiyiga aylandi. Buddizmning
ʻ
tarqalishi munosabati bilan hind madaniyati Markaziy va Sharqiy Osiyo
mamlakatlariga sezilarli ta’sir ko rsatdi va G‘arb mamlakatlariga ta’siri arablar
ʻ
orqali amalga oshirildi. Zamonaviy Hindistonda ular madaniy merosga hurmat
bilan qarashadi. Bu mamlakat qadimiy urf-odatlarga hurmat bilan ajralib turadi va
buning ajablanarli joyi yo q, chunki, qadimgi hind sivilizatsiyasining ko plab
ʻ ʻ
yutuqlari hindlarning umumiy madaniy fondiga kirdi. Hindiston haqli ravishda
jahon madaniyatining eng qadimgi markazlardan biri sifatida shuhrat qozongan.
[ 31 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_31.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ergashev Sh. Qadimgi sivilizatsiyalar. – T.: “O‘zbekiston” 2016-y.
2. Kabirov A. Qadimgi sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y.
3. Qodirova L.B. Jahon sivilizatsiyalari tarixi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma.
Guliston, 2015-y.
4. Rajabov R.R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т .: “Fan va
texnologiya”, 2009-y.
[ 32 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_32.png?v=1)
![5. Sobirova D. Jidkov A. Култура Древнего Индии (Referat). – M.: 2019-y
6. Topildiyev O.R. Madaniyat tarixi (O‘quv-uslubiy majmua), - Namangan:
2021-y.
7. Urakov D.J., Tursunov R.N., Biykuziyev A.A., Xaynazarov B.B. Jahon
tarixi (Qadimgi Sharq, Qadimgi Yunoniston va Rim tarixi) T.: “
Innovatsiya-Ziyo”. 2020-y.
8. Авдиев В. Қадимги Шарқ тарихи. – Т.: “Ўрта ва олий мактаб”, 1964-й.
9. Эдвардс М. Древняя Индия. Быт, религия, культура / Перевод с англ.
С.К. Меркулова. – М.: ЗАО Центрполиграф, 2005 г .
INTERNET MA’LUMOTLARI
1. https://studfile.net/preview/4467082/
2. https://history.wikireading.ru/hecR7lGGAM
3. https://studme.org/127663/istoriya/severnaya_indiya_seredine
4. https://znanio.ru/media/qadimgi-hindiston-sivilizatsiyasiyasi-2509223
5. https://www.worldhistory.org/india/
6. https://foxford.ru/wiki/istoriya/drevn-gosudarstva indii?utm_referrer=https
%3A%2F%2Fwww.yandex.ru%2F
[ 33 ]](https://docx.uz/documents/dd58bb22-ba0d-4bbb-8223-92539dacf32d/page_33.png?v=1)
Qadimgi Hindiston