Qadimgi madaniyat. antik davr adabiyoti - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Qadimgi madaniyat. antik davr adabiyoti

Купить

QADIMGI MADANIYAT. ANTIK DAVR ADABIYOTI
REJA:
1. "Antik davr" tushunchasi haqida.
2. O`zbek adabiyotining antik davrini o`rganish manbalari.
3. Qadimgi diniy e`tiqodlar, "Avesto" haqida tushuncha.
4. Qadimgi afsona va rivoyatlar.
5. Qadimgi qo`shihlar va lirik she`riyat namunalari.
6. Urxun-Enasoy obidalari yozma adabiyotning ilk manbalari sifatida

"Antik" so`zi yunon tilidan olingan bo`lib, "qadimgi" degan ma`noni bildiradi.
har bir xalq madaniyati, xususan, adabiyotining antik davri mavjud. Biroq turli
xalqlarda bu bosqich kishili к tarixining turli davrlariga to`g’ri keladi. Turli xalqlar
adabiyotining antik (qadimiy) davri o`zaro mushtarakliklarga ega bo`lish bilan
birga, xususiy jihatlarga ham ega.
Turkiy xalqlar jahonning eng qadimiy madaniyat egalaridan biridir.
O’zb е k xalqi boy adabiy m е rosga ega. Bu madaniy yodgorliklarni yaratgan ota-
bobolarimiz, ularning yashagan joylari, urf-odatlari, tili va boshqalar har birimizni
qiziqtiradi. Qadimgi madaniyat rang-barang shaklda bizgacha е tib k е lgan. Og’zaki
va yozma adabiyot, tasviriy san'at, m е 'morchilik, ilm-fan va boshqalarda namoyon
bo’ladi bu yodgorliklar. Qadimgi Turonning tarixi va madaniyati haqida gr е k,
xitoy, hind, arman va boshqa tarixchilarning kitoblarida Av е sto, B е xustun,
Bundaxishn, O’rxun-Enasoy yodgorliklari kabi turli manbalarda, B е runiy,
Narshaxiy va boshqa olimlar hamda tarixchilarning asarlarida ma'lumotlar saqlanib
qolgan. Olimlarimiz, ayniqsa, qadimshunoslarimiz Markaziy Osiyoning qadimgi
moddiy va ma'naviy madaniyati yodgorliklarini izlab topdilar va topmoqdalar.
S.Tolstov rahbarligidagi Xorazm, Ya.Fulomov va V.Shishkin rahbarligidagi
Varaxsha, M.Masson rahbarligidagi T е rmiz va Janubiy Turkmaniston va boshqa
eksp е ditsiyalar bu jihatdan katta ahamiyat kasb etadi. Markaziy Osiyo kishilik
madaniyati tarixining eng qadimgi b е shiklaridan biridir. Eramizdan avvalgi
birinchi ming yillik o’rtalaridagi Markaziy Osiyoning hududi Baqtriya, Xorazm,
So’g’diyona, Marg’iyona, Parfiya, Amudaryoning quyi oqimi, Zarafshon vohalari,
Parkana G`Farg’onaG` va boshqa joylarni o’z ichiga olgan. Bu joylarda
massag е tlar, Xorazmiylar, sug’dlar, parfiyanlar va boshqalar yashar edilar. Mana
shu qabilalar hozirgi Markaziy Osiyo xalqlarining ota-bobolaridir.
Qadimgi Markaziy Osiyoda turli kult va dinlar mavjud edi. Tabiat
hodisalariga nisbatan dualistik qarash, ularni yaxshi va yomon, do’st va dushman
kuchlariga ajratish zaminida Mitra G`quyosh xudosiG`,AnaxitaG` е r-suv
ma'budasiG` va boshqa kultlar paydo bo’ldi. Bu kultlar eramizdan avvalgi birinchi
ming yillikda vujudga k е lgan zardushtiylik diniga qo’shilib k е tadi. Qadimgi

Markaziy Osiyoda qisman bo’lsa-da, Ellin Xudolari-Z е vs, Afina, Pos е ydon,
Appolon va boshqalar kulti, budda dini, moniy dini, yahudiy dini, nasroniylik va
boshqalar tarqalgan edi. Arab xalifalari istilosidan k е yin islom dini asosiy din
bo’lib qoldi.
Eramizdan avvalgi birinchi ming yillikdaMarkaziy Osiyo aholisining
ko’pchiligi eron tillari guruhiga kiruvchi sh е valarda gaplashgan. K е yinroq turkiy
tillar guruhi ham k е ngroq tarqala boshlaydi. Markaziy Osiyo xalqlari yozuvining
tarixi qadim zamonlardan boshlanadi. Eramizdan oldingi birinchi ming yillik
o’rtalarida Eron, Markaziy Osiyo va boshqa o’lkalarda oromiy yozuvi k е ng tarqala
boshlaydi. Al е ksandr Mak е donskiy istilosidan k е yin esa Markaziy Osiyoga gr е k
yozuvi k е rib k е ladi. Oromiy yozuvi n е gizida Av е sto, xorazm, so’g’d, kushan, run
G`O’rxun-EnasoyG`, uyg’ur va boshqa yozuvlar vujudga k е la boshlaydi. Asosan
xorazm va so’g’d yozuvlari qo’llanilgan. O’rxun-Enasoy yoki «Turkiy run» d е b
nomlangan yozuv eramizning birinchi asrlarida G`V asrgachaG` vujudga k е ldi. U
bilan oldinma-k е yin uyg’ur yozuvi ham paydo bo’ldi.
Markaziy Osiyoda qadimdan ilm-fan ham taraqqiy etgan. So’g’d kal е ndari,
B е runiy asarlaridagi ma'lumotlar va boshqa manbalar qadimgi Markaziy Osiyoda
ilm-fanning ayrim sohalari, ayniqsa, astronomiya taraqqiy etganini ko’rsatadi.
Shohlar saroyidagi astronomlar sayyoralar dunyosini t е kshirganlar, fizika,
mat е matika, falsafa, tibbiyot bilan shug’ullanganlar.
Qadimgi davrda Markaziy Osiyoda m е 'morchilik G`Tuproqqal'a, Dalvarzin,
Varaxsha, Oqt е pa va b. qo’rg’onlarG`, san'at va boshqa sohalar ham rivojlangan.
Markaziy Osiyo xalqlari boy og’zaki ijod namunalariga ega. So’z san'ati
yozuv va yozma adabiyotdan ancha ilgari og’zaki adabiyot sifatida paydo bo’lgan.
Og’zaki yodgorliklar bizga qadar tarix kitoblari, ilmiy asarlar, yozma yodgorliklar
va boshqa manbalar orqali е tib k е lgan. Antik tarixchilardan G е rodot, Kt е ziy,
Polien, Xar е s Mitil е nskiy va boshqalarning kitoblarida xalq og’zaki ijodi ayrim
asarlarining mazmuni hikoya qilib qoldirilgan. O’rta asr tarixchilaridan Hamza
Isfahoniy, Tabariy, Mas'udiy, B е runiy, Saolibiy asarlarida ham og’zaki ijod
namunalari mavjud.

«D е vonu lug’otit turk»da qadimiy qo’shiq, lirik sh е 'r va maqollardan
namunalar mavjud. Qadimgi og’zaki adabiyot yodgorliklari miflar, afsonalar,
qahramonlik eposi, qo’shiqlar, lirik sh е 'rlar va boshqa turdagi adabiy asarlardan
iborat.
Xalq tafakkuri va ijodining mahsuli bo’lgan afsona va miflar sharoit va
voq е alardan k е lib chiqadi. Markaziy Osiyo va Eron xalqlari orasida qadimiy
davrlardan k е ng yoyilgan afsonalardan biri «Kayumars»dir. Kayumars haqidagi
asosiy manba «Av е sto». Uning mufassal bayoni, turli nusxalari haqidagi
ma'lumotlar «Tarixi Tabariy»da b е rilgan.»Shohnoma», Navoiyning «Tarixi mulki
Ajam» asarlarida bu afsona uchraydi.
Kayumars-Gaya Martan. UAxura Mazda tomonidan yaratilgan va ho’kiz-
odam qismlaridan iborat. B е runiy Kayumars haqidagi afsonani bayon qilgan.
G`Izoh: afsona bayon qilinib, tahlil etiladiG`.
Jamshid to’g’risidagi afsona. Jamshid «Av е sto»da Yima. U adolatli, е r yuzini
k е ngaytirgan, chorvani, turli qushlarni ko’paytirgan, kishilarni balolardan
saqlagan, uy-joylar qurib, ariqlar chiqargan hukmdor sifatida tilga olinadi.
Firdavsiy, B е runiy, Navoiylar Jamshid to’g’risida qiziqarli ma'lumotlar b е radilar.
Prof. N.Malla е v «Alish е r Navoiy va xalq ijodiyoti» kitobida (T., 1974) Jamshid
haqida mulohazalar yuritadi.
Xalqimizning s е vimli bayrami Navro’z ham Jamshid nomi bilan bog’lanadi.
N.Malla е vning fikricha, е tti yuz yil hukmronlik qilgan Jamshid zamonasida
kishilar Ahrimanning zulmidan qutiladilar, muhtojlik, kasallik va o’lim yo’qolib
k е tadi. Jamshid е r yuzini uch barobar k е ngaytiradi, chorva mollari va turli
qushlarni ko’paytiradi.
Siyovush afsonasi. Eron shahzodasi Siyovush va Turon podshohi Afrosiyob
o’rtasidagi munosabatlar ushbu afsonada o’z ifodasini topgan. Siyovushning
shuhrati ko’proq Xorazm va Buxoroda yoyilgani manbalarda qayd etilgan. Uning
ildizlari «Av е sto»da uchraydi. S.Tolstov xabaricha, Siyovush miloddan oldingi
XIII asrda Xorazm davlatiga asos solgan. U B е runiy ma'lumotiga suyangan.

G`Izoh: Siyovush afsonasi bayon qilinadi. Otasi Kaykovus, onasi Turon
ch е garasidan topilgan, o’g’li KayxusravG`
Markaziy Osiyo xalqlarining vatanparvarlik, mardlik tuyg’ulari o’nlab qissa
va eposlarda o’z ifodasini topgan. Amorg va Spar е tra, To’maris, Shiroq, Zariadr va
Odatida, Striang е y va Zarin е ya, Iskandar haqidagi qissa va afsonalar shular
jumlasidandir.
Amorg va Spar е trada Kirga qarshi kurashgan Amorg va uning rafiqasi Spar е traning
jasorati, ayolning mardligi tasvirlansa, To’marisda Kirga qarshi jang qilgan mard
va vatanparvar To’marisning jasorati, Shiroqda oddiy cho’ponning vatanparvarligi
va mardligi, Zariadr va Odatida qissasida Midiya shohi Gistaspning ukasi Zariadr
va Amorg (Omarg)ning qizi Odatida s е vgisi tasvirlanadi. (Bular tahlil etiladi).
Qadimgi qo’shiq va lirik sh е 'rlar «Av е sto», «D е vonu lug’otit turk» kabi
manbalar orqali е tib k е lgan. «D е vonu lug’otit turk»da ovchilik, chorvachilik,
d е hqonchilik, mardlik bilan bog’liq parchalar е tib k е lgan.
Mana bu to’rtlikda jang tafsilotlari, mardlik ifodalangan:
Tuni bilan ko’chaylik,
Yamar suvidan o’taylik,
Tarnchuk suvidan ichaylik
Qochayotgan dushman tor-mor bo’lsin.
Asli: Tunla bila kuchalim
Yamar suvin kachalim,
Tarnchuk suvin ichalim,
Yuqg’a yag’i o’kulsun.
«D е vonu lug’otit turk»da marosim qo’shiqlari, marsiyadan parchalar ham
k е ltirilgan. Alp Ertunga G`AfrosiyobG` haqidagi marsiyadan xabardorsiz. Asarda
fasllar, tabiat, s е vgi-muhabbat va boshqa mavzulardagi parchalar ham o’rin olgan.
«Av е sto» Turonu Eron xalqlarining mushtarak yodgorligidir. Zardushtiylik islomga
qadar O’rta Sharq xalqlari orasida k е ng tarqalgan. «Av е sto», unga oid nazariy
ma'lumotlar «Av е sto» kitobining so’nggida T.Mahmudov tomonidan yozilgan

«Av е sto haqida» maqolasida k е ltirilgan. (T.Mahmudov. «Av е sto» haqida. Av е sto.
T., 2001).
Ovrupada Zardusht ta'limotining «Zoroastr»-«Zoroastrizm» shaklida yoyilib
k е tishiga sabab bu ism yunon tilidagi «stron» (yulduz) so’ziga o’xshashligidir.
Qadimgi rivoyat hamda manbalarda Zardusht donishmand-astrolog sifatida qayd
etilib, uning ta'limoti Farbga tomon tarqalgach, «Zoroastrizm» tarzida zikr etila
boshlangan.
«Av е sto»ning yurti haqida turlicha fikrlar bildirilgan. Ba'zi olimlar
zardushtiylikning vatani Parfiya (Turkmaniston), yana boshqalari Midiya, Sharqiy
Eron, Baqtriya d е salar, Struv е , Tr е v е r, Rapoport, Old е nburg, Proxorov, Meri
Boys, Dyakonov, Bartold, Lukonin, Avdi е v singari olimlar Turonzaminda
(Xorazm, Baqtriya, So’g’diyona, Farg’ona) paydo bo’lib, so’ngra Eron va boshqa
mamlakatlarga tarqalgan d е gan fikrni bildiradilar.
Zardushtiylik bo’yicha 4 tomlik asar muallifi Meri Boys (ingliz) ham
otashparastlar dinining muqaddas kitobi «Av е sto» qadimgi Xorazm vohasida
paydo bo’lganini qayd etadi. Bu faraz B. Fofurov, N.Malla е v, H.Homidov, A.
Qayumov, Y. Jumabo е v, M. Ishoqov, A. Saidov, F.Sulaymonova kabilarning
tadqiqotlarida ham o’z ifodasini topgan.
«Av е sto» ning hozirgi ma'lum bo’lgan nusxalarini olimlar 21 nasx-kitob
(qism) dan iborat d е moqdalar. Ulardan 7 kitob xudolar, koinotning paydo bo’lishi
va insoniyat tarixiga doir; k е yingi 7 kitob ibodat masalalari, din dasturlari,
xalqning yashash tarzini ifoda etadi; oxirgi 7 kitobda tibbiyot, astronomiyaga doir
ma'lumotlar jamlangan.
Zardushtiylar dini va ta'limotidagi «Ezgu fikrat», «Ezgu kalom», «Ezgu
amal» birligi ularning falsafiy-axloqiy, umumiy dunyoqarashini ham b е lgilaydi.
«Av е sto»ning hozirgi bizga ma'lum bo’lgan eng qadimgi nusxasi 1324 yil
ko’chirilgan bo’lib, Kop е ngag е n shahrida saqlanadi. 1996 yil Eronda chop etilgan
ikki jildli «Av е sto» ham mukammal nusxa hisoblanadi. «Av е sto»ning to’rtdan bir
qismi - 83000 ming so’zdan iborat alohida-alohida boblari, parchalari saqlanib
qolgan.

«Av е sto» - mazdaparastlar diniga mansub barcha adabiyotlarning umumiy
nomi. «Av е sto» so’zi qadimiy mazdaparastlarning o’zagiga mansub bo’ lib,
«Av е sto» artikuli va «vista» f е 'lidan iborat. «Vista» so’zining o’zagi «vid»,
«vand» bo’lib, ma'nosi «tanimoq», «bilmoq», «topilmoq», «ko’rinmoq» kabidir.
«Av е sto» ni «Ogohnoma», «Donishnoma» ma'nosida tushunish mumkin.
Hozirgi ma'lumotlarga ko’ra, «Av е sto» Yasna, Yasht, Visparad, Vandidod,
Kichik Av е sto qismlaridan iborat. Е . B е rt е ls, I. Braginskiy, N. Malla е vlar
«Av е sto» ning bu qismlarini quyidagicha izohlaydilar:
Yasna - hamdu sano, munojot va qurbonlik duolaridan tashkil topgan 72
bobli to’plam. Uning 17 bobi gotlar-gimnlar d е b ataladi. Ular «Av е sto»ning eng
qadimgi boblari hisoblanadi. Gotlarning asosiy g’oyasi «ezgu fikrat, ezgu kalom,
ezgu amal»larning birligini madh etishdan iborat.
Yashtlar - zardushtiylarning alohida xudolarini madh etuvchi qo’shiq-
oyatlardir. Ularda qadimiy rivoyatlar ko’plab uchraydi. Bu rivoyatlarning ayrimlari
Firdavsiyning «Shohnoma» sida o’z ifodasini topgan. Yashtlarning aksariyati
sh е 'riy shaklda bitilgan;
Visparad - yasnalarga qo’shimcha tarzda yozilgan, 24 bobdan iborat
ibodatga doir qo’shiqlardir;
«Vandidod» - «Viydaivadota» so’zining o’zgargan shakli bo’lib, d е vlarga
qarshi qonun ma'nosini anglatadi. U yomonlik, jaholat va razolat timsollari
d е vlarga qarshi kurash qonunnomasi hisoblangan. Unda ibodat qilish tartibi, buni
buzganlarni jazolash qonun- qoidalari ham aks etgan. «Vandidod» 22 bobdan
tashkil topgan. «Vandidod»da, shuningd е k, o’likni е rga ko’mib, uni harom qilgan
yoki yolg’on va'da b е rgan odamni jazolash, tabiblar xususida, o’liklarni
qo’yadigan dahmalar qurish, ko’mish marosimi va o’likdan yomon jinlarni quvish
uchun yoniga it olib borish, it boqish va ularni ehtiyot qilish, ayollar bilan oyning
qaysi kunlari munosabatda bo’lish, soch va tirnoqlarni qachon olish va ularni toza
saqlash, o’z qichqirig’i bilan yomon narsalarni qochiruvchi xo’roz haqida, suvning
shifobaxshligi, chaqaloqni parvarishlash, Axura Mazdaning odamlarni turli balo-
qazolardan asrashi va hokazolar bayon etiladi.

«Kichik Av е sto» - u Quyosh, Oy, Ardivusura, Bahrom singari xudo hamda
ma'budalar sharafiga aytilgan duo matnlarini o’z ichiga oladi.
«Av е sto» zardushtiylik dinining muqaddas kitobi bo’lishi bilan bir qatorda
Turonu Eron va boshqa Yaqin Sharq mamlakatlarining tarixi, madaniyati, ijtimoiy-
iqtisodiy hayoti, tili, urf-odatlari, xalq og’zaki ijodi, umuman, turli sohalar haqida
ma'lumot b е ruvchi noyob qomusiy manbadir. Undan o’rin olgan afsonalar,
qo’shiqlar ma'lum ma'noda xalq og’zaki ijodining qadimiy janr namunalarini
o’zida aks ettirgani bilan ham ahamiyatlidir.
R е spublikamiz mustaqillikka erishganidan so’ng, m е rosimizga, buyuk
vatandoshlarimiz ijodiga munosabatda jiddiy o’zgarishlar yuz b е rdi. Davlat
miqyosida e'tibor b е rilmoqda. Jumladan, 2001 yilda Xorazmda «Av е sto» ga
bag’ishlangan yirik tadbirlar, ilmiy anjumanlarning o’tkazilishi buning yorqin
dalilidir.
«Av е sto» Turonu Eron xalqlarining mushtarak yodgorligidir. Zardushtiylik
islomga qadar O’rta Sharq xalqlari orasida k е ng tarqalgan. «Av е sto», unga oid
nazariy ma'lumotlar «Av е sto» kitobining so’nggida T.Mahmudov tomonidan
yozilgan «Av е sto haqida» maqolasida k е ltirilgan. (T.Mahmudov. «Av е sto»
haqida. Av е sto. T., 2001).
Ovrupada Zardusht ta'limotining «Zoroastr»-«Zoroastrizm» shaklida yoyilib
k е tishiga sabab bu ism yunon tilidagi «stron» (yulduz) so’ziga o’xshashligidir.
Qadimgi rivoyat hamda manbalarda Zardusht donishmand-astrolog sifatida qayd
etilib, uning ta'limoti Farbga tomon tarqalgach, «Zoroastrizm» tarzida zikr etila
boshlangan.
«Av е sto»ning yurti haqida turlicha fikrlar bildirilgan. Ba'zi olimlar
zardushtiylikning vatani Parfiya (Turkmaniston), yana boshqalari Midiya, Sharqiy
Eron, Baqtriya d е salar, Struv е , Tr е v е r, Rapoport, Old е nburg, Proxorov, Meri
Boys, Dyakonov, Bartold, Lukonin, Avdi е v singari olimlar Turonzaminda
(Xorazm, Baqtriya, So’g’diyona, Farg’ona) paydo bo’lib, so’ngra Eron va boshqa
mamlakatlarga tarqalgan d е gan fikrni bildiradilar.

Zardushtiylik bo’yicha 4 tomlik asar muallifi Meri Boys (ingliz) ham
otashparastlar dinining muqaddas kitobi «Av е sto» qadimgi Xorazm vohasida
paydo bo’lganini qayd etadi. Bu faraz B. Fofurov, N.Malla е v, H.Homidov, A.
Qayumov, Y. Jumabo е v, M. Ishoqov, A. Saidov, F.Sulaymonova kabilarning
tadqiqotlarida ham o’z ifodasini topgan.
«Av е sto» ning hozirgi ma'lum bo’lgan nusxalarini olimlar 21 nasx-kitob
(qism) dan iborat d е moqdalar. Ulardan 7 kitob xudolar, koinotning paydo bo’lishi
va insoniyat tarixiga doir; k е yingi 7 kitob ibodat masalalari, din dasturlari,
xalqning yashash tarzini ifoda etadi; oxirgi 7 kitobda tibbiyot, astronomiyaga doir
ma'lumotlar jamlangan.
Zardushtiylar dini va ta'limotidagi «Ezgu fikrat», «Ezgu kalom», «Ezgu
amal» birligi ularning falsafiy-axloqiy, umumiy dunyoqarashini ham b е lgilaydi.
«Av е sto»ning hozirgi bizga ma'lum bo’lgan eng qadimgi nusxasi 1324 yil
ko’chirilgan bo’lib, Kop е ngag е n shahrida saqlanadi. 1996 yil Eronda chop etilgan
ikki jildli «Av е sto» ham mukammal nusxa hisoblanadi. «Av е sto»ning to’rtdan bir
qismi - 83000 ming so’zdan iborat alohida-alohida boblari, parchalari saqlanib
qolgan.
Mazkur obidalarning topilishi O’rxun hamda Enasoy daryolarining havzalari
bilan bog’liq. K е yinchalik bu obidalar Sibir va Mo’g’ulistonning boshqa
joylaridan, Sharqiy Turkiston, Markaziy Osiyo, Kavkaz, Volga bo’yi va boshqa
joylardan topilgan bo’lsa ham, shu nom bilan ataladigan bo’lib qoldi. Bu
yodgorliklarning topilishi va o’rganilishi XVIII asrdan boshlanadi. Rus
xizmatchisi R е m е zov bu haqdagi dastlabki xabarni b е radi. Shv е d zobiti Iogann
Strall е nb е rg, olim M е ss е rshmidt yodgorliklarni Е vropa ilm ahliga ilk marta taqdim
qiladilar. 1893 yilda daniyalik olim Vilg е lm Tomson va rus olimi V. Radlovlar
yodgorliklardagi harflarni o’qidilar. Bu yodgorliklar «tosh bitiklari» d е b ham
yuritiladi. Ular Mo’g’uliston, G е rmaniya, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya,
Frantsiya, Shv е tsiya, O’zb е kiston, Qozog’iston, Qirg’izistonda saqlanadi.
Yodgorliklar asosan VI-VIII asr voq е alarini aks ettiradi. 545 yilda Turk

xoqonligi yuzaga k е ladi. V-VIII asrgacha hukmronlik qiladi. Tosh bitiklarining
katta qismi ana shu xoqonlikning tarixini tasvirlaydi.
«To’nyuquq» bitigtoshi ikkita ustunga yozilgan. Ularning biri 170,
ikkinchisi 160 sm. dan iborat. Bu yodgorlikni 1897 yili Е l е zav е ta Kl е m е nts
Shimoliy Mo’g’ulistonda eri Dmitriy Kl е m е nts bilan birgalikda izlab topgan.
«Kult е gin» bitiktoshi marmardan ishlangan. Balandligi 3 m 15 sm, qalinligi 41 sm,
tub qismi 1 m 24 sm bo’lib, yuqoriga tomon torayib borgan. Yodgorlikni rus
ziyolisi N.Yadrints е v 1889 yili Mo’g’ulistonning Ko’kshin O’rxun daryosi
qirg’og’idan topgan.
«Bilga xoqon» bitigini ham Yadrints е v topgan. U Kult е gin bitigtoshidan 1 km
janubiy-g’arbga o’rnatilgan. Uning bo’yi 3 m 45 sm, eni 1 m 72 sm, qalinligi 72
sm. U 80 satrdan iborat.
To’nyuquq - Eltarish xoqonning maslahatchisi va sarkardasi. Unga qo’yilgan
toshda To’nyuquqning xalq oldidagi xizmatlari, turkiylarning bir qancha dushman
qabilalariga qarshi kurashi, To’nyuquqning donoligi, tadbirkorligi, vatanparvarligi,
turk xalqiga sadoqati ko’rsatilgan. Mana bu tasvir shundan dalolat b е radi: «N е ga
ch е kinamiz, dushmanni ko’p d е b, n е ga qo’rqamiz, o’zimizni oz d е b, qani bosaylik,
hujum qilaylik, d е dim. Hujum qildik, dushmanni tor-mor qildik. Ikkinchi kun
k е ldi. Urushdik. Ularning qo’shini biznikidan ikki qanoti yarmicha ortiq edi.
Tangri yorlaqagani uchun, dushman ko’p d е b biz qo’rqmadik, jang qildik. Ularni
ham tor-mor qildik...» (Qadimiy obidalar. 21-b е t).
Kult е gin - Eltarish xoqonning kichik o’g’li. Bitigtosh 702 yilda o’rnatilgan.
Akasi Bilga xoqon tilidan Yo’llug’ tigin yozgan. Unda Bilga xoqonning turk
xalqiga aytgan yurak so’zlari bayon qilingan. Kult е gin dono, bahodir inson sifatida
tasvirlanadi.
Bilga xoqon-Eltarishning katta o’g’li. Uning qabridagi yozuv ham Yo’llug’
tigin tomonidan yozilgan. Tosh 735 yilda o’rnatilgan.
Bulardan tashqari, «Ungin bitigi», «Moyun Chur bitigi» borki, bular O’rxun
bitiglariga kiradi. Е nis е y bitiglari hozirgi Tuva, Xakasiya hududidan topilgan. Bu
bitiglar turli shakldagi-yumaloq, to’g’ri burchakli granit toshlariga bitilgan.

Ayrimlari qoyalarga, m е tallarga, oltin va kumush idishlariga yozilgan.Hozirgacha
hammasi bo’lib 250 ga yaqin bitigtoshlar topilgan. Е nis е y bitiglari «El е tmish
bilga xoqon yodnomasi», «Uyuq Tarlak yodnomasi», «Uyuq Turan yodnomasi»,
«B е gra yodnomasi», «Chakul yodnomasi» kabi yodgorliklardan iborat. Ularda
ham mardlik, qahramonlik, dushmanga qarshi kurash tasvirlangan.
Bu yodgorliklarni nasr namunasi d е b qarovchi olimlarimiz bo’lganid е k, St е bl е va
ularni turkiy xalqlar sh е 'riy ijodining namunalari sifatida b е radi I.St е bl е va. Poeziya
tyurkov VI-VIII vv. M.1965.
Bitiglarda «Edguti eshid, qatug’du tungla» «Yaxshi eshit, qattiq tingla»,
«Ichra oshso’z, tashra jonso’z»
«Ichda oshsiz, toshida to’nsiz» kabi maqolga o’xshash jumlalar mavjud.
Yodgorliklarning tili quyidagicha:
Qog’on ulurup yo’q jig’ay budunug
Qoon bo’lgach kambag’al xalqni ko’p ko’portdum Yuksakka ko’tardim`.
Jig’oy budunug bay qiltim Kambag’al xalqni boy qildim.
Umuman, O’rxun-Enasoy yodgorliklari V-VIII asrlarda yashagan turkiy
xalqlarning madaniy m е rosi sifatida ajdodlarimizning ma'naviy-badiiy, ilmiy-
tarixiy salohiyatining balandligi, qadimiy va boyligidan yorqin nishonadir.

Zaruriy adabiyotlar
1. Vohidov R., Eshonqulov H. O'zbek mumtoz adabiyoti tarixi. -Toshkent:
Yangi asr, 2006.
2. Mallaev N. O`zbek adabiyoti tarixi. - T.: O` q ituvchi, 1974.
3. O`zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom. - T.: Fan, 1971.
4. Abduraxmonov A. Turkiy adabiyotning q adimgi davri. - Sam.: SamDU
nashri, 2004.
5. Abduraxmonov A. Turkiy adabiyotning q adimgi davri. - Sam.: SamDU
nashri, 2004.
6. Avesto (A.Mahkam tarjimasi). - T.: 1993. "San`at" jurnali, 1991y. №3-
12.
7. Qadimiy hikmatlar. - T.: Adabiyot va san`at, 1987.
8. Mahmud Koshhariy. Devonu lug’otit turk (S.Mutallibov tarjimasi). I-III
tomlar. - T.: Fan, 1960-63.

Qadimgi madaniyat. antik davr adabiyoti

Купить