Qadimgi Mesopatamiyada ilk davlatchilik - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	25000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	08 Октябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Sunnatillo

Дата регистрации 11 Апрель 2025

22 Продаж

Qadimgi Mesopatamiyada ilk davlatchilik

Купить

REJA:
KIRISH
I.BOB.MESOPOTAMIYADA ILK SHAHARLAR
1 .1.Akkadning yuksalishi. Shumer-akkad davlati
1.2.Akkad podsholigi asoschilari Sargon faoliyati
II.BOB.OSHSHUR BANAPALNING HUJJATXONA VA
KUTUBXONALARI O‘LKALARI TARIXI
2.1.Mesopotamiya tarixini o‘rganish markazlari haqida
2.2.Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy vositalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

KIRISH
KURS ISHINING DOLZARBLIGI :Mesopatamiyada Ilk Davlatchilik jahon
tarixigao‘z ta’sirin iko‘rsatgaligi muhim o‘ringa egaligini ko‘rsatib, bugungi kunda
shu ta’sir qanday rivojlarga olib kelganligni asoslab berish.
KURS ISHINING DOLZARBLIGI : Mesopatamiya jahon tarixiga o‘z
ta’sirini ko‘rsatgaligi muhim o‘ringa egaligini ko‘rsatib, bugungi kunda shu ta’sir
qanday rivojlarga olib kelganligni asoslab berish
ISHNING MAQSADI : Mesopatamiyaga asosiy tushuncha berish, taraqqiyot
qonunlarini tushunish, Mesopatamiya bilan tanishish, Sumer, Janubiy
Mesopotamiya (hoz.Iroqning jan.qismi) dagi tarixiy viloyat. Mil.av.3-ming yillik
oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman sharqiy somiylar akkadlar
yashagan.Taxminan.mil. av. 3-ming yillikda u yerda sinfiy jamiyat va davlat
vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300) da Shumerda mixxat
paydo bo lgan. Shumer dagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk, Kish, Ur, Lagash,ʻ
Akkad va boshqalar) o rtasida gegemonlik uchun kurash avj olgan. Mil. av. 24-
ʻ
asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani o z qo l ostida birlashtirgan.
ʻ ʻ
Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qo shib olingan. Butun Shumer
ʻ
ustidan hukmronlik qilish istagi va Urnanche vorislarini bosib olish siyosati uning
xalqiga juda qimmatga tushdi. Lagashdan uzoqda diniy binolar qurish uchun katta
mablag‘ sarflandi. Katta va yaxshi qurollangan qo‘shinni saqlash ham katta
mablag‘ talab qildi. Shumer ustidan gegemonlikka intilayotgan ensilarning siyosati
qanchalik faollashdi , ruhoniylar shunchalik xavotirga tushdi. Ularning manfaatlari
va ta’siriga ibodatxonalardan tobora ko‘proq mustaqillikka erishayotgan Urnanche
sulolasi hukmdorlari tomonidan borgan sari jiddiy tahdid solayotgan edi Entemena
o‘g‘li, Enentarsi harbiy , diplomatik qobiliyatda ham otasidan past edi. Uning
hukmronligi davrida sulolaning muxoliflari hokimiyat tepasiga kirishga muvaffaq
bo‘lishdi. 1
1
Афанасьева В., Луконин В., Померанцева Н. Искусство Древнего Востока. М ., 1976. Стр -135
2

O‘sha paytda Lagashdagi ikkinchi eng kuchli shaxslar Nin-Ngirsu xudosining oliy
ruhoniylari edi. Ma’badlarning saroyga qarshi sahna ortidagi kurashida ayniqsa
faol bo‘lgan ikki ruhoniy haqida eshitganmiz. Qirol ur-nanshe , Lagashdagi oliy
hokimiyat (taxminan miloddan avvalgi 2340 yil) kimdir tomonidan o‘z qo‘liga
o‘tdi. Dudu xudo Nin-Ngirsu ruhoniysi kim edi. Bu kurash natijasida
«ruhoniylarning siyosiy partiyasi» o zining himoyachisi Lugalandani taxtgaʻ
ko tardi.
ʻ 2
I.BOB. MESOPOTAMIYADA ILK SHAHARLAR.
2
Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т., « Fan va texnologiya », 2009. 45- bet
3

1.2.Akkadning yuksalishi. Shumer-akkad davlati.
Dajla va Frot daryolarining o‘rta va quyi oqimidagi mesopotamiya qadimgi
sharqning madaniy markazlaridan biri hisoblanadi. Mesopotamiya ba’zan
«tamaddun beshigi» deb ataladi , bunga sabab qadimda bu mintaqada
Shumer,Akkad, Bobil va Ossuriya saltanatlari mavjud bo‘lganligidir. Qadimgi
Mesopotamiya bugungi kunda Tigr va Yevfrat(Dajla va Frot) daryolari orasidagi
asosan hozirgi iroq respublikasida ham, Suriyaning shimoliy-sharqiy qismi,
janubiy- sharqiy Turkiya va g‘arbiy Eron hududlarida joylashgan.Bu hudud
qadimdan qulay geografik hududda ya’ni, Osiyoni Yevropa va Afika bilan
bog‘lovchi yo‘llar kesishgan joyda joylashgan. Dajla va Frot daryolari oralig‘idagi
vodiyni yunonlar Mesopatamiya deb nomlashgan, bu atamaning tarjimasi ikki
daryolik yoki ikki daryo oralig‘i degan ma’noni anglatadi.
Urush paytida sardorlar
saylangan bora –bora ularning doimiy hukmronligi natijasida ularni podsholar deb
atashgan. Ular davlarni aslzodalar, kohinlar va harbiy qo‘shinlarga tayanib
boshqarganlar. Mil. avv. II mingyillikda Shumer–Akkad davlati ko‘chmanchi
qabilalar zarbasidan parchalanadi. Miloddan avvalgi II mingyillikda Bobil
podsholigi Mesopotamiya janubidagi eng yirik qudratli davlatga aylandi. «Bobil»
so‘zining ma’nosi esa « xudolar davrozasi » degan manoni anglatadi.Miloddan
avvalgi XVIII asrda Bobil podshosi Xammurapi butun Mesopotamiyani yagona
davlatga birlashtiradi. Xamurrapi davlatni boshqarish uchun o‘z qonunlari
to‘plamini ishlab chiqadi. Qonunlar to‘plamining matnlari mamlakatning barcha
shaxarlarida o‘rnatilgan tosh ustunlarga yozib qo‘yilgan. Xamurappi deyarli 30 yil
davomida qo‘shni mamlakatlarni o‘ziga bo‘ysindirish uchun tinimsiz kurash olib
bordi. Xamurappi vafotidan so‘ng qariyb 150 yil davomida Bobil poytaxt bo‘lib
qoldi. So‘ng tog‘lik Kassit qabilasi Bobilni bosib oldi. Ularning bosqini Bobilni
zavol topishiga zamin yaratdi. Mil. avv. VII asrda Yangi Bobil podsholigi vujudga
keldi. Navoxodonosor II hukmronligi davrida Bobil o‘z ravnaqi cho‘qqisiga
chiqqan. Yangi Bobil podsholigiga Misr ham qo‘shib olingan. U Iyerusalim
(Quddus) ni vayron qilib tashlashadi. Navoxodonosor II turar joy va binolar
4

qurilishiga pishgan g‘isht ishlatishga farmon beradi. Eronliklar lashkarlar 539 –
yilda bostirib kiradi. Forslar Bobilni zabt etadi. Forslarni Bobildan Makedoniyalik
Iskandar haydab chiqaradi. Undan so‘ng Bobilni Salavkiylar davlati tarkibiga
kiradi. Quyosh yili davomiyliga Shumerlar tomonidan 365 kun, oy yili 354 kun
etib beklgilangan. Eng qadimgi rasadxonalar baland ko‘p zinali ibodatxonalar
zikkuratlar yuqorisidagi maydonchada barpo etilgan. Mil. avv. III ming yillikdayoq
bu yerda turli –tuman dori –darmonlarini tayyorlash bo‘yicha dasturilamal tuzilgan
edi. Olam yaratilishi bo‘yicha eng qadimiy asotirlardan biri Mesopotamiyada
yaratilgan edi.Ikkidaryo oralig‘ida hosil olish uchun yil davomida melioratsiya
ishlarini amalga oshirish kerak edi. Bu yerda odamlar qadimdan kanal va dambalar
qurganlar. Mesopatamiya iqlimi shimol va janubda bir xil emas. Shimolda quruq
subturopik zonada qishda ba`zida qor yog‘adi,bahor va kuzda yomg‘ir bo‘ladi.
Janub juda quruq va issiq iqlim.
Mesopotamiya qadim zamonlarda loy va tabiy asfaltga juda boy bo‘lgan. Shimolda
qo‘rg‘oshin,qalay,temir,tosh ham uchraydi. 3
Mesopotamiya florasi juda kambag‘al. Faqat shimolning tog‘li rayonlarida har
xil daraxtlar uchraydi. Qadimda daryo vodiysida tol daraxti,janubda qamishning
turli xillari bo‘lgan. Xurmo palmasi iqtisodda muhim rol o‘ynagan. Strabonning
malumotlariga qaraganda uning 360-xil foydali xossasini bilganlar. Uzum, tariq,
bodiring, sarimsoq, baqlajon, oshqovoq, loviya va no‘xat o‘stirganlar. Qadimgi
fauna boy bo‘lgan. Daryolarda baliq ko‘p bo‘lga. Bundan tashqariyon,
tuyaqush,sherlar to‘qay va sahrolarda mo‘l-ko‘l bo‘lgan. Mesopotamiya qadimgi
Yaqin sharqning keng bo‘shlig‘ida joylashganligi uchun xalqaro savdoda yetakchi
rol o‘ynagan, ko‘pgina yo‘llar G‘arbdan sharqqa, Shimoldan Janubga shu yerdan
o‘tgan. 4
3
Кленгель-Брандт Э. Путешествие в древний Вавилон. М ., 1979. Стр -95
4
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: «Tafakkur», 2016-y.158-bet
5

Er. avv. III ming yillikdan Shimoliy-sharqiy Mesopotamiyada Diyali daryosidan
Urmiya ko‘ligacha yarim ko‘chmanchi kutiy (gutiy ) qabilalari yashagan. Kassit
qabilalari shimoliy-g‘arbiy Eronda, elamlardan shimolda yashagan. Oromiy tili bu
yerda keng tarqaldi. Er. avv. X asrda janubiy Mesopotamiyaga oromiylarga
qarindosh xaldey qabilalari kelib o‘rnashdi. Mesopotamiya hududida er. avv. IV
ming yillikdan III ming yillikgacha ibtidoiy jamoa tuzumini yemirilish jarayoni
bordi. Shumerlarning er. avv. IV ming yillikni boshlarida Janubiy
Mesopotamiyaga kelishi bilan Uruk madaniyati boshlandi. 5
Shahar davlatlarning paydo bo‘lishi, qo‘shni davlatlar bilan aloqalar
Shummer-Akkad podsholigi . Eramizdan avvalgi V asrda sharqdagi bir qancha
mamlakatlarni borib ko‘rgan mashhur Yunon tarixchisi G е radot Bobil va
Ossuriyaning o‘tmishi to‘g‘risida ba’zi ma’lumotlarni saqlab qolgan 4
.Afsuski,
qadimgi sharq halqlarining tillarini bilmagan va tarjimonlarning xizmatidan
foydalangan; ular hamma narsani bilishga qiiziqqan shu ch е t ellik kishiga turli -
tuman rivoyatlarni va latifalarni hikoya qilib b е rib, o‘tmish voqealarni
chalkashtirishga ba’zan esa ataylab buzib ko‘rsatishga ular shum е r, Akkad va
ko‘hna Bobil podsholigi haqida umuman x е ch narsani esda tutishmagan. G е radot
allaqanday noma’lum Ninni Ossuriya podsholigining asoschisi d е b hisoblagan,
buning evaziga, «tarix otasi» ko‘rsatib o‘tgan Ossur malikasi S е miramida
tamomila r е al shaxs bo‘lib chiqdi. Haqiqiy ossur xujjatlari kashf etilib, o‘qib
chiqilganligida eramizdan avalgi IX asrda Ossuriyada malika Shammuramat o‘z
o‘g‘lining yoshligida mamlakatni idora qilganligi aniqlandi. G е radot Dajla va Frot
vodiysining iqtisodiyotini daryo k е malarida arman o‘lkasi bilan savdo
uchun foydalansh vas hu kabilarni , shuningd е k axolining mayishiy turmushini
ancha yaxshi tasvirlaydi.M е sopotamiya xalqi voha va tog‘ oldi rayonlarida
yashashgan bo‘lib, n е olit davriga k е lib, o‘lka rivojlandi. Bu davr tarixini ochib
b е radigan yozuv paydo bo‘lgunga qadar mavjud madaniyat o‘choqlari, Xassun va
Xalaf manzilgoxlarini aytib o‘tish lozim. Bu xalqlar tarixini ochib b е rishga V ming
5
. Abdujabbor Kabirov «Qadimgi sharq tarixi « T: 2020-yil 103-bet i
6

yillik oxiri, IV ming yillikda ancha rivojlangan El’-Ubayda manzilgohini misol
qilish mumkin. Shumm е rliklar davri manzilgohi bo‘lishi mumkin. Chunki
Shumm е rliklarni k е lib chiqishi xozirgacha muloxazalarga boy. M е sopotamiyaning
Shimoliy qismiga sharqiy S е mit qabilalari o‘rnashdilar hamda ular III ming
yillikka k е lib butun M е sopotamiyaga yoyildilar va Shum е r tili va adabiyoti
Akkadliklar ta’sirida o‘z ahamiyatini yo‘qotdi. M е sopotamiyaga Garbiy S е mit
qabilalari Amor е y qabilalari, Xurritlar va boshqa qabilalarni kirib k е lishi
kuzatiladi. M е sopotamiya tarixini o‘rganishda ayniqsa, xo‘jalik xujjatlari qulchilik
maxsulot turlari, loy taxtachalarga yozilgan III ming yillikka oid Jamd е d nasr
manzilgoxini aloxida ta’kidlash k е rak.Shuningd е k yuridik hujjatlarni Shulgu
qonunlarida , Larsa - Issim konunlari.Hamurappi konunlari Diplomatik xujjatlar
M е sopotamiya tarixini yoritishga xizmat qiladi. Vavilon, Mari, Suriya, Finikiya
knyazliklari bilam umumiy yozishmalari qayd etilgan. Misol: XXIII asrda Akkad
podshosi Naram Suen bilan Elam podshosi o‘rtasidagi shartnoma nusxalari
mavjud. M е sopotamiya tarixini o‘rganishda ingliz olimi G. Leyyard,Fransuz A.
Parro va sobiq ittifoq olimlari V. Shl е yko, V. Struv е . B. Tura е vlarning ilmiy
ishlarini aytib o‘tish lozim. 6
Mamlakatning birlashishi t е zda sodir bo‘lmagan eramizdan avvalgi III ming
yillikning boshlarida bu е rda bir n е cha 10 lab shaxar davlatlarni uchratamiz. O‘sha
zamonda shaxar bir qancha qishloq jamoalarinig birga qo‘shiluvidan iborat bo‘lib,
bunda o‘zlarini – o‘zi idora qiluvchi kvartallar vujudga k е ltirilgan. Har qaysi
kvartalning markazida mahalliy xudo ibodatxonasi bo‘lgan. T е varak atrofdagi
kichik qishloqlar xokim bosh bo‘lgan markazga bo‘ysunishga; xokim ayni
zamonida lashkarboshi va oliy kohin hisoblangan.Biror shaxar kuchaya borib,
boshqa shaxarlarni o‘ziga bo‘sundirgan vaqtda uning xokimi podsho unvonini
olgan. Davlat xokimiyati asta-s е kin kuchaya borgan, podsholar a’yonlarga va oliy
kohinlarga suyanib, oddiy fuqarolarni pisand qilmay qo‘yishgan va ularni har turli
majburiy ishlarga torta b е rishgan. Urug‘dan patriarxal oilaga va qishloq jamoasiga,
6
Abdujabbor Kabirov «Qadimgi sharq tarixi» T: 2020-yil 105- bet
7

qabiladan davlatga o‘tishning ana shu butun jarayoni uzoq va asta-s е kin davom
etgan bo‘lib, taxminan eramizdan avvalgi V ming yillikning oxiridan III
mingyillikning o‘rtalarigacha, arx е ologik t е rminologiyaga ko‘ra en е olitgacha
bo‘lgan davrni o‘z ichiga qamrab oladi. N е olit davridan ayniqsa VII ming yillikdan
k е yin axolinnng joylashuvi tarixini ochib b е rishda Jarmo madaniyati muxim rol
o‘ynaydi. VI ming yillikning oxiri V ming yillikning boshlarida M е sopotamiyaga
turli xalqlarning k е lishi kuzatiladi. 7
Ular asosan chorvachilik d е hqonchilik bilan shug‘ullanishgan. Buni biz Xossun ,
T е l-Xalaf manzilgoxlaridan bilib olamiz. Bu manzilgoxlar qishloq xo‘jaligi,
dastlabki dinlarning paydo bo‘lishi to‘g‘risida muxim ma’lumotlarni b е radi-bu
е rdan har-xil ayol xaykalchalari topilgan. M е sopotamiyaning eng Qadimgi shahar-
davlatlariga asosan Er е d, Ur, Urug‘ shaharlarini misol k е ltirishimiz mumkin. Shu
vaqtdan boshlab sugorma d е xkonchilik, xunarmandchilik ayniqsa sopolchilik rang-
barang bo‘lganligi bunga misol bo‘ladi.
Axoli punktlarining k е gayishi ma’muriy boshqaruv, yuzaga k е lganligidan
dalolat b е radi.M е sopotamiyaning janyubida dastlabki etnik guruxlar paydo bo‘ldi,
jumladan Shumm е rliklar ham. Va nixoyat III ming yillikda Akkadliklar, Xurritlar,
Shum е rliklar istiqomat qilgan. Ularning joylashuvi va o‘zaro mnosabati tufayli
dastlabki shaHarlar yuzaga k е ldi. Masalan: Ashshur, Mari, Nin е viya. Shu davrdan
ya’ni III ming yillikning 1 - yarmidan shum е rliklar joylashgan janubiy
o‘lkalarda dastlabki Ered , Ur, Larsa, Urug‘, Lagash, Umma va Kish kabi shahar
davlatlari shum е rliklar nomi bilan paydo bo‘ldi. Bu Sh е mur shahar -davlatlari har
tomonlama rivojlangan edi 8
.
1.2.Akkad podsholigi asoschilaridan biri xisoblangan Sargon faoliyat
Bu rivojlanish Suriya, Kavkazorti, Eron hamda Fors ko‘rfazi bilan bo‘lib turgan
doimiy aloqalar tufaylideyishimiz mumkin
7
Кленгель-Брандт Э. Путешествие в древний Вавилон. М., 1979 . Стр-165
8
Оппенгейм А. Древняя Месопотамия. М., 1990.Стр-67
8

Shum е r-shahar davlatlar tarixini uch davrga bo‘lamiz:
1.XXVIII-XXVI davrlar (Kish davlatining yuzaga k е lishi).
2.XXVII-XXVI asrlar (Gilgam е sh xalq og‘zaki ijodi).
3. XXV-XXIV asrlar (1-Ur dinastiyasi davri). Akkad podsholigi asoschilaridan biri
xisoblangan Sargon faoliyati qiziqarli malumotl а r orqali ayniqsa uning Kish
podshosi Lugalzag е sni istilo qiladi, Natijada Akkad xukmronligi o‘rnatiladi. U
ko‘pgina Shum е r davlatlari jumladan. Ur, Umma, Lagashni zo‘r qiyinchiliklr bilan
е ngib o‘zining 55 yillik xukmronlik davrida Old Osiyoning qudratli davlatiga asos
soladi. Qudratli davlat bo‘lganidan keyin mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirish
uchun ibratli ishlar ayniqsa qishloq xo‘jaligidagi sohasida, xunarmandchilik hamda
savdo sotiqda rivojlanishga erishdi. Shimoliy va janubiy sharqiy ikki daryo
oralig‘ining Sargon xokimiyati qo‘l ostida birlashtirilishi mamlakatning har ikkala
qismidagi quldor a’yonlarga foydali bo‘lgan. Katta harbiy kuchga ega bo‘lgan
markazlashtirilgan istibdodning halq ommasini tiyib turishni tashkil etishi osonroq
bo‘lgan. Ikinchi tomondan b е poyon davlat doirasida iqtisodiyotda katta siljishlar
ro‘y b е rgan, vaholanki, kichik davlatlarda bunday siljishlar bo‘lishi qiyin edi.
Azim daryolarning toshqinlarini tartibga soluvchi irrigatsiya ishlari butun
mamlakat bo‘ylab olib boriladigan bo‘ldi. Bu tadbir xosilning oshib borishiga
imkon yaratdi. Yagona o‘lchovlar va tosh - torozi sist е masi yaratilgan, uning
natijasida davlat ichida savdo - sotiq munosabatlari o‘sdi. Bir hujjatda bizga
ma’lum bo‘lishicha, chorva mollari Lagashdan Akkadga yetkazib berilgan u е rdan
esa janubga matolar va g‘alla olib k е lingan. Akkadning siyosiy rivojlanishi XXIV-
XXIIIasrlarda ancha murakkablashdi jumladan Qudratli podsholik Sharrum
vujudga k е ltirildi. Ammo Sargon faoliyati tugagaidan so‘ng knyazliklar o‘rtasida
oqsoqollar o‘rtasida jang k е tib podsholik bir qancha viloyaglarida bo‘linib k е tdi.
Shum е rliklar asta-s е kin Sargondan k е yin ayniqsa Ramush davrida ochiqdan-ochiq
kurashga o‘tdilar. Masalan: Umma, Adoba va Lagash erlari ko‘p qarshilik
ko‘rsatdi. T е ngsiz kurashdan so‘ng Akkadliklar yana boshqaruvni o‘z qo‘llariga
oldilar. Shum е rliklarni qarshiligi k е yingi davrlarda davom etdi. Ammo kuchli
9

Akkad podsholaridan xisoblangan Noram-Suen kuchli siyosat yurgizib ayniqsa
Elbaga, Elamga, Fors ko‘rfaziga yurishlar qilib qudratli davlat barpo etdi. Ammo
Noram-Suen faoliyatining oxirgi yillaridan exrom vakillari bilan munosabati
yomonlashib, o‘zaro kurash boshlandi. Suv tarmoqlari vayron bo‘ldi. Bu vaqtda
sharqdan M е sopatamiyaga kugi qabilalari bostirib kirishi kuzatiladi. Shum е r-
Akkad podsholigining k е yingi davri ko‘chmanchilarni xaydab chiqarilshi Sh-Ur
dinastiyasi davrida Shum е r Akkad podsholigi iqtisodiy-siyosiy yutuqlarga erishdi.
Ayniqsa Sh-Ur dinastiyasi davrida Shulgi boshqaruvi mamlakatning obru
e’tiboridan tashqari ruxoniylik podshoga buysunadigan darajaga е tdi. Podsho
ch е klanmagan xokimiyat egasi bo‘ldi. Ammo amor е y qabilalarining kirib k е lishi
bilan bu qudratli davlat tanazzulga yuz tuta boshlaydi va ayrim podsholiklarga
bo‘linib ketadi 9
.
Dajla va Frot havzasida yaratilgan madaniyat bir qancha xalqlar ijodiy
faoliyatlarining natijasi bo‘lib, ular adabiyot, fan, qurilish ishi va san’at sohasidagi
yutuqlari bilan o‘zaro bir-birlarini boyita borganlar. Birqancha xollarda birinchilik
shum е rliklarga t е gishli bo‘lgan. Ammo s е mit qabilalari – akkadlar va o‘zlarining
shimoliy avlodlari bo‘lgan ossurlar, shuningdek amoriylar ham katta xissa
qo‘shganlar. Bobil yuksalgan zamonda bu kompl е ksli madaniyat Bobil madaniyati
d е gan umumiy nom olgan edi. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizd е k, shum е rlar boshqa
xalqlarga qo‘shilib aralashiib k е tishgan l е kin ularning m е rosi, s е mit halqlariga
shunchalik kuchli ta’sir ko‘rsatganki, Bobil madaniyati haqida emas, balki,
Shum е r-Bobil madaniyati haqida gapirish to‘g‘riroq bo‘ladi.Harbiy to‘qnashuvlar
shumm е rliklar bilan akkadliklaring o‘zaro ijobiy ta’sir ko‘rsatishlariga xalaqit b е ra
olmagan. Eramizdan avvalgi II ming yillikda s е mit markazlari siyosiy ustunlikka
ega bo‘lgan va boshqa xalqlar asta-s е kin qo‘shila borishgan. Akkad tili shumm е r
tili o‘rnini egalladi Uruk podshosi Jmerkar to‘g‘risidagi epik poemalarda
9
https :// nizrp . narod . ru / kultdrevnmira . pdf
10

Shumerning ilk sulola davrida (er.avv. III ming yillik boshlari) uzoq mamlakat
Aratta (Eron hududi) bilan aloqasi to‘g‘risida qiziqarli ma’lumotlar beriladi 10
Shumer poemasi «Gilgamesh va Aga» da Urukning Kish shahri qaramligidan
mustaqil bo‘lishi uchun kurashi to‘g‘risidagi aniq ma’lumotlar mavjud. Akkad
podsholigining asoschisi Buyuk Sargon to‘g‘risidagi Akkad afsonalari saqlanib
qolgan. 11
Shumer, Bobil va Osuriya yodgorliklaridan qimmatli tarixiy ma’lumotlar olish
mumkin. «Gilgamesh» dostoni haqiqiy tarixiy xazina hisoblanib, uning matni
Nineviya shahridagi mashhur Osuriya podshosi kutubxonasidan topilgan. Bu
doston er. avv. II ming yillik boshlarida yaratilgan deb taxmin qilinadi. 12
Qadimgi Mesopatamiya eng qadimgi diplomatik hujjatlarda ikki loy silindirda
bitilgan er.avv XXIV asrga oid Lagash va Umma o‘rtasidagi chegara janjali
to‘g‘risidagi yozuv bizgacha yetib kelgan Er. avv. XXIII asrga oid Akkad va Elam
davlatlari o‘rtasidagi shartnoma, er.avv. II ming yillik boshlariga oid Mari
podshosining Bobil, Suriya va Finikiya bilan diplomatik yozishmalari matnlari
topilgan. Er.avv. II ming yillikda Old Osiyo, Misr tarixi va xalqaro munosabatlar
to‘g‘risida boy ma’lumot beradigan bosh manba Misrda topilgan Tell-Amarna
arxividir III ming yillikning oxirgi davri kuchli mutlaq monarxiyalar tashkil topish
davri hisoblanadi. Er. avv. XXI-XXIII asrlar siyosiy markaz Mesopotamiyaning
markaziga ko‘chib bu yerda Akkad davlati tashkil topadi va uning tarkibiga
Shumer janubiy va shimoliy Mesopotamiya kiradi. 13
Mesopotamiya madaniyatining o‘ziga xos tomomnlar,dini va madaniyati.
Jahon sivilizatsiyasining markazlaridan xisoblangan M е sopotamiya uzoq vaqt
xatto asrimizning boshlarida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotgan emas. Ayniqsa
10
Хук С.Г. Мифология Ближнего Востока. М., 1991.Стр-251
11
Крамер С.Н. История начинается в Шумере. 2-е изд. Пер. Ф.Л.Мендельсона. М., 1991.Стр-158
12
Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., «Fan va texnologiya», 2009. 74-bet

13
Хук С.Г. Мифология Ближнего Востока. М., 1991.Стр-251

11

M е sopotamiya madaniyatida muxim o‘rin tutgan Saxo IV-III ming yillikda paydo
bo‘lgan yozuvlardir. Shum е r giktorga fin yozuvi bo‘lib, uning tarixi taxminan.
3200 yillik tarixga ega piktog‘rafiya hali yozuv emas faqat u ma’lumot b е rish va
eslashga yordam b е radigan b е lgilar edi xolos. Piktog‘rafiyadan yozuvga o‘tish
davrida rasmlar bor edi. masalan so‘zlarni ifodolovchi «udu» chorva ma’nosini
b е rgan. Faqatgina XXIV asrga k е lib bizga ma’lum oddiy Shum е r yozuvlari paydo
bo‘ldi. Shunday qilib Shum е r yozuvi Elamliklar-Xurritlar, X е ttlar so‘ngroq Urartu
yozuvining paydo bo‘lishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan. M е sopotomiya tarixida
kutubxonalar ham muxim o‘rin tutgan. Ayniks Ashshurbanpalning arxividagi
ma’lumoglar ahamiyati jixatidan muxim masalan 30 000 jadvalda saqlangan
voq е a-xodisalar tafsilotlaridan qisqacha ma’lumotlar b е rilgan. Arxiv ishlari ham
M е sopotamiyada muxim o‘rin tutadi. Mari podshosini saroyida katta miqdorda
XVIII asrga oid arxiv topildi. Urukda ikki xonada 3500 ta xujjatlar asosan xo‘jalik
ishlariniki topildi 8-7 asrlarga oid yana Nippurda Murash ismli xonadonga t е gishli
xujjatlar topildi. O‘quvchilari esa maxsus bilim olganlar yozuv, mat е matika,
astronomiya va boshqa fanlardan. Xullas, M е sopotamiya xalqlari din. ilmip
S’i.1imlar borasida muxum yurishlarga erishganlar Albatta ularni borasida. Din
sohasini oladigan bo‘lsak quyosh xudosi Anu, Ur xudosi Enlil. Suv xudosi Enki
quyosh xudosi Shamash Vavilonliklar xudosi Mardua to‘g‘risida qimmatli
ma’lumotlar mavjud. 14
Old Osiyoning muxim g е ografik mintaqada joylashuvi, tabiiy r е surslarning
ko‘pligi muxim savdo yo‘li ustida joylashganligi bu е rda kishilik jamiyatining
yuzaga k е lishi uchun muxim omil bo‘lib xizmat qildi. Natijada 7-5 ming
yilliklarda dastlabki madaniyat o‘choqlarinig yuzaga kelishi, eng qadimgi
sivilizatsiya b е shiklaridan bo‘lgan shum е rliklar tarixi bilan b е vosita bog‘liqligini
ko‘rib chiqdik. Shum е r – shaxar davlatlarinig yuzaga k е lishi nafaqat ijtimoiy
iqtisodiy balki kuchli siyosiy xokimiyat va xukmron sinflar toyifasining yuzaga
14
https :// vk . com / wall -7768848_1909
12

k е lishiga zamin tayyorladi. 15
Shumerlar juda boy va qadimiy madaniyatga ega bo‘lgan. Qadimgi
davlatlarning vujudga kelish munosabati bilan Shumer madaniyati ravnaq topgan
va rivojlangan. Shumer yozuvi suratli yozuv bo‘lib, aytilmoqchi bo‘lgan fikr rasm
bilan ifoda etilgan. Masalan,suv so‘zi uch qator to‘lqinsimon chiziq, qush so‘zi
qushning tasviri, yulduz so‘zi yulduz tasviri, yig‘lash so‘zini esa ko‘z va suvni
bildiradigan belgilarni qo‘shib ko‘rsatish bilan ifodalangan. Yomg‘ir so‘zi ham
yulduz va suv belgilarini bir- biriga qo‘shish orqali ifodalangan. Rasm va turli
belgi orqali ifoda etilgan yozuvlarni iyerogliflar deb nomlangan Ammo suratli
yozuv bilan ko‘p narsalarni ifoda qilib bo‘lmagan. Hayot, o‘zaro muomala rasmli
yozuvni soddalashtirishni talab etgan. Zamonlar o‘tishi bilan Mesopatamiyada
ponasimon mixxat yozuvi kashf etlgan. Ular qotmagan loy lavhalar ustiga o‘yib
tushirilgan. Yozuvlar lavha ustida ko‘ndalang tik va qiyshiq tushirilgan pona-
mixlar shaklida 600 dan ortiq belgilar yig‘indisidan iborat bo‘lgan. Mixxat yozuvi
miloddan avvalgi III ming yilllikda Shumerda ixtiro qilingan, keyinchalik qo‘shni
mamlakatlarga yoyilgan. O‘sha zamondan boshlab ruhoniy va mirzolar voqea va
hodisalarni mixxat yozuvida sopol, teri, loy va boshqa buyumlarning sathlariga
yozganlar. Bular o‘ziga xos kitoblar edi. Mesopatamiyaning Ur, Bobil,
Ashur,Nineviya kabi ko‘p shaharlarida kutubxonalar bo‘lgan. Bu jihatdan
Ashshurbanipalning Nineviyadagi 30 ming nusxadan iborat lavha kitoblarining
saqlanib kelganligi diqqatga sazovordir. Mixxatlar butun Old Osiyoning asosiy
yozuvi bo‘lib qolgan. 16

Mesopatamiya shaharlaridagi saroy va ibodatxonalarning hujjatxonalari va
kutubxonalaridan sopol lavhalarga bitilgan kitoblar topilgan. Ularda mesopatamiya
xalqlariga oid juda ko‘p malumotlar saqlanib qolgan rasmli yozuvdan mixxatga
o‘tish XVII asrdan boshlab Yevropa olmlari Petro della Valle, Karsten Nubur,
15
Оппенгейм А. Древняя Месопотамия. М., 1990. Стр-351
16
Abdujabbor Kabirov « Qadimgi sharq tarixi » T :2020- yil 106- bet
13

Gretefend kabilar mixxatlarni o‘qishga uringanlar. Ammo ular yaxshi natijaga
erisha olmaganlar. Ingliz sayyohi G.Roulingson Shumer mixxatini o‘qib chiqishga
muvaffaq bo‘lgan. Olimlardan Norris ,Xins va Oppertlar ham mixxatni o‘qib
chiqqanlar. Mixxat yozuvi avval shumeriylarda paydo bo‘lgan bo‘lsa, keyin butun
Old Osiyoga, shuningdek Eronga ham tarqalgan. Mixxatning o‘qib chiqilishi
natijasida olimlar qadimgi Mesopatamiya tarixi haqida qimmatli manbalarga ega
bo‘lganlar. Maktablarning quyi sinflarida til, adabiyot, gramatika yuqori sinflarda
esamatematika, musiqa, huquq, geometriya, astronomiya, tarix, tabobat,
veterinariya kabi aniq fanlar bilan bir qatorda diniy fanlar ham o‘qitilgan.
Maktablar saroy va ibodatxonalar qoshida bo‘lib uni ruhoniylar boshqarganlar.
Mari va boshqa shaharlardagi qazishmalar vaqtida o‘quvchilarga mos o‘rindiqlar
qo‘yilgan maktab binosining qoldig‘i topilgan. Maktablar davlat uchun xo‘jalik,
savdo va harbiy ishlarni boshqaruvchi xodimlarni tayyorlaganlar. Maktablarda
Misrdagi kabi mirzolar tayyorlashga katta e’tibor berilgan. Maktablarda intizom va
nazorat juda qattiq bo‘lgan. Yetarli qobilyatli va tirishqoq bo‘lmagan o‘quvchilar
jazolangan. Maktab qoshida , «xivich bilan savalovchi» maxsus nazoratchi
bo‘lgan. O‘qituvchilar o‘quvchilarni qunt bilan o‘qishga
undaganlar.Mesopatamiyada matematika geometriya, astronomiya, tabobat, tarix
va boshqa fanlarga qiziqish ancha erta boshlangan. Yerlarni o‘lchash, kanal qazish
masofani aniqlash hosilni hisoblash va memorchilikda matematika va geometriya
fanlari kerak bo‘lgan. Bu fanlar chorvachilik, hunarmandchilik va savdo- sotiq
uchun ham zarur edi. Qadimgi Mesopatamiyaliklar birlik, o‘nlik,yuzlik va
minglikni bilganlar. Bu sonlar alohida belgilar bilan ifoda etilgan.
Mesopatamiyada astronomiya faniga ham katta amamiyat berganlar. Bu yerda olti-
yetti qavatli zikkuratlar qurilgan. 17
Mesopatamiyaning Ur,Uruk,Nippur, Bobil va boshqa shaharlarda ajoyib
rasadxonalar bo‘lgan. Ular shu rasathonalardan quyosh yer, oy va osmon
17
. D.J. Urakov, R.N. T ursunov, A.A. B iykuziyev, B.B. X aynazarov
Jahon tarixi.Toshket: « Innovatsiya-Ziyo » , 2020.38-bet
14

jismlarining harakatini kuzatganlar. Astronomlar o‘sha vaqtdayoq quyosh va oy
tutilishi hodisalarini oldindan aytib berganlar. Olimlar astronomiya taqvimlarini
tuzib quyosh yili 365 kun, oy yili 354 kun ekanligini aniqlaganlar. Astronomiya
mesopatamiyaliklarning kundalik hayotida, karvon savdosida va tomonlarni
aniqlashda kerak bo‘lgan. Chunki sayyoh va yo‘lovchilar osmon jismlari quyosh,
oy va yulduzlarga qarab yo‘l bosganlar. 18
18
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: «Tafakkur», 2016-y.124-bet
15

II.BOB. OSHSHUR BANAPALNING HUJJATXONA VA
KUTUBXONALARI O‘LKALARI TARIXI
2.1. Mesopotamiya tarixini o‘rganish markazlari haqida
Miloddan avvalgi III ming yilliklardayoq Shumer tilida astronomiyadan ilmiy
asarlar yaratilgan. Mesoptamiyada tarix faniga ham kattam ahamiyat berilgan
bo‘lib ko‘plab tarixiy asarlar yozilgan. Mesoptamiya shaharlari ossur podshosi
Oshshur banapalning hujjatxona va kutubxonalaridan mamlakat va qo‘shni o‘lkalar
tarixi va gegrafiyasiga oid qimmatli ma’lumotlar topilgan Shumer olimlari Misr,
Urartu, O‘rta Yer dengizi, Bobil va uning atrofidagi o‘lkalarning xaritasini
tuzganlar. Bu ishlar bilan asosan kohinlar shug‘ullanganlar. Ular mamlakat va
uning atrofidagi o‘lkalarda bo‘lib o‘tgan voqealarning yillik ro‘yhatini,
podshalarning faoliyatini yozib borganlar. Shume olimlari ziroatchilik ,
iqlimshunoslik va boshqa sohalarda ham muayyan yutuqlarga erishganlar.
Mesoptamiya issiqw mamlakat bo‘lganlagi uchun bu yerda turli kasalliklar keng
tarqalgan edi Ikki daryo noraligida shaharlar va davlatlararo tez-tez urushlar ham
bo‘lib turgan. Urushlar natijasida ko‘p odamlar halok bo‘lgan va jarohatlangan.
Turli kasallikl;arni davolash va jarohatlanganlarni oyoqqa turg‘izish uchun tabobat
ilmiga ehtiyoj tug‘ulgan bemorlarni davolash zarurati Mesoptamiyada tabobar
ilmini ertaroq rivojlanishini taqozo etgan. Tabiblar yurak, bosh og‘rig‘i, o‘pka,
jigar, chiqqan-singan, buyrak, ko‘z, quloq, tomoq bilan bog‘liq kasalliklarni
davolaganlar. Tibbiyot jarrohlikka doir ko‘z, ichki kasalliklar , ruhiy kasalliklar,
ayollar kasalligi, sariq kasallik kabi maxsus tarmoqlarga bo‘lingan Bemorni
kasalini aniqlashda tomir urishi, tashqi holati va boshqa belgilariga ahamiyat
berilgan. Tomirga qarab kasalikni aniqlash keng tarqalgan. Bemorlarni davolashda
sodda va murakkab dorilar qo‘llanilgan. Bu dori-darmonlarni tayyorlashda
shifobaxsh giyoh, o‘simlik, meva , har xil hayvon va hashoratlardan foydalanilgan.
Ammo bemorlarni davolashda ilimga zid bo‘lgan sehr-jodudan ham foydalanilgan.
Masalan Hammurapi qonunlarining birida tabib be’morni noto‘g‘ri davolasa,
tabibning qo‘li kesib tashlanishi aytilgan,shundan ko‘rinib turibdiki
16

Mesoptamiyada tabobati xodimlar oldiga juda katta mas’uliyat yuklangan. Tabobat
ishlari bilan asosan ruhoniylar shug‘ullangan. Mesopatamiyada qo‘y echki,eshak,
xachir, ot, sigir, buqa,buzoq, keyinchalik tuyalar boqib, parvarish qilingan. 19
Hayvonlar ham tez-tez kasallikka chalinib turganlar. Shuning uchun ikki daryo
oralig‘ida hayvonlarni davolash ilmi veterinariyaga katta ahamiyat berilgan.
Shunday qilib Mesoptamiyada ilmiy –amaliy bilimlar ancha erta rivoj topgan edi.
Shumerda badiiy adabiyot rivoji yuqori darajaga ko‘tarilgan. Noyob asarlar
ro‘yxatiga «Dehqonchilik almanaxi», «Gilgamesh haqida doston» lar kiradi.
XIX asr oxiri XX asr boshlarida E.Meyer fikricha har qanday
sivilizasiya feodalizmdan boshlanadi , kapitalizm davriga yetib ichki qarama-
qarshiliklari tufayli halok bo‘ladi, shundan so‘ng bu sikl yana qaytariladi. Sharqda
bu nazariya bo‘yicha jamiyat abadiy feodalizm holatida turadi. Shu sababli XX asr
boshlarida nemis olimlari B.Maysner, P.Koshaker asarlarida qadimgi
Mesopotamiya jamiyati feodal jamiyat deb baholanadi. G‘arbdagi nazariyalardan
yana biri tarixiy voqealarni bilish mumkin emasligi va uning tartibsizligi
konsepsiyasining ilgari surilishi natijasida Mesopotamiya jamiyati taraqqiyotini
tub muammolarini yechishga yordam berdi. Tadqiqotlardagi yana bir kamchilik
dalillarni yozish kabi yo‘nalishning ustuvor bo‘lib qolishi bo‘ldi. Ammo keyingi
paytlarda ijtimoiy tuzilish, xo‘jalikni tashkil etish, shaharlarni shakllanishi va
ularning o‘rni va roli, hunarmandchilik, savdo, ibodatxona xo‘jaligi kabi qator
muammolarga bag‘ishlangan kapital tadqiqotlar paydo bo‘ldi. (A. Falkenshteyn,
Oppenxeym, I. Gelba, V. Lemans va boshqalarning asarlari). Mesopotamiya
tarixini o‘rganish markazlari dastlab Angliya va Fransiyada o‘rnashdi. XIX asrda u
Germaniyaga ko‘chdi. Yevropada fashizmning paydo bo‘lishi ko‘pgina olimlarni
AQShga ko‘chishiga sabab bo‘ldi. Bu yerda hozir jahonga mashhur osurshunoslik
markazlari ishlaydi. Shu bilan birga hozir Fransiya, Italiya, Belgiya, Gollandiya,
19
D.J. Urakov, R.N. T ursunov, A.A. B iykuziyev, B.B. X aynazarov
Jahon tarixi.Toshket: « Innovatsiya-Ziyo » , 2020.38-bet
17

Turkiya va Iroqdagi osurshunoslik markazlari samarali tadqiqotlar olib
bormoqdalar. 20
Insoniyatning eng qadimiy tamaddunlaridan sanalgan shumerlarning inqirozga
yuz tutishiga qurg‘oqchilik sabab bo‘lgan — Oksford universiteti olimlari
shunday xulosaga kelishdi.Birinchi va yagona shumerlar davlati — Akkad
imperiyasi 4,2 ming burun kutilmaganda inqirozga yuz tutgandi. Bir qator olimlar
halokat sababini markazlashgan hukumatdan norozi Mesopotamiya shahar-
davlatlarining keksa zodagonlaridan ko‘rishgan bo‘lsa, yana ayrimlari
ko‘chmanchilarning bosqini Akkad imperiyasi faoliyatiga nuqta qo‘ygan degan
taxminlarni ilgari surishayotgandi. Endi esa bu sabablar qatoriga yana bittasi
qo‘shildi — qudratli imperiyaning boshiga yetgan narsa — qurg‘oqchilik.
«Taxminlarimizga ko‘ra, o‘sha paytda juda kuchli iqlimiy halokat yuz bergan
va bu ko‘rgulik oqibatida nafaqat shumerlar, balki qadimgi Misr va Hindiston
madaniyati ham yo‘qlikka ravona bo‘lgan» , — ta’kidlashdi olimlar.
Miloddan avvalgi 4 ming yildan boshlab bosqichma-bosqich rivojlangan huquqiy
tamoyillar va normalar tizimi. E. milodiy 476 yilgacha va o‘sha tarixiy davrdagi
davlatlarning munosabatlarini tartibga solish antik dunyoning xalqaro huquqi deb
ataladi. Davlatlararo huquqiy normalar miloddan avvalgi 4 ming yillikda shakllana
boshlagan davlatgacha bo lgan qabilalararo «qonun»ning allaqachon mavjudʻ
bo lgan qoidalari asosida birinchi quldor davlatlarning paydo bo lishi bilan.
ʻ ʻ
Xalqaro huquqning vatani Yaqin Sharq, Dajla, Furot va Nil daryolari vodiylari edi.
U erda miloddan avvalgi 4 ming yillikda bo‘lgan eng qadimgi davlatlar vujudga
kelgan. Ularning o‘zaro munosabatlari jarayonida dastlabki davlatlararo huquqiy
normalar shakllandi. Bunday davlatlararo huquqiy normalarning asosiy belgilari
quyidagilardan iborat edi
1) davlatdan oldingi qabilalararo «qonun»dan kelib chiqqan, urf-odatlar va
shartnomalarda mustahkamlangan qoidalar;
2) dindorlik;
20
AbdujabborKabirov «Qadimgisharqtarixi» T: 2020-yil 110-bet
18

3) mintaqaviylik;
4) odat xalqaro huquqning asosiy manbai sifatida.
O‘sha paytda zamonaviy ma’noda xalqaro munosabatlar yo‘q edi. Aholisi
ajdodlar tizimida yashagan yevropaliklar uchun noma’lum bo‘lgan butun qit’alar
(Amerika, Avstraliya, Afrikaning ko‘p qismi) jahon bozori va global munosabatlar
doirasiga kiritilmagan. Turli geografik mintaqalarda xalqaro hayot markazlari
(Yaqin Sharq, Hindiston, Xitoy, Gretsiya , Rim va boshqalar) mavjud edi. Ular bir-
biri bilan ko‘proq yoki kamroq barqaror aloqalarni saqlaydigan nisbatan kichik
davlatlar guruhlarini o‘z ichiga oldi. Bugungi kunga qadar ma’lum bo‘lgan eng
qadimiy xalqaro huquqiy hujjat miloddan avvalgi 3100-yillarda tuzilgan shartnoma
hisoblanadi. Mesopotamiyaning Lagash va Ummat shaharlari hukmdorlari
o‘rtasida tuzilgan. U davlat chegarasini tasdiqladi va uning daxlsizligi haqida
gapirdi. Shartnomaga ko‘ra, tomonlar o‘rtasidagi nizolar arbitraj asosida tinch yo‘l
bilan hal qilinishi kerak edi. Shartnomani bajarish majburiyati xudolarga murojaat
qasamyod bilan kafolatlangan. Birinchi qadimiy shartnomalar Xet shohi Xattushil
III ning Misr fir’avni Ramzes II bilan (miloddan avvalgi 13-asr boshlari)
shartnomasini o‘z ichiga olishi kerak. Bu o‘z matnida ikki xalqning tinchligi,
birodarligi, bosqinchilarga qarshi urushda bir-birini qo‘llab-quvvatlashi, qochqin
qullarning topshirilishi o‘z ifodasini topgan shartnoma edi. Xalqaro huquq vujudga
kelgan davrda uning Qadimgi Misrdagi sub’ektlari fir’avnlar, podshohlar va
boshqa hukmdorlar hisoblangan, Hindistonga kelsak, u xalqaro huquq
subyektlarining tengligini bilmas edi. Buning oqibati tan olish instituti edi va uni
olgan davlat ichki va tashqi ishlarda mustaqil deb tan olindi. Qadimgi
Yunonistonda (miloddan avvalgi VI-IV asrlar) har bir siyosat xalqaro huquq
sub’ekti bo‘lib, u o‘z fuqaroligini va davlat hududini nazarda tutgan va shuning
uchun u (siyosat) diplomatik munosabatlar o‘rnatish, urush e’lon qilish va tinchlik
o‘rnatish huquqiga ega edi. 21
21
Я открою тебе сокровенное слово. Литература Вавилонии и Ассирии. М., 1989.Стр-241
19

2.2.Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy
vositalari
Qadimgi mamlakatlarning tashqi siyosatini olib borishning asosiy vositalari
urushlar edi. Misrda urush davrida qonuniy cheksiz o‘zboshimchalik hukm surgan.
Mag‘lub bo‘lganlar va ularning mol-mulki o‘lja sifatida g‘olibning mulkiga
aylandi. Hindistonda urush huquqining odatlari eng rivojlangan bo‘lib, ular «Manu
qonunlari» va «Artashastra»da mustahkamlangan. Ammo agar urush qonuniy
harakat deb hisoblangan bo‘lsa, unda u nomaqbul hodisa sifatida qaraldi. Bu erda
ham ma’lum cheklovlarga duch keldi. Shunday qilib, ayollar, bolalar, qariyalar va
yaradorlarni , shuningdek taslim bo‘lganlarni o‘ldirish mumkin emas edi.
Ma’badlar va boshqa ibodatxonalar va ularning xizmatkorlari immunitetga ega
edilar. O‘sha paytda quroldan foydalanishni cheklovchi qoidalar allaqachon
mavjud edi. Shunisi qiziqki, dengizda urush olib borishning birinchi qonuniy
qoidalari aynan Hindistonda paydo bo‘lgan. Xitoyda (miloddan avvalgi 11-1 ming)
urush huquqining o‘ziga xos xususiyatlariga ega bo‘lgan ayrim normalari xuddi
shunday shakllangan. Xitoy tez-tez o‘zaro urushlar olib borganligi sababli, bu erda
«qo‘shnilarning erlarini yeyish» degan ma’noni anglatuvchi «tsanypi» hayot
tamoyili eng katta ahamiyatga ega edi. Gretsiyaga kelsak, u urushni bir polisning
barcha fuqarolarining boshqasining barcha fuqarolari bilan kurashi deb tushundi.
Muayyan qurollardan foydalanishni cheklovchi qoidalar soni unchalik ko‘p emas
edi. Yana bir qiziq jihati shundaki, har qanday dushman shahrini egallashda tinch
aholini o‘ldirish mutlaqo qonuniy deb hisoblangan. Yunonlarda mahbuslar rejimi
yo‘q edi. Shunday qilib, mag‘lub bo‘lganlarni qiynoqqa solish va o‘ldirish, mol-
mulkini yo‘q qilish mumkin edi. Shu bilan birga, Gretsiya betaraflik va
aralashmaslik holatini allaqachon bilgan. Neytrallik faqat urush paytida,
aralashmaslik va tinchlik davrida mumkin edi. Ammo Rimda barcha urushlar
adolatli hisoblangan, chunki rimliklarga ko‘ra, ular xudolarning irodasi bilan olib
borilgan. Natijada , urushlar hech qanday qonuniy cheklovlar bilan bog‘lanmagan.
Shunday qilib, hech kimni ayamagan Rim armiyasining shafqatsizligi. Hatto
20

xalqlarning ziyoratgohlari - ibodatxonalar ham vayron bo‘lgan. Dindorlik nafaqat
urush e’lon qilish va olib borish tartibida, balki diplomatiyada ham kuzatilishi
mumkin edi. Xitoyda marosim xarakteridagi ishlar o‘sha davrning odatlarini aks
ettirgan. Shunday qilib, elchilarni qabul qilish va bitimlar tuzish bo‘yicha
o‘rnatilgan marosim normalari marosimlar va qurbonliklar bilan birga bo‘lgan.
Qadimgi yunonlar doimiy diplomatik missiya institutini bilishmagan va ko‘pincha
elchixonalar bir martalik xarakterga ega bo‘lgan. Elchilarga rasmiy maqomini
tasdiqlovchi va muzokaralar olib borish huquqini beruvchi hujjatlar topshirildi.
Hujjat qo sh mumli tabletkalar ko rinishida bo lib, diplom deb atalganʻ ʻ ʻ
(«diplomatiya» so zining kelib chiqishi shundan kelib chiqqan).
ʻ 22

Elchilarning daxlsizligi umume’tirof etilgan, uning buzilishi urushga olib
kelishi mumkin edi. Rimda mavjud bo‘lgan e’tiqodga ko‘ra, elchilar xudolar
himoyasida bo‘lgan va ular daxlsizdir. Elchilar muzokaralar olib borish, tinchlik,
ittifoq va o‘zaro yordam shartnomalarini tuzishda katta mahoratga ega bo‘lishlari
talab qilingan Keyinchalik savdo va chet elliklarning huquqlari to‘g‘risida
shartnomalar mavjud bo‘lib, ularning huquqlaridan mahrum bo‘lgan pozitsiyasi
savdo munosabatlarining rivojlanishiga jiddiy to‘siq bo‘ldi. Bu erda eng yorqin
misol Gretsiya bo‘ldi. Yunonlar orasida rivojlanishning boshida shaxsiy
xususiyatga ega bo‘lgan proksenlar (homiylar) instituti shakllana boshladi. Keyin,
asta-sekin, bu muassasa davlat xususiyatlariga ega bo‘ladi. Proksenus o‘z
siyosatida chet el fuqarolarining himoyachisi edi. Rimda chet elliklarning ahvoli va
ularning Rimda bo‘lishi bilan bog‘liq tamoyillar va me’yorlarni belgilab beruvchi
amaldor - imperator Peregrinning idorasi tashkil etildi. Ular o‘rtasidagi
kelishmovchiliklarni ham hal qildi. Keyinchalik bu muassasalardan konsullik
huquqi shakllandi. Xuddi shu davrda Hindiston va Xitoyda mediatsiya va hakamlik
sudlarining turli shakllari ma’lum edi. Shunday qilib, miloddan avvalgi 546 yilda
umumiy Xitoy qurultoyi chaqirildi. Natijada nizolashayotgan tomonlarni arbitrajga
22
Афанасьева В., Луконин В., Померанцева Н. Искусство Древнего Востока. М ., 1976 . C тр -135
21

topshirish orqali nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilishni nazarda tutuvchi hujum
qilmaslik to‘g‘risidagi pakt imzolandi .Qadimgi dunyoning xalqaro huquqi davri
milodiy 476 yilda G arbiy Rim imperiyasining qulashi bilan tugaydi. Bu vaqtgaʻ
kelib Rim xalqaro huquqning barcha «yangi tug‘ilgan» institutlarini o‘ziga
singdirdi va ularni o‘ziga xos xususiyatlar bilan to‘ldirdi. Urush to‘liq bosqinchilik
bilan yakunlanmagach, tinchlik shartnomasi tuzildi. Miloddan avvalgi III asrdan
beri qurollarni oldindan topshirish, ularning rahbarlari va garovga olinganlarning
qarama-qarshi tomoni tomonidan taslim bo‘lishini nazarda tutgan patronaj
shartnomasi mavjud edi. Mag‘lubiyatga uchragan tomon bir vaqtning o‘zida
xalqaro huquq sub’ekti bo‘lib qoldi. Kelajakda tinchlik davrida homiylik
shartnomasi tuzila boshlandi. Uni olgan davlatlar Rimning ittifoqchilariga
aylandilar. Sulh shartnomasi tinchlik shartnomasidan farq qiladi. Ikkinchisi armiya
qo‘mondoni, konsul yoki legat tomonidan imzolangan va shartli ravishda darhol
kuchga kirgan bo‘lsa ham, ratifikatsiya qilinishi kerak edi. Xalqaro huquqning
paydo bo‘lishi davri feodal munosabatlarining paydo bo‘lishi bilan uzviy bog‘liq
holda keyingi bosqichga silliq o‘tadi.Miloddan avvalgi IV ming yillikda
hududda Shumer va Akkad(tushunish kerakki, biz bu tuzilmalarni shartli ravishda
«mamlakatlar» deb ataymiz. Aksincha, ular taxminan bir xalq istiqomat qiladigan
hududlar edi), eng qadimiy shahar-davlatlar paydo bo‘ladi, ular kattaligi va boyligi
bilan farq qilmaydi, lekin allaqachon o‘z shohlari, hokimiyat ierarxiyasi , «kattalar»
va «vassallar» bor.Bu shahar-davlatlarning bir nechtasi bir vaqtning o‘zida deyarli
bir vaqtning o‘zida hokimiyatga erishdi va shuning uchun yonma-yon yashab, bir-
biriga raqib edi.
Shunday qilib, Shummero-Akkad viloyatining eng janubiy qismida shahar bor
edi Eridu Fors ko‘rfazi sohillarida joylashgan. Shahar katta siyosiy ahamiyatga ega
edi Ur, yaqinda olib borilgan qazishmalar natijalariga ko‘ra, kuchli davlatning
markazi bo‘lgan. Barcha Shumerlarning diniy va madaniy markazi shahar
edi Nippur uning umumiy shumerlik muqaddas joyi, Xudoning ma’badi.Ammo
Shumerning boshqa shaharlari orasida eng katta siyosiy ahamiyatga ega shahar
22

edi Lagash (Shirpurla), qo‘shni Ummat bilan doimiy kurashda bo‘lgan va
shahar Uruk, unda afsonaga ko‘ra, qadimgi shumer qahramoni Gilgamish bir
vaqtlar hukmronlik qilgan. Miloddan avvalgi III ming yillikning o‘rtalaridan.
(miloddan avvalgi 2540-2370 yillar) Shumer shaharlari orasida Lagash tobora
ko‘proq ko‘tarila boshladi. Shahar boshida o‘z hukmronligi ostida ko‘plab
qo‘shni viloyatlarni birlashtirib , ularni markazga mahkam «bog‘lab» olgan kuchli
hukmdorlar turgar Lagashning iqtisodiy va siyosiy qudratining asoslari uni
Lagashning birinchi tarixiy sulolasining asoschisi deb hisoblash mumkin bo‘lgan
paytda qo‘yilgan. Lagash gullab-yashnashining tashqi ifodasi Ur-nanshe
tomonidan boshlangan keng ko‘lamli qurilish faoliyati edi. Shu vaqtdan beri
saqlanib qolgan bir relyefda podshohning o‘zi tasvirlangan, u o‘z ishtirokida,
go‘yo ma’badning tantanali poydevoridagi ishlarni muqaddas qiladi. Podshohning
o‘zi boshiga savat g‘isht ko‘tarib keladi. Tantanali marosimda uning ortidan
bolalari, amaldorlari va xizmatkorlari keladi. Ur-nanshe o z bitiklarida ma badʻ ʼ
qurilishi, kanallar qurilishi va ziyoratgohlarga sovg alarni tasvirlaydi.Lagash qirol
ʻ
ostida eng yuqori kuchga erishdi Eannatume, qo‘shni shaharlar bilan o‘jar urushlar
olib borgan va ulkan hududlarni o‘z hokimiyatiga bo‘ysundirgan. Eannatum
nafaqat Lagashni Kish hukmronligidan ozod qiladi, balki bu Akkad davlatini unga
qo‘shib oladi. Keyin u Urni zabt etadi va shu tariqa Ur 1-sulolasi podsholarining
mustaqil hukmronligiga chek qo yadi. Nihoyat, u Lagash Uruk, Larsa va Eridani
ʻ
bo‘ysundirdi va shu tariqa Mesopotamiyaning butun janubiy qismini bosib oldi.
Bundan buyon Lagash xalqaro maydonda kuchli va sezilarli (zamonaviy nuqtai
nazardan ham) davlatga aylanadi. Eannatum ayniqsa qo‘shni Ummat shahri bilan
o‘jarlik bilan kurashdi. Ummat hukmdori ush , Opis va Kish shohlarining
yordamiga tayanib, Lagashga hujum qildi. Biroq urush Ummat uchun omadsiz
tugadi. Eannatum Usha va uning ittifoqchilari qo shinlarini mag lub etib, Ummat
ʻ ʻ
chegaralariga bostirib kirdi. Ummat ustidan qozongan g‘alabasini bugungi
kungacha vayronalar ostida saqlanib qolgan va «Uçurtmalar stelalari ». nomi bilan
atalgan yodgorlikda suratga oldi. Shunday qilib, bu davrda Shumer ta’siri
23

Markaziy Mesopotamiya mintaqasiga va hatto borish qiyin bo‘lgan tog‘li hududga
ham kirib boradi. Qadimgi rassom ushbu g‘olib yodgorlikda o‘ldirilgan
dushmanlarning jasadlari bilan qoplangan jang maydonini tasvirlagan, ular ustida
uçurtmalar aylanib yuradi. Shuningdek, o‘liklarni dafn etish, mahbuslarni qurbon
qilish va nihoyat, g‘olibning o‘zi - Eannatum, og‘ir qurollangan askarlar
otryadining boshida aravada ketayotgani sahnalari ham mavjud. Yodgorlikdagi
yozuv Lagash armiyasining g‘alabasini tasvirlaydi va bu urushning haqiqiy
natijalarini ko‘rsatadi. Ummatning butunlay mag‘lubiyatga uchragan aholisi
Lagash chegaralariga bostirib kirmaslikka va Lagash xudolariga don bilan o‘lpon
to‘lashga qasamyod qildilar. O‘sha davrdagi boshqa yozuvlar Akkadning Kish va
Opis shaharlari qirollari , shuningdek , Elam knyazlari ustidan g‘alaba qozongan
Eannatumning tajovuzkor siyosatining muhim ko‘lamini tasdiqlaydi. Eannatum
g‘urur bilan hikoya qiladi «Elamni, tog‘larni zabt etdi, hayratga soldi,
(qo‘rg‘onlarni) quydi ... Elamning boshini sindirdi; Elam o‘z mamlakatiga
qaytarildi» .Eannatumning harbiy siyosati davom etdi Entemena, Ummat, Ur,
Eridu va Nippur ustidan Lagashning hukmronligini kuchaytirishga, shuningdek,
elamlarning bosqinini qaytarishga muvaffaq bo‘lgan. Bu davrning tarixiy hujjatlari
orasida Lagash va Ummat o rtasidagi oldingi diplomatik aloqalar va urushlarniʻ
obrazli tasvirlaydigan eng qadimgi diplomatik hujjat bo lgan Entemena yozuvi
ʻ
alohida qiziqish uyg otadi. Hujjatda tinchlik shartlari va Entemena ummat ustidan
ʻ
g‘alaba qozonganidan keyin o‘rnatilgan hududiy chegaralar belgilab qo‘yilgan.
Etemena shartnoma buzilgan taqdirda mag‘lub bo‘lganlarni shafqatsiz jazo bilan
tahdid qiladi. Lagashning qudratli hukmdorlari irodasi bo‘lgan uzoq davom etgan
urushlar ibtidoiy quldorlik iqtisodiyotining yanada rivojlanishiga olib keldi. Bu
davrning iqtisodiy hujjatlarida ibtidoiy ketmonni siqib chiqaradigan yog‘och
pulluklar eslatib o‘tilgan. Hunarmandchilik sezilarli darajada yaxshilandi.Ko‘plab
ustaxonalarda turli xil hunarmandlar ishlagan. Metallurgiya keng tarqalmoqda.
Hujjatlar mis qatlam va metall buyumlarning bo‘laklarini sanab o‘tadi. Ortiqcha
qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik mahsulotlari mamlakat ichidagi bozorlarda
24

sotiladi va hatto Elamdan olib kelinadigan kumush kabi asosiy va zanjir tovarlari
evaziga qo‘shni davlatlarga eksport qilinadi. Mamlakatga qullikka aylantirilgan
mahbuslar oqimi kuchaydi. Qullarni sotish bo‘yicha hujjatlar qul
ekspluatatsiyasining o‘sishini tasdiqlaydi.Biroq, iqtisodiy hayotning rivojlanishi
faqat quldor zodagonlarning hukmron tabaqasining boyib ketishiga olib keldi, ular
tarkibiga juda katta boyliklarga ega bo‘lgan nufuzli amaldorlar va ruhoniylar
kirgan. Ma’badlarda ham buyuk qadriyatlar to‘plangan. Mehnatkash aholi,
kambag‘allar va qullar boylarning tobora shafqatsiz ekspluatatsiyasiga duchor
bo‘ldilar. Shunday qilib, mulkiy tabaqalanish kuchayib ketdi, bu Urukagina
hukmdori davridagi (miloddan avvalgi XXIV asr) hujjatlarda ko‘rsatilganidek,
sinfiy ziddiyatlarning kuchayishiga va sinfiy kurashning avj olishiga olib keldi. Ur-
nanshe sulolasining so nggi vakillari quldorlik tizimini mustahkamlash va qirolʻ
hokimiyati hokimiyatini mustahkamlash maqsadida oliy ruhoniy bo lib, ma bad
ʻ ʼ
xo jaligini egallab oldilar. Biroq, bu voqea mehnatkash ommaning, asosan,
ʻ
kommunalarning ham, ma’bad mulklarini boshqargan va ma’bad xo‘jaligining
birlashishi natijasida bir qator imtiyozlarini yo‘qotgan ruhoniylarning noroziligiga
sabab bo‘ladi. qirollik.Natijada, Lagashda katta xalq tartibsizliklari boshlandi va
sinfiy kurash keskin kuchaydi. Hatto xalq qo‘zg‘oloni ham bo‘lgan
bo‘lishi mumkin. 23

Chor hokimiyatining ma’bad xo‘jaligini egallab olganidan norozi bo‘lgan
ruhoniylar mehnatkash aholining keng qatlamlarini podshoga qarshi qo‘zg‘atdilar.
Ismi bo‘yicha Ur-nanshe sulolasining oxirgi shohi Lugalanda U zo‘ravon
to‘ntarish natijasida oliy davlat hokimiyatini o‘z qo‘liga olgan Urukaginaga o‘z
o‘rnini berishga majbur bo‘ldi, aftidan, bir tomondan , ruhoniylar, ikkinchi
tomondan, keng ommaning qo‘llab-quvvatlashiga tayandi. odamlarning, xususan,
erkin jamiyat a’zolarining. O‘z yozuvlarida Urukagina qirollik kelib chiqishi
haqida gapirmaydi. Aksincha, u shunday deydi »Enlilning jangchisi Ningirsu
xudosi Urukaginaga Lagash ustidan shohlikni berdi va unga 10 sardorlik ustidan
23
Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., «Fan va texnologiya», 2009.142-bet
25

hokimiyat berdi» (10 sars - 36 ming). Urukagina 6 yil hukmronlik qildi. Shu qisqa
vaqt ichida Lagash katta farovonlikka erishdi. Islohotchi o‘zi qurgan ibodatxonalar
va saroylar, qurgan kanallar haqida g‘urur bilan xabar beradi. Biroq, Urukagina o‘z
biznesini mustahkamlay olmadi. Qo‘shni shaharlarning quldor zodagonlari
kommunalar va Lagashning o‘rta erkin qatlamlarining kuchayishiga xavotir bilan
qaradilar. Shubhasiz, bu Lagashni mag‘lub etishining sabablardan biri edi .Ko‘rinib
turibdiki, ruhoniylar tomonidan uyushtirilgan ommaviy harakat natijasida
Urukagina Lagashda ilgari mavjud bo‘lgan pozitsiyani tiklashga, shuningdek,
ma’badni boshqarishda ruhoniylarning mustaqilligini tiklashga qaratilgan bir qator
islohotlarni amalga oshirdi. iqtisodiyot. Shu bilan birga, Urukagina o‘zining asosiy
ijtimoiy tayanchi bo‘lgan aholining o‘rta erkin qatlamlari, qishloq jamoalari
a’zolarining iqtisodiy ahvolini biroz yaxshilashga majbur bo‘ldi.O‘z islohotlarining
ijtimoiy xarakterini yanada keskinroq ta’kidlash uchun Urukagina o‘z yozuvlarida
Lagashda hokimiyatga kelishidan oldin kambag‘allarni ekspluatatsiya qilishning
shafqatsiz shakllarini uning islohotlari natijasida vujudga kelgan vaziyatga qarama-
qarshi qo‘yadi. Urukagina yozuvlariga ko‘ra, Lagashda, u hokimiyatni qo‘lga
kiritishdan oldin, hukmdor boshchiligidagi quldor aristokratiya elitasi cheksiz
hukmronlik qilgan patesi. Nazoratchilar hamma joyda - kemalarda, podalar bilan
va baliq ovlash joylarida edi. Hukmdor aholining barcha daromadlaridan yuqori
soliqlar yig‘di va og‘ir qo‘lini hatto ma’bad mulklariga qo‘ydi. 24

O‘z navbatida, ruhoniylar ham diniy marosimlarni bajarganliklari uchun o‘zlari
uchun yuqori haq talab qilib, aholiga zulm o‘tkazdilar. Boylar va amaldorlar
qashshoqlarni jazosiz talon-taroj qilishlari va zulm qilishlari mumkin edi.
Urukagina bu huquqbuzarliklarga barham berib, qadimiy «tartib» va qadimiy
«adolat»ni qayta tiklagani uchun alohida hurmatga sazovor. U nozirlar va
nozirlarni olib tashlab, odamlarga o‘z ishlarini erkin qo‘ydi. U ibodatxonalarning
huquq va imtiyozlarini tikladi, ma’bad xo‘jaligini hukmdor yurisdiksiyasidan
chiqarib tashladi va uni xudolarning o‘z mulki deb e’lon qildi, boshqacha
24
Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: “Tafakkur”, 2016-y.121-bet
26

aytganda, uni ruhoniylikka qaytardi. Ammashu bilan birga u diniy marosimlarni
bajarish uchun ruhoniylar aholidan ilgari yig‘ib olgan to‘lovlarni kamaytirdi.
Boshliqlar oddiy askarlarga zulm qilib, mol-mulkini sotib olish niqobi ostida
ularning mulkini zo‘rlik bilan tortib olgan tez-tez suiiste’molliklarni hisobga olgan
holda, Urukagina bunday hollarda sotib olingan eshak yoki uy uchun adolatli
narxda yoki yozuv sifatida to‘lashni buyurdi. majoziy ma’noda «yaxshi kumush»
deydi. 25

Aholining o‘rta erkin qatlamlarining iqtisodiy ahvolini biroz yaxshilash uchun
Urukagina «Lagash aholisini qarz qulligidan, zarar etkazishdan, o‘g‘irlikdan,
qotillikdan va uylarni talon-taroj qilishdan ozod qilishi kerak bo‘lgan maxsus
qonunlar chiqardi. U ularning erkinligini o‘rnatdi. Qudratlilar yetim va bevaga
hech narsa qilmasliklari uchun u Ningirsu bilan bu ahdni tuzdi». Shunday qilib,
Urukaginaning ijtimoiy islohotlari ruhoniylar va o‘rtalarning manfaatlarini himoya
qilishi kerak bo‘lgan qonunlar shaklida kiyindi. bu islohotlar natijasida bir qator
huquqlarga ega bo‘lgan aholi qatlamlari. Urukagina hukmronligining 7-yilida.
Lugal-zagtisi, Ummat hukmdori o z qo shinlari boshida Lagashga bostirib kirdi,ʻ ʻ
shaharni shafqatsizlarcha vayron qildi, uning ibodatxonalari va saroylarini yoqib
yubordi, boyliklarini talon talon-taroj qildi va , shubhasiz, islohotchi podshohni
taxtdan ag dardi. Omon qolgan bir yozuvda Lagashning shafqatsiz
ʻ
vayronagarchiliklari haqida batafsil ma’lumot berilgan. Urukaginga xayrixoh kotib
islohotchini oqlashga harakat qiladi: « Ummat xalqi Lagashni vayron qilib,
Ningirsu xudosiga qarshi gunoh qildi. Ular olgan kuch ulardan tortib olinadi.
Lagash shohi Urukagina hech qanday gunoh qilmagan. Ammo uning ma’budasi
Nisaba bu gunohning og‘irligini Ummatning patesi Lugal-zaggisi zimmasiga
yuklasin»
Lagash aholi punkti, aftidan, miloddan avvalgi 5-4 ming yilliklar boshida paydo
bo‘lgan. 26

25
Rustam Rajabov «Qadimgi dunyo tarixi « T: 2016-yil 75-bet
26
Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., “Fan va texnologiya”, 2009.45-bet
27

XULOSA
Uzoq vaqt davomida qadimgi Lagash shahri Tello (qadimgi Girsu) aholi punktiga
to‘g‘ri keladi, deb ishonilgan, ammo hozir olimlar uni Tel El-Hibbada, 480 gektar,
Tellodan 20 km janubi-sharqda va 15 km uzoqlikda joylashgan ulkan aholi
punktida joylashtirmoqda. zamonaviy Shatra shahrining sharqida Mamlakat
shumer podshohlari Lagash (SHIR.BUR.LA ki) taxminan hududida hukmronlik
qilgan. 3000 km2, Shumer mamlakatining janubida. Lagashning qadimiy tarixi
haqida kam narsa ma’lum. Erta sulola davrida nomning poytaxti Lagash shahridan
ko‘chirildi (lit. « Qargalar joyi» , zamonaviy El-Hibba) Girsuda (zamonaviy Tello),
bu erda Nin-Ngirsu nomidagi oliy xudoning ibodatxonasi qurilgan. Girsu va
Lagash shaharlaridan tashqari tegishli (yoki Urukug harflari. « Muqaddas shahar» -
Lagash epiteti), bu nom shuningdek, devorlar bilan o‘ralgan ko‘p yoki kamroq
yirik aholi punktlarini ham o‘z ichiga olgan: Nina (yoki Siraran), Kinunir, Uru,
Kiesh, E-Ninmar, Guaba va boshqalar. Siyosiy va iqtisodiy hayot Nin-Ngirsu ,
uning ilohiy rafiqasi Baba (Bau), qonunchilik ma’budasi Nanshe, Geshtinanna
ma’budasi, harakat qilgan ibodatxonalarda jamlangan. « Yoshsiz yurt ulamosi» , va
Gatumdug - ona ma’budasi Lagash hukmdorlari Ensi unvoniga ega bo‘lib, Lugal
(qirol) unvonini kengash yoki xalq yig‘ilishidan vaqtincha, maxsus vakolatlar bilan
birga, muhim harbiy yurish yoki boshqa muhim voqealar paytida olishgan Ur-
Nanshe tarixda ma’lum bo‘lgan Lagashning birinchi qiroli hisoblanadi.
U,shuningdek. Lagashning 1 -sulolasining otasi bo‘lgan. Ur-Nanshe Lagashning
kelajakdagi qudrati uchun poydevor qo‘ydi, chunki u qishloq xo‘jaligini
mustahkamlashga, qadimgi Lagash atrofida mudofaa devorlarini qurishga va yangi
28

ibodatxonalar qurilishiga hissa qo‘shgan. 27
Miloddan avvalgi XXV-XXIV asrlarda Lagash nomining kuchayishi mavjud.
O‘sha paytda u erda Lagash hukmdorlarining birinchi sulolasi hukmronlik qilgan.
Lagash davlati boyligi bo yicha janubiy Shumer davlati Uru-Urukdan keyinʻ
ikkinchi o rinda edi. Guabaning Lagash porti (lit.
ʻ «Dengiz qirg‘og‘i» ) qo shni ʻ
Elam va Hindiston bilan dengiz savdosida Ur bilan raqobatlashgan. Lagash
hukmdorlari Quyi Mesopotamiyada boshqalardan kam bo‘lmagan gegemonlikni
orzu qilishdi, lekin qo‘shni Umma shahri ularning mamlakat markaziga yo‘llarini
to‘sib qo‘ydi. Ko‘p avlodlar davomida Ummat bilan qonli tortishuvlar bu ikki nom
bilan chegaradosh bo‘lgan serhosil Guedenu hududi bo‘yicha davom etib
kelgan.Miloddan avvalgi 2400-yillarda hukmronlik qilgan Lagash shohi Eanatum
ostida. Lagash bu kurashda g‘alaba qozonib, Ummatni zabt eta oldi.
Lagashiyaliklar qo‘shni Ur, Adab, Akshak shaharlarini bo‘ysundirishga va Elamga
yurish qilishga muvaffaq bo‘lishdi. 28
27
Клочков И. Духовная культура Вавилонии: человек, судьба, время. М., 1983 . Стр-145
28
Афанасьева В., Луконин В., Померанцева Н. Искусство Древнего Востока. М., 1976.Стр-215
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ
1. .D.J. Urakov, R.N. T ursunov, A.A. B iykuziyev, B.B. X aynazarov
Jahon tarixi.Toshket: « Innovatsiya-Ziyo » , 2020
2. Авдиев В.Кадимги шарк тарихи-Т.1964
3. Rajabov R. R. Qadimgi dunyo tarixi. (Sharq, Yunoniston, Rim). Т ., «Fan va
texnologiya», 2009
4. Kabirov A. Qadimgi Sharq tarixi. – T.: «Tafakkur», 2016-y.
5. Афанасьева В., Луконин В., Померанцева Н. Искусство Древнего
Востока. М., 1976.
6. Древние цивилизации. Под общ. ред. Г.М.Бонгард-Левина. М.,1989.
7. Кленгель-Брандт Э. Путешествие в древний Вавилон. М., 1979.
8. Клочков И. Духовная культура Вавилонии: человек, судьба, время. М.,
1983.
9. Крамер С.Н. История начинается в Шумере. 2-е изд. Пер.
Ф.Л.Мендельсона. М., 1991.
10. Матвеев К.П., Сазонов А.А. Когда заговорила клинопись. М., 1979.
11. Оппенгейм А. Древняя Месопотамия. М., 1990.
12. Хук С.Г. Мифология Ближнего Востока. М., 1991.
13. Я открою тебе сокровенное слово. Литература Вавилонии и Ассирии.
М., 1989.
30

14. chromeextension :// efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj / https ://
iskusstvoed . ru /2018/06/12/ specifika - iskusstva - drevnej - mesopot /?
pdf =14399
15. https://vk.com/wall-7768848_1909
16. https://dl.booksee.org/genesis/
364000/5f4d5dad78264f1c8cc6b052a1e9356e/_as/
[Titarenko_I.N.]_Istoriya_kulturue_Drevnego_Vostok(BookSee.org).pdf
17. https://nizrp.narod.ru/kultdrevnmira.pdf
18. https://elhdshi.smr.muzkult.ru/media/
2019/10/17/1266031690/1.4.1_Iskusstvo_Shumer2.pdf
19. https://school18serp.ucoz.net/IZO/Istoria_IZO/lekcija_3-1-
mesopotamija.pdf
20. https://medium.com/dana-markova/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE
%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%B8%D1%81%D0%BA
%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-2-
633df497488d
21. https://www.nur.kz/family/school/2060591-mesopotamiya-stolitsa-
dostizheniya-i-drugie-interesnye-fakty-o-drevney-tsivilizatsii/
22. https://genderi.org/bajardi-shokirova-ziyoda.html?page=2
23. https://uz.modern-info.com/13667317-ancient-civilizations-of-
mesopotamia-mesopotamia-cities-ancient-mesopotamia
24. https://gallerix.ru/pedia/ancient-art--mesopotamia/
25. https://multiurok.ru/index.php/files/mesopotamiyada-qadimiy-tsivilizatsiya-
mesopotamiya.html
31

Shedu. Er. aw.
xudosi. 712—707-yillar. London.
Shamash oldida. Diorit. Er. aw. Britaniya muzayi
Naramsin g‘alaba
Neolit. Sankt-Peterbuig. Ermitaj. stellasi.
33

Er. aw. XXIII asr. Bog‘dod. Qizil tosh. Taxm. er. aw.
Iraq muzeyi. XXIII asr. Parij. Luvr.
34

Купить