Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 365.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Mesopotamiyaga oid manbalar

Купить
KURS ISHI QADIMGI MESOPOTAMIYAGA OID MANBALAR   1   MUNDARIJA KIRISH ........................................................................................................... 2-3 I BOB. QADIMGI MESOPOTAMIYAGA OID MANBALAR   1.1.Mesopotamiyaning qadimiy  tarixiy  manbalari……………………...…..  4- 10   1.2.Qadimgi  Sharq  yozuvi  yodgorliklari  ……………………...…….……..  11- 15    II BOB. Moddiy madaniyat yodgorliklari va antik zamon avtorlarining ma’lumotlari.   2.1Beros  asarlari  orqali  Mesopatamiya  tarixini  o‘rganish  ……………….  16-23 2.2.Strabonning  “Geografiya”  asarida  qadimgi  Mesopatamiyaning  tarixiga  oid    ma’lumotlar  …………………………………………...………………….  24-28   XULOSA …………...……………………………………………………….  29   FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………….…………………….  30    2   KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Qadimgi Mesopotamiya  insoniyat sivilizatsiyasining  eng  qadimgi  markazlaridan  biri  bo‘lib,  unda  davlat boshqaruvi,  yozuv,  huquq  tizimi  va  shahar  madaniyatining  dastlabki  shakllari vujudga  kelgan.  Ushbu  hudud  tarixi  nafaqat  Sharq  sivilizatsiyasining shakllanishida,  balki  jahon  tarixining  umumiy  rivojlanishida  ham  muhim  o‘rin tutadi.  Mesopotamiya  tarixini  o‘rganishda  yozma  va  moddiy  manbalar  alohida ahamiyatga  ega  bo‘lib,  ular  orqali  qadimgi  jamiyatning  siyosiy,  iqtisodiy  va madaniy  hayoti  haqida  aniq  tasavvurlar  hosil  qilinadi.               Bugungi  kunda  qadimgi  Mesopotamiya  tarixini  chuqur  o‘rganishning dolzarbligi  shundan  iboratki,  ushbu  hududda  yaratilgan  yozma  yodgorliklar  va moddiy  madaniyat  namunalari  insoniyat  taraqqiyotining  dastlabki  bosqichlarini yoritib  beradi.  Ayniqsa,  mixxat  yozuvi,  qadimgi  huquqiy  hujjatlar,  diniy matnlar  va  antik  mualliflarning  asarlari  orqali  Mesopotamiya  jamiyatining  ichki tuzilishini  tahlil  qilish  imkoniyati  mavjud.  Shu  sababli  mazkur  mavzuni o‘rganish  tarix  fanining  muhim  yo‘nalishlaridan  biri  hisoblanadi. Tadqiqotning obyekti                 Mazkur  kurs  ishining  obyekti  sifatida  qadimgi  Mesopotamiya sivilizatsiyasi  va  uning  tarixini  aks  ettiruvchi  yozma  hamda  moddiy  manbalar tizimi  olinadi. Tadqiqotning predmeti              Tadqiqotning  predmeti  qadimgi  Mesopotamiya  tarixiga  oid  yozma manbalar  (mixxat  yozuvi  yodgorliklari,  antik  mualliflar  asarlari)  hamda  moddiy madaniyat  yodgorliklarining  mazmuni,  xususiyatlari  va  tarixiy  ahamiyatini o‘rganishdan  iborat. Tadqiqotning vazifalari              Mazkur  kurs  ishida  quyidagi  asosiy  vazifalar  belgilab  olindi: 3   -qadimgi Mesopotamiyaga  oid  tarixiy  manbalarni  o‘rganish  va  ularning turlarini  aniqlash;   -Mesopotamiya  tarixini  o‘rganishda  yozma  manbalarning  ahamiyatini  yoritib berish;   -qadimgi  Sharq  yozuvi  yodgorliklari,  xususan  mixxat  yozuvining  tarixiy ahamiyatini  tahlil  qilish;   -moddiy  madaniyat  yodgorliklari  orqali  Mesopotamiya  jamiyatini  o‘rganish imkoniyatlarini  ko‘rsatish;   -Beros  asarlari  orqali  Mesopotamiya  tarixini  o‘rganish  xususiyatlarini  ochib berish;   -Strabonning   “Geografiya”   asaridagi   ma’lumotlar   asosida   qadimgi Mesopotamiya  haqida  tahlil  qilish;   -turli  manbalarni  o‘zaro  solishtirish  orqali  tarixiy  xulosalar  chiqarish.     Tadqiqotning usullari:   tarixiylik,   tizimlashtirish,   qiyosiy, muammoviyxronologik  hamda  fanlararo  yondashuv  kabi  ilmiy  tadqiqot  usullari hamda  xolislik  tamoyillaridan  foydalanildi.        Mavzuning o‘rganilish darajasi. Авдиев   В . И .   Вавилонская   религия . Б . С . Е ,   Т .6   М -1951,   Авдиев   В . И .   Қадимги   шарқ   тарихи .   Т  -1964,  Бартольд  В.В. Восточно  –иранский  вопрос.  М-1922,  Большая  советская  Энциклопедия.  Изд.2. Т.З  М-1952,  Винклер  Г.  Вавилонская  культура.  под  ред.  Никольского,  Волков И.М.  Законы  Вавилонского  царя  Хаммурапи.  М-1941,  Дяконов  И.М Государственный  строй  древнейшего  Шумера.  –«Вестник  древней  истории» 1952  N  2,   История  древнего  востока.  Под.ред.  Кузищина  В.И.  М.,1979, Косидовский  Венон.  Когда  солнце  было  богом.  М.,  1968,  Липин  Л.А.,  Белов  А. Глиняные  книги.  Л.,  1956  kabi  adabiyotlardan  foydalanildi.        4   Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi.  Kurs  ishi  kirish,  2 ta  bob,  4 ta paragraf,  xulosa,  foydalanilgan  manbalar  va  adabiyotlar  ro‘yxatidan  iborat bo lib,  tadqiqot  umumiy  30  betni  tashkil  etadi.    ʻ                                         5   I BOB. QADIMGI MESOPOTAMIYAGA OID MANBALAR   1.1 Mesopotamiyaning qadimiy tarixiy manbalari Qadimgi  Mesopotamiya   tarixi   bo‘yicha  asosiy  manbalarga-moddiy madaniyatlar  yodgorliklari,  yozma  hujjatlar  va  diniy  mifologik  abadiy  asarlar, antik  mualliflar  asarlari  kiradi.  Milloddan  avvalgi  III-I  ming  yilliklarga  oid moddiy  madaniyat  yoqgorliklari  Mesopotamiyaning  qadimgi  Eredu,  Uruk, Lagash,  Larsa,  Nippur,  Eshnunna,  Mari,  Ashshur,  Nineviya   va  Bobil   kabi shaharlarining  xarobalarini  arxeologik  o‘rganish  natijasida  ma’lum  bo‘lgan. Shaharlardan  zinapoyasimon  zikkurat-joylar,  xo‘jalik  inshootlari,  sana’t  asarlari va  uy  anjomlari  topilgan.  Bizgacha  Lagash  hokimi  Eannutumning  (millodan avvalgi  XXV  asr)    “Kalxatlar  lavxasi”  nomi  bilan  aytiladigon  relyef  tasvirlari  bilan Lagashning  Apis  va  Tir  shaharlarining  ustidan  g‘alabasi  sharafiga  yaratgan. Mesopotamiya  ning  millodan  avvalgi  III-II  ming  yilliklarga  oid  silindirsimon stealit,  lazurite,  serdolikdan  yasalgan  muhrlari  Misr,  Bahrayn  va  Hindistondan ko‘plab  topilgan.  Mesopotamiya  tarixiga  oid  eng  qadimgi  hujjatlar  (millodan avvalgi  III  ming  yillik  boshlari)  Uruk  va  Jamdat-Nasrdan  topilgan  mingga yaqin   loy  taxtachadir.       Ular  piktografik  belgilar  bilan  yozilib,  hali  oxrigacha  o‘qilmagan. Lagashdan  millodan  avvalgi  III  ming  yillikka  oid  xo‘jalik  hujjatlari  topilgan. Ayniqsa,  millodan  avvalgi  II  ming  yillikka  oid  ko‘pgina  xo‘jalik  hujjatlari mavjud.  Ular  davlat  arxivlari,  ibodatxona  va  xususiy  arxivlarda  saqlanib qolgan 1 .      Hozirgi  Turkiya  hududidagi  Kultepadan  millodan  avvalgi  II  ming yillikka  oid  ossur  va  amoriy  savdogariga  tegishli  qarz,  tilxat  va  sud  qarorlari  aks etgan  10.000  loy  taxtachadan  iborat  arxiv;  millodan  avvalgi  II  ming  yillika  oid qadimgi  Arrapxadan  topilgan  4000  loy  taxtacha;  millodan  avvalgi  XII-XI  asrlar 1   Omonov,  A. O. O.,  & Haydarov,  S. A. (2021).  TARIX  FANINI  O'RGANISHDA  FRIGIYA  PODSHOLIGINING  O'RNI  VA   AHAMIYATI.  Scientific  progress,  1(5).    6   oid Ashshur  shahri  arxivi;  millodan  avvalgi  I ming  yillika  oid  Nippur,  Bobil, Borsippa,  Ur  va  Uruk  shaharlari  kesishgan  joylardan  topilgan  arxivlar  qadimgi Mesopotamiyaning  xo‘jalik  hayoti  to‘g‘risidagi  muhim  ma’lumot  beradi. Ayniqsa  Nippur  shaxridagi  savdo-tadbirkorlik  bilan  shug‘ullangan  “Murashu uyi”dan  topilgan  millodan  avvalgi  V asrga  oid  700  hujjat  diqqatga  sazovirdir.   Bizgacha  Mesopotamiya  tarixiga  tegishli  ko‘plab  huquqiy  hujjatlar  yetib kelgan.  Ulardan  eng  qadimgi  podsha  Shylga  qonunlari  (millodan  avvalgi  III ming  yillikning  oxiri);  millodan  avvalgi  XX  asrga  oid  Eshnunna  qonunlari, undan  kirish  va  59  modda  saqlanib  qolgan;  millodan  avvalgi  II  ming  yillik boshlariga  tegishli  Lars  ava  Issin  qonunlari  parchalari;  Lipit-Ishtar  nomli humdor  qonunlarining  kirish,  xulosaning  bir  qismi  va  40  ga  yaqin  qonun moddasi  bizgacha  tetib  kelgan.                Eng  katta  qonunlar  to‘plami  247  modda,  asosiy  qism  va  xulosadan  iborat Xamurappi  qonunlaridir.  Millodan  avvalgi  II  ming  yillik  o‘rtalariga  oid  O‘rta Ossuriya  qonunlari,  Yangi  Bobil  podsholigi  oid  20  ga  yaqin  qonun  moddasi bizgacha  yetib  kelgan.                Eng  qadimgi  diplomatic  hujjatlardan  ikki  loy  silindra  bitilgan  millodan  avvalgi XXIV  asrga  oid  Lagash  va  Umma  o‘rtasidagi  chegara  janjalari  to‘g‘risidagi yozuv  bizgacha  yetib  kelgan.              Milodan  avvalgi  XXIII  asrga  oid  Amillokkad  va  Elam   davlat  o‘rtasidagi shartnoma;  millodan  avvalgi  II  ming  yillik  boshlariga  tegishli  Mari podishosining  Bobil,  Suriya  va  Finikiya  bilan  diplomatik  yozishmalari  matnlari topilgan.     Milodan  avvalgi  II ming  yillikda  Old  Osiyo,  Misr  tarixi  va  xalqaro munosabatlar  to‘g‘rida  boy   ma’lumot  beradigon  bosh  manba  Misrda  topilgan Tell-Amarna  arxividir 2 .                                          Shumer  shaharlati,  Akkad,  Bobil  va  Ossuriya  davlatlari  podsholarining bizgacha  yetib  kelgan  yozuvlari  juda  katta  ilmiy  qimmatga  egadir.  Shunday yozuvlardan  biri  millodan  avvalgi  XXIV  asrga  oid  Lagash  davlatining 2   Авдиев   В . И .   Вавилонская   религия .   Б . С . Е ,   Т .6   М -1951.   58 c.   7   yukasalishi, uning  qoshni  Umma  bilan  urishi  to‘g‘risida  hikoya  qiladigon Lagash  hokimi  Gudeaning  qurilish  va  bag‘ishlov  yozuvlari,  Akkad  podshosi Rimushning  (millodan  avvalgi  XXIII  asr)  Elamga  yurishlari  to‘g‘risida yozuvlari  va  “Manishtusu  yodgorligi(obelisk)”da  podsha  yer  zaxirasi,  uning jamoa  yer  hisobidan  ko‘payishi  to‘g‘risida  ma’lumot  berilgan.   Bizgacha  Ossuriya  podsholarining  juda  ko‘p  yozuvlari  yetib  kelgan. “Sargin  II  ning  Ashshurga  xati”,  bu  podshoning  millodan  avvalgi  714-yilda Urartu  qarshi  yurishi  bayon  qilingan  xatlari  saqlanib  qolgan.  Podsho Ashshurbanipalning  batafsil  tarixiy  ma’lumot  beruvchi  yilnomasi  shular jumlasidandir.  Yangi  Bobil  podsholarining  140  ga  yaqin  yozma  matni  bizga ma’lum.  Tarixiy  asarlar  keyinroq,  millodan  avvalgi  IV-III  asrlarda  paydo  bo‘ldi. Kohin  Beroyesning  (Bobildagi  Marduk  ibodatxonasi  kohini)  3 qismdan  iborat “Bobil  va  Xaldey  tarixi”  da  to‘von  davridan  makedoniyalik  Aleksandr davrigacha  bo‘lgan  voqealar  bayon  qilingan.   Beroyes  (millodan  avvalgi  350-280)  Bobildagi  siyosiy  beqarorlik yillarida  Yunonistonning  Kos  oroliga  ko‘chib  o‘tib,  bu  orolda  astiranomiya maktabi  ochgan.  Bobilga  qaytib  podsho  Antiox  I Salavk  chun  “Bobil  va  Xaldey tarixi”  yozadi.  Bizgacha  bu  asarning  parchalari  ‘rta  asr  tarixchilari  asarlarida keltirilgan  ma’lumotlar  orqali  yetib  kelgan.         Bizgacha  Mesopotamiya  tarixiga  oid  br  qancha  abadiy  yodgorliklar  yetib kelgan.  Jumladan,  Uruk  podshosi  Jmerkar  to‘g‘risida  epik  poemalarda Shumerlarnin  ilk  sulolasi  davrida  (millodan  avvalgi  III  ming  yillik  boshlari) uzoq  mamlakat  Aratta  (Eron  hududi)  bilan  aloqasi  to‘g‘risida  qiziqarli ma’lumotlar  beradi.  Shumerlar  “Gilgamesh  va  Aga“  poemasida  Uruk shahrining  Kish  shahriqaramligidan  mustaqil  bo‘lishi  uchun  kurashi  to‘g‘risida aniq  ma’lumotlar  mavjud.  Akkad  podsholigining  asoschisi  Buyuk  Sargon to‘g‘risida  Akkad  afsonalari  saqlanib  qolgan 3 .              3   Авдиев   В . И .   Қадимги   шарқ   тарихи .   Т -1964.   57 b   8   Shumer, Bobil  va  Ossuriya  abadiy  yodgorliklaridan  qimmatli  tarixiy ma’lumotlar  olish  mumkin.  “Gilgamesh”  dostoni  haqiqiy  tarixiy  xazina hisoblanib,  uning  matni  Nineviya  shahridagi  ossur  podshosi  Ashshurbanopal (millodan  avvalgi  VII  asr)  kutubxonasidan  topilgan.  Bu  doston  millodan  avvalgi II  ming  yillik  boshlarid  yaratilgan  taxmin  qilinadi.             Antik  mualliflar  Mesopotamiya  tabiati,  iqlimi  va  aholisining  urf-odatlari,   diniy  e’tiqodlari,  yutuqlari  va  tarixiy  afsonalari  To‘g‘risida  qimmatli ma’lumotlarni  yozib  qoldirganlar.              Mesopotamiya  to‘g‘risida  eng  batafsil  ma’lumotlarni  Mesopotamiyaga sayohat  qilgan  yunon  tarixchisi  Geradot  beradi  ( millodan  avallgi  V  asr).  Ko‘p yillar  Eronda  yashagan  Geradotning  kichik  zamondoshi  knidlik  Ktesiy (Ahmoniylar  saroyida  tabib  bo‘lib  xizmat  qilib)  23  kitobdan  iborat  “Eron  tarixi” asarida  Mesopotamiyaga  ancha  katta  o‘rin  ajratgan.  Ammo  Ktesiy  tarixini bayon  qilishda  afsonaviy  an’analarga  asoslangan.  Ktesiy  tarixini  soxtalashtirish, xatolarning  kopligi  uchraydi.  Millodan  avvalgiV  asrda  Fors  shahzodasi  Kirning armiyasida  yonlanma  askar  bo‘lib  Mesopotamiyaga  kelgan  yunon  tarixchisi Ksenofontning  “Kiropediya”  va  “Anabasis”  asarlarida  Dajla  va  Frot  daryo vodiylari  tasfiri,  mamlakat  xalqlari  va  urf-odatlari  to‘g‘risida  ma’lumotlar   bergan.           Strabonning  “Geografiya”  asarining  (millodan  avvalgi  I asr-millodiy  I asr)  maxsus  16  kitobi  Mesopotamiyaga  bag‘ishlanib,  hudud  to‘g‘risida  boy ma’lumotlar  beradi  . Mesopotamiya  tarixi  bo‘yicha  bir  qancha  ma’lumotlar yahudiy  yozuvchisi  Iofiy  Flaviy  va  Rim  muallifi  Pompey  Trog  asarlarida uchraydi.  XVIII  asrda  Mesopotamiya  va  Eronga  birinchi  ilmiy  sayohat  qilgan yevropalik  odam  daniyalik  olim  Konstantin  Nibur  edi.  U  Yevropaga  qadimgi Eron  poytaxti  Persopol  saroyidan  mixxat  yozuvlarni  olib  keldi 4 .   1802-yilda  qadimgi  yunon  va  lotin  grammatikasi  o‘qituvchisi,  nemis olimi  Grotofrnd  mixxat  yozuvining  39  ta  belgisidan  10  tasini  o‘qidi.  XIX 4   Бартольд  В.В.  Восточно  –иранский  вопрос.  М-1922,   75 c   9   asrning 3040yillarda  Yaqin  Sharqda  uzoq  yillar  ishlagan  ingliz  harbiysi  va diplomat  G.Roulingson  mixxatlarning  o‘qilishida  katta  hissa  qo‘shgan.  U Eronnig  Hamadon  (Midiyaning  qadimgi  poytaxti  Ekbatana)  shahri  yaqinidan yaqinidan  Behistun  qoyasida  Doro  I ning  uch  yozuvini  tekshiradi.  1847-yilda Roulingson  Behustun  yozuvining  Bobil  qismidagi  600  belgidan  250  tasini o‘qigan.   1855yilda  Behustun  yozuvining  uchinchi  qismi  bo‘lgan  elam  tilidagi mixxatlar  ham  olimlar  tomonidan  o‘qilgan.  XIX  asrning  90-yillarida  nemis olimi  F.delich  akkad  tilining  grmmatikasi  va  lug‘ati  yaratdi.  Olimlar J.Oppenxeym,  E.xinks  va  boshqalar  Mesopotamiyaning  Akkad  mixxatlarini o‘qishga  o‘z  hissalarini  qo‘shganlar.  Shumer  mixxat  yozuvini  o‘qish  XIX asrning  I yarmida  F.Tyurgo-Danjan,  O.Pepel,  A.Daymel  va  A.Falkenshteynlar tomonidan  amalga  oshiriladi.    Qadimgi  Mesopotamiyadagi  birinchi  arxeologik  qazilmalar  XIX  asr o‘rtalarida  uning  shimoliy  qismi  Ossuriya  joylashgan  joyda  amalga  oshirildi. 1842yil  Mossuri  shahridagi  fransuz  konsuli  P.Botta  Kunjik  tepaligini  qazishni boshlaydi.     Bu  joy  mahalliy  afsonalarga  ko‘ra,  Ossuriya  davlatining  poytaxti Nineviya  bo‘lgan.  Ammo  tepalikni  qazishga  mahalliy  aholi  dushmanlik  nazari bilan  qaragani  uchun  qazish  ishlari  natija  bermagan,  P.  Botta  bu  yerda  ishni tugatib,  Mosul  yaqinidagi  Xorsabod  qishlog‘iga  qazish  ishlarini  boshlaydi. Xorsabodda  olib  borilgan  arxeologik  qazishmalar  o‘z  natijasini  beradi.  Bu yerdan  1843-yil  Ossuriya  podshosi  Sargon  I ning  Dur-Sharukkin  saroyi qoldiqlari  topiladi.  P.Botta  topgan  yodgorliklar  Luvr  muzeyining  Ossuriya kolleksiyasi  asosi  bo‘lgan.  1845-1847-yillarda  Sharq  tillari  yaxshi  bilgan  ingiliz diplomati  G.Leyard  Nimrud  tepaligi  (Kichik  Osiyo)da  arxeologik  qazishma ishlarini  boshlaydi.  Qadimgi  mualliflar  Nineviya  shahri  aylanasi  bilan  84  km.ni tashkil  qilib,  baland  devor  v qal’alar  bilan  o‘rab  olingani  tasdiqlangan  edilar 5 . 5   Большая  советская  Энциклопедия.  Изд.2.  Т.З  М-1952.   87-88  c  10   Leyardning qazishmalari  Nineviya  keng  hududga  joylashgani  tasdiqladi. Ossuriya  podshosi  Sinaxxarib  (millodan  avvalgi  VII  asr)  saroyi  uning  nevaralari podsho  Ashshurbanipalning  loy  kitoblar  bilan  to‘la  kutubxonasi   bilan  birga topilgan.  Leyardning   qazishmalari  Nineviya  keng  hududga  joylashganini tasdiqladi.  Ossuriya  poytaxti  Nineviya  hisoblangan  Kunjik  tepaligidan  Ossur podsholari  saroyi,  bu  saroydan  ulkan  odam-ho‘kiz,  odam-sher  haykallari topiladi.  Ossuriya  podshosi  Sinaxxerib  (millodan  avvalgi  VII  asr)  saroyi  uning nevarasi  podsho  Ashshurbanipalning  loy  kitoblar  bilan  to‘la  kutubxonasi  bilan birga  topilgan.  Leyard  topilmalari  Londindagi  Britaniya  muzeyi  qadimgi  Sharq kolleksiyasining  asaosi  bo‘ladi.  Leyardning  xodimi  U.Rassam  Kunjik  tepaligida qazish  ishlarini  davom  ettiradi  va  harbiy  manzaralar  tasvirlangan  ajayib  relyefi podsho  boyning  kutubxonasi  bilan  Ashshurbanipalning  saroyi  qoldiqlarini topadi.  Rassam  Kunjik   teppaligida  qazish  ishlarini  davom  ettiradi  va  harbiy manzaralar  tasvirlangan  ajoyib  relyefli  podsho  boyning  kutibxonasi  bilan Ashshurbanipalning  saroyi  qoldiqlari  topiladi.  Rassam  tomonidan  Nimrud yaqinidagi  Balavat  degan  joydan  millodan  avvalgi  IXasrga  oid  Osssuriya yoodgorliklari,  jumladan,  harbiy  yurish  va  xiroj  keltirish  tasvirlangan  to‘rt  jez taxta-Balavat  darvozasi  qoplamasi  topilgan.   Angliyalik  o‘ymakor  usta-xattot Jorj  Smitkambag‘al  oiladan  bo‘lib,  o‘ymakorlik,  naqshkorlik  ustaxonasida  usta bo‘lgan.  U  hech  qanday  maxsusma’lumot  olmagan.  Taniqli  sharqshunos G.Roulingson  yordami  bilan  muzeyda  xodim  bo‘lib  ishlaydi.  Nineviya xarobalari  uch  marta  uyushtirilgan  ekspiditsiyaga  boshchilik  qiladi 6 .       U  Ashshurbanipal  kutubxonasidagi  loy  taxtachalarda  Bilgamish  ostoning ayrim  parchalarini  o‘qiydi.  Ingliz  olimlari  tomonidan  XIX  asrning  ikkinchi armida  qadimgi  Shumer   shaharlar  Uruk,  Lars  va  Eredu  qazib   ochiladi.     XIX asrning  oxirida  fransuz  arxeologlari  Shumer  shahri  Lagash  va  uning hukumdorlarining  ko‘p  sonli  haykallari,  Gudeaning  kumush  va  alebast  vazalari, 6   . Винклер  Г. Вавилонская  культура.  под  ред.  Никольского.   128c    11   “Kalxatlar stelasi”  taxtasini  va  ibodatxona  xo‘jaligini  oshadilar.  XX  asr boshlarida  Amerika  ekspeditsiyasi  (rahbari  Gilbrext)  Nippur  shahridan  sarou, maktab,  turarjoylar  va  xo‘jalik  binolarini  topadi.  Shahardagi  Enlil  ibodatxonasi kutibxonasida  20  ming  loy  taxtacha  bitiklari  sof  shumer  tilida  yozilgan.  Bu Ashshurbanipal  kutubxonasidan  yana  2000  ming  yil  qadimiy  bo‘lgan kutubxona  edi.  Nippurda  sopol  suv   quvurlari  ham  qazib  ochildi.  Nemis arxeologi  Ernest  Volter  Andre  (1875-1956)  qadimgi  Bobil  xarobalarini  qashizda (1899-1914)  ishtirok  etib,  1903-1914-yillarda  Ashshurning  qazish  ishlarigan rahbarlik  qilgan.               Nemis  arxeologi  Robert  Koldevey  1899-1914-yillar  davomida  hozirgi Bag‘dod  shahri  yaqinidagi  Bobil  xaroxalarida  arxeologik  qazilmalarni  olib boradi.    Arxeolog  balandligi  91  metr,  aylanasi  91  metr  bo‘lgan  mashhur  bo‘lgan Bobil  minorasi  va  afsonaviy  Bobil  osma  bog‘lari  xarobalari  ochadi.  Tarixdan ma’lumki,  Bobilning  mashhur  podshosi  Navuxodonosor  II o‘z  rafiqasi  Midiya malikasi  Ametis  (Semiramida)  uchun  osma  bog‘  barpo  qiladi.  Bobil  Midiyaning Ossuriyaga  qarshi  yaqi   ittifoqchisi  edi.  Osma  bog‘larBobil  shahrining  janubida joylashgan  edi.  Osma  bog‘ning  tomonlari  123x120  metr  tashkil  etgan.  Bog‘  100 bo‘lim-xonadan  iborat  bolib,  poydevori  14  kameradan  tashkil  topgan  edi. Bog‘nin  devorlar  xom  g‘ishtdan,  qamish,  sement  va   bitumdan  iborar.  Suv nasaslar  bilan  yuqoriga  ko‘tarilib  berilgan.  Tepa  qavatdagi  bog‘larda  asriy daraxtlarni  o‘stirish  mumkin.  Osma  bog‘ning  o‘rtasida  katta  maydon  va basseyn  bo‘lgan.  Millodan  avvalgi  I asrda  geograf  Strabon  Bobilga  borib,  osma bog‘ning   suv  taminotini  tavsiflagan 7 . Bobil  Old  Osiyodagi  Nineviya  kabi  ulkan  shahar  bo‘lib,  Osuuriyaning halokatidan  song  butun  Old  Osiyoning  fan-madaniyat  o‘chogi  bo‘lgan.  Bobilnin tashqi  devorida  yuzta  bronza  darvozasi  bo‘lgan.    7   Волков  И.М.  Законы  Вавилонского  царя  Хаммурапи.  М-1941.  95-96  c   12                                            1.2 Qadimgi Sharq yozuvi yodgorliklari        Qadimgi  Mesopotamiya  tarixiga  doir  manbalar  uch  asosiy  guruhga bo‘linadi:   1) qadimgi  Sharq  yozuvi  yodgorliklari,                       2) moddiy  madaniyat  yodgorliklari,                          3) antik  zamon  avtorlarining  ma’lumotlari.                      13             Qadimgi  Sharq  hujjatlari  tarixchi  uchun  hammadan  ko‘ra  ko‘proq ahamiyatga  ega,  chunki  bu  hujjatlarda  tarixning  ijtimoiy-iqtisodiy  faktlari, siyosiy  hodisalar  qayd  etilgan,  ularda  o‘sha  davrdagi  madaniyatning  tarakqiyot darajasi  aks  etgan.  Mesopotamiya  xalqlarining  xo‘jaligi,  texnikasi  va  turmushi qay  darajada  taraqqiy  qilganligini  ko‘rsatuvchi  moddiy  madaniyat  yodgorliklari ham  katta  ahamiyatga  ega.  Antik  zamon  avtorlari  qoldirgan  ma’lumotlar bularga  qaraganda  kamroq  ahamiyatga  ega.  Lekin  ishonchli  va  to‘la manbalarga  ega  bo‘lgan  hozirgi  zamon  tekshiruvchisi  antik  zamon  avtorlarini e’tibordan  chetda  qoldirmasligi  kerak.   Antik  dunyo  avtorlari  qadimgi  Sharq madaniyatining  so‘nggi  asrlarida  yashaganlar.  Ular  ko‘p  voqyealarni  shaxsan ko‘rganlar,  ko‘p  narsalarnn  o‘sha  vaqtlarda  mavjud  bo‘lib,  keyinchalik  yo‘qolib ketgan  manbalardan  bilganlar 8 .                  Qadimgi  Sharq  yozuvining  asl  yodgorliklari  antik  zamon  avtorlari  bergan ma’lumotlarning  ko‘pi  to‘g‘ri  ekanligini  tasdiqlmadi.  Nihoyat,  antik  zamon avtorlari  madaniy  taraqqiyot  darajasi  jihatidan  qadimgi  Sharq  dunyosnning namoyandalariga  qaraganda  ancha  yuqori  turganlar.  Lekin  hozirgi  zamon tarixchisi  grek  va  Rim  yozuvchilarining  asarlarini  tanqidiy  urganib,  undan extiyotlik  bilan  foydalanishi  keraq  Antik  dunyo  avtorlari  bergan  ma’lumotlarni qadimgi  Sharq  hujjatlari  va  yodgorliklariga  hamma  vaqt  taqqoslab  ko‘rish zarur.  Hozirgi  zamon  tekshiruvchisi  qadimgi  zamondagi  har  bir  yozuvchining xususan   har  bir  tarixchining  tendensiyasi  va  uning  dunyoqarash  xususiyatini nazardatutishi  kerak.  Nihoyat,  antik  zamon  avtori  tarixni  qanchalik  zamonbop qilib  hikoya  qilgani  ham  nazarda  tutish  zarur.             Qadimgi  Sharq  haqida  yozgan  grek  tarixchilari  orasida  Gerodot  ayrim o‘rin  tutadi,  uni  haqli  ravishda  «tarix  otasi»  deb  ataydilar.  Gerodot  (eramizdan av.  480—  425  yillarda)  o‘zining  katta  asarini  grek-fors  urushlari  tarixiga bag‘ishlagan.  Gerodot  ellinlarning  daxshatli  dushmani  bo‘lgan  Eron  davlatini 8   Дяконов  И.М  Государственный  строй  древнейшего  Шумера.  –«Вестник  древней  истории»  1952  N 2,  245  c   14   mumkin qadar  batafsil  ta’riflashga  harakat  qilib,  Eron  despotiyasi  sostaviga kirgan  mamlakatlarning  tabiiy  sharoitlari,  xalqlarning  urf-odatlari,  diniy e’tiqodlari,  madaniyati  va  tarixini  mufassal  bayon  etgan.  Gerodot  o‘z  asarini yozishda,  asosan,  kohinlar  va  yo‘l  boshlovchilarning  hikoyalaridan,  shuningdek Sharq  mamlakatlariga  qilgan  sayohati  vaqtida  o‘zi  qurgan  narsalaridan foydalangan.         Gerodot  qadimgi  Sharq  tillarini  bilmasa  ham  va  o‘zi  foydalangan manbalarga  jiddiy  tanqidiy  ko‘z  bilan  qaray  olmagan  bo‘lsa  ham,  biz  uning asarida  ilmiy  tanqidning  dastlabki  kurtaklarini  ko‘ramiz.  Avtor  Eron  va  Misr to‘g‘risida  mufassal  gapirib,  Mesopotamiya  ustida  ozroq  to‘xtalgan.  Chunki  u Osuriya  tarixiga  bag‘ishlab  maxsus  asar  yozmoqchi  bo‘lgan,  ammo  yoza olmagan.  Gerodot  hamma  vaqt  mamlakatning  tarixi  va  madaniyatini  har taraflama  yoritishga  harakat  qilib,    Mesopotamiyaning  tabiiy  sharoitlari  to‘g‘risida  gapirganida.  u yerdagi sun’iy  sug‘orishga,  foydali  o‘simliklardan  foydalanish  va  ularni  o‘stirishga, shuningdek  tuproqning  unumdorligiga  alohida  ahamiyat  bergan.  U  tuproq unumdorligining   ahamiyatiga   juda   ortiqcha   baho   bergan.   Gerodot Mesopotamiya  xalqlarining  turmushi  va  urf-odatlari  haqida  gapirib,  kemasozliq suv  transporti  va  savdo  xaqida  hikoya  qilgan.  Odamlarning  kiyim-kechagi, ovkati,  davolash  usullari,  uylanishdagi  rasm-odatlar  va  ko‘mish  marosimlarini tasvirlagan 9 .       Mesopotamiyaning  asosiy  shahri  bo‘lmish  Bobilni  ayniqsa  batafsil tasvirlagan  hamda  bu  shaharni  «mamlakatning  eng  mashxur  va  juda  ham mustaxkam  shaxri»  deb  hisoblagan.  Mesopotamiyaning  siyosiy  tarixi  haqida Gerodot  bergan  ma’lumotlar  juda  ham  qisqa  bo‘lib,  unda  tasodifiy  va  qisman afsonaviy  hodisalar  tasvir  etilgan.  Gerodot  ayniqsa  Semiramida  va Nntokridaning  binokorlik  ishlarini,  Kayxisrovnnng  Bobilni  olgani,  Eron  shohi 9   История  древнего  востока.  Под.ред.  Кузищина  В.И.  М.,1979.  86 c   15   Doro xukmronlik  qilgan  vaqtida  bobilliklar  ko‘targan  qo‘zg‘olon,  osur  podshosi Sinaxeribning  Misrga  qo‘shin  tortib  borganini  mufassal  tasvirlagan.             Georodot  o‘z  hikoyalarida  qadimgi  mif  (afsona)  va  xalq  ertaklaridan keng  foydalanib,  ko‘pincha  ularni  tarixda  bo‘lgan  voqyealar  deb  tushuntirgan. Chunonchi,  Geraklidlar  avlodidan  chiqqan  Belning  ugli  Ninni  Gerodot  osur podsholiginnng  asoschisi  deb  hisoblagan.  Lekin  Gerodot  asarlarini  sinchiklab, tanqidiy  ko‘z  bilan  Ko‘rsatilgan  asar  analiz  qilgan  hozirgi  zamon  tarixchisi  u yozib  qoldirgan  faktlarning  ko‘pidan  foydalanishi  mumkin.  Gerodot  qadimgi Sharq  xalqlarining  madaniyatiga  yuksak  baxo  bergan  va  qadimgi  Sharq  antik dunyoga  ta’sir  ko‘rsatganligini  ta’kidlab  o‘tgan.            Gerodot  quyosh  soatlari  va  kunning  12  qismga  bo‘linishi  haqida  gapirib, ellinlar  «bularning  hammasini  bobilliklardan  olganlar»  deydi.   Eramizdan avvalgi  V  asrning  ikkinchi  yarmida  tug‘ilgan  Ktesiy  Knidskiy  yozib  qoldirgan ma’lumotlar  ilmiy  jihatdan  kamrok  ahamiyatga  ega.  Ktesiy  Osuriya  tarixiga bag‘ishlangan  ocherkiga  ko‘pgina  xalq  afsonalarini  kiritgan,  masalan,  Sinaxerib va  Asarxaddonnnng  vaziri  dono  Axikar  haqidagi.  Osuriya  podsholigiga  asos solgan  Nin  bilan  Semiramid  haqidagi  afsonalarni  kiritgan.  Bu  barcha  afsonalar Sharq  rivoyatlari  bilan  ancha  keyin  vujudga  kelgan  grek  naqllarining  xilma-xil aralashmasi  bo‘lib  ketgan.  Ammo  Ktesiy  ba’zi  hollarda  ishonchliroq manbalardan,  jumladan  podsholar  pergamentlaradan  foydalangan  bo‘lishi mumkin.  Ktesiy  Eron  shohi  Artakserksning  saroy  tabibi  bo‘lgan,  shu  tufayli  u Suzadagi  shoh  arxivlariga  kirib,  bu  pergamentlarni  o‘rganish  imkoniyatiga  ega bo‘lgan.  Ktesiy  asari  bizning  zamongacha  saqlanmagan.  Uning  asaridan  olingan ayrim  parchalar  Diodor  asarida  saqlanib  qolgan 10 .                 Eramizdan  avvalgi  I asrda  yashagan  Diodor  «Tarix  kutubxonasi»  degan asarida  o‘zidan  oldin  o‘tgan  tarixchilarning  turli  asarlaridan,  xususan  Gerodot bilan  Ktesiy  asarlaridan  keng  foydalangan.  Diodor  osur  podsholigining asoschilari  Nin  va  Semiramidning  afsonaviy  hayot  va  faoliyatlariny  ayniqsa 10   Липин  Л.А.,  Белов  А. Глиняные  книги.  Л.,  1956,  75-77  c   16   mufassal tasvirlagan.  Diodor  asaridagi  Bobil  tasviri,  jumladan  Bobilni  qazish vaqtida  topilgan  Bobil  saroylarining  devorlaridagi  nafis  suratlarning  tasviri birmuncha  kiziqarlidir.  Nihoyat,  Xaldeya  astrologiyasi  va  astronomiyasinnng Diodor  asarida  saqlanib  qolgan  tasviri  ham  diqqatga  sazovordir.           Eramizdan  avvalgi  I asrning  oxiri  va  eramizning  I asri  boshlarida yashagan  Strabonning  «Geografiya»sida  kadimgi  Mesopotamiyaning  tarixi haqida  ma’lumotlar  saqlanib  qolgan.  Strabon  o‘z  asarida  Mesopotamiyaning tabiiy  sharoitini  tasvirlagan  hamda  Dajla  va  Frotning  vaqtvaqti  bilan  bo‘lib turadigan  toshqiniga  va  sun’iy  sug‘orish  tarmoqlari  tashkil  qilishning zarurligiga  e’tibor  bergan.  Strabonning  ko‘pgina  kuzatishlari  anchagina qiziqarli  bo‘lsa-da,  lekin  uning  tasvirlarida  juda  mubolag‘a  qilib  yuborilgan joylar  ham  bor.  Masalan,  Strabon  Mesopotamiya  yerlarinnng  unumdorligini  va xurmo  daraxtinnng  xo‘jalikda  keng  ishlatilishini  haddan  tashqari  bo‘rttirib ko‘rsatgan.  Strabon  bobilliklarning  urf-odat  va  kiyimkechaklarini,  uylanishdagi rasm-odatlar  va  ko‘mish  marosimlarini  batafsil  tasvirlagan.  Strabon  o‘zining  bu hikoyalarida  ko‘p  narsalarni  tasvirlashda  Gerodotga  ergashgan 11 .               Strabon   asarida   Bobil   va   undagi   Xaldeya   astronomlari   observatoriyasnning  ajoyib  ta’rifi,  shuningdek  Nin  va  Semiramida  haqida  antik davr  tarixshunosligida  keng  o‘rin  olgan  afsonalar  kabi  tarixiy  afsonalar  saqlanib qolgan.  Shuning  uchun  ham  bu  afsonalarning  avloddan-avlodga  kelganligi ajablanarli  emas.  O‘rta  asr  tarixchilari  bu  afsonalarni,  antik  zamon  tarixchilari yozib  qoldirgan  oz-moz  ma’lumotlar  bilan  birga,  yangi  davr  boshlarida  qadimgi Sharq  olamining  allaqachonlar  unutilgan  xalqlari  madaniyatiga  qaytadan qiziqish  uyg‘otgan  olimlarga  meros  qilib  o‘tkazganlar.             Old  Osiyoning  qadimgi  xalqlari  to‘g‘risida  yozgan  antik  tarixchilar orasida  eramizdan  avvalgi  IV—III  asrlarda  yashagan  bobillik  Beros  alohida o‘rin  tutadi.  U  Bobildagi  Marduk  ibodatxonasining  kohini  bo‘lgani  sababli, ibodatxona  arxivlaridan  fondalanish  imkoniyatiga  ega  bo‘lgan,  bu  hol  esa  uning 11   Косидовский  Венон.  Когда  солнце  было  богом.  М.,  1968.  147  c   17   ishinn yengillashtirgan.  Aleksandr  Makedonskiy  va  dastlabki  Salavkalarnnng zamondoshi  Beros  grek  madaniyatiga  daxldor  bo‘lgan,  Bobil  tarixi  hamda madaniyatini  u o‘sha  zamonning  bilimdon  kishisi  nuqtai  nazaridan  ta’riflab  bera olgan.  Shunnng  uchun  Beros  grek  tilida  Bobil  tarixi  va  mifologiyasi  ocherkidan iborat  katta  tarixiy  asar  yarata  olgan.  Berosning  asari  uch  kitobdan  iborat. «Donishmandlik»  deb  atalgan  birinchi  kitobda  Bobil  miflari  bayon  etilgan. Ikkinchi  kitobda  afsonalardagi  dunyo  to‘foni  dazridan  tortib  to  shox  Pulning (ya’ni  osur  podshosi  Tiglatpalasar  III  ning)  podsholik  qilish  davrigacha  bo‘lgan Mesopotamiya  tarixi  bayon  qilingan.  Uchinchi  kitobda  Mesopotamiya tarixining  Aleksandr  Makedonskiy  o‘limigacha  bo‘lgan  davri  tasvirlangan. Afsuski  Berosning  asari  to‘la  saqlanib  qolmagan.  Beros  asarining  Iosif  Flaviy va  boshqa  yozuvchilarning  asarlarida  keltirilgan  parchalari  va  qitatalarigina bizning  zamongacha  yetib  kelgan.  Bu  parchalar  ibtidoiy  zamonlar,  to‘fon  davri, patriarxlar,  Sinaxerib  va  Navuxodonosor  haqidagi  qissalardan  iborat.                II BOB. Moddiy madaniyat yodgorliklari va antik zamon avtorlarining ma’lumotlari.   2.1 Beros asarlari orqali Mesopatamiya tarixini o‘rganish Old  Osiyoning  qadimgi  xalqlari  to‘g‘risida  yozgan  antik  tarixchilar orasida  eramizdan  avvalgi  IV—III  asrlarda  yashagan  bobillik  Beros  alohida o‘rin  tutadi.  U  Bobildagi  Marduk  ibodatxonasining  kohini  bo‘lgani  sababli, 18   ibodatxona arxivlaridan  fondalanish  imkoniyatiga  ega  bo‘lgan,  bu  hol  esa  uning ishinn  yengillashtirgan.  Aleksandr  Makedonskiy  va  dastlabki  Salavkalarnnng zamondoshi  Beros  grek  madaniyatiga  daxldor  bo‘lgan,  Bobil  tarixi  hamda madaniyatini  u o‘sha  zamonning  bilimdon  kishisi  nuqtai  nazaridan  ta’riflab  bera olgan.  Shunnng  uchun  Beros  grek  tilida  Bobil  tarixi  va  mifologiyasi  ocherkidan iborat  katta  tarixiy  asar  yarata  olgan.  Berosning  asari  uch  kitobdan  iborat. «Donishmandlik»  deb  atalgan  birinchi  kitobda  Bobil  miflari  bayon  etilgan. Ikkinchi  kitobda  afsonalardagi  dunyo  to‘foni  dazridan  tortib  to  shox  Pulning (ya’ni  osur  podshosi  Tiglatpalasar  III  ning)  podsholik  qilish  davrigacha  bo‘lgan Mesopotamiya  tarixi  bayon  qilingan.  Uchinchi  kitobda  Mesopotamiya tarixining  Aleksandr  Makedonskiy  o‘limigacha  bo‘lgan  davri  tasvirlangan. Afsuski  Berosning  asari  to‘la  saqlanib  qolmagan.  Beros  asarining  Iosif  Flaviy va  boshqa  yozuvchilarning  asarlarida  keltirilgan  parchalari  va  qitatalarigina bizning  zamongacha  yetib  kelgan 12 .           Mesopotamiya  (Ikki  daryo  oralig i)  —  Dajla  va  Furot  daryolarining  o rta ʻ ʻ va  quyi  oqimidagi  hudud  (G arbiy  Osiyoda).  Qadimgi  Sharqning  madaniy ʻ markazlaridan  biri.  Miloddan  avvalgi  4-3-ming  yillikda  Mesopotamiya hududida  ilk  davlatlar  (Ur,  Uruk,  Lagash  va  boshqalar)  vujudga  kelgan. Mesopotamiya  ba zan  “tamaddun  beshigi”  deb  ataladi,  bunga  sabab  bu ʼ mintaqada  Shumer,  Akkad,  Bobil  va  Ossuriya  saltanatlari  bo lganligidir.  Temir ʻ   asrida  Mesopotamiya  Yangi  Ossuriya  va  Yangi  Bobil  imperiyalari,  keyinchalmk Axamoniylar  hukmronligi  ostida  bo ldi.  VII  asr  Islom  fathigacha  Sosoniylar ʻ tomonidan  boshqarilgan  bu  hudud  fathdan  so ng  Iroq  degan  nom  bilan ʻ ataladigan  bo ldi.  Dajla  va  Furot  daryolari  yaqinidagi  yerlar  yetishtirish  uchun ʻ juda  mos  edi.  Har  yili  daryolar  toshib,  yerunumdorligini  oshirgan.  Biroq, mintaqada  juda  katta  muammo  yuzaga  keldi:  yomg irning  yetishmasligi.  Bu ʻ 12   Авдиев  В.И.  Вавилонская  религия.  Б.С.Е,  Т.6  М-1951.  47-50  c   19   shuni anglatadiki,  mintaqa  aholisi  suv  oqimini  boshqarishni  o rganmagunchaʻ qishloq  xo jaligi  bilan   ʻ shug ullanish  mumkin  emas  edi.           ʻ   Sanalar  bo yicha  kelishmovchiliklar  mavjud  bo lsa-da,  tarixchilar ʻ ʻ dastlabki  qishloq  xo jaligi  jamoalari  miloddan  avvalgi  7000-yillarda ʻ mintaqaning  shimolida  joylashgan  deb  da vo  qilishadi.  O z  navbatida,  janubda ʼ ʻ ular  miloddan  avvalgi  5500yilgacha  paydo  bo lmagan.  O tgan  sana ʻ ʻ Mesopotamiyaning  janubiy  qismida  joylashgan  Shumer  aholisi  sug orish ʻ kanallari,  to g onlar  va  hovuzlarni  qurishni  boshladilar.  Ushbu  infratuzilmalar ʻ ʻ tufayli  ular  ko plab  mahsulotlarni  etishtirishga  muvaffaq  bo lishdi  va  aholi  soni ʻ ʻ sezilarli  darajada  oshdi.  Tarixchilar  Mesopotamiya  tarixini  besh  davrga bo lishdi,  beshta  turli  imperiyalar:  Shumer,  Akkadiya,  Bobil,  Ossuriya  va  Yangi ʻ Bobil  imperiyalari 13 .                Ma lumki,   bu   davrdagi ʼ dastlabki  aholi  manzilgohlari  miloddan  avvalgi  5000yilda  paydo  bo la ʻ boshlagan.  Doimiy  manzilgohlar  esa  taxminan  500  yil  o tgach  paydo  bo ldi.  Bu ʻ ʻ davrda  ba zi  ko chmanchi  xalqlar  Zagros  tog laridan  bu  yerga  kelishgan.  Aholi ʼ ʻ ʻ manzilgohlari  kattalashib  bordi  va  ijtimoiy  tashkilot  aholi  soniga  moslashish uchun  o zgarib  bordi.  Ushbu  davrdagi  eng  muhim  shaharlardan  biri  bu  uning ʻ nomini  bergan  shahar:  Obid  shahri  edi.  Topilgan  qoldiqlar  uylarning  pishgan loy  g isht  bilan  qurilganligini  isbotlaydi.  Xuddi  shu  tarzda,  ushbu  bosqichda ʻ shaharlarda  dastlabki  diniy  binolar  barpo  etilgan.  Tekis  shaklli  va to rtburchaklar  rejasini  hisobga  olgan  holda,  mutaxassislar  ular  ziggurotlarning ʻ dastlabi  ko rinishlari  ekanligini  aytishadi.  Bu  davrning  yana  bir  o ziga  xos ʻ ʻ xususiyati  sug orish  texnikasining,  ayniqsa  sug orish  kanallarining  rivojlanishi ʻ ʻ edi.       Dastlab  yozuv  faqat  rasmiy  hujjatlarda,  ayniqsa  hisob-kitoblarni  yuritish uchun  ishlatilgan.  Keyinchalik  u voqealar,  hikoyalar,  afsonalar  yoki  falokatlarni aks  ettirish  uchun  ishlatila  boshlandi.  Bu  dastlab  diniy  jihatlarga  yo naltirilgan ʻ 13   Авдиев  В.И.  Қадимги  шарқ  тарихи.  Т  -1964.   98-99  b   20   yozma adabiyotning  tug ilishini  anglatadi.  Shunday  qilib,  shumerlar  uchta ʻ buyuk  mavzuda  yozishgan:               Xudolarni  ulug lash  uchun  matnlar  bo lgan  madhiyalar.  Podshohlar  yoki ʻ ʻ shaharlar,  xudolar  ishtirokidagi  hikoyalar  bog liq  bo lgan  afsonalar.    Har ʻ ʻ qanday  halokatli  hodisani  qayd  etgan  va  bu  xudolarning  g azabiga  sabab ʻ bo lgan  deb  bilishgan.  Shumerlar  hikmatlar  to plamlaridan  tashqari,  dialog ʻ ʻ shaklida  she r  turini  yozganlar.   ʼ 1842-yil  fransuz  diplomati  P.Botta  Kunjik  tepaligini  qazishni  boshladi. Chunki  bu  joy  mahalliy  afsonalarga  ko‘ra  Osuriya  davlatining  poytaxti Nineviya  bolgan.  Ammo  te-  palikni  qazish  aytarli  natija  bermagach,  u bu  yerda ishni  tugatib  Xorsabod  qishlog‘ida  qazish  ishlarini  boshladi.  U  bu  joyda  1843- yil  Osuriya  podshosi  Sargon  I ning  Dur-Sharrukin  saroyi  qoldiqlarini  topdi. Botta  topgan  yodgorliklar  Luvr  muzeyining  Osuriya  kolleksiyasining  asosi bo‘ldi.     1845-1847  yillar  ingliz  diplomati  G.  Leyyard  sharq  tillarini  yaxshi bilgan  holda  Nimrud  tepaligini  qazishni  boshladi.  Ulkan  odam,  ho‘kiz,  odam- sher  haykallari  bo‘lgan  podsho  saroylari  bilan  Osuriya  poytaxti  Nineviya hisoblangan  Kunjik  tepalagidan,  Osuriya  podshosi  Sinaxxerib  (mill.avv  VII  asr) saroyini  uning  nevarasi  Ashshurbanipalning  «Loy  kitob»lar  bilan  to‘la kutubxonasi  bilan  birga  topildi.  Leyyard  topilmalari  Londondagi  Britaniya muzeyi  qadimgi  sharq  kolleksiyasining  asosi  bo‘ldi.  Leyyardning  xodimi  U. Rassam  Kunjik  tepaligida  qazish  ishlarini  davom  ettirdi  va  harbiy  manzaralar tasvirlangan  ajoyib  relyefli  boy  podsho  kutubxonasi  bilan  Ashshurbanipalning saroyini  topdi.  Rassom  tomonidan  Nimrud  yaqinidagi  Balavat  degan  joyda mill.avv  IX  asrga  oid  Osuriya  yodgorliklari,  jumladan,  harbiy  yurish  va  xiroj keltirish  tasvirlangan  4 jez  plita,  Balavat  darvozasi  qoplamasi  topildi 14 .          Ingliz  olimlari  tomonidan  XIX  asrning  ikkinchi  yarmida  qadimgi  shumer shaharlari  Uruk,  Larsa  va  Eredu  qazib  ochildi.  XIX  asrning  oxirida  fransuz arxeologlari  Shumer  shahri  Lagash  va  uning  hukmdorlarini  ko‘p  sonli 14   Sulaymonov  Askarali.  Khaydarov  Sulaymon  Amirkulovich  (2021).  Increasing  the  effectiveness  of teaching  history    21   haykallarini asosan,  Gudeaning  kumush  va  alebastr  vazalarini,  «Kalxatlar stelasi»ni,  ibodatxona  xo‘jaligi  va  3000  yillik  tarixga  ega  Nippur  shahrini ochdilar.  Nippur  xarobalaridan  umumshumer  xudosi  Enlil  ibodatxonasi,  6000 loy  taxtachadan  iborat  kutubxona,  saroy,  maktab,  bozor,  do‘konlar  uy-joylar  va xo‘jalik  binolari  topildi.  XIX  asrda  Mesopotamiyadagi  arxeologik  kashfiyotlar hammani  lol  qoldirdi.  Ammo  arxeologik  izlanishlarga  qiziquvchan  kishilar tomonidan  hech  qanday  ilmiy  rejasiz,  ilmiy  usullarsiz  olib  borildi.  Ilmiy usuldan  xabarsizlik  butun-butun  madaniy  qatlamlami  yo‘qotishga  olib  keldi. XX  asrning  boshlaridan  arxeologik  izlanishlar  qat’iy  ilmiy  usullarga suyangan  holda  olib  borila  boshlandi.  Nemis  arxeologi  Koldevey,  Bag‘dod yaqinida  qadimgi  Bobil  xarobalarini  ochdi.  1899-1917  yillar  shahar  devorlari, Navoxudonosor  II  (mill.avv  VII  asr)  saroyi,  diniy  marosimlar  ko‘chasi,  bosh xudo  Marduk  ibodatxonasi,  ulkan  zikkurat  qoldiqlari  topildi.  Nemis  arxeologi V.  Andre  19031914  yillar  Osuriyaning  eng  qadimgi  poytaxti  Ashshurni  qazib ochdi.  1933-1939  yillar  fransuz  Parro  qadimgi  Mari  shahri  qoldiqlarini  qazib  bu yerda  podsho  Zimrilim  saroyi  (mill.avv  II  ming  yillik  boshlari),  20  ming  loy taxtachadan  iborat  xo‘jalik-  diplomatik  hujjatlar  arxivini  topdi.  1922-  1924 yillar  ingliz  olimi  D.Vulli  qadimgi  Ur  shahri  xarobalaridan  oy  xudosi  Nannar, ma’buda  Ningal  ibodatxonalarini,  podsho  Ur-Nammu  mill.avv  III  ming  yillik oxirida  qurgan  zikkuratni,  ilk  sulola  davrida  qurilgan  maktab,  ustaxona,  bozor, uy-joylar,  ibodatxona,  davlat  va  xususiy  arxivlarini  qazib  ochdi.   Ikkinchi  jahon  urushidan  so‘ng  Yevropa  va  Amerika  tadqiqotchilari  bilan birgalikda  Iroq  olimlari  arxeologik  izlanishlarda  ishtirok  eta  boshladilar.  Iroq olimlari  Eredu  shahrini,  Nineviya  xarobalaridan  podsho  Asarxaddon  saroyini ochdilar       XIX  asrning  50-80  yillaridan  XX  asr  boshlarigacha  topilgan  yodgorliklar yangi  ilmiy  usullar  asosida  qayta  o‘rganila  boshlandi.  Shu  bilan  birga Mesopotamiyaning  sinfiy  jamiyat  tarixigacha  bo‘lgan  paleo-  lit  davri  (Shanidar 22   manzilgohi), neolit  (Jarmo,  Xassun  manzilgoh-  lari)  yodgorliklari  o‘rganila boshlandi.  XIX  asr  oxiridan  boshlab  Mesopotamiya  tarixiga  oid  qator tadqiqotlarni  nemis  olimlari  K.Bekold,  B.Maysner,  amerikalik  olimlar A.Almeted,  A.L.Oppenxeym  e’lon  qildilar.  Mesopotamiya  tarixining  quyidagi yo‘nalishlari  bo‘yicha  ilmiy  tadqiqot  ishlari  olib  borilayapti:  siyosiy  tarix  va davlat  qurilishi;  sharq  davlatchiligining  o‘ziga  xos  xususiyatlari;  qadimgi Mesopotamiya  huquqi;  madaniyat  va  diniy  e’tiqod  etnogenezi,  shumerlarning kelib  chiqishi  va  ularning  semit  tilli  xalqlar  bilan  aloqasi  kabilar.  Iqtisodiy  va ijtimoiy  munosabatlar  muammolari  yetarlicha  o‘rganilmagan.  XIX  asr  oxiri  XX asr  boshlarida  E.Meyer  fikricha  har  qanday  sivilizatsiya  feodalizmdan boshlanadi,  kapitalizm  davriga  yetib  ichki  qarama-qarshiliklari  tufayli  halok bo‘ladi,  shundan  so‘ng  bu  sikl  yana  qaytariladi.  Sharqda  bu  nazariya  bo‘yicha jamiyat  abadiy  feodalizm  holatida  turadi.            Shu  sababli  XX  asr  boshlarida  nemis  olimlari  B.Maysner,  P.Koshaker asarlarida  qadimgi  Mesopotamiya  jamiyati  feodal  jamiyat  deb  baholanadi. G‘arbdagi  nazariyalardan  yana  bin  tarixiy  voqealami  bilish  mumkin  emasligi  va uning  tartibsizligi  konsepsiyasining  ilgari  surilishi  natijasida  Mesopotamiya jamiyati   taraqqiyotini   tub   muammolarini   yechishga   yordam   berdi. Tadqiqotlardagi  yana  bir  kamchilik  dalillarni  yozish  kabi  yo‘nalishning  ustuvor bo‘lib  qolishi  bo‘ldi.  Ammo  keyingi  paytlarda  ijtimoiy  tuzilish,  xo‘jalikni tashkil  etish,  shaharlarni  shakllanishi  va  ularning  o‘rni  va  ro‘li, hunarmandchiik,  savdo,  ibodatxona  xo‘jaligi  kabi  qator  muammolarga bag‘ishlangan  kapital  tadqiqotlar   paydo  bo‘ldi.  (A.Falkenshteyn,  Oppenxeym,  I.Gelba,  V.Lemans  va boshqalarning  asarlari).  Mesopotamiya  tarixini  o‘rganish  markazlari  dastlab Angliya  va  Fransiyada  o‘rnashdi 15 .   15   Rahimberdiyev,  A. E. O. G. L., & Haydarov,  S. A. (2021).  TARIX  FANINI  O’RGANISHDA  ELAM  DAVLATCHILIGINING   O’RNI  VA  AHAMIYATI.  Scientific  progress,  1(5)    23   XIX asrda  u  Germaniyaga  ko‘chdi.  Yevropada  fashizmning  paydo bo‘lishi  ko‘pgina  olimlarni  AQSHga  ko‘chishiga  sabab  bo‘ldi.  Bu  yerda  hozir jahonga  mashhur  osurshunoslik  markazlari  ishlaydi.  Shu  bilan  birga  hozir Fransiya,  Italiya,  Belgiya,  Gollandiya,  Turkiya  va  Iroqdagi  osurshunoslik markazlari  samarali   tadqiqotlar   olib   bormoqdalar.   Mezolit   davrining   XI-III  mingyilliklarda  Frot  va  Dajla  daryolari  vodiysining  tog‘larga  tutashgan yerlarida  aholi  termachilik  va  ovchilik  blangina  shug‘ullanib  qolmay,  yovvoyi o‘simliklarni  madaniylashtirish  va  yovvoyi  hayvonlarni  qo‘lga  o‘rgatishga  ham urinib  ko‘rgan.  Ular  qo‘yni  qo‘lga  o‘rgatganlar.  Ibtidoiy  kishilar  toshdan boshoqlarni  o‘radigan  o‘roq  va  donni  maydalaydigan  qo‘l  tegirmonidan foydalanganlar.  Mezolit  davri  kishilari  qish  mavsumida  g‘orlarda,  yozda  esa daryo  sohillarida  poya  va  qamishdan  chaylalar  qurib,  istiqomat  qilganlar.  Ular keyinchalik  paxsadan  uylar  qurishga  kirishganlar.     Mesopotamiyadagi   Zevi-Chemi-Shanidar,   Mlefaat   va   boshqa yodgorliklar  ana  shu  davrga  mansubdir.  Miloddan  avvalgi  VII  mingyilliklarda ilk  neolit  davrida  Zagros  tog‘lari  vodiylari,  Mesopotamiya  tekisligi chegaralarida  Jarmo  madaniyatiga  mansub  qishloqlar  vujudga  keladi.  Bu madaniyatga  mansub  kishilar  bug‘doy  va  arpani  madaniylashtirib,  echki, cho‘chqa  va  itlarni  qo‘lga  o‘rgatgan.  Loygaqamish  somonini  qo‘shib  kulolchilik buyumlari  yasaganlar.  Mazkur  yodgorlikdan  metalldan  yasalgan  buyumlar  ham topilgan.  Miloddan  avvalgi  VIII-VII  mingyilliklarda  chorvador  va  ilk  dehqon qabilalari  tog‘dan  vodiyga  tushib,  Tell-Sotto  kabi  o‘troq  qishloqlarni  barpo qilganlar 16 .             Miloddan  avvalgi  VI  mingyillikning  o‘rtalari  va  ikkinchi  yarmida Shimoliy  Mesopotamiya  neolit  qabilalari  tomonidan  o‘zlashtirilgan  va  bu joylarda  Xassuna  madaniyati  nomi  bilan  mashhur  bo‘lgan  madaniyat  keng tarqalgan.  Xassun  qabilalari  hozirgi  Bag‘dod  chegarasigacha  bo‘lgan 16   Omonov,  A. O. O.,  & Haydarov,  S. A. (2021).  TARIX  FANINI  O'RGANISHDA  FRIGIYA  PODSHOLIGINING  O'RNI  VA   AHAMIYATI.   Scientific  progress,  1(5).    24   joylargacha kelib  o‘rnashgan.  Bu  davrda  dehqonchilik  va  chorvachilik  xo‘jaligi shakllanib,  ular  yirik  va  mayda  shoxli  chorva  boqqanlar,  arpaning  to‘rt, bug‘doyning  uch  navini,  shuningdek,  tut  ekib  parvarish  qilganlar.  Kichik-kichik to‘g‘onlar  va  kanallar  qurib,  sun'iy  sug‘orishga  asoslangan  ilk  sug‘orma dehqonchilikni  kashf  etganlar.      M.av.  V-IV  mingyilliklar  orasida  mesopotamiyaliklar  yangi-yangi yerlarni  o‘zlashtirib,  katta-kichik  kanal,  ariq  va  suv  inshootlari  qurganlar. Shuning  natijasida  dehqonchilik  tobora  rivojlanib,  yerdan  mo‘l  hosil  ola boshlaganlar.  Shu  vaqtga  kelib  Mesopotamiyada  Eredu,  Ur,  Uruk,  Larsa, Lagash,  Umma,  Isin  va  Shuruppak  kabi  obod  qishloqlar  bunyod  etilgan. Ularning  atrofi  esa  ancha  mustahkam  mudofaa  devorlari  bilan  o‘rab  olingan.  Bu qishloqlarda  va  Mesopotamiyaning  boshqa  joylarida  dehqonchilik  bilan  bir qatorda  kulolchilik,  asbobsozlik,  to‘qimachilik,  zargarlik,  duradgorlik, me’morchilik  kabi  kasbkorlar  rivoj  topa  boshlagan.  Ayni  paytda  voha yaylovlarida  chorvachilik  ham  rivojlanib,  aholi  uzun,  jingalak  junli  qo‘y- qo‘zilar,  qoramol  va  eshak  boqqan.  Bu  davrda  mesopotamiyaliklar  ot  bilan tanish  emas  edilar.                 Qadimdan  boshlab  Mesopotamiya  aholisi  o‘zaro  va  qo‘shni  o‘lkalar bilan  qizg‘in  savdo  ishlari  olib  borgan.  Xo‘jalik  rivojlana  borib  aholi  ko‘payib ibtidoiy  qishloqlar  astasekin  shaharlar  tusini  ola  boshlagan.  Shu  jihatdan qishloqlarni  shaharlar  onasi  deyish  mumkin.  Ularda  haybatli  ibodatxonalar. hukmdorlarning   qarorgohlari,  xo‘jalik,  ma'muriy  idoralar  va  hunarmandchilik ustaxonalari  qurilgan.  Shaharlarning  atrofi  mustahkam,  minorali  qalin  mudofaa devorlari  bilan  o‘rab  olingan.  Devor  sirtida  esa  mudofaa  uchun  chuqur xandaqlar  bo‘lib,  ularga  doim  suv  to‘latib  qo‘yilgan.  Ibtidoiy  qishloqlar  aholisi bir  urug‘  yoki  urug‘doshlardan  iborat  boiib.  uni  urug‘  oqsoqoli  boshqarar  edi. Shaharlarning  vujudga  kelishi  munosabati  bilan  unga  uzoqva  yaqin  joylardan bir-biriga  begona  bo‘lgan  odamlar  ham  kelib  o‘rnasha  boshlaganlar.  Miloddan avvalgi  IV  mingyilliklarda  Janubiy  Mesopotamiyaga  janubi-sharq  tomondan 25   shumerlar kelib  joylashgan.  Ular  mahalliy  aholi  bilan  aralashib  istiqomat qilganlar.  Shu  vaqtdan  boshlab  bu  joy  Shumer  viloyati  nomini  olgan.  Janubiy Mesopotamiyada   dehqonehilik   chorvachilik   va   hunarmandchilikning rivojlanishi  natijasida  badavlat  kishilar,  erkin  jamoatchi  dehqonlar, hunarmandlar  va  qullar  ko‘paya  boslilagan.  Bu  Mesopotamiya  dunyosidagi tabaqalar  edi.  Endilikda  jamiyatni  boshqarish  uchun  qandaydir  tashkilot  zarur bo‘lib  qoldi.  Bu  tashkilot  Shumerdagi   shahar-davlatlar  edi 17 .               Har  bir  shahardavlatning  o‘z  podshosi,  amaldorlari,  vaziru  vuzarolari, qo‘shinlari,  qo‘riqchilari,  ruhoniylari,  jinoyatchilarni  jazolovchilari  va qamoqxonalari  bo‘lgan.  Butun  shahar  unga  qarashli  qishloq  ahli  podshoning fuqarosi  hisoblanadi.  Qadimgi  Mesopotamiya  shahardavlatlarini  faqat jazolovchi  tashkilot  deb  qarash  kerak  emas.  Bu  jarayonlar  Mesopotamiyada miloddan  avvalgi  IV  mingyillikning  ikkinchi  yarmi  va  III  mingyillikning boshlarida  sodir  bo‘lgan.  Mesopatamiyani  tarixchilar  hududini  ikkiga ajratishgan  Quyi  va  Yuqori  qismga  ajratishgan  janubdagi  aholi  shimoldagi aholigi  qaraganda  oldinroq  janubda  yashashgani  kurishimiz  mumkin.Keyinroq esa  Shumer  va  Akkad  shaharlari  paydo  buldi.shumerliklar  eng  qadimgi  mixxat plitkalari  4 ming  yilik  aval  ixtiro  qilingani  kurishimiz  mumkin.Yozuvlar  loydan yasalgan  plitkalarga  yoki  planshetlarga  solingan  va  olovda  pishirilgan.       2.2 Strabonning “Geografiya” asarida qadimgi Mesopatamiyaning tarixiga oid ma’lumotlar   Antik  davrning  yirik  geograf  olimi  Strabon  milodiy  birinchi  asrda  17  ta kitobdan  iborat   "Geografiya"  asarini  yaratdi.  U  "miloddan  avvalgi  V  asrdan milodiy   I asrdacha  bo‘lgan  barcha  geograf  va  tarixchilarni  asarlaridan  tanqidiy foydalandi".  "Geografiya"ning  XI  kitobida  O‘rta  Osiyoning  Parfiya  va Gerkaniya  kabi  o‘kalari.  Amudaryo,  Sirdaryo  haqida  ma’lumotlar  uchraydi. 17   Бартольд  В.В.  Восточно  –иранский  вопрос.  М-1922.  148-149  c   26   Shuningdek, kitobda  O‘rta   Osiyoda  yashovchi  sak,  so‘g‘d,  skif,  massaget qabilalari  haqida  ham  ma’lumotlar  bor.  Yaksart  (Sirdaryo),  Politimet (Zarafshon),  Epard  (Murg‘ob)  daryolari  haqida  yozilgan;  Amudaryo  Araks  yoki Oks  deb  atalgan.  Uning  suvlari  esa  botqoqliklarga  emas,  “suvlar  mamlakati”ga singadi.  “Suvlar  mamlakati”,  Shimoliy  dengiz  deganda,  Strabon  Orol  dengizini tushungan,  Amudaryoni  bir  o‘zini  Girkan  qo‘ltig‘iga  quyiladi   deb  o‘ylagan. Yaksart  haqida  Strabon  quyidagicha  yozadi:  “Yaksartning  boshlanishi  Oks daryosi  (boshlanishi)dan  boshqa  joyda,  ammo  ular  bitta  dengizga  quyiladi”  . Bu dengizni  Strabon  Kaspiy  deb  tushungan.  Sababi  Kaspiydan  sharqdagi  o‘lkalar haqida  yozganda,  “birorta  ham  yunon  va  rim  mualliflari  o‘z  asarlarida  Orol dengizi  haqida  bevosita  yoki  bilvosita  eslatmagan”.  Ammo  akademik  L.S.Berg bir  tadqiqotida  Shimoliy  dengiz  deganda  Strabon  Orol  dengizini  tushungan,  deb yozadi.  Strabon  “Geografiyasi”da  Politimet  (Zarafshon)  daryosi  haqida  ham ishonchli  ma’lumotlar  uchraydi:  “So‘g‘diyona  ichidan  oqayotgan  daryoni Aristotelning  aytishicha,  makedonlar  Politimet  deb  atashgan.  Ariylar  yeridan oqayotgan  Ariy  daryosiga  o‘xshab  bu  daryo  ul  diyor  yerlarini  sug‘orib,  so‘ngra cho‘l  tomonga  davom  etadi  va  va  qumlar  ichida  yo‘qolib  ketadi” 18 .   Eramizdan  avvalgi  I asrning  oxiri  va  eramizning  I asri  boshlarida yashagan   Strabonning  “Geografiya”sida  kadimgi  Mesopotamiyaning  tarixi haqida  ma’lumotlar  saqlanib  qolgan.  Strabon  o‘z  asarida  Mesopotamiyaning tabiiy  sharoitini  tasvirlagan  hamda  Dajla  va  Frotning  vaqtvaqti  bilan  bo‘lib turadigan  toshqiniga  va  sun’iy  sug‘orish  tarmoqlari  tashkil  qilishning zarurligiga  e’tibor  bergan.  Strabonning  ko‘pgina  kuzatishlari  anchagina qiziqarli  bo‘lsa-da,  lekin  uning  tasvirlarida  juda  mubolag‘a  qilib  yuborilgan joylar  ham  bor.  Masalan,  Strabon  Mesopotamiya  yerlarinnng  unumdorligini  va xurmo  daraxtinnng  xo‘jalikda  keng  ishlatilishini  haddan  tashqari  bo‘rttirib ko‘rsatgan.  Strabon  bobilliklarning  urf-odat  va  kiyimkechaklarini,  uylanishdagi 18   Дяконов  И.М  Государственный  строй  древнейшего  Шумера.  –«Вестник  древней  истории»  1952  N 2, 88 C   27   rasm-odatlar va  ko‘mish  marosimlarini  batafsil  tasvirlagan.  Strabon  o‘zining  bu hikoyalarida  ko‘p  narsalarni  tasvirlashda  Gerodotga  ergashgan.               Strabon   asarida   Bobil   va   undagi   Xaldeya   astronomlari   observatoriyasnning  ajoyib  ta’rifi,  shuningdek  Nin  va  Semiramida  haqida  antik davr  tarixshunosligida  keng  o‘rin  olgan  afsonalar  kabi  tarixiy  afsonalar  saqlanib qolgan.  Shuning  uchun  ham  bu  afsonalarning  avloddan-avlodga  kelganligi ajablanarli  emas.  O‘rta  asr  tarixchilari  bu  afsonalarni,  antik  zamon  tarixchilari yozib  qoldirgan  oz-moz  ma’lumotlar  bilan  birga,  yangi  davr  boshlarida  qadimgi Sharq  olamining  allaqachonlar  unutilgan  xalqlari  madaniyatiga  qaytadan qiziqish  uyg‘otgan  olimlarga  meros  qilib  o‘tkazganlar.    Shimolda  Armaniston  tog‘laridan  janubda  Fors  qo‘ltig‘igacha,  sharqda Eronning  tog‘li  viloyatlaridan  g‘arbda  Suriya-Mesopotamiya  cho‘llarigacha cho‘zilib  ketgan  hudud  qadimda  yunon  geograflari  tomonidan  Mesopotamiya (Ikki  daryo  oaralig‘i-Frot  va  Dajla  daryolari  oralig‘i)  deb  atalgan  . Cho‘l  va tog‘lardan  tashkil  topgan  Shimoliy  Mesopotamiyada  Ossuriya  joylashgan  edi. Qadimgi  Mesopotamiya   hududi  hazir  asosan  Iroq  Respublikasi  hududidir. Dajla  va  Frot  daryolari  Arman  tog‘laridan  bashlanib,  fors  qo‘tig‘iga  quyiladi. Daryo  suvlari  minerallariga  boy  loyqa  bilan  oqib,  toshqin  vaqtida  dalalarga toshib  hosildor  qatlam  hosil  qiladi 19 .        Ikki  daryo  oralig‘ida  hasil  olish  uchun  yil  davomida  sun’iy  sug‘orish (melioratsiya)  ishlarini  amalga  oshirish  kerak  bo‘lgan.  Bu  yerda  qadimdan odamlar  kanal  va  dambalar  qurganlar.  Mesopotamiya  iqlimi  shimol  va  janubda bir  xil  emas  edi.  Shimolda  quruq  subtiropik  zonada  qishda  ba’zida  qor  yog‘adi, bahor  va  kuzda  yomg‘ir  bo‘ladi  bo‘ladi  . Janubda  juda  issiq  va  quruq  iqlimli. Mesopotamiyada  qadimda  loy  va  tabiiy  asphalt  mo‘l-ko‘l  bo‘lgan.  Shimolda qo‘rg‘oshin,  qalay,  temir  va  tosh  ham  uchraydi.         19   История  древнего  востока.  Под.ред.  Кузищина  В.И.  М.,1979.  9. Косидовский  Венон.  Когда  солнце  было  богом.  М.,  1968. 10.Л,  138  C   28   Mesopotamiya florasi  juda  kambag‘al  bo‘lgan.  Faqat  shimolda  tog‘li hududda  har  xil  dararxtlar  uchragan.  Qadimda  daryo  vodiysida  tol  daraxti, janubda  qamishning  turli  xillari  bo‘lgan.  Xurmo  palmasi  muhim  rol  o‘ynagan. Strabinning  aytishicha,  qadimda  xurmoning  360  xil  foydali  xossalari  bilganlar. Uzum  va  mevali  daraxtlar,  tariq,  polba,  kanop,  bodring,  sarimsoq,  baqlajon, oshqovoq,  loviya  va  no‘xat  o‘stirilgan.               Qadimda  Mesopotami  faunasi  xilma-xil  ko‘rinishda  edi.  Daryolarda baliq  ko.p  bo‘lgan.  Qushlar,  eshak,  cho‘chqa,  kiyik,  quyon,  tuyaqush,  sherlar  va to‘qay   va  sahrolarda  mo‘l-ko‘l  bo‘lgan.  Mesopotamiya  Yaqin  Sharqning  keng bo‘shlig‘ida  joylashganligi  uchun  xalqaro  savdoda  yatakchi  rol  o‘ynagan. Ko‘pgina  yo‘llar  g‘arbdan  sharqqa,  shimoldan  janubga  shu  yerdan  o‘tgan.   Mesopatimiyada  odamlai  qadimdan  o‘rnasha  boshlagan.  Neolit  davrida bu  jarayon  tezlashgan.  Dastlab  iqlimi  qulay  shimol  o‘zlashtirilgan  qadimgi xusasan  Xalaf  madaniyatining  etnik  kelib  chiqishi  noma’lum.  Janubiy mesopatamiyada  ilk  manzilgohlari  keyinroq,  millodan  avvalgi  IV-mingllik  va IVmingllik  ikki  yarimida  shumerlarga  EL-  Ubayd  madaniyati  bilan  belgilanadi. Shumerlar  janubiy  mesopatimiyaga  millidan  avvalgi  4600-yil  6600-yil  oldin ko‘chib  kelgan.  Bu  haqda  S.  Kramer  va  boshqa  shumer  shunos  olimlar aytadilar.  Shumerlarning  asl  vatani  Oltoy  bo‘lganiligi  to‘g‘risida  ilmiy  farazlar mavjud.  Shumer  tilining  qaysi  til  oilasiga  mansubligi  ham  noma’lum. Shumerlar  mahalliy  aholi  bilan  aloqa  o‘rnatib,  ulardan  bir  qancha  xo‘jalik yutuqlari,  diniy  e’toqodlari   va  toponomik  nomlarni  o‘zlashtirib  olganlar 20 .        Mesopatamiyaning  shimolida  millodan  avvalgi  III-mingyillikdan boshlab  sharqiy  semit  chorvador  qabilalari  yashagan.  Ular  akkad  tilida so‘zlashgan.  Millodan  avvalgi   III-mingyillik  oxiri   g‘arbiy  Suriya  cho‘llaridan mesopatmiyaga  g‘arbiy  semit  chorvador  xalqi  kirib  kelgan.  Akkadlar  ularni 20   Косидовский  Венон.  Когда  солнце  было  богом.  М.,  1968.  58 C   29   amoriylar deb  atagan  (Akkadcha  “Amurriy  “,  “Suriya”  yoki   “G‘arbiy” Manosini  anglatadi).   Millodan  avvalgi  III-minhyillikning  birnchi  yarmida amorriylar  mesopatamiyada  bir  necha  hukmdor  sulolalarga  asos  solganlar. Qadimgi  Shimoliy  Mesopatimiya,  Shimoliy  Suriya  va  Arman  tog‘larida  xurrit qabillari  yashagan.  Shumerlar  va  Akkadlar  xurritlarni  va  ularning  mamlakatini Subari  deb  atashgan.Millodan   avvalgi   III-mingyillikdan   Shimoliy-harqiy mesopatamiyada  Diyaliy  daryosidan  Urmiya  ko‘ligacha  bo‘lgan  hududda  yarim ko‘chmanchi  qutiy  (gutiy)  qabillari  yashagan.  Kassiklar  Shimoliy  -g‘arbiy Eron,  Elamlardan  Shimolda  hayot  kechirgan.  Kassitlar  millodan  avvalgi  XVI asrda  Bobilni  bosib  olib  o‘z  sulolalariga  asos    soladilar  .Kassitlar  ikki  daryo oralig‘ining  asriy  madaniyati,  tilini  qabul  qilib,  mahalliy  aholi  bilan  aralashib ketganlar.       Millodan  avvalgi  II-ming  yillikning   II yarimida  Shimoliy  Armaniston  va Suriya  cho‘lidan  Shimoliy  Mesopotamiya  hudulariga   G‘arbiy  semit  guruhiga mansub  Kassit  qabilalari  kirib  kelgan  .Ular  Millodan   avvalgi  XII  asr  oxirida shimoliy  Surya  va  Janubiy-  g‘arbiy  Mesopatamiyada  kichik   davlatlar  barpo qiladilar.  Ular  millodan  avvalgi  I ming  yillik  boshlarida  xurrit  va  amorriy aholisi   bilan  qo‘shilib   ketadilar  . Oromiy  tili  bu  yerda  keng  tarqaladi. Millodan  avvalgi  X  asrda  Janubiy  Mesopotamiyada  oromiylarga  qarindosh xaldey  qabilalari  kelib  o‘rnashgan.  Bu  etnik  guruhlarning  qadimgi Messopotamiyaga  migratsiyasi  natijasida  ijtimoiy  – iqtisodiy  o‘zgarishlar  yuz bergan.   Mesopotamiya  hududida  millodan  avvalgi  IV  ming  yilliikdan  III  ming yillikgacha   ibtidoiy   jamoa   tuzumining   yemirilishi  jaroyoni   boradi. Shumerlarning  millodan  avvalgi  IV  ming  yillik  boshlarida  Janubiy Mesopotamiyaga  kelishi  bilan  Uruk  madaniyati  boshlangan.              Millodan  avvalgi  III  ming  yillikdan  boshlab  mamlakatning  janubiy qismida  shumerlarning  kichik  shahar-davlatlari  paydo  bo‘lgan.  Millodan avvalgi  III  ming  yillik  ilk  sulola  davri  dab  ataladi.  Bu  davrda  shahar-davlatlar 30   paydo bo‘lgan.  Ayniqsa,  janubda  shumerlarning  Eredu,  Ur,  Lagash,  Larsa,  uruk, Umma,   Shuruppak,  Isin,  Nippur,  va  Kish  kabi  shahar-davlatlari  paydo  bo‘ladi. Millodan  avvalgi  III  ming  yillikning  oxiri  kuchli  Mutlaq  monarxiyalar  tashkil toppish  davri   hisoblanadi.   Millodan   avvalgi   XXIII-XXI   asrlar   siyosiy   markaz Mesopotaniyaning  markaziga  ko‘chib,  bu  yerda  Akkad  davlati  tashkil  topadi. Akkad  davlati  tarkibiga  Shummerlarning  janubi  va  Shimoliy  Mesopotamiya kiradi.  Qutiylar  hujumi  sababli,  Akkad  podshaligi  yemirilib,  yetakchilik ShumerAkkad  podsholigi  qo‘liga  otadi.     Millodan  avvalgi  II  ming  yillikning  boshlarida  Ikki  daryo  oralig‘ida Bobil  podsholigi  yuksalib,  Bobil  boshchiligida  butun  mamlakat  birlashtiriladi. Uning  tarixi  quyidagi  davrlarga  bo‘linadi:              1.Qadimgi  Bobil  yoki  amoriylar  davri  (millodan  avvalgi  XIX-XVI  asrlar).    2.O‘rta  Bobil  yoki  kassit  davri  (millodan  avvalgi  XV-XII  asrlar  ).       3.Bobilning  siyosiy  tushkunlik  davri  (millodan  avvalgi  XII-VII  asrlar).    4.Yangi  Bobilning  qisqa  qayta  uyg‘onish  davri  (millodan  avvalgi  VII-VI   asrlar)  va  Eron  tomonidan  mamlakatning  bosib  olinishi.    Qadimgi   Mesopotamiya   —   insoniyat   tarixidagi   eng   qadimgi   sivilizatsiyalardan  biri  bo‘lib,  ilk  yozma  madaniyatlar  aynan  shu  hududda shakllangan.  Mesopotamiya  (yunoncha  “ikkita  daryo  oralig‘I”)  —  Yevfrat  va Tigr  daryolari  oralig‘idagi  hudud  bo‘lib,  bugungi  Iroqning  katta  qismini egallaydi.  Bu  hududda  qadimgi  Shumer,  Akkad,  Bobil  va  Ossuriya  kabi davlatlar  vujudga  kelgan.  Yozma  manbalar  Mesopotamiya  sivilizatsiyasi madaniyati,  ijtimoiy  tuzilmasi,  dini,  qonunlari  va  kundalik  hayoti  haqida  eng ishonchli  ma’lumotlarni  beradi.  Arxeologik  qazilmalarda  topilgan  yozuvli yodgorliklar  orasida  gil  lavhalar,  kodekslar,  qadimiy  qo‘lyozmalar  va  yodgor bitiklar  alohida  o‘rin  tutadi.    1.Klin  yozuvi  va  gil  lavhalar    31   Mesopotamiya yozuv  tizimi  - klin  yozuvi  (ya’ni  mixsimon  yozuv)  bo‘lib, ilk  bor  miloddan  avvalgi  IV  ming  yillikda  Shumerlar  tomonidan  yaratilgan. Klin  yozuvi  asosan  loydan  yasalgan  gil  lavhalarga  uchli  tayoqchalar  bilan  bosib yozilgan.  Bu  lavhalarda  iqtisodiy  hisob-kitoblar,  huquqiy  bitimlar,  diniy matnlar,   afsonalar  va  eposlar  qayd  etilgan.    2.Shumer  eposlari  va  adabiy  yodgorliklar    Qadimgi  Mesopotamiya  adabiyotining  durdonasi  —  “Gilgamesh  dostoni” bo‘lib,  bu  insoniyatning  eng  qadimgi  adabiy  yodgorligi  hisoblanadi.  Ushbu doston  Qal’at  alMuqayyar  (qadimgi  Ur)  va  Nippur  shaharlaridan  topilgan  gil lavhalarda  saqlangan.  Gilgamesh  dostoni  insoniylik,  do‘stlik,  o‘lim  va  abadiy hayot  kabi  falsafiy  mavzularni  qamrab  oladi.    3.Qonun  kodekslari  —  Hammurapi  qonunlari    Eng  mashhur  yozma  huquqiy  manba  —  Bobil  podshosi  Hammurapining qonunlari  bo‘lib,  taxminan  miloddan  avvalgi  XVIII  asrga  oid.  Ushbu  qonunlar tosh  ustunlarga  klin  yozuvi  bilan  bitilgan  bo‘lib,  unda  jinoyat,  mulkchilik, nikoh,  mehnat  va  ijtimoiy  munosabatlarga  oid  normalar  bayon  etilgan.  Bu qonunlar  jamiyat  tuzilmasining  qat’iyligini  aks  ettirib,  sud  hokimiyatining dastlabki  shaklini  ko‘rsatadi.    4.Ma’muriy  va  iqtisodiy  hujjatlar    Shumer,  Akkad  va  Bobil  podsholiklarida  ma’muriy  hujjatlar  keng  tarqalgan bo‘lib,  ular  orqali  soliq  tizimi,  zaxira  boshqaruvi,  savdo  va  yer  egaligi  tartibi haqida  tasavvur  hosil  qilish  mumkin.  Bu  hujjatlar  asosan  ibodatxonalar  va hukmdor  saroylarida  saqlangan.    5.  Diniy  yozuvlar  va  afsonalar  Ziguratlar  (ibodatxonalar)da  topilgan matnlarda  ilohiy  marosimlar,  duolar,  qurbonliklar  tartibi  va  diniy  tantanalar yozilgan.  Mesopotamiya  dini  ko‘p  xudolilik  (politeizm)  asosida  qurilgan  bo‘lib, 32   Anu, Enlil,  Ea,  Ishtar  kabi  xudolar  e’tiqod  markazida  turgan.  Diniy  manbalar orqali  bu  e’tiqodlar  haqida  to‘liq  tasavvur  hosil  qilish  mumkin.                        XULOSA Mazkur  kurs  ishida  qadimgi  Mesopotamiyaga  oid  yozma  va  moddiy manbalar  har  tomonlama  o‘rganildi  hamda  ularning  tarixiy  ahamiyati  tahlil qilindi.  Tadqiqot  natijalari  shuni  ko‘rsatadiki,  Mesopotamiya  insoniyat sivilizatsiyasining  eng  qadimgi  markazlaridan  biri  bo‘lib,  bu  hududda yaratilgan  manbalar  jahon  tarixining  muhim  bosqichlarini  yoritishda  beqiyos ahamiyatga  ega. Kurs  ishining  birinchi  bobida  Mesopotamiyaning  qadimiy  tarixiy manbalari  va  qadimgi  Sharq  yozuvi  yodgorliklari  tahlil  qilindi.  Xususan, mixxat  yozuvi  yodgorliklari  orqali  qadimgi  jamiyatning  siyosiy  tuzumi, iqtisodiy  hayoti,  diniy  qarashlari  va  ijtimoiy  munosabatlari  haqida  keng qamrovli  ma’lumotlar  olish  mumkinligi  aniqlandi.  Ushbu  yozma  manbalar nafaqat  tarixiy  voqealarni  qayd  etadi,  balki  o‘sha  davr  tafakkuri,  boshqaruv 33   tizimi va  madaniyat  darajasini  ham  aks  ettiradi.  Ayniqsa,  huquqiy  hujjatlar, xo‘jalik  yozuvlari  va  diniy  matnlar  Mesopotamiya  jamiyatining  murakkab tuzilishga  ega  bo‘lganligini  ko‘rsatadi. Ikkinchi  bobda  esa  moddiy  madaniyat  yodgorliklari  va  antik  mualliflar  asarlari asosida  Mesopotamiya  tarixini  o‘rganish  imkoniyatlari  ko‘rib  chiqildi. Arxeologik  topilmalar  —  ibodatxonalar,  saroylar,  haykallar,  muhrlar  va  turli maishiy  buyumlar  orqali  qadimgi  aholi  turmush  tarzi,  hunarmandchilik  darajasi va  shahar  madaniyati  haqida  muhim  xulosalar  chiqarildi.  Shu  bilan  birga,  Beros va  Strabon  kabi  antik  mualliflarning  asarlari  Mesopotamiya  tarixini  tashqi nuqtayi  nazardan  yoritib  beruvchi  muhim  manbalar  sifatida  tahlil  qilindi. Ularning  asarlarida  keltirilgan  ma’lumotlar  mahalliy  yozma  manbalar  bilan qiyosiy  tahlil  qilinganda,  tarixiy  voqealarning  yanada  aniqroq  tasvirini  yaratish mumkinligi  aniqlandi. Tadqiqot  davomida  shunday  xulosaga  kelindiki,  Mesopotamiya  tarixini to‘liq  va  chuqur  o‘rganish  faqat  bitta  turdagi  manbaga  tayanish  orqali  emas, balki  yozma  va  moddiy  manbalarni  kompleks  ravishda  tahlil  qilish  orqali amalga  oshiriladi.  Yozma  manbalar  voqealarning  mazmunini  ochib  bersa, moddiy  yodgorliklar  ularni  tasdiqlovchi  va  to‘ldiruvchi  dalil  sifatida  xizmat qiladi.  Antik  mualliflarning  asarlari  esa  ushbu  ma’lumotlarni  kengroq  geografik va  tarixiy  kontekstda  tushunishga  yordam  beradi. Kurs  ishida  manbashunoslik  yondashuvining  muhimligi  ham  alohida ta’kidlandi.  Har  bir  tarixiy  manba  o‘z  davri,  muallifi  va  yaratilish  sharoitiga bog‘liq  bo‘lgani  sababli,  ularni  tanqidiy  tahlil  qilish,  solishtirish  va umumlashtirish  zarur.  Bu  esa  tarixiy  haqiqatni  aniqlashda  ilmiy  yondashuvning ahamiyatini  yanada  oshiradi. Qadimgi  Mesopotamiyaga  oid  manbalar  insoniyat  tarixining  dastlabki bosqichlarini  o‘rganishda  muhim  ilmiy  asos  bo‘lib  xizmat  qiladi.  Ushbu manbalarni  chuqur  tahlil  qilish  orqali  nafaqat  o‘tmishdagi  voqealar,  balki bugungi  sivilizatsiyaning  ildizlari  haqida  ham  muhim  xulosalar  chiqarish 34   mumkin. Shu  bois,  Mesopotamiya  tarixini  o‘rganish  tarix  fanining  dolzarb  va istiqbolli  yo‘nalishlaridan  biri  bo‘lib  qolaveradi.                                         FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI   I O‘zbekiston Respublikasi prezidentining asarlari   1.Karimov  I.A.  Yuksak  ma’naviyat  – yengilmas  kuch.  – Toshkent:  Ma’naviyat, 2008.  – B.30.    II Asosiy adabiyotlar 2. Авдиев   В . И .   Вавилонская   религия .   Б . С . Е ,   Т .6   М -1951.     3. Авдиев   В . И .   Қадимги   шарқ   тарихи .   Т  -1964.     4.Бартольд  В.В.  Восточно  –иранский  вопрос.  М-1922.     5.Большая  советская  Энциклопедия.  Изд.2.  Т.З  М-1952.     6.Винклер  Г. Вавилонская  культура.  под  ред.  Никольского.     7.Волков  И.М.  Законы  Вавилонского  царя  Хаммурапи.  М-1941.     35   8.Дяконов И.М  Государственный  строй  древнейшего  Шумера.  – «Вестник древней  истории»  1952  N  2.     9.История  древнего  востока.  Под.ред.  Кузищина  В.И.  М.,1979.     10.Косидовский  Венон.  Когда  солнце  было  богом.  М.,  1968.     11.Липин  Л.А.,  Белов  А.  Глиняные  книги.  Л.,  1956                                          ILOVALAR       36               37            38      39  

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. QADIMGI MESOPOTAMIYAGA OID MANBALAR

1.1.Mesopotamiyaning qadimiy tarixiy manbalari

1.2.Qadimgi Sharq yozuvi yodgorliklari

II BOB. Moddiy madaniyat yodgorliklari va antik zamon avtorlarining ma’lumotlari

2.1Beros asarlari orqali Mesopatamiya tarixini o‘rganish

2.2.Strabonning “Geografiya” asarida qadimgi Mesopatamiyaning tarixiga oid ma’lumotlar

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить