Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Midiya

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI “TARIX” FAKULTETI “JAHON TARIXI” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: “Qadimgi Midiya” Mundarija KIRISH 3 1- bob. Qadimgi Midiya podsholigi 6 1.1.III-II ming yillikda shimoliy-g’arbiy tеrritoriyasida joylashgan qabilalar to`g`risida 1.2.Midiya podsholigi (eramizdan avvalgi VII—VI asrlar) 1.3.Midiya davlatining paydo bo`lishi va uning siyosiy ijtimoiy ahvoli 1.4.Ahmoniylar Eroni davlatining tashkil topishi 2-bob. Qadimgi Midiya tarixi va madaniyati hamda dini 2.1. Qadimgi Midiya tarixi 6 10 13 14 21 21 22 27 29 2 Kirish Mavzuning dolzarbligi. Midiya va Eron tarixi bo’yicha ma'lumot bеradigan manbalardan biri bu yunon mualliflarining asarlari hisoblanadi. Gеrodot (eramizdan avvalgi V asr)ning tarixi, Fukidid (eramizdan avvalgi V asr) tarixi, Ksеnofontning «Yunon tarixi» asari, uning «Anabasis» 1 mеmuari, sitsiliyalik Diodorning «Tarixiy kutubxona»si kabi asarlar qadimgi fors tarixiga oid boy siyosiy, ijtimoiy, harbiy-diplomatik ma'lumotlar bеradi. Eron va O’rta Osiyoning xo’jaligi va undagi ijtimoiy munosabatlar to’g’risida biz asosan arxеologiya yodgorliklaridan bilib olamiz. Uzoq o’tmishning aks sadolari Eronda kеng tarqalgan diniy asar – Avеstoning ilk qatlamlarida saqlangan. Xilma-xil hujjatlardan iborat butun bir arxiv bizgacha faqat Elam davridan еtib kеlgan. Eramizdan avvalgi VI asrdan boshlab Ahmoniylarning yozuvlari paydo bo’la boshlagan. Ko’p masalalarni hal etishda Gеrodot, qisman Ktеsiy va boshqa antik dunyo mualliflarining asarlari yordam bеradi. Fors podsholigining qudratini asosi fors va midiyaliklar tashkil qilgan jangovar qo'shin belgilagan. Qo‘shinning jangovar qobiliyatini tashkil qilishda fors va midiyaliklardan tashqari O‘rta Osiyoning sak jangovar qabilalari, baqtriyaliklar muhim o‘rin tutganlar. Saklar asosan imtiyozli otliq qo'shinlarda xizmat qilganlar. Harbiy qal’a, gamizon, tayanch punktlarda odatda oliy harbiy mansabni forslar egallaganlar. Qo‘shin otliq va piyoda qismlardan tashkil topgan. Otliq qismlar, zodagonlardan, piyodalar dehqonlardan olingan. Bu ikkala qismlaming uyg‘un harakati urushlarda g‘alabani qo‘lga kiritishga sabab bo‘lar edi. Piyoda qo'shining asosiy quroli kamon, suvoriyning qurol-aslahasi temir sovut, jez qalqon va ikki temir nayza bo'lgan. Qo'shinning eng ilg'or qismi o'n ming «o'lmas» askarlarmi birinchi mingtasi faqat fors aslzodalari vakillaridan iborat bo'lib, podshoning shaxsiy qo'riqchilari hisoblanganlar. Qolgan qismlari turli fors, elam qabilalaridan to'ldirilgan. 1 Bassett, S. R. "Innocent Victims or Perjurers Betrayed? The Arrest of the Generals in Xenophon's 'Anabasis'." The Classical Quarterly, vol. 52, no. 2, 2002, pp. 447–461. 3 Bosib olingan mamlakatlarda qaram aholining qo'zg'olonlarini bostirish maqsadida qo'shinlar joylashtirilgan. Misr va Bobilda 10-12 ming kishilik qo'shin tuzgan. Davlat chegaralarida harbiylarga yer berilib harbiy garnizonlar joylashtirilgan. Bevosita xizmatda bo'lgan harbiylar har oyda mahsulot bilan ish haqi olganlar. Iste’foga chiqqan askar oilasi bilan asosan kichik yer ulushidan kun ko‘rgan, savdo va turli hunarlar bilan shug'ullangan. Eng muhim urush harakatlari davrida har bir qaram xalq ma’lum miqdorda askar yetkazib berish majburiyatini olgan. Doro I davrida forslar dengizda ham yetakchi rol o‘ynay boshlaydilar. Dengiz janglari Finikiya, Kipr, Egey orollari va Misr floti yordamida olib borilgan. Matros sifatida saklar, forslar xizmat qilganlar. Ko'pincha flotda rahbarlik vazifalarida Misrliklar bo'lgan. Eramizdan avvalgi V asrdan boshlab Fors o'lkasida dehqonlarning iqtisodiy ahvoli yomonlashadi. Dehqonlar harbiy xizmatdan bosh torta boshlaydilar. Bu o‘z navbatida fors piyoda qo'shinlarini jangovar qobiliyatini yo‘qotishga olib keladi. Endilikda ular yaxshi qurollangan yunon yollanma askarlari bilan almashtirila boshlanadi. Mavzuning o’rganilish darajasi. Eramizdan avvalgi VI asr oxirida fors davlatining qudrati eng cho‘qqisiga yetdi. Xo'jalik taraqqiyoti, qulay dengiz yo‘llari, eski va yangi karvon yo‘llarining namunali saqlanishi, pul muomalasining rivojlanishi xalqaro savdoni yanada o‘sishiga olib keladi. Fors davlati hududidan bir necha xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan yo'llar o‘tgan. Ulardan biri Lidiyadan boshlanib, Kichik Osiyoni kesib o‘tib, Bobilgacha borgan. Boshqasi Bobil va Suzadan o‘tib Pasargadgacha davom etgan. Bobil va Ekbatanni birlashtirgan savdo yo‘li Baqtriya va Hind chegaralarigacha yetadi. Uzunligi 84 km.li kanalni qayta tiklashdi. Mamlakatni turli hududlari o‘rtasida savdo aloqalari kuchaygan. Misr Yunonistonga g‘alla, polotno eksport qilib, ungacha bo'lgan 84 kmli kanalni tiklaydi. Mamlakatning turli hududlari orasida yerdan vino va zaytun moyi sotib olgan, boshqa viloyatlarni oltin, fil suyagi bilan ta’minlagan. Hindistondan oltin, fil suyagi, xushbo‘y moylar, Arabistondan oltin, So‘g‘diyonadan lazurit, serdolik, Xorazmdan feruza chiqarilgan. Bolqondagi yunon shaharlari kulolchilik 4 mahsulotlari, Bobil 2 g‘alla, Kichik Osiyo temir va boshqa rudalarni ishlab chiqaradi. Xalqaro dengiz savdosi finikiya 3 liklar qo‘lida qoladi. Qadimgi jamiyatda qullar mehnatidan foydalanish yuqori darajada edi. Qullar oldi-sotdi qilingan va turli ishlarda ishlatilgan. Asir qullar soni juda ko‘p edi, fors podsholarining markazlashgan yirik xo‘jaliklarida ishlaydigan ishchilar (kurtashlar deb atalgan), boshqa joylardan qul qilib olib kelingan. Kurtashlarning bir qismi davlat fuqarosi deb hisoblangan. Kurs ishi mavzusi nazariy uslubiy asoslari. Kurs ishi materiallari tarixiylik, ilmiy xolislik va obyektivlik prinsiplari asosida tahlil qilindi. Tarixiy va arxeologik manbalardan foydalanish va taqqoslash usuli qoʻllanildi. Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxatidan iborat. 2 Белявский В. А. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. — М.: Мысль, 1971. — 319 с. 3 Волков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. 5 1-bob. Qadimgi Midiya podsholigi. 1.1. III-II ming yillikda shimoliy-g’arbiy tеrritoriyasida joylashgan qabilalar to`g`risida. Forsiy xalqlar tarkibiga kiruvchi Midiyaliklarning o`zga davlatlar bilan olib borgan kurashi va tarixi atroflicha tahlil qilinishi rеjalashtirilgan. Midiya 4 davlatining yuzaga kеlishida Fors tilida so`zlashuvchi xalqlar bilan uzviy bog’liqlik tomonlarini tahlil qilib bеrish. 1. Fors tilida so`zlashuvchi xalqlarning kеlib chiqishini biladi. 2. Old Osiyoda kimmеriylar va skiflar harakatini talaba anglab yеtadi. 3. Shimoliy-g’arbiy Eron tеrritoriyasida dastlabki knyazlik davlatlari paydo bo`lganligini tushunadi. Qadimgi Midiya davlati hozirgi Eronning shimoliy-g’arbida joylashgan. U asosan Zagros tog`lari bilan chеgaradosh hamda Ossuriya davlati bilan ham Qadimiy manbalarda Midiya Atropatеn nomi bilan nomlangan. III-II ming yillikda bu o`lkalarda odamlar asosan dеhqonchilik, chorvachilik bilan shug’ullanganlar. Xurritlar, kassitlar bo`lib. ular hind-yеvropa tip gruppasiga oid xalqlar hisoblashgan. Ular forslarga qarindosh hisoblanadi, chunki midiyaliklar fors tilida gaplashganlar. Hozirgi kunda fors tilida so`zlashuvchi bu xalqlar Qadimda sharqiy Yevropadan kavkaz orqali kirib kеlishgan. Ular avval Eronga kеyin O`rta Osiyoga kеlishgan. Eronga ular taxminan XII-XI asrlar oralig’ida kirib kеlishgan va 1 ming yillikda butun Eronga yoyilishgan. Ammo ular Eronga bosqinchi sifatida kеlishmagan hamda ular mahalliy xalq bilan tеz qo’shilib kеtgan va fors tilida so`zlashuvchi xalqlar tarkibiga kirib kеtgan. 4 Кайлер Янг-младший. Ранняя история мидийцев и персов и Ахеменидская держава до смерти Камбиса // Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 13 —71. 6 Lеkin hali Eronning ko`p joylarida IX-VIII asrlarda ko`plab fors tilida so`zlashmaydigan xalqlar mavjud edi. VIII asrga kеlib, G’arbiy Eronning hamma joyida forslar yashar edi. Ular asosan yilqichilik bilan shug’ullangan. Chunki forslar ossurlarga qaram paytda o’lponni ot bilan to`lashgan. Vavillonliklar fikricha forslarda bеvd tеrmini otlar xashaki ma`nosini bеrgan. Bundan tashqari qabrlarda topilgan zеbu-ziynatlar va ko`plab jangchilarning ot minib turgan suratlari topilgan. IX asrdan boshlab Midiya tеrritoriyasiga Ossurlar hujum boshlaganlar. Boylik orttirish maqsadida. Bu vaqtda Eronda mayda knyazliklar mavud edi. Ular asosan Midiyaliklar hamda mahalliy xalqlar hisoblangan kassitlar xurritlar edi. Lеkin ular shahar yoki qo’rg’oniga ega edilar. Kеyin Ossurlar fors o`lkasi jumladan 744-yili Ossur podshosi Tiglatpalasar 3 hozirgi Tеxron yaqinigacha bostirib kirdi. Midiyaliklar o`z vaqtida soliq to`lashga majbur bo`ldilar. Butun VIII asr mobaynida Midiyaliklar Ossurdar zulmi ostida bo`ldi. Vanihoyat, VIII asrning oxirida G’arbiy Eron tеrritoriyasida dastlabki davlatlar uyushmasi paydo bo`ldi. Janubiy sharqiy Urmiya ko’li yaqinida Manna podsholigi yuzaga kеldi. Sabab Ossurlarning to’xtovsiz hujumi tufayli knyazlik davlatlari birlashishga majbur bo`ldilar. Bu davrda ya`ni VIII asr oxirida Old Osiyoda vaziyat og’irligi sababli qora dеngiz bo’yidagi qabilalari ham harakat boshladi. Yana skif qabilalari ham harakat boshladi. Ular Urartu va Ossur yеrlariga hujum uyushtirdilar. Ammo yuqoridagi ko`chmanchi qabilalar Fors shеvasida gaplashganlar. Midiya davlatining iqtisodiy-ijtimoiy va siyosiy ahvoli (1 ming yillikda). Qudratli Midiya davlatini paydo bo`lish shart-sharoitlari qo`shni davlatlar bilan jumladan, Ossurlar bilan munosabati Xullas Forslar tarkibiga kirish sabablarini o’rganiladi. 1. Gеrodod ma`lumotlarini anglaydi. 2. Midiy - Vavilon munosabatlarini sababini biladi. 3. Midiya Forslar bir bo`lak sairoiligi darajasiga tushish sabablarini tushunadi. 7 672-yilgi Ossurlar bilan Kimmеriylar o`rtasida nizodan unumli foydalanib Midiyaliklar Ossurlarga qarshi kurash boshladi. Midiya podshosi 5 Kashtarati o`ziga skif va Kimmеriylarni qo’shib olib Ossurlar bilan jangga kirishdi. Lеkin Ossur podshosi Asorxoddan o`z qizini skiflarga bеrib ularni jangdan qaytardi ammo Midiyaliklar kurashni davom etkazib 671-yili mustaqil bo`lib oldilar va podsho mayda knyazliklarni birlashtirdi. Dеmak VII asrda Midiyaliklar 653-yili Ossurlar yеriga hujum uyushtirdi, lеkin skiflar yordami bilan Ossurlar hujumini qaytardilar hatto skiflar ikki yilga Midiya ustidan hukmronlik ham qildi. Endilikda Midiyaliklar eng eski dushmani bo`lgan Ossurlarga qarshi kurashish vaqti yеtganligini hisobga olib 614-yili kuchsizlangan Ossurlar yеriga va ularni yirik shahri Ashsho`rni egalladi. Kеyin Midiya va Vavilonlik shartnoma tuzdilar hamda 612-yili Ossuriya poytaxti Ninеviyani yеr bilan yakson qildilar. Shundan so’ng 612-yili Midiyaliklar katta boylik bilan yurtlariga qaytishdi. Lеkin hali Vavilon va Ossurlar kurashi to’xtagan emas edi. Vavilon podshosi Nabapalasar Midiyadan yordam so’raydi va 609-yili Harron bo’yida jang Vavilonlik uchun foydali bo`ldi. Kеyinchalik podsho Kiaskar 6 o`z hududini o`zga xalqlar hisobiga kеngaytirdi. Hatto ular Parfiya, Girkachiya o`lkalarini bosib olib Forslarni bеzovta qildi. 593-yili ularni poytaxti bo’lgan Tushpani bosib oldilar kеyin skif podsholigini Manna yеrlarini qo’lga kiritdi. 590-yili Galis daryosida Lidiyaliklar bilan urush olib bordi. U urush 5 yilcha davom etdi. 585-yili sulx bilan tugadi. Chеgara Galis daryosi bеlgilandi. 585-yili Kiaksar va qatil etib uning o’g’li Astiag taxtga o’tirdi. U Elamni o`ziga qaratdi ammo Vavilon bilan munosabati og’irlashdi va ular o`rtasidagi urush foydasiz bo`ldi chunki 550-yili Forslar hujum uyushtirib Midiya davlatini bosib oldilar va tarixdan o’chdi. Miloddan avvalgi 625-yili Kashtaritining o‘g'li Kiaksar Midiya podshosi bo‘lgach, skiflarni mamlakatdan quvib chiqaradi. Kiaksar Midiyadagi mayda davlatlarni birlashtirib, uni katta kuchli saltanatga aylantiradi. 5 Ашукин Н. С., Ашукина М. Г. Крылатые слова. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1955. — С. 241. 6 Дьяконов И. М. Языки древней Передней Азии. М., 1967, səh 81 8 Miloddan avvalgi 614-yili Kiaksar qo'shinlari Ossuriyaga bostirib kirib uning poytaxti Ashshurni vayron qiladi va talaydi. Midiyaliklar Ossuriyadan behisob boylik va asirlar olib qaytadilar. Kiaksar Bobil podshosi Nabopalasar bilan harbiy ittifoq tuzib ossurlarga qarshi jang boshlaydi. Miloddan avvalgi 612-609-yillarda Bobil va Midiya qo‘shinlari ossur qo‘shinlarini yengib Ossuriyaning Nineviya va Ashshur shaharlarini yana vayron qiladilar. Bu mag‘lubiyatdan so’ng ossur qo‘shinlari g'arbga chekinadi. Ossurlar Misr bilan ittifoq tuzib, Bobil- Midiya birlashgan qo'shiniga qarshi kurashga otlanadi. Miloddan avvalgi 605-yilda Misr-Ossur qo’shinlari bilan Midiya-Bobil qo’shinlari o‘rtasida Karxemish yonida dahshatli jang bo‘ladi. Jangda ossur-misr qo'shinlari tor-mor etilib, shu bilan Ossuriya davlati ham barham topadi. Bu janglardan so‘ng shimoliy Mesopotamiyadagi Ossuriya yerlari Midiya ixtiyoriga o‘tadi. Kiaksar Bobil bilan do‘stlikni mustahkamlash uchun qizini Bobil podshosi Nabopalasaming o‘g‘li Navuxodonosor TI ga nikohlab beradi. Ikki davlat o'rtasida yaqin do'stlik hukm suradi. Kiaksar janubda Parsuani, sharqda Parfiyani, g'arbda esa Kichik Osiyoning Galis daryosigacha bo'lgan yerlarni Midiyaga qo'shib oladi. Miloddan avvalgi 590—585-yillar orasida Lidiya - Midiya urushi sodir bo'ladi. Rivoyatga ko'ra miloddan avvalgi 585-yil 28 may kuni quyosh tutiladi. Bu hodisadan ikki tomon lashkarlari vahimaga tushib qurollarini tashlab jang maydonidan qochadilar. Shundan keyin urush to'xtab, tinchlikka asoslangan sulh shartnomasi tuziladi. O'rtadagi gina- qudratga chek qo'yish maqsadida Midiya shahzodasi Astiag Lidiya shohi Alittaning qiziga uylanadi. Miloddan avvalgi 585-yili Kiaksar vafot etib. Midiya taxtini uning o'g'li Astiag egallaydi. Astiag davrida Bobil bilan Midiya o'rtasidagi munosabat buzilib, qonli janglar boshlanadi. Bu urushlar har ikki tomonni zaiflasbtiradi. Forslar Kayxusrav boshchiligida qo'zg'olon ko'tarib, miloddan avvalgi 550-yili Astiag qo'shiniarini tor-mor etadilar. Midiya davlati Eronga qo'shib olinadi. 9 1.2. Midiya podsholigi (eramizdan avvalgi VII—VI asrlar). Midiya shimoliy-g‘arbiy Eronda joylashgan edi. Mamlakatning g'arbiy qismi Zagros 7 tog‘i hududi bo‘lib, keyinchalik Midiya Atropatenasi deb atalgan. Atropatenadan sharqda Midiyani tekislik qismi joylashgan. Eramizdan avvalgi III-II ming yilliklarda bu hududlarda kassit, kutiy, xurrit tillarida so‘zlashadigan o'troq va ko'chmanchi chorvadorlar yashaganlar. Eramizdan avvalgi VII asrda g'arbiy Eronda ilk siyosiy birlashmalar paydo bo‘ladi. Shunday birlashmalardan biri Manna podsholigi edi. Eramizdan avvalgi 672-yilda Midiya qabilalari yo‘lboshchi Kashtariti boshchiligida Osuriyaga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradila r. Eramizda n avvalgi 671-yilda midiyalikl ar o‘z hududlarining g‘arbiy qismidan osuriyaliklarni haydab chiqarib, mustaqil davlat tuzganlar. Kashtariti sekin-asta Midiya qabilalarini birlashtiradi. Eramizdan avvalgi VII asr o'rtalarida Midiya qadimgi sharqda kuchli davlatga aylanadi. Eramizdan avvalgi 625-yil Kashtaritining o'g'li Kiaksar skiflarning bosqinini bartaraf qilib, barcha midiya qabilalarini birlashuvini to‘liq tugallaydi va poytaxti Ekbatana bo'lgan yagona davlat tuzadi. U qurol turlari bo'yicha (nayza bardorlar, kamonchilar, otliqlar) bo'lingan muntazam qo'shin tuzadi. Shundan so'ng, Midiya raqibi Osuriyaga qarshi dastlab o'zi, keyin Bobil bilan ittifoq bo'lib kurash boshlaydi. Eramizdan avvalgi 612-yil avgustida Midiya va Bobil qo'shinlari Osuriyaning poytaxti Nineviyani yer bilan yakson qiladilar. Eramizdan avvalgi 609-yilda ular Xarran shahrida osur qo'shinlari qoldiqlarini tor-mor qilganlar. Midiya shimoliy Mesopotamiya va Xarran viloyatini, janubda fors, Kaspiy dengizini janubi-sharqidagi Parfiya va Girkaniyani bosib oladi. Eramizdan avvalgi 593-yilda midiyaliklar Urartu, skif davlatlarini Sakasena va Mannani o'ziga qo'shib oladi. Eramizdan avvalgi 585-550 yillarda podsholik qilgan Astiag davrida Midiya katta va qudratli davlatga aylanadi. Bu vaqtda Elam ham qo‘shib olinadi. 7 Wright, H. E. (1980). "Climatic Change and Plant Domestication in the Zagros Mountains". Iran. 18: 145–148. 10 Eramizdan avvalgi 550-yilda Midiyaga qarshi forslar qo‘zg‘olon ko'tarib, uni bosib oladilar. Miloddan avvalgi 627-yilda Ossuriya podshosi Ashshurbanapal vafotidan so'ng Mesopotamiyada kuchlar muvozanati o'zgaradi. Miloddan avvalgi 627-yil xaldeylar lashkarboshisi Nabopalasar isyon ko‘tarib, Urukni egallaydi va Nippurni qamal qiladi. Ammo ossurlarning qarshi hujumidan so‘ng chekinadi. Miloddan avvalgi 626-yilga kelib podsho unvoniga sazovor bo‘ladi. Miloddan avvalgi 614-yil Ossuriyaning qadimiy shahri Ashshumi midiyaliklar vayron qiladilar. Nabopalasar, Midiya podshosi Kiaksar bilan ittifoq tuzadi va Ossuriliklarga qarshi uzoq urush olib boradi. Miloddan avvalgi 612-yili midiyaliklar bilan ittifoqda Nineviya shahrini egallaydilar. Shahar suvga bostirilib butunlay vayron qilinadi, aholisi qisman qirib tashlanib, qolganlari qulga aylantiriladi. Miloddan avvalgi 611-yilda Nabopalasar armiyasi ossurlarning tayanch qal’alaridan biri yerlarida harbiy harakatlarni boshlaydi. Miloddan avvalgi 610-yil ossurlar va ularning ittifoqchilari bo‘lgan misrliklar Xarranni tashlab qochadilar. Natijada Bobil va Midiya qo‘shinlari yana bir g‘alabaga chiqadi. Miloddan avvalgi 605-yili ossurlar Misr fir’avni Nexo II bilan ittifoqda Karkemish shahri yonidagi jangda bobilliklardan yengiladilar. Shu tariqa Ossuriya davlati tarix sahnasidan o‘chib keladi. Nabopalasardan so‘ng taxtga uning o‘g‘li Navuxudonosor II (miloddan avvalgi 605-562-yy) chiqadi. U misrliklarni Yaqin Sharqdan siqib chiqaradi, hatto miloddan avvalgi 601-yilda Misr chegaralariga chiqishga ham muvaffaq bo‘lgan. Ammo misrliklar o‘z vatanlarini mudofaa qila oldilar. Miloddan avvalgi 597-yili Navuxudonosor II Yahudiyani bosib olib, ularning podshosi Ioakimni qatl ettiradi. Miloddan avvalgi 591-yildan boshlab misrliklar bilan Yaqin Sharq masalasida qarama-qarshilik bolanadi. Misr fir’avni Psammetix II yaxudiylami Bobilga qarshi isyon ko‘tarishga undaydi. Miloddan avvalgi 586-yilda Quddus (Ierusalim) bobilliklar tomonidan vayron qilinadi. 11 Bobil va Midiya podsholiklari birgalikda Ossuriyaga qarshi ittifoqda, miloddan avvalgi 614-yilda Ashshurni, miloddan avvalgi 612-yilda Nineviyani zabt etib vayron qildilar. Miloddan avvalgi 605-yilda Ossuriya davlati bunlay tugatiladi. Uning yerlari Bobil va Midiya tomonidan bo’lib olinadi. Lidiya Ossuriyaning qulashidan foydalanib, o‘zining Sharqdagi chegaralarini kengaytirishga intiladi. Bu esa Old Osiyoning shimoliy qismidagi Midiya bilan to‘qnashuvga olib keladi. Natijada Lidiya va Midiya o‘rtasida 5 yillik (miloddan avvalgi 590-585-yy) urush kelib chiqadi. Mazkur jang miloddan avvalgi 585-yil 29-mayda noxush alomat sifatida tan olingan quyosh tutilishi (jang vaqtida ikkala taraf dahshatdan qurollarini tashlab yuboradi) ta’sir qilgan tinchlik shartnomasi tuzilishi bilan yakunlanadi. Yovlashayotgan tomonlar o‘rtasidagi chegara etib Galis daryosi tan olinadi. Shartnoma sulolaviy nikoh bilan mustahkamlanadi: Midiya shahzodasi Astiag Lidiya malikasiga uylanadi. Lidiyaning bu davrdagi eng katta muvaffaqiyati Kichik Osiyodan kimmeriylami haydab chiqarilishi bo‘ldi. Eramizdan avvalgi 36- yili Antoniy katta armiya to‘plab Parfiya podsholigiga qarshi yurish boshlagan. Parfiya aristokratiyasi orasidagi ichki ziddiyatlar yordam beradi degan umid bilan Antoniy tog‘li yo‘llardan yurib Armaniston orqali Midiyaga bostirib kirgan. Rim armiyasi Midiyaning bosh shahri Atropatenani qamal qilgan. Mamlakatning hokimi Antoniyga qattiq qarshilik ko‘rsatganki, u bunday bo‘lishini tasavvur ham qilmagan. 12 1.3. Midiya davlatining paydo bo`lishi va uning siyosiy ijtimoiy ahvoli. Midiya - shimoliy - gʻarbiy qismidagi tarixiy qadimda ittifoqi soʻngra Ekbatona (hozirgi ) boʻlgan70-yillari —oʻrtalari). Dastlab Midiyaliklar 2-yarmiga oid qayd etilgan. Aftidan, qabila ittifoqi mahalliy tub qabilalar uyushmasidan tashkil topgan; biroq miloddan avvalgi IX- VIII asrdayoq yangi qabilalar kelishi bilan bu ittifoqda Midiyadagi forsiyzabon qabilalar ustunlik qila boshlagan. Midiyaliklar IX-VIII asrlarda harbiy demokratiya sharoitida yashaganlar. Bu ilk qulchilikka oʻtish davri edi. iqtisodiy asosini va (ayniqsa, ) tashkil qilgan, shuningdek, turlari ham taraqqiy etgan. Miloddan avvalgi IX-VIII asrlarda Midiyaliklar ularning bir qism yerlarini bosib olgan Ossuriyaga qarshi ayovsiz kurash olib borganlar. asoratidan xalos boʻlgach, maʼlumotiga koʻra, Midiya podsholigi barpo etilib uning birinchi podshosi (miloddan avvalgi 727—675 yillar) boʻlgan. Ossuriy manbalariga koʻra esa Midiya podsholigi miloddan avvalgi VII asrning 70-yillarida vujudga kelgan, bunda Ossuriyaga qarshi kurashda Midiyaliklarni kelgindi qabilalar — va qoʻllab-quvvatlashgan. Midiyaning eng buyuk podshosi boʻlgan. Uning davri (4—)da harbiy oʻtkazilib, qabilalardan toʻplanadigan qoʻshin oʻrniga muntazam qoʻshin barpo etilgan. Midiya kichik bir podsholikdan qadimgiqudratliaylangan. Qisqa vaqt ichida Midiya Manani egallab, bilan ittifoqlikda Ossuriya davlatini tormor etgan, va boshqalarni bosib olgan. Midiya saltanatining hududi – Galis (hozirgi ), Sharqda - va ehtimol qamrab olgan. Miloddan avvalgi VI asr oʻrtalarida Midiyada ichki siyosiy vaziyat keskinlashgan.-yilda Midiyatomonidan bosib olinib, 13 sifatida tarkibiga kiritilgan. Mustaqil Midiya davlati faqat miloddan avvalgi IV asrning soʻnggi choragida, sobiq Midiyaning bir qismida, (ilgarigi Mana)da tiklangan. U keyinchalik Midiya yoxud Kichik Midiya, Midiya Atropatenasi, deb atala boshlagan. Midiya qadimgi davrning siyosiy, iqtisodiy va madaniy muhim oʻrin egallagan. Midiyada zardushtiyli k keng tarqalgan. Atropaten adagi Midiyaliklarning bir qismi mahalliy kutiy — lullu-bey va manney — matiyen qabilalari bilan aralashib qadimgi (ozariy) xalqining etnogenezida muhim rol oʻynagan. 1.4. Ahmoniylar Eroni davlatining tashkil topishi. Fors qoʻzgʻoloni Buyuk Kir boshchiligidagi yurish boʻlib, unda Midiya hukmronligi ostida boʻlgan qadimgi Pers viloyati oʻz mustaqilligini eʼlon qilgan va Midiya imperiyasidan ajralib, muvaffaqiyatli inqilobga qarshi kurashgan.Kir va forslar bu bilan to'xtab qolishmadi va o'z navbatida Midiyani bosib olishdi.Qoʻzgʻolon miloddan avvalgi 552 yildan 550 yilgacha davom etgan.Urush forslar bilan ittifoq tuzgan boshqa viloyatlarga ham tarqaldi.Midiyaliklar jangda dastlabki muvaffaqiyatlarga erishdilar, ammo Buyuk Kir va uning qo'shini, hozirda forslar bilan ittifoqdosh bo'lgan Harpagni o'z ichiga olganligi aytilgan qo'shinning qaytishi juda katta edi va midiyalar nihoyat miloddan avvalgi 549 yilda zabt etildi.Shunday qilib, birinchi rasmiy Fors imperiyasi tug'ildi. Eramizdan avvalgi IX—VII asrlaridagi Osuriya yozuvlarida sharqda sobiq Elam hududida joylashgan Parsuash davlati tilga olinadi. Bu hududda Eramizdan avvalgi VII asrda Parsuashdan tashqari, Elamdan sharqda elamliklarga qaram bo‘lgan, bir vaqtni o'zida ahmoniylar urug'idan bo'lgan yo‘lboshchilar boshchilik qilgan fors qabilalari ittifoqiga kirgan kichik davlatlar mavjud edi. Eramizdan 8 Richard Nelson Frye. Handbuch der Altertumswissenschaft: Alter Orient-Griechische Geschichte- Römische Geschichte. Band III,7: The History of Ancient Iran. 1984. S. 359. 14 avvalgi VII asrning 40-30-yillarida Osuriya podshosi Ashshurbanipal Elam davlatini tor-mor qilgach, forslar Elam hukmronligidan ozod bo‘lib Midiyaga qaram bo‘ladilar. Eramizdan avvalgi VI asrda forslar Midiya hukmronligini ag‘darib tashladilar va uni davlatlari tarkibiga qo‘shib oldilar. Eramizdan avvalgi 559-yilda fors podshosi bo‘lgan Kayxusrav I keyingi ikki yil davomida Parfiya va Girkaniyani bosib oladi. Eramizdan avvalgi 545- va 539-yillarda Kayxusrav hozirgi Afg‘oniston, O'rta Osiyo yerlarini bosib oladi. Fors davlat hududi Hindistonning shimoliy-g‘arbiy chegaralarigacha, Hindikushning janubiy yon bag‘irlari va Sirdaryo havzalarigacha yetdi. Kayxusrav shimoliy-sharqiy yo‘nalishlarda o‘z ta’sirini mustahkamlagach, Bobilga yurish qiladi. 539-yilda ikki oy davomida avgust-sentabr oylari Bobil yerlari bosib olinadi. Bobil podsholigi rasman saqlab qolinadi, uning ijtimoiy tuzilmasi o‘zgartirilmaydi. Bobil shahri fors podsholari turadigan qarorgohlardan biriga aylanadi. Bobil davlat apparatida bobilliklar yetakchi o‘rinda qolaveradi, bobilliklarning qadimgi diniy e’tiqodlariga fors podsholari homiylik qiladilar. Amalda Bobil mustaqil siyosiy birlashmadan ahmoniylar satrapiyasi (viloyatiga) aylanadi, mamlakat mustaqil siyosat yuritishdan mahrum bo‘ladi, ichki siyosatda oliy harbiy va ma’muriy hokimiyat fors podshosi noibi qo‘lida bo‘lgan. Bobil bosib olinganidan so‘ng, barcha g'arbiy mamlakatlar (Suriya, Falastin, Finikiya) Misr chegarasigacha forslar qo‘liga o‘tadi. Finikiya, Bobil va Kichik Osiyoning savdo-hunarmandlar qatlamlari tranzit savdo yo‘llarini xavfsizligini ta’minlaydigan kuchli markazlashgan davlatdan manfaatdor bo'lganlar. Shu sababli, ular fors davlatini qo‘1lab- quvvatlaydilar. Kayxusrav Yaqin Sharqni Misr chegaralarigacha bosib olgach, fors davlatining shimoliy-sharqiy chegaralari xavfsizligiga jiddiy xavf solib turadigan O’rta Osiyodagi ko‘chmanchi qabilalar ustiga yurish boshlaydi. Kayxusrav Eramizdan avvalgi 530-yilda Amudaryoning shimoliy qismiga o‘tadi. Massaget 15 qabilalari fors bosqinchilarini o‘z yerlarida tor-mor qiladilar. Kayxusrav ham bu jangda halok bo'ladi. Eramizdan avvalgi 530-yil avgust oyida fors taxtiga Kambiz 9 (Kombiz) o‘tiradi. Misr ichki nizo-g‘alayonlar girdobida qolgan edi. Forslar Misiga yurish qilib, uning qo'shinini tez tor-mor qiladilar. Flot urushsiz taslim bo‘ladi, fir’avn Psammetix III asirga tushadi. Bu voqea Eramizdan avvalgi 525-yilda yuz beradi. Misrni bosib olgach, Kambiz Efiopiyaga qarshi urush boshlaydi. Yetarlicha oziq-ovqatga ega bo‘lmagan qo'shin suvsiz sahroga tushib qoladilar. Qo‘shinda odamxo'rlik boshlanib, Kambiz chekinishga majbur bo'ladi. Kambiz Memfisga qaytib, Misrda boshlangan qo‘zg‘olonni bostiradi. Kambizning vorisi Doro I ning Bexistun qoya yozuvlarida bayon qilingan, (rasmiy farazlariga ko'ra) Kambiz Misrga kelguniga qadar o‘zining ukasi Bardiyadan shubhalanib, uni maxfiy ravishda o‘ldirishga buyruq beradi. Mag Gaumata ismli kimsa bundan foydalanib, o‘zini Bardiya deb e’lon qiladi va u 522-yil 2-martda Bardiya nomi bilan taxtga o‘tiradi. Bardiya-Gaumata qaram xalqlarni o'ziga moyil qilish uchun soliq va harbiy majburiyatlarni uch yilga bekor qiladi. U fors urug‘-zodagonlarining imtiyozlarini bekor qilish, ulaming iqtisodiy va siyosatdagi hukmronligini o‘rnini tugatish siyosatini yuritadi. Shu sababli, u mamlakatdagi keng xalq ommasini qo'llab- quvvatlashiga erishadi. Hozirgi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Gaumata to'g'risidagi faraz yolg‘on, hokimiyatga haqiqiy Bardiya kelgan. U yetti oylik boshqaruvdan so‘ng, 522-yil 29-sentabrda yetti fors urug‘i aslzoda vakillari bo'lgan fitnachilar tomonidan o'ldiriladi. Fitnachilardan biri 28 yoshli Doro (Eramizdan avvalgi 522—486-yillar) podsho bo'ladi. Doro I Eramizdan avvalgi VII—VI asrlarda Kayxusravgacha hukmron bo'lgan ahmoniy podsholari avlodidan edi. U urug' aslzodalari oliy tabaqasiga mansubligi tufayli Bardiya bekor qilgan imtiyozlami qayta tiklaydi. 9 Тураев Б. А. История Древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935. — Т. 2. — 15 250 экз. 16 Doro I taxtga o'tirishi bilan unga qarshi Bobilda ko'tarilgan qo'zg'olonni bostirayotgan bir vaqtda Fors, Midiya, Elam, Margiyona, Parfiya, Sattagidiya (hozirgi Afg'onistonda) O'rta Osiyoning sak qabilalari va Misr qo'zg'olon ko'taradilar. Forsda o'zini Bardiya deb e’lon qilgan Vaxayazdata nomli kimsa Doroga qarshi qo'zg'olon ko'tarib, sharqiy Eron viloyatlari va Afg'onistongacha bo'lgan hududlarni bosib olgan. Eramizdan avvalgi 521-yil 16-iyulda Doro Vaxayazdata qo'shinlarini tor- mor qilgan. Midiyada o'zini Midiya podshosi Kiaksar urug'idan deb hisoblagan Fravartish (Fraorti II) hokimiyatni qo'lga oladi. Doro bu qo‘zg‘olonni ham bostiradi. Eramizdan avvalgi 521-yil yoziga kelib Doro qo'shinlari besh jangdan so'ng, Afg'onisto nni tinchlantir adi. Doroning qaynotasi Dadarish Parfiya va Girkaniyadagi g'alayonlarni bostirgan. Bu vaqtda Bobilda so'nggi qo‘zg‘olon boshlanib, Eramizdan avvalgi 521-yil 27-noyabrigacha davom etadi. Doro I taxtga chiqqanidan so‘ng bir yil o'tgach, o‘z hokimiyatini mustahkamlab oladi. Fors davlatini Bolqon Yunonistonida g‘olibona boshlagan urushi Kserks 10 (Eramizdan avvalgi 486—465-yillar) uchun mag‘lubiyat bilan tugatdi. Eramizdan avvalgi 449-yil «Kalliy* sulhiga ko‘ra forsiarni Yevropadagi mulklari, Kichik Osiyodagi yunon shaharlaridan voz kechildi. U Kayxusrav, Kambiz hukmronligi davridagi eski chegaralarda qayta tiklaydi. Keyingi podsholik davrida ichki ziddiyatlar, satraplarning o'zboshimchaligi, O'rta Osiyo saklari Misrni ajralib chiqishi yuz berdi. Lekin davlat chegaralari o'zgarmay qolaverdi. Faqat Eramizdan avvalgi IV asrda g'ayratli artakserks III Eramizdan avvalgi 404-yilda ajralib ketgan Misrni Eramizdan avvalgi 343—342-yillarda yangidan bosib oldi. Kichik Osiyodagi yunon shaharlari ustidan yana nazorat tikladi. So‘nggi Eron podshosi Doro III jur’atsiz, qo'rqoq Eramizdan avvalgi 334—330- yillarda yunon-makedonlar hujumini qaytara olmadi. U Issa yonidagi jangda (Eramizdan avvalgi 333-yil) va Gavgamela yonidagi hal qiluvchi 10 Ксеркс I // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 17 ikki jangda Iskandardan yengildi. Doro III yengilgach, Baqtriyaga qochib ketdi va u yerda o‘z yaqinlari tomonidan o'ldirildi. Shu bilan ahmoniylar Eroni davlati quladi. Ahmoniylar davlatiga uzoq bosqinchilik urushlardan so‘ng, fors davlati paydo bo'lgunga qadar Kichik Osiyo, Elam, Bobil, Suriya, va Misr kabi o'zining rivojlangan davlat hokimiyatiga ega bo'lgan hududlar kirgan. Bundan tashqari, forslar ko'chmanchi arab va skif qabilalarini bo'ysundiradilar. Ulkan davlat tarkibiga kirgan xalqlar, elat va qabilalar turli bosqichdagi ijtimoiy-iqtisodiy tuzumda yashaganlar. Ayrim viloyatlar, hududlarda tovar-pul munosabatlari yuqori darajada rivojlangan. Forsning o'zida yollanib ishlovchi ishchilar «gardash» (fors tilida) yoki «kurtash» (elam tilida) deb atalgan. Bu ko‘p sonli ishchi otryadlari bo‘lib, ko'pincha harbiy asirlar, majburiyatni o‘tash uchun chiqarilgan jamoachilardan iborat bo‘lgan. Kayxusrav va Kambiz bosib olingan mamlakatlarda hech qanday o'zgarish qilmay, avvalgi ichki boshqaruvni saqlab qolganlar, qaram xalqlarga bir qadar o‘z-o‘zini boshqaruv huquqini berganlar. Ammo Eramizdan avvalgi 522—521- yillardagi qo‘zg‘olonlar ahmoniylar davlatini mustahkam emasligini ko‘rsatadi. Shu sababli Doro I davlat hokimiyatini mustahkamlashga xizmat qiladigan qator islohotlar o‘tkazadi. Doro I islohotlari, eng avvalo, bosib olingan hududlar ustidan nazoratni amalga oshirish va davlat boshqaruvi tuzumini yaratish, soliqlar yig’imini tartibga solish va oshirishga xizmat qilgan. Islohotlar bir necha yilda amalga oshiriladi. Bu islohotlami amalga oshirish natijasida Bobil, Misr va boshqa hududlarda yangi ma’muriy tizim vujudga keladi va ahmoniylar davlatining oxirgi yillarigacha boshqaruv tizimida biror sezilarli o‘zgarish yuz bermaydi. Doro I davlat hududini satrapiya (viloyat, fors tilida kshatriy) deb atalgan ma’muriy soliq okruglariga boradi. Satrapliklar o‘z hajmi jihatidan ilgarigi, ilk katta davlatlar, provinsiyalardan katta bo’lgan. Satrapliklar mamlakatning eski davlat va etnografik chegaralariga mos kelgan. Satrapliklar ichida avtonom o‘z- o‘zini boshqaradigan qabila va shaharlar Finikiya, Kichik Osiyodagi yunon 18 shaharlari mavjud bo’lgan. Forslar Finikiya shaharlarining ichki ishlariga aralashmaganlar va buning evaziga ular ahmoniylarni oxirigacha qo’llab-quvvatlaganlar. Satrapliklar ro‘yxati Bexistun 11 va boshqa qadimgi fors yozuvlarida keltirilgan. Ularda 23 mamlakat sanalgan. Gerodot tarixida yigirma satranlik keltirilgan. Gerodot 20 satraplik tarkibida ahmoniylar davlati tarkibiga kirgan 70 ta shaharni sanaydi. Gerodot va ahmoniylar yozuvlaridagi farqlarning mavjudligining sababi satrapliklar soni va chegaralari yangi bosqinchilik urushlari yoki ma’muriy islohotlar natijasida o‘zgarib turgan. Fors podsholari muntazam ravishda satrapliklarni bo’lib turganlar, ularni soni oshib, hududlarning hajmi kichraygan. Misol uchun Doro I 12 davrida Kichik Osiyo 4 satraplikka, Doro III davrida 7 satraplikka bo’lingan. Ahamoniylarning Hind vodiysini bosib olishi miloddan avvalgi VI-IV asrlarda sodir boʻlgan va Ahamoniylar asosan, hozirgi hududini oʻz ichiga olgan hududlarni oʻz nazoratiga olganini koʻrgan.Ikki asosiy bosqinning birinchisi miloddan avvalgi 535-yilda imperiya asoschisi Buyuk Kir tomonidan amalga oshirilgan bo'lib, u Ahamoniylar imperiyasining sharqiy chegarasini tashkil etgan Hind daryosining g'arbidagi hududlarni qo'shib oldi. Kir vafot etgach, Buyuk Doro o‘z sulolasini o‘rnatdi va sobiq viloyatlarni qayta egallab, imperiyani yanada kengaytira boshladi. Taxminan miloddan avvalgi 518-yilda Doro boshchiligidagi Fors qo'shinlari Himoloy tog'larini kesib o'tib, Hindistonga ikkinchi istilo davrini boshlash uchun Panjobdagi Jelum daryosigacha bo'lgan hududlarni qo'shib olishdi.Behistun yozuvi orqali birinchi xavfsiz epigrafik dalillar miloddan avvalgi 518 yil yoki undan oldingi sanani beradi. Ahamoniylarning Hindiston yarimoroliga kirib borishi Hind daryosining shimoliy qismlaridan boshlanib, janubga qarab 11 Rawlinson, H.C., Archaeologia, 1853, p. 74. 12 Дандамаев М. А. Политическая история Ахеменидской державы. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1985. — 319 с. — 10 000 экз. 19 bosqichma-bosqich amalga oshirildi. Hind vodiysi Ahamoniylar davriga oid bir qancha fors yozuvlarida qayd etilganidek, Gandara, Hindush va Sattagidiya satrapliklari sifatida Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga rasman kiritilgan. Ahamoniylarning Hind vodiysi ustidan hukmronligi ketma-ket hukmdorlar ustidan pasayib ketdi va paytda rasman tugadi.Bu Porus (Jelum va Chenab daryolari orasidagi hududning hukmdori), Ambhi (poytaxti Taxila boʻlgan Hind va Jelum daryolari oraligʻidagi hududning hukmdori), shuningdek, ganasanglar yoki respublikalar kabi mustaqil qirollarning paydo boʻlishiga olib keldi. Miloddan avvalgi 323-yilda Hindiston yurishi paytida Iskandar bilan to'qnash keldi.Ahamoniylar imperiyasi satrapiyalardan foydalanish orqali boshqaruv ustuvorligini belgilab berdi, bu esa keyinchalik Aleksandr Makedoniya imperiyasi, hind-skiflar va Kushonlar imperiyasi tomonidan amalga oshirildi. 20 2-bob. Qadimgi Midiya tarixi va madaniyati hamda dini. 2.1. Qadimgi Midiya tarixi. Midiyaning eroniyzabon qabilalari miloddan avvalgi IX asrning boshidan tarixda maʼlum. Ular O'rta Osiyodan Eronga ko'chib o'tganlar. Ommaviy axborot vositalari Ossuriya shohi Sargon II tomonidan yozilgan, asosan, parchalangan matndan ma'lum. Miloddan avvalgi 713 yilda u Midiyaga chuqur yurish qildi, bunga Ossuriya hokimining haydalishi sabab bo'ldi. Ushbu kompaniya davomida mamlakatning bir qator sharqiy hududlari vayron bo'ldi. Arbaces 13 Arnasiya hukmdori deb ataladi, u keyinchalik Ossuriyaga soliq to'laydi. Ayrim tadqiqotchilar Ashurbanipal davrida sodir bo‘lgan bir qancha voqealarni Arbak faoliyati bilan ham bog‘lashadi. Sharqshunos I.M.Dyakonovning taʼkidlashicha, Deyokos yaratgan saltanat “Gerodot tasvirlaganidek, Midiyaning davlat birlashuvi hali mavjud emas edi”. Ko'p o'tmay, Midiya mahalliy sulola tomonidan boshqarila boshlandi, uning asoschisi sudya Deyok edi. Uning o'g'li Phraort Forsni egallashga muvaffaq bo'ldi va uning nabirasi - Uvaxshatra (yunoncha Cyaxares) - midiyaliklar bobilliklar bilan birgalikda ulkan Ossuriya kuchini zabt etdilar. Shu bilan birga Shimoliy Mesopotamiya Midiyaga berildi. Buning ortidan Uvaxshtra Urartuni bosib oladi va Kichik Osiyoning sharqiy kichik qirolliklariga hujum qiladi. Uzoq davom etgan urushdan so'ng u Galis daryosi (Qizil-Yermak) bo'ylab Anado'lini Lidiya bilan muvaffaqiyatli baham ko'radi. Shunday qilib, Uvaxshatra hukmronligining oxiriga kelib, midiyaliklar hozirgi Eron, Arman tog'lari, Shimoliy Mesopotamiya va Kichik Osiyoning sharqiy qismiga egalik qilib, hokimiyat cho'qqisiga chiqdilar. Midiya poytaxti Ekbatana (hozirgi Hamadon) shahri edi. Midiya shohi "Shohlar Podshohi" unvoniga ega edi, ammo bu universal da'volarni emas 13 История Мидии: От древнейших времен до конца IV в до н.э. / Тревер К. В.. — Москва: Академия наук СССР, 1956. — С. 313. — 488 с. 21 (keyinchalik ular buni talqin qila boshladilar), balki u dastlab "tenglar orasida birinchi" bo'lganligini, ya'ni boshqa hamma narsani aks ettirdi. Qirollar Midiya qirolining vassallari edi. Uvaxshatraning oʻgʻli Ishtuvegu (qadimgi yunon Astiaglari) qirol hokimiyatini mustahkamlashga harakat qildi, bu esa zodagonlarni Astiagga qarshi chiqishga undadi. Miloddan avvalgi 550 yillar atrofida Midiya Fors shohi Kir II tomonidan, afsonalarda aytilishicha, Ishtuvegudan norozi Midiya zodagonlarining faol yordami bilan bosib olingan. Forslar Midiya bilan qarindosh bo'lgan. Kirning o'zi onasi tomonida ularning Midiya qirollik oilasiga mansub edi (u Ishtuveguning nabirasi edi) va isyonkor zodagonlar forslarning g'alabasini faqat davlat to'ntarishi deb bilishgan. Biroq, ularning umidlari puchga chiqdi. Bir avlod ichida midiyalar barcha muhim lavozimlardan siqib chiqarildi va Ahamoniylarning jahon hokimiyatida faqat kichik o'rinlarni egallashi mumkin edi. Medianing o'zi oddiy satrapliklardan biriga aylantirildi va boshqa zabt etilgan xalqlar qatori forslarga o'lpon to'ladi. Biroq, Ekbatana Fors (va keyin Parfiya) qirollarining poytaxtlaridan biri hisoblanishda davom etdi, ular yozning issiq oylarini o'tkazishni afzal ko'rishdi. Iskandar Zulqarnayn vafotidan soʻng Midiya Aturpatakning soʻnggi satrapi (Atropat) oʻzining sobiq satrapligining shimolida, Urmiya koʻli hududida oʻzini shoh deb eʼlon qildi va shu tariqa “Mediya Minor” davlatiga asos soldi. "Media Atropatene" yoki oddiygina "Atropatene". "Ozarbayjon" toponimi keyinchalik "Atropatena" so'zidan paydo bo'lgan. 2.2. Qadimgi Midiya madaniyati va dini. Midiyaliklar tili, dini va urf-odatlari jihatidan forslarga juda yaqin edilar. Ular uzun soch va soqol qo'yishgan. Forslar va barcha eronliklar singari ular ham shim, kalta etik kiygan, kamarlarida esa erkin odamning belgisi bo‘lgan akinak (uzun xanjar va kalta qilich o‘rtasidagi xoch) bo‘lgan. Forslardan farqli o'laroq, ular tor 22 ko'ylagi emas, balki katta yengli uzun, bo'sh liboslar kiyishgan (ular Fors zodagonlari tomonidan tezda qabul qilingan va ularni "ayol" deb hisoblagan yunonlar tomonidan nafratlangan). Shuningdek, ular forslardan maxsus bosh kiyimi bilan ajralib turardi. Midiya piyoda askarlari kalta nayzalar va to'qilgan, teri bilan qoplangan qalqonlar bilan qurollangan edilar. Ammo piyoda jang qilgan forslardan farqli o'laroq, midiyalar otliq qo'shinlari bilan mashhur edilar. Midiya shohi qo'shinning markazida Ossuriya 14 aravasida (forslar tomonidan qabul qilingan odat) turib jang qildi. Barcha Eron xalqlari singari, midiyaliklar ham chavandozlar va otlarni qoplaydigan plastinka zirhlaridan foydalanganlar. Midiyaliklar orasida forslarga qaraganda koʻproq sof zardushtiylik rivojlangan boʻlib, u Ishtuvegu davrida davlat dini boʻlgan boʻlishi mumkin. Zardushtiylik ruhoniylarining mobed nomi Midiya qabilalaridan birining nomi bilan bog'liq bo'lib, go'yoki bu kultning xizmatkorlari dastlab undan chiqqan. Midiyada unumdorlik ma'budasi Ardvisura Anaxitaga sig'inish keng tarqalgan edi. Midiyaning asosiy shahri Ekbatanada Anaxita ma'buda ibodatxonasi bo'lgan (yunon mualliflari bo'yicha - Anaitis). Strabon, I asr Rim tarixchisi. Miloddan avvalgi V asrdagi qadimgi yunon tarixchisiga ishora. Miloddan avvalgi Gerodot fohishalik urf-odatlarini eslatib o'tadi va Ardvisura Anahita ibodatxonalarida xizmat qilayotgan Midiya ayollari buzuqlik bilan shug'ullanishini aytadi. Shu bilan birga, ular o'z sevishganlariga shunchalik mehribon munosabatda bo'lishadiki, ular nafaqat mehmondo'stlik ko'rsatishadi va sovg'alar almashadilar, balki ko'pincha olganlaridan ko'proq narsani berishadi, chunki ular boy oilalardan bo'lib, ularni buning uchun vositalar bilan ta'minlaydilar. Biroq ular birinchi uchratgan chet elliklarni emas, asosan ijtimoiy mavqei bo‘yicha o‘zlariga teng bo‘lganlarni oshiq sifatida qabul qiladilar”. 14 История древнего Востока: От ранних государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова. — М.: Восточная литература, 2004. — 896 с. 23 Midiya tili masalasi munozarali. Ayrim olimlar yagona Midiya tilining mavjudligini qabul qiladilar; boshqalar buni inkor etib, midiyaliklar bir nechta shevalarda gaplashgan, ular fors lahjasi bilan birga yagona qadimgi Eron tilini tashkil qilgan deb hisoblaydilar. Midiya avlodlari deb hisoblanishi mumkin bo'lgan tillar (shimoli-g'arbiy oriy tillari: kurd, talish, tati va boshqalar) zarur qarindoshlik darajasini ko'rsatmaydi. Qanday bo'lmasin, apriori taxmin qilish mumkinki, Midiyadagi umumiy til Ekbatana tumani dialekti edi (umumiy qoidaga ko'ra, unga ko'ra davlat tili, bir nechta istisnolardan tashqari, poytaxt va sud tilidir). Yozuv, shubhasiz, mavjud edi, lekin hech qanday yodgorlik topilmadi. Shunisi e'tiborga loyiqki, forslar fors tilidagi matnlarni yozib olgan mixxat yozuvi fors tiliga moslashgan Urartu mixxat yozuvidir - shuning uchun u forslarga faqat Midiya orqali yetib kelgan bo'lishi mumkin edi. Qadimgi fors tilining ijtimoiy va davlat sohasiga oid baʼzi soʻzlari, masalan, “satrap” 15 soʻzi ham mediyan kelib chiqishini koʻrsatadi (talaffuz xususiyatlariga koʻra). XIX-XX asrlar oxirida "Midiya tarixi qorong'u va tushunarsiz" iborasi Rossiya imperiyasida ma'nosiz, chalkash hikoyaning kulgili tavsifi sifatida ishlatiladigan mashhur iboralardan biri sifatida muomalaga kirdi. Ushbu frazeologik birlikning manbai nosir, hikoyachi va aktyor I.F.Gorbunov 16 (1831-1895) rus sahnasida ijro etgan og'zaki hikoyalaridan biri edi. Bu rassomning hikoyasi o'sha davrdagi o'rta maktab tarix darsligidagi iboraga asoslangan edi Tarix o'qituvchisi darsda aytib beradi: “Tarixi Midiya... tarixi... Midiya... davri va tagini chizing. Yangi satrdan: Midiya tarixiga kirish. Ko'rsating va tagiga chizing. Qizil chiziqdan: Midiya tarixi... Midiya tarixi... qorong‘u va tushunarsiz... qorong‘u va tushunarsiz. Ba'zi hollarda ushbu jozibali iborani ishlatish Midiya tarixining taxminiy tushunarsizligi haqidagi bayonotning istehzoli va so'zma-so'z talqinidan kelib chiqadi: "90-yillarda Sumida Gorevni bolaligida eslab, uni hamkasbi deb bilgan 15 Сатрапы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). 16 Истомин В. К. Иван Федорович Горбунов : Личные воспоминания / В. К. Истомин. — Санкт- Петербург: т-во Р. Голике и А. Вильборг, 1908. — 17 с. 24 odamlar bor edi. vatandosh. Ba'zi aktyorlar Gorevni teatr sartaroshining o'g'li deb aytishdi. Shunday qilib, Gorevning kelib chiqishi Midiya tarixi kabi qorong'u va sirli." Tasviriy san'at qadimgi Eron madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Elam, Midiya va Ahamoniy eroniylari davrida haykaltaroshlik, rassomlik, toshga qabartma rasmlar ishlash va naqqoshlik ham ancha taraqqiy etgan edi. Haykaltaroshlar tosh, oltin va kumushdan xudolar, ma'budalar, shohlar, sarkardalar, ruhoniylar va ba’zan haybatli hayvonlarning haykallarini ishlaganlar. Me'morchilik ham Eronda erta shakllanib, ahamoniylar davrida rivoj topdi. Me'mor ustalar, shoh sarovlari, maktablar, ibodatxonalar, harbiy qal'alar qurib, ularning ichi va sirtini xilma-xil naqshlar bilan bezaganlar. Bu jihatdan Elamning Dur-Untash shahrida qurilgan 4 qavatli bino - zikkurat, Midiyadagi Xarxar qal’asi, Pasargadda qurilgan Kayxusrav II maqbarasi. Persepoldagi shoh Doro I saroyi, Kserks saroyi qadimgi Eron me'morchiligining ajoyib namunalaridir. Suzaning Dur-Untash shahridagi miloddan avvalgi XIII asrga oid zikkuratga kiraverishda sher, buqa, grifon, xudo va podshohlaming oltin va kumushdan ishlangan haykallari ham kishini hayratga soladi. Bu jihatdan Persepoldagi qabartma suratlar diqqatga sazovordir. Saroy darvozasiga shoh saroyini qo'riqlovchi qanotli, muqaddas buqalarning haykallari ishlangan. Saroy devorlari shohga turli xil sovg'alar olib kelayotgan xiroj to’lovchi qabilalarning qabartma suratlari bilan bezatilgan. Erondagi Behistun qoyasidan Shoh Doro Iva turli o'lkalardan bog'lab olib kelinayotgan qabila sardorlarining qabartma tasvirlari bugungacha saqlanib keladi. Bularning barchasi Eronda tasviriy san’atning yuksak darajada rivojlanganligidan darak beradi. Qadimgi Eronda matematika, astronomiya. tarix, geografiya, tabobat, veterinariya va boshqa bilimlar rivoj topgan edi. Ammo Eron shohlari misrlik va yunon tabiblarini saroylarga tez-tez chorlab turganlar. Tabiblar bemorlarni davolashda shifobaxsh o‘simlik va mevalardan keng foydalangan. Bemorlarni 25 davolashda ilon zahari qo'llanilgan. “Avesto”da jom va ilon tasviri tabobat ramzi hisoblangan. Eronliklarning qadimgi ajdodlari dastlab tog‘-u tosh, suv, daraxt va har xil hayvonlarni ulug'laganlar. Tabaqaviy jamiyat tashkil topishi, xo'jalikning rivojlana borishi natijasida e’tiqodda ham o'zgarishlar sodir bo'la boshlagan. Xususan elamliklar Pinekyerdegan xudolar onasini ulug’lab, unga e’tiqod qilganlar. Ularda Inshushinak Suza shahri homiysi yer osti xudosi bo'lgan. Naxunt esa quyosh va adolat xudosi hisoblangan. Eronning kо'p joylarida totemizm, fetishizm kabi ibtidoiy din shakllari uzoq vaqtgacha saqlanib qolgan. Midiya podshosi Astiag davrida zardushtiylik keng tarqala boshlaydi. Bu dinning asoschisi Zardusht bo'lib, din uning nomi bilan zardushtiylik deb atalgan. Zardushtiylik dini kitobi “Avesto" bo'lib, unda Eron va Turonda yashagan xalqlarning tarixi, xo'jaligi, diniy e'tiqodi va madaniyati haqida ko'p ma'lum otlar bor. 26 Xulosa Midiya shimoli-g’arbiy Eronda joylashgan edi. Mamlakatning g’arbiy qismi Zagros tog’i hududi bo’lib, kеyinchalik Midiya Atropatеnasi dеb atalgan. Atropatеnadan sharqda Midiyaning tеkislik qismi joylashgan. Eramizdan avvalgi III-II ming yilliklarda bu hududlarda kassit, kutiy, xurrit tillarida so’zlashadigan o’troq va chorvadorlar yashaganlar. Yunon an'analariga ko’ra, Midiya davlatini podsho qilib saylagan Dеyok dеgan kishi barpo qilgan va yakka hokimlik o’rnatgan. Midiya poytaxti Ekbatana (hozirgi Hamadon)ni barpo qilgan kishi ham o’sha dеydilar. Ekbatana oddiy bir qishloq bo’lib, Dеyok uni bir nеcha dеvor bilan qurshab olingan mustahkam qal'aga aylantirgan. Midiya hukmdorlaridan eng atoqlisi va Midiya davlatining ayni tashkilotchisi Kiaksar bo’lgan (Eramizdan avvalgi 625-585 yillar). U Osuriyaning Bobil va Elamga qarshi kurashi natijasida zaiflashib qolganligidan, butun Old Osiyoga skiflarning bosqinchilik hujumidan imkon boricha foydalangan. Urushqoq shimoliy qabilalarning bu harakatidan garchi qisman bo’lsada, Midiyaning o’z tеrritoriyasi ham zarar ko’rgan bo’lishiga qaramay, Kiaksar skiflarni tinchitgan va hatto o’z xizmatiga og’dirishga muvaffaq bo’lgan. Ossuriya Elamni tor-mor kеltirgani bilan uni o’zlashtirishga kuch va imkoniyati qolmagan, kеyin Elam Midiyaning ta'sir doirasiga kirib kеtgan. Kiaksar o’zini tiklab olgan Bobil bilan inoqlashgan. Qadimgi mualliflar Kiaksarning qabilalardan tеrilgan lashkarlardan iborat avvalgi tеrma qo’shini o’rniga muntazam armiya barpo qilishi uning eng katta muvaffaqiyati dеb hisoblaydilar. Ossuriya bilan kurash ajoyib yutuq bilan tamom bo’lgan. Kiaksar Eramizdan avvalgi 612 yilda Ossuriyaning poytaxti Ninеviyani egallagan va osur mеrosini Bobil podshosi Nabupalasar bilan bo’lishib olgan. Urartu tеrritoriyasining kattagina qismi va Kichik Osiyoning sharqiy qismi – Kappadokiya ham Midiya davlati tarkibiga kirgan. 27 Midiya yеr-mulklarning g’arbga qarab kеngayishi shu bilan tugagan. Lidiya bilan urush Kiyaksar uchun juda og’ir bo’lgan va u (Bobilning vositachiligida) sharq bilan yunon olami o’rtasidagi savdo- sotiq ishlarini o’z qo’lida ushlab turgan qudratli va boy davlat bilan bitishishni afzal ko’rgan. Kiaksar bilan Lidiya podshosi Aliatt o’rtasidagi bitimga muvofiq Galis daryosi ikki davlatning chеgarasi bo’lib qolgan. Kiaksarning o’g’li, Midiyaning oxirgi podshosi Astiag davrida Yangi Bobil podsholigi bilan bo’lgan do’stona munosabatlar buzilgan. O’rtada nizo chiqishiga har ikki tomon da'vo qilgan chеgaradagi Xarran shahri sabab bo’lgan. Midiya qo’shinlari g’arbda Bobil podshosi Nabonidga qarshi juda shiddatli janglar bilan band bo’lib turganida Eronning janub qismi-Midiya podshosining oliy hukmronligi ostidagi fors podsholigi Astiagga qarshi qo’zg’olon ko’targan. Eramizdan avvalgi 585-550- yillarda podsholik qilgan Astiag davrida Midiya katta va qudratli davlatga aylanadi. Bu vaqtda Elam ham qo’shib olinadi. Qo’zg’olonga Axmoniylar xonadonidan bo’lgan va Midiya hukmronligi ostidagi boshqa hokimlar kabi podsho unvoni olgan Kayxusrav II boshchilik qilgan. Gеrodotning aytishicha (u ancha ishonchli ananadan foydalangan bo’lsa kеrak), Kayxusrav Astiagning (ona tomonidan) nеvarasi bo’lgan. Bunda shu narsani ham nazarda tutish kеrakki, midiylar bilan forslar bir biriga yaqin qarindosh xalqlardir. Yunon mualliflari ba'zan hatto forslarni midiylar dеb ataydilar, ularning bunday dеyishi tasodifiy narsa emas, albatta. Eronning asosiy xalqini tashkil etgan forslar bilan midiylarning tillari va madaniyatlarida umumiylik ko’p bo’lgan Kayxusravning qo’zg’oloni Eramizdan avvalgi 553-yilda boshlanib 3 yil davom etgan. Astiag bu kurashda katta g’ayrat ko’rsatgan, lеkin armiyaning bir qismi g’arbda band bo’lganligi va o’z ichidan xoinlar chiqqanligi tufayli ish pachava bo’lgan. 550-yilda Astiag taxtidan ag’darilib, bir qancha vaqtdan kеyin o’ldirilgan (manbalarga ko’ra Kayhisrav bundan bеhabar bo’lgan) va Midiya forslarga tobе qilingan. 28 Foydalanilgan adabiyotlar. 1. QADIMGI VA O’RTA ASRLAR DAVRI, Jahon tarixi 1-qism, T-2013. 460 bet. 2. Bassett, S. R. "Innocent Victims or Perjurers Betrayed? The Arrest of the Generals in Xenophon's 'Anabasis'." The Classical Quarterly, vol. 52, no. 2, 2002, pp. 447–461. 3. Белявский В. А. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. — М.: Мысль, 1971. — 319 с. 4.Волков А. В. Загадки Финикии. — М.: Вече, 2004. — 320 с. 5. Кайлер Янгмладший. Ранняя история мидийцев и персов и Ахеменидская держава до смерти Камбиса // Персия, Греция и Западное Средиземноморье ок. 525—479 гг. до н. э. М., 2011. С. 13—71. 6. Ашукин Н. С., Ашукина М. Г. Крылатые слова. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1955. — С. 241. 7.Дьяконов И. М. Языки древней Передней Азии. М., 1967, səh 81 8.Алиев И. Г. История Мидии. Б., 1960. 9.Вильчевский О. Л. Курды. М., 1961. 10.Всемирная история в 10 тт., тт. 1,2, М., 1956. 11.Геродот. История в 9 книгах. М. 1972. 12.Дьяконов И. М. История Мидии. М.-Л., 1956. 13.Страбон. География в 17 книгах. М., 1994. 14. Медведская И. Н., Дандамаев М. А. История Мидии в новейшей западной литературе. — В Либерее «Нового Геродота» 15. Рагозина З. А. История Мидии, второго Вавилонского царства и возникновения Персидской державы. — СПб, 1903. 29 16. Diakonoff, I. M. (1985). "Media". In Gershevitch, Ilya (ed.). The Cambridge History of Iran. Vol. 2. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 94–95. ISBN 978-0-521-20091-2. 17. Levine, Louis D. (1974-01-01), "Geographical Studies in the Neo- Assyrian Zagros-II", Iran, 12: 99–124, doi:10.2307/4300506, ISSN 0578-6967, JSTOR 4300506 Internet manbalari: 1. 2. Wikipediya – Cвободную энциклопедию Arxiv.uz 30

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. Qadimgi Midiya podsholigi

1.1. III-II ming yillikda shimoliy-g’arbiy territoriyasida joylashgan qabilalar to`g`risida

1.2. Midiya podsholigi (eramizdan avvalgi VII—VI asrlar)

1.3. Midiya davlatining paydo bo`lishi va uning siyosiy ijtimoiy ahvoli

1.4. Ahmoniylar Eroni davlatining tashkil topishi

2-bob. Qadimgi Midiya tarixi va madaniyati hamda dini

2.1. Qadimgi Midiya tarixi

2.2. Qadimgi Midiya madaniyati va dini

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить