Qadimgi misr diplomatiyasida sulolaviy nikohlar - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Qadimgi misr diplomatiyasida sulolaviy nikohlar

Купить

QADIMGI MISR
DIPLOMATIYASIDA
SULOLAVIY
N IKOHLAR

MISR FIR’AVNLARI, XUSUSAN AMENXOTEP III
VA AMENXOTEP IV DAVRIDA OLD
OSIYODAGI QATOR MUSTAQIL DAVLATLAR
BILAN O‘RNATILGAN DO‘STONA
MUNOSABATLAR
FAOL NIKOH DIPLOMATIYASI BILAN QO‘LLAB-
QUVVATLANGAN. “AMARNA MAKTUBLARI”DA
HUKMDORLAR O‘RTASIDAGI
YOZISHMALARDA MALIKALARNING
YUBORILAYOTGANLIGI
MASALASIGA TEZ-TEZ DUCH KELISH
MUMKIN. MASALAN, AMENXOTEP IIINING
BOBIL
HUKMDORI KADASHMAN-ELLIL SINGLISIGA
UYLANGANLIGI VA UNING OXIRGI TAQDIRI
NOMA’LUMLIGI HAQIDA MA’LUMOTLAR
KELTIRILGAN.

Shuningdek, Amenxotep IIIning
Mitanni hukmdori bo‘lgan Tushrattaning qizi
Taduxepaga uylanishi bilan
bog‘liq yozishmalar saqlanib qolgan. Misrning
Mitanni bilan sulolaviy
nikohlari garchi bir tomonlama bo‘lsada, ammo u
ancha qadimiy va
mustahkam bo‘lgan. Jumladan, bir vaqtlar
Tutmos IV Mitanni hukmdori
Artamadning qiziga uylangan edi. Amenxotep III
bo‘lsa Mitannining yana bir
hukmdori Shuttarna IIning qizi Giluxepaga
hukmronligining 10-yilida,
Tushrattaning qizi bo‘lgan Taduxepaga 36-yilida
uylangan. Shunday qilib,
Amenxotep III ning diplomatik yozishmalar orqali
uylangan ajnabiy malikalari
davlatlar bo‘yicha quyidagicha ko‘rinish oladi:

Mitanni – ikki nafar malika: Shuttarna II ning qizi Giluxepa,
Tushrattaning qizi Taduxepa (Giluxepa Tushrattaning singlisi,
Taduxepaning
ammasi hisoblangan, u Amenxotep III vafotidan keyin
Amenxotep IV
haramiga o‘tkaziladi);
Bobil – ikki nafar malika Kurigalzu Ining qizi va uning vorisi
Kadashman Ellilning qizi (ismlari noma’lum, xuddi yuqoridagi
kabi amma va
jiyan fir’avn haramiga yuborilgan, lekin qizig‘i shundaki,
Kurigalzu I qizining
Misrdagi taqdiri noma’lum. Bobillik elchilar fir’avn saroyida
uni ko‘rmaydi,
ularga ko‘rsatishgan malikani tanimaganlar. Bu haqida
Kadaman Ellilning
Amenxotep III ga yuborgan maktubida ma’lum qilingan);
Arsava – bir nafar malika, hukmdor Tarxundaraduning qizi;
Ammia – bir nafar hukmdor (qaram?) qizi.
Malikalar yuborilishi ikki maqsadni ko‘zlab amalga oshirilgan.
Birinchisi, shu yo‘l orqali Misr bilan ittifoqda ekanligini
ko‘rsatish va qo‘shni
davlatlarning ehtimoliy hujumidan himoyalanish..

MISR QIROLICHA
X ATSHEPTUT. Nikoh diplomatiyasida masalaning ikkinchi tomoni
bo‘lgan o‘zaro
malikalar almashish amaliyoti Misr tomonidan
bajarilmagan. Bunda “Misr
fir’avnlari o‘z xonadoni malikalari hech qachon
chetga bermaganlar” degan
tamoyilgan tayanilgan. Bu bir tomondan qudrat
bobida (oldingi fir’avnlar
davrida erishilgan, XVIII sulola davrida o‘z
cho‘qqisiga chiqqan) bir muncha
ustun mavqeda turganligini ko‘rsatadi. XVIII sulola
fir’avnlarining qudrati
kuchayishi, Osiyodagi Misr ta’sirining oshishi
natijasida fir’avnlar nafaqat
Osiyo hukmdorilaridan malikalar yuborishni
so‘rash, balki talab qilish
darajasiga ham keldi

Misrning o‘zida nikoh diplomatiyasi Misrga to‘lanishi
lozim bo‘lgan
o‘lpon sifatida qaralgan. Jumladan, Tutmos IIIga xorijiy
davlat hukmdoridan
yuborilgan o‘lponlarning ichiga uning qizi ham
qo‘shilganligi va bunday yo‘l
orqali amalga oshgan nikohni anglatishda
qo‘llaniladigan terminologiya ham
asoslaydi. Bobilning kassitlar hukmdori Kadashman-
Ellil Misr malikasiga
uylanish istagini bildiradi. Misr tomoni bo‘lsa “Misr
hukmdori o‘z qizlarini
hech qachon (chetga) bermaganlar” tarzida fir’avndan
javob oladi va
Amenxotep IIIdan o‘z qizini (Amenxotep III nafaqat o‘z
qizini, balki
xonadonga mansub boshqa qizlarni ham berishni
istamaydi) unga xotinlikka
bermaganlikdan nolib o‘tadi, shunday bo‘lsa ham o‘z
qizini fir’avn saroyiga
yuboradi. Bunda ham Misr tomoni nikohga o‘lpon
tarzida qarash holatini
kuzatish mumkin.

Ammo Amenxotep III ning maktubida aks etgan “Misr
fir’avnlari o‘z
xonadoni malikalari hech qachon chetga bermaganlar”
tamoyilga hayotda
hamma vaqt ham amal qilinmagan. Tutanxamon
bevasining erga tegish
haqidagi maktubi, XVII giksoslar sulolasi hukmdori
Apopining malikalar Tani
va Xeritga, Ugarid podshosi Nikmaddu IIning Misr saroyi
xonimiga uylanishi
buni yana bir bor tasdiqlaydi.
Osiyodagi Misrga qaram mulklar hukmdori bilan nikoh
diplomatiyasi
mazmundagi munosabatlarida yuqoridagi kabi
rasmiyatchilik kuzatilmaydi.
Amenxotep III o‘ziga tobe bo‘lgan Ammiaga quyidagi
mazmundagi maktubni
yo‘llagan: “Misr hukmdoridan Ammia hukmdoriga… O‘z
qizingni o‘z
hukmdoringga, ya’ni xo‘jayinga va yana 25 ta yaxshi qul,
kumush, arava
hamda yaxshi otlardan iborat sovg‘a yubor". Bunda talab
qilish mazmunida
ustun mavqega ega ekanligini kuzatish mumkin.

Shunday qilib, “Amarna maktublari” o‘sha davrda amalga oshgan nikoh
diplomatiyasi va u orqali erishilgan natijalar haqida ham qimmatli
ma’lumotlarni berganligi jihatidan muhim tarixiy ahamiyat kasb etadi.
“Amarna maktublari”dan nisbatan keyinroq nikoh diplomatiyasi
yo‘nalishida amalga oshirilgan bir urinishni ham keltirib o‘tish mumkin.
Odatda Misr tashqi siyosatida nikoh diplomatiyasi faqat bir tomonlama, ya’ni
ajnabiy malikalarga fir’avnlarning uylanishi asosida bo‘lganligi ta’kidlagan
edi. Lekin, Misr uchun nikoh diplomatiyasi umuman boshqacha ko‘rinish bilan
tugallanishiga oz qolgan bir voqelik haqida ko‘plab kitoblarda ma’lumotlar
keltirilgan. Gap shundaki, Amenxotep IVning qizi, Tutanxamonning bosh
rafiqasi Anxesenamon (Anxesenpaamon, Anxesenpaaton nomlari bilan ham
tilga olinadi) eridan yosh beva qoladi (Tutanxamonning 19 yoshda vafot
etganligi keltiriladi). Taxminan 17-18 yoshda bo‘lgan malika o‘zining kuchli
xarakter egasi ekanligini namoyon etadi. Farzandsiz bo‘lgan malika taxtni
boshqaga qoldirishni va to‘g‘rirog‘i boshqa malika soyasida qolib ketishni
istamas edi, shu boisdan favqulotda jasur qadamni tashlab, Misrning eng havfli
dushmani bo‘lgan Xett davlati hukmdori Suppiluliumaga o‘g‘illari ko‘pligini
uchun bir o‘g‘lini unga turmush o‘rtoqlikka berishni so‘rab maktub yuboradi

QIROL VA
QIROLICHABu haqidagi lavh xettlarning qadimgi poytaxti Xattusa
o‘rnidagi
Bo‘g‘azqoyada topilgan xett lavhlari arxivi orasida
bo‘lgan. Bundan hayratga
tushgan xettlar hukmdori iltimosning chindan
qilinganligini bilish maqsadida
Misrga o‘z elchisi Xattusasitini yuboradi. Bu elchilikka
javoban malika o‘z
elchisi Xani orqali ikkinchi maktubini Suppiluliumaga
yo‘llaydi. Unda xett
hukmdoridan ishonmaganligi uchun jahli
chiqqanligini, o‘zining o‘g‘li
yo‘qligi va o‘ziga qaram bo‘lganlarga turmushga
chiqmasligini, turmushga
chiqish taklifini boshqa davlatlarga bildirmay, faqat
unga (xettlar hukmdoriga)
yozganligini, o‘g‘illaridan birini turmush o‘rtoqlikka
yuborishini va bu ish
amalga oshgudek bo‘lsa u Misr hukmdoriga aylanishini
yozgan edi.

“ Amarna maktublari”da sovg‘alar va o‘lponlar masalasi. “Maktublar”
mazmuni shuni ko‘rsatib beradiki, “Amarna bosqichi” davrida qudratli
davlatlar hukmdorlari o‘rtasida muntazam yozishmalar bilan birga
sovg‘alar
yuborish amaliyoti ham bo‘lgan. Fir’avnga qaram hukmdorlar yuborgan
sovg‘alar o‘lpon tarzida qabul qilingan. To‘g‘ri tobe hukmdorlar
muntazam
ravishda o‘lpon to‘lab turishgan. Agar o‘lpon kelmagudek bo‘lsa, bu isyon
sifatida baholangan, agarda sovg‘alar yuborilmagudek bo‘lsa bu bilan
o‘sha
davlat hukmdoriga nisbatan nodo‘stona munosabatini bildirayotganlikka
tenglashtirilgan.
Misrda yog‘och, metallar, chorva, bezak buyumlari va qullarga bo‘lgan
katta ehtiyojni o‘sha paytlarda sust rivojlangan tashqi savdo orqali
qoplab
bo‘lmasdi. Aksariyat holatlarda bunday ehtiyojlar harbiy bosqinchlik,
egallangan hududlardan o‘lpon va sovg‘alar olish yo‘li bilan qoplangan.
O‘zaro teng darajadagi do‘st hukmdorlar o‘rtasida ikki tomonlama
asosda elchilarga qoshib o‘zida noyob va qimmatbaho sovg‘alarni
jamlagan
karvonlar ham yuborilgan.

Jumladan, Bobil hukmdori Kadashman-Ellil
Amenxotep III yozgan maktutida otasi yuborgan elchilarni tezda ortga
qaytargani, o‘z elchilarini olti yil ushlab qolib, 30 mina  (bor yo‘g‘i?) oltin
yuborganligini, o‘zi bunday qilmaganligini, 25 erkak va 25 ayol, 10 juft otni
sovg‘a tarzida yo‘llaganligini yozadi.
“Amarna maktublarida” aksariyat holatlarda mustaqil Osiyo
hukmdorlari Misr fir’avndan iloji boricha ko‘proq oltin yuborishni
so‘raganligiga duch kelish mumkin.
O‘rtadagi sovg‘a-salomlar almashishda ham o‘ziga xos murakkabliklar
bo‘lgan, sovg‘a ortilgan karvonlar talon-taroj qilingan bo‘lsa, ba’zan podsho
amaldorlari yuborilgan sovg‘alardan “o‘z ulushlarini” olib qolganlar. Shu bois
ham “Amarna maktublari”da sovg‘alar karvonining talanganligidan
shikoyatlar, shuningdek, yuborilayotgan sovg‘alarni hukmdorning shaxsan
o‘zi ko‘rib yuborish zarurligi haqidagi iltimoslar ham uchraydi. Bobil
hukmdori Burna-Buriash Amenxotep IVga quyidagi mazmundagi maktubni
yuboradi: “Choparlar yo‘lning olisligini va suv ta’minoti qiyinligini aytganligi
bois men sen akamga 4 mina ajoyib lojuvard va 5 juft arg‘umoq
yubormoqdaman. Agar ob-havo yaxshi bo‘lsa mening akam qanday sovg‘a
istasa, shunday qimmatbaho sovg‘alarni yo‘llayman.

Shunday qilib, “Amarn arxivi”da topilgan maktublar “Amarna
bosqichi”ning diplomatik tarixini va o‘sha davrdagi xalqaro munosabatlar
tizimini ochib berishga yordam beradi. Shu bilan birga, davlatlararo
munosabatlarda yuritilgan maktublar va elchilar almashinuvida muayyan
tartiblar (murojaat shakli va murojaat qilayotgan manzil hukmdori darajasiga
e’tibor, tahdidlarning diplomatik “tilda” ifodalana boshlashi, elchilar va
karvonlarning talanmasligi kabi) shakllanib boshlaganligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan “nikoh diplomatiyasi” faollashuvi kuzatiladi. Bunda
fir’avnning talabi emas, aksincha ikkinchi tomonning qudratli Misr bilan yaqin
bo‘lish, undan ko‘proq oltin olish maqsadi hal qiluvchi ahamiyat kasb etganligi
oydinlashadi. “Amarna maktublari”ga asoslanib “Amarna bosqichi”ning katta
davri mobaynida mintaqada yetakchilik Misr qo‘lida bo‘lganligi va mintaqada
o‘zgarayotgan kuchlar muvozanati sharoitida muayyan darajada fir’avnlar
katta rol o‘ynaganligini anglash mumkin. Amenxotep IV davrida boshlab Misr
ichki hayotiga qaratilgan siyosatdan foydalangan ayrim davlatlar mintaqaning
yangi “o‘yinchi”lariga aylanib olishga ulgurdi.

Qadimgi misr diplomatiyasida sulolaviy nikohlar

Купить