Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 50.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI JAHON TARIXI KAFEDRASI KURS ISHI Mavzu: Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi. Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 I. BOB. QADIMGI MISR IJTMOIY TIZIMINING SHAKLLANISHI ....................................................................... 6 1.1 Ijtimoiy tizim paydo bo‘lishining asosiy xususiyatlari ............................................................................. 6 1.2 Ijtimoiy qatlamlar va ularning jamiyatdagi o‘rni .................................................................................. 13 II. BOB. QADIMGI MISR JAMIYATIDAGI IJTIMOIY GURUHLAR VA ULARNING FAOLIYATI ........................... 20 2.1 Hukumdorlar va amaldorlarning o‘rni .................................................................................................. 20 2.2 Qadimgi Misrda quyi tabaqalar va ularning jamiyatda tutgan o‘rni ..................................................... 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 30 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi mavzusining dolzarbligi yuqori, chunki u insoniyat tarixining eng qadimiy va ilg'or tsivilizatsiyalaridan biri sifatida ko‘riladi. Bu mavzu bir nechta sabablar bilan dolzarbdir: Qadimgi Misr insoniyat tarixida o'zining ilg'or ijtimoiy tizimi, iqtisodiy hayoti, madaniyati va diniy qadriyatlari bilan katta rol o'ynagan. Misrning ijtimoiy tizimi o'z davrida o'ziga xos va ta'sirchan bo'lib, boshqa tsivilizatsiyalarni shakllantirishga ta'sir ko'rsatgan. Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi haqida ko'plab ilmiy izlanishlar olib borilgan va bu mavzu hali ham ilmiy hamjamiyatda dolzarb. Misrning ijtimoiy tuzilishi, hukumat, sinflar tizimi, qishloq xo'jaligi, hunarmandchilik va savdo kabi sohalarda olib borilgan tadqiqotlar ko'plab yangi ma'lumotlarni kashf etishga olib kelmoqda. Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi boshqa qadimiy tsiviliziyalar bilan o'zaro aloqalarda qanday rivojlanganini tushunish, jamiyatlarning o'zaro ta'sirini o'rganishga imkon beradi. Misr ijtimoiy tizimi boshqa Madaniyatlar bilan aloqalar orqali rivojlanib, o'zgarib, ulardan ta'sirlangan va o'z ta'sirini boshqa xalq va madaniyatlarga o'zgartirib o'tgan. Qadimgi Misrning ijtimoiy tizimi, uning diniy qadriyatlari, siyosiy tuzilishi va jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklar bugungi kunda ham dolzarb mavzu hisoblanadi. Bu tizimning qanday ishlashi, hukumat va jamiyatning roli bugungi kun siyosati va ijtimoiy tizimlari bilan taqqoslash imkonini beradi. Mavzuning o‘rganilish darajasi. James Peter Allen 1 (AQSh). James Peter Allen qadimgi Misr ijtimoiy tizimini chuqur tahlil qilgan. U qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tuzilmasini, yozuv tizimini va diniy amaliyotlarini o‘rgangan. Allenning ishlarida ijtimoiy qatlamlarning o‘zaro aloqalari va jamiyatdagi har bir sinfning roli batafsil yoritilgan. 1 Allen, J. P. Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. – Cambridge: Cambridge University Press, 2010.P 87. 3 Amerikalik tarixchilardan biri Toby Wilkinson 2 qadimgi Misrning tarixiy rivojlanishini va ijtimoiy tuzilmasini o‘rgangan. U fir'avnlarning hokimiyatini, diniy rahbarlarning roli va jamiyatdagi tabaqalanishni tahlil qilgan. Wilkinsonning tadqiqotlari qadimgi Misr jamiyatining murakkabligini va uning ijtimoiy strukturasi qanday shakllanganini ko‘rsatadi. Ingliz tarixchilaridan biri Alan Gardiner 3 o'zining "Egyptian Grammar" asarida qadimgi Misr tilining grammatikasini va yozuv tizimini batafsil tahlil qilgan. Gardinerning ishlarida qadimgi Misr tilining ijtimoiy hayotdagi o‘rni va uning jamiyatdagi ahamiyati ko‘rsatilgan. Fransuz misrshunos olimlaridan biri Jean Vercoutter 4 qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tuzilmasini arxeologik va tarixiy manbalar asosida o‘rgangan. U fir’avn hokimiyatining ilohiylashtirilgan shaklini, ruhoniylar va zodagonlarning jamiyatdagi rolini, shuningdek oddiy mehnatkashlar, hunarmandlar va qullarning hayot tarzini tahlil qilgan. Vercoutter ishchilarning kundalik turmushi, qabristonlardagi maqbara yozuvlari va diniy mafkura orqali ijtimoiy qatlamlar o‘rtasidagi farqni ko‘rsatib bergan. Yana bir fransuz olimiJean-Pierre Corteggiani 5 Misr jamiyatining ijtimoiy tuzilmasini, uning rivojlanishini va ijtimoiy qatlamlarning o‘zaro aloqalarini tahlil qilgan. Corteggianining ishlarida qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tizimi va uning murakkabligi tushuntirib beradi. Sharq olimlaridan xitoylik Zhang Zhong 6 Xitoyda qadimgi Misr madaniyatini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. U "Ancient Egyptian Society and Culture" asarida qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy qatlamlarini, ularning o‘zaro munosabatlarini va madaniy an'analarini tahlil qilgan. Zhongning ishlarida qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tizimi va uning rivojlanish jarayoni batafsil yoritilgan. 2 Wilkinson, T. The Rise and Fall of Ancient Egypt . – New York: Random House, 2010. P 47. 3 Gardiner, A. Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs . – Oxford: Griffith Institute, 1957. P 87. 4 Vercoutter, J. À la recherche de l'Égypte oubliée . – Paris: Gallimard, 1986. P 76 5 Corteggiani, J.-P. La société égyptienne à l'époque pharaonique . – Paris: CNRS Éditions, 2001. P 49. 6 Zhang, Z. Ancient Egyptian Society and Culture . – Beijing: Peking University Press, 2008. P 96. 4 Turk tarixchi olimlaridan biri Sitiya Nur 7 Turkiyada qadimgi Misr madaniyatini o‘rganishga ixtisoslashgan olimdir. U qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tuzilmasini, tabaqalanishni va har bir sinfning jamiyatdagi o‘rnini tahlil qilgan. Nurning tadqiqotlari qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy qatlamlarining shakllanishi va ularning o‘zaro aloqalarini ko‘rsatadi. Kurs ishining maqsadi va vazifalari — Qadimgi Misr jamiyatining ijtimoiy tuzilmasi, tabaqalanish darajasi va turli ijtimoiy qatlamlarning jamiyatdagi o‘rni hamda funksiyalarini tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida tahlil qilishdir. Shuning uchun quyidagi vazifalar belgilab olindi: - Qadimgi Misr tarixiy taraqqiyot bosqichlarini qisqacha yoritish orqali ijtimoiy tizim shakllanishining tarixiy asoslarini aniqlash; - Misr jamiyatidagi ijtimoiy tabaqalanish — fir’avnlar, ruhoniylar, amaldorlar, hunarmandlar, dehqonlar va qullarning o‘zaro munosabatlarini o‘rganish; - Ijtimoiy tizimning diniy va mafkuraviy asoslarini, ayniqsa fir’avn hokimiyatining ilohiylashtirilgan tabiatini tahlil qilish; - Tarixiy yozma manbalar, arxeologik topilmalar va zamonaviy olimlarning izlanishlari asosida ijtimoiy qatlamlar hayot tarzini tasvirlash; Kurs ishining predmeti. Qadimgi Misr tarixida hukmdorlarning islohotlari, ijtimoiy, iqtisodiy, ma‘naviy hayotda bo lgan o‘zgarishlar va ularning jamiyatʻ hayotiga tasirini o‘rganish va tahlil qilish belgilandi. Kurs ishining tuzilishi . Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat ʻ 7 Nur, S . Social Hierarchy in Ancient Egypt . – Istanbul: Anadolu Publishing, 2012. P 56. 5 I. BOB. QADIMGI MISR IJTMOIY TIZIMINING SHAKLLANISHI 1.1 Ijtimoiy tizim paydo bo‘lishining asosiy xususiyatlari Qadimgi Misr deb Nil daryosining birinchi ostonasidan boshlab keng Nil deltasini hosil qilgan tor Nil vodiysiga (kengligi 1 km dan 20 km gacha) aytiladi. Tor Nil vodiysi Yuqori Misr, deltaning quyi qismidagi viloyat Quyi Misr deb atalgan. («Yegipet» nomi yunoncha, Misr poytaxti Memfis misrcha «Xetkau-Ptax» yoki xikupta «xudo Ptaxning ruhi qal’asi» ma’nosini bildiradigan so‘zdan kelib chiqqan.) Misrliklar o‘z mamlakatlarini Nil vodiysining haydalgan qora tuproqli yeriga qarab Kemet - «qora yer» deb ataganlar. Misr Afrika qit’asining shimoliy- sharqiy qismida joylashgan, Suvaysh bo'yni orqali Misr Old Osiyoning madaniy markazlari bilan bog‘langan. Misr Nil daryosi orqali Tropik Afrika va O‘rtayer dengiziga tutashgan. Gerodot «Misr—Nilning sovg‘asi», — deb ta’riflaydi. Chunki, Nil daryosi Misr iqtisodiy hayotida yetakchi o‘rin tutgan. Nilda har yili 19-iyunda toshqin ko‘tarilgan. Bu toshqin sentabr o‘rtalarigacha davom etgan. Noyabrda daryo o‘z o'zaniga tushgan. Ekilgan yer aprel-mayda hosil keltirgan. Nil daryosi Misr iqtisodiyotining asosi dehqonchilikda muhim o‘rin tutgan. Mo‘l-ko‘l hosil sun’iy sug‘orish asosida olingan. Misrliklar dehqonchilik ishlariga ko‘ra yilni 3 mavsumga bo‘lganlar: «to‘la suv mavsumi» — Nil toshqini (iyul o'rtalari), «ekin, unish mavsumi» ekishdan hosil yig'ishgacha bo‘lgan qishloq xo‘jalik ishlarini to‘liq sikli (noyabr va may o‘rtalari), «quruq mavsum» - yemi dam olish vaqti va shafqatsiz jazirama (may o‘rtalaridan iyul o‘rtalarigacha) davri 8 . Suv omborlari qurilib, Nil vodiysi to‘g‘on, kanallar bilan to‘g‘ri burchakli havza (basseyn)larga bo'lingan. Ekinlar: arpa, bug‘doy, kunjut, kanop, emmer (polba), xurmo, kokos palmalari, akatsiya (qurilish materiallari uchun), uzum va mevali daraxtlar o‘sgan. Asosiy ovqat hisoblangan baliq ko‘p bo'lgan. Chorva mollari: qo‘y, echki, sigir, eshak, cho‘chqa boqilgan. Qazilma boyliklar: granit, bazalt, diorit, alebastr, shifer, ohak. Memfis yonida yirik tosh konlari, O‘rta Misrda Fiva yaqinida alebastr konlari va Sinay yarim orolida boy mis konlari bo'lgan. 8 Rajabov R.Qadimgi dunyo tarixi.- Toshkent: Fan.,-2009. B 23. 6 Oltin Shimoliy Nubiya va Arabiston yarim orolidan olib kelingan. Aholi: Qadimgi Misrliklar o‘rta bo‘yli, to‘ladan kelgan, soqoli qirilgan, sochlari qisqa qirqilgan. Ozgina turtib chiqqan daxan. Qalin lablar, uzunchoq bosh, «negroid» va «Osiyo» belgilari qo‘shilgan. Kiyimlar qisqa, old yubka, lungidan iborat bo‘lgan. Ovqat: arpa non, emmer bo‘tkasi, quruq baliq, piyoz, sarimsoq va bodring. Qadimda misrliklar dunyo tarixida birinchi bo‘lib pivoni kashf qilganlar va arpadan tayyorlangan pivo asosiy ichimlik bo‘lgan. Go‘sht kam iste’mol qilingan. Nil vodiysida qadimgi aholi Saxara, Liviya sahrosi va Efiopiyadan eramizning VI ming yillik oxirida kelib joylashgan. Bu etnik guruhlarning qo‘shilishidan qadimgi Misr xalqi kelib chiqqan. Qadimgi Misr tarixini o‘rganish uchun qadimgi Misrning zamonamizgacha saqlanib kelgan ko‘pgina yozma yodgorliklari katta ahamiyatga egadir. Yozma manbalardagi ma’lumotlar moddiy madaniyat yodgorliklarini ko‘p jihatdan to‘ldiradi, bu ma’lumotlar qadim zamondagi misrliklar hayotini, texnika, san’at va diniy e’tiqodning rivojlanishini oydinlashtirib beradi 9 . Antik dunyo mualliflarining qadimgi Misr haqida yozgan yoki eslab o‘tgan asarlaridan Misr tarixiga oid ko‘p ma’lumot olish mumkin. Garchi yunon va rim yozuvchilari qadimgi Misr tarixi va madaniyati haqida ba’zan bir qator qimmatli ma’lumotlar qoldirgan bo‘lsalar ham, lekin ularning ma’lumotlari tanqidiy ravishda jiddiy qarashni talab qiladi. Ijtimoiy tizimning paydo bo‘lishi insoniyat tarixida muhim bosqichlarni tashkil etadi. Har bir ijtimoiy tizim o‘zining rivojlanish jarayonida jamiyatning iqtisodiy, siyosiy, madaniy va diniy sohalarida o‘zgarishlar va muvozanatlarni aks ettiradi. Ijtimoiy tizimlarning paydo bo‘lishining asosiy xususiyatlari murakkab va ko‘p qirrali jarayon bo‘lib, ularning o‘ziga xos xususiyatlari turli madaniyatlar va geografik hududlarda bir-biridan farq qiladi. Ijtimoiy tizimlar tarixi davomida, jamiyatlar o‘zlarini boshqarish va rivojlantirish uchun turli ijtimoiy tuzilmalarni ishlab chiqqan. Bu tuzilmalar ijtimoiy qatlamlar, iqtisodiy resurslar va hokimiyatni boshqarish tizimlarini o‘z ichiga oladi. Ijtimoiy tizimning paydo bo‘lishining bir nechta asosiy omillari mavjud. Ular orasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy 9 Edwards, I. E. S. The Cambridge Ancient History. Part I. – New York: Cambridge, 2008. P 234. 7 o‘zgarishlar, tabiiy resurslar va aholining demografik o‘sishi kabi omillar mavjud. Bu jarayonlarning barchasi bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bir-birini kuchaytiradi. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga olib kelgan birinchi va asosiy omil bu iqtisodiy omillar va mehnat taqsimotidir. Ijtimoiy tizimlar paydo bo‘lishidan avval, dastlabki qishloq xo‘jaligi jamiyatlari ko‘proq tabiiy resurslar, ovchilik va yig‘ish orqali o‘zlarini ta’minlagan. Ammo, vaqt o‘tishi bilan, yerning hosildorligi, iqlim o‘zgarishlari va boshqa tabiiy sharoitlar iqtisodiy faoliyatni yanada rivojlantirishni talab qildi. Qishloq xo‘jaligining rivojlanishi natijasida, yerga egalik va unga ishlov berish muhim ijtimoiy masalalarga aylana boshladi. Ekinlarni ekish va hosilni yig‘ish jarayonlarida dehqonlar va ishchilar o‘rtasida ma’lum darajada ijtimoiy taqsimot va mutaxassisliklar shakllana boshladi 10 . Bu o‘z navbatida yer egalari va ishchilar o‘rtasida yangi ijtimoiy qatlamlar va sinflar paydo bo‘lishiga olib keldi. Shu bilan birga, ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga ko‘maklashgan yana bir iqtisodiy omil bu savdoning rivojlanishi edi. Savdo va iqtisodiy aloqalar, uzoq masofalarga yo‘llar qurish va xalqaro aloqalar o‘rnatilishi, boshqaruv va hokimiyatning yangi tizimlarini talab qildi. Ijtimoiy tuzilmalarning rivojlanishi, iqtisodiy faoliyatlarning yuqori darajaga ko‘tarilishi bilan bog‘liq edi. Siyosiy hokimiyatning shakllanishi ijtimoiy tizimlarning asosiy xususiyatlaridan biridir. Eramizning dastlabki davrlarida jamiyatlar kichik urug‘lar yoki qabilalar shaklida mavjud edi. Har bir urug‘ yoki qabila o‘zini boshqarishda oddiy konsensusga asoslangan qarorlar qabul qilgan. Ammo, ijtimoiy tizimlar rivojlanib, yirik va murakkab jamiyatlar paydo bo‘lgan sari, boshqaruv tizimlari ham o‘zgarib bordi. Ijtimoiy tizimlarning rivojlanishi, hukumatning, ya'ni siyosiy hokimiyatning mustahkamlanishiga olib keldi. Boshqaruvning dastlabki shakllari, ko‘pincha qabilaviy rahbarlar tomonidan amalga oshirilgan bo‘lsa, keyinchalik hukmdorlar yoki monarxlar hokimiyatni o‘z qo‘llariga olib, ijtimoiy tizimda yuqori sinfga aylanadilar. Bu o‘zgarishlar jamiyatdagi ijtimoiy qatlamlarni yanada aniqlashga va boshqaruv tizimini kuchaytirishga yordam berdi. Madaniyat va diniy omillar ham ijtimoiy 10 D. J. Urakov. Jahon tarixi I tom II qism.-Toshkent-2021. B 46. 8 tizimlarning shakllanishida katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Diniy e’tiqodlar jamiyatni birlashtiruvchi omil sifatida xizmat qilgan. Diniy tizimlar jamiyatda ijtimoiy tartibni ta’minlash, axloqiy qadriyatlarni shakllantirish, ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun kerakli tuzilmani yaratgan. Bu davrda diniy rahbarlar ko‘pincha siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritgan va jamiyatda yetakchi ro‘l o‘ynagan. Madaniy va diniy tizimlar ijtimoiy tizimlarning iqtisodiy va siyosiy tuzilmalariga ham ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, qadimgi Misrda diniy e’tiqodlar ijtimoiy tartib va jamiyatning har bir a’zosining roli haqida aniq ko‘rsatmalar berilgan. Ijtimoiy tizimlar va diniy tuzilmalar o‘rtasidagi bu o‘zaro bog‘lanish bir necha asrlar davomida ko‘plab madaniyatlarda o‘z aksini topgan. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi yana bir muhim omil demografik o‘sishdir 11 . Aholining ortishi ijtimoiy tizimlarni yanada murakkablashtirdi va yangi boshqaruv tizimlarini joriy qilishni talab qildi. Biroq, jamiyatda ijtimoiy tuzilmaning rivojlanishi, faqatgina aholi sonining ortishi bilan bog‘liq bo‘lmagan, balki bu jarayonda migratsiya ham muhim omil hisoblanadi. Aholining boshqa hududlarga ko‘chishi yangi etnik guruhlarning qo‘shilishi va ijtimoiy tizimning turlicha bo‘lishiga sabab bo‘ldi. Texnologik rivojlanish ham ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Qadimgi jamiyatlarda yangi texnologiyalar, masalan, yirik inshootlar qurish, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va temirni ishlatish imkoniyatlari ijtimoiy tizimning o‘zgarishiga olib keldi. Texnologiyaning rivojlanishi orqali ishlab chiqarish jarayonlari yanada samarali bo‘ldi va iqtisodiy resurslar taqsimoti, shu bilan birga ijtimoiy qatlamlar ham shakllandi. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishi tarixiy jarayon sifatida bir nechta bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Bu bosqichlar quyidagicha ko‘rinadi: Birinchi bosqichda jamiyat kichik qabilalar va urug‘lar shaklida bo‘lgan. Har bir qabila o‘zini boshqarish uchun oddiy tartibga ega bo‘lgan va qarorlar jamoaviy ravishda qabul qilingan. Urug‘lar o‘rtasida resurslar, yer va suv kabi tabiiy boyliklar taqsimlanmagan edi. Boshqaruv tizimi ko‘pincha konsensusga asoslangan va hech qanday markazlashgan 11 Oppenheim, A. L. Ancient Mesopotamia: Portrait of a Dead Civilization. – Chicago: University of Chicago Press, 1977. P 217. 9 hokimiyat yo‘q edi. Ikkinchi bosqichda, qishloq xo‘jaligining rivojlanishi natijasida yerga egalik va unga ishlov berish muhim ijtimoiy masalalarga aylandi. Bu davrda jamiyatda ayrim qatlamlar va sinflar paydo bo‘ldi. Dehqonchilik va chorvachilik faoliyatining rivojlanishi ko‘plab yangi ijtimoiy tuzilmalarni keltirib chiqardi. Uchinchi bosqichda, ijtimoiy tizim yanada murakkablashdi. Shaharlar va markazlashgan davlatlar paydo bo‘ldi. Bu davrda ijtimoiy qatlamlar yanada aniqroq bo‘ldi va markazlashgan hukumatlar, diniy va siyosiy hokimiyat tizimlari shakllandi. Bu davrda ijtimoiy tizimlar iqtisodiy, siyosiy va diniy tuzilmalar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni mustahkamladi. Ijtimoiy tizimning paydo bo‘lishi murakkab va ko‘p omilli jarayon bo‘lib, u iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ekologik omillarning o‘zaro ta’siri orqali shakllangan. Ijtimoiy tizimlarning rivojlanishi jamiyatning umumiy taraqqiyotiga xizmat qilgan va turli madaniyatlar o‘rtasida o‘zaro aloqalar va ta’sirlarni keltirib chiqargan. Bugungi kunda, ijtimoiy tizimlarning shakllanishi va uning rivojlanishini o‘rganish, insoniyat tarixining eng muhim bosqichlaridan biridir 12 . Ijtimoiy tizimning paydo bo‘lishi insoniyat tarixida muhim bosqichni tashkil etadi. Bu jarayon jamiyatning o‘zini boshqarish va rivojlantirish uchun ishlab chiqqan tuzilmalari, siyosiy, iqtisodiy va madaniy tizimlarini shakllantirish orqali amalga oshirilgan. Ijtimoiy tizimlar har bir jamiyatda o‘ziga xos tarzda rivojlangan, va bu rivojlanishning sabablarini tushunish insoniyat tarixini yaxshiroq anglash uchun zarurdir. Ijtimoiy tizimlarning paydo bo‘lishi nafaqat iqtisodiy va siyosiy o‘zgarishlarga, balki insonning ijtimoiy o‘zaro aloqalarini va ehtiyojlarini shakllantirishga ham bog‘liq. Ijtimoiy tizim - bu jamiyatning asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etuvchi va ularning o‘zaro aloqalarini tartibga soluvchi tuzilma bo‘lib, o‘z ichiga ijtimoiy tuzilmalar, normativlar, qadriyatlar, rol va vazifalarni oladi. Ijtimoiy tizimning asosiy maqsadi jamiyatda tartibni saqlash, muvozanatni ta’minlash va ijtimoiy aloqalarni boshqarishdir. Bu tizim odamlarning bir-biri bilan o‘zaro aloqalarini belgilaydi va jamiyatni qo‘llab-quvvatlaydigan strukturalarni yaratadi. Ijtimoiy 12 Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T:. Fan, 2009. B 63. 10 tizimlar iqtisodiy, siyosiy, madaniy va diniy tuzilmalarni o‘z ichiga oladi. Bu tuzilmalar o‘rtasida o‘zaro bog‘lanish mavjud bo‘lib, birining o‘zgarishi boshqasiga ta’sir qiladi. Masalan, iqtisodiy tizimning o‘zgarishi siyosiy hokimiyatning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi, madaniy qadriyatlar esa ijtimoiy normalar va axloqiy me’yorlarning shakllanishiga yordam beradi. Ijtimoiy tizimlar tarix davomida, ayniqsa, agrar jamiyatlardan sanoat jamiyatlariga o‘tishda, o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Bu o‘zgarishlar, shuningdek, madaniyatlar va ularning ijtimoiy tizimlariga turli ta’sirlar ko‘rsatdi. Bunday o‘zgarishlar insoniyat tarixining har bir bosqichida jamiyatning ijtimoiy tuzilmasini yaratgan va ijtimoiy tizimlarning rivojlanishini ta’minlagan. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishi va rivojlanishi bir nechta asosiy omillarga bog‘liq. Bu omillar nafaqat tashqi muhitning o‘zgarishiga, balki jamiyatning ichki ehtiyojlariga, demografik, iqtisodiy va madaniy jarayonlarga ham bog‘liq. Ijtimoiy tizimning shakllanishida iqtisodiy omillar, ayniqsa, mehnat taqsimoti katta ahamiyatga ega. Jamiyatda ilk ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga eng avvalo qishloq xo‘jaligining rivojlanishi ta’sir ko‘rsatgan. Dastlabki jamoalar ovchilik va yig‘ish bilan shug‘ullangan bo‘lsa, keyinchalik yerning hosildorligi va dehqonchilikning rivojlanishi yangi ijtimoiy qatlamlar va sinflarning shakllanishiga olib keldi. Bu bosqichda, ayniqsa, yerga egalik, ishlab chiqarish resurslarini taqsimlash va mehnat taqsimoti bilan bog‘liq yangi ijtimoiy tashkilotlar paydo bo‘ldi. Jamiyatda resurslarni taqsimlash va ishlab chiqarish jarayonlarining samarali tashkil etilishi, ishlab chiqarishning o‘sishi, yangi texnologiyalarning joriy etilishi va savdoning rivojlanishi yangi ijtimoiy qatlamlar va davlatning shakllanishiga olib keldi. Siyosiy tizimlarning shakllanishi ijtimoiy tizimning asosiy xususiyatlaridan biridir. Dastlabki jamiyatlar ko‘pincha qabilaviy boshqaruv tizimiga ega bo‘lgan. Qabila rahbarlari boshqaruvni shaxsiy ravishda amalga oshirgan va ijtimoiy qarorlar ko‘pincha konsensus asosida qabul qilingan. Ammo ijtimoiy tizimlar yanada murakkablashgani sayin, siyosiy hokimiyat ham markazlashgan va davlat tizimlari shakllanib, ijtimoiy qatlamlar o‘z o‘rnini topdi. Siyosiy hokimiyatning 11 shakllanishi ijtimoiy tuzilmalarni mustahkamladi. Avvaliga, ko‘proq rahbarlarning shaxsiy autoritetiga asoslangan boshqaruv tizimi vujudga keldi, so‘ngra markazlashgan davlat va hukumat tuzilmalari paydo bo‘ldi. Boshqaruv tizimining murakkablashishi davlatning tashkil etilishiga, qonunlar va normativlarning joriy etilishiga olib keldi. Misr, Mesopotamiya, Xitoy kabi qadimgi sivilizatsiyalarda hukmdorlar yoki monarxlar jamiyatning ijtimoiy tizimlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Madaniyat va diniy tizimlar ijtimoiy tizimlarning rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Madaniyat ijtimoiy normalar, qadriyatlar, urf- odatlar va axloqiy me’yorlarni o‘z ichiga oladi. Diniy e’tiqodlar esa jamiyatdagi o‘zaro aloqalarni belgilaydi va ijtimoiy tizimning boshqaruv strukturalarini mustahkamlaydi. Misr va Mesopotamiya kabi qadimgi madaniyatlarda diniy rahbarlar ko‘pincha siyosiy hokimiyatni qo‘lga kiritgan va jamiyatdagi ijtimoiy tartibni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Diniy qadriyatlar jamiyatni birlashtiruvchi omil sifatida xizmat qilgan. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi yana bir muhim omil bu demografik o‘sish va migratsiya jarayonlari hisoblanadi 13 . Aholining ko‘payishi yangi resurslar va boshqaruv tizimlarini yaratish zaruratini tug‘dirgan. Odamlarning o‘zgarishi, boshqa hududlarga ko‘chishi va yangi yerlar egallanishi yangi etnik guruhlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Bu o‘zgarishlar ijtimoiy tizimning yanada murakkablashishiga va yangi ijtimoiy qatlamlar shakllanishiga sabab bo‘ldi. Texnologik yutuqlar ijtimoiy tizimning shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Qadimgi jamiyatlar texnologik taraqqiyotning boshlanishi bilan qishloq xo‘jaligi, qurilish, transport va savdo tizimlarini rivojlantirishni boshladilar. Buning natijasida, ijtimoiy tizimlar kuchayib, iqtisodiy va siyosiy boshqaruvda yangi tizimlar paydo bo‘ldi. Masalan, qadimgi Misrda, Nil daryosining yuqori va pastki qismlarida shaharlar va qishloq xo‘jaligi rivojlandi, yangi texnologiyalarni joriy etish tufayli, iqtisodiy tizimda yangi ijtimoiy tuzilmalar shakllandi. Ijtimoiy tizimlarning shakllanishi bir qancha tarixiy bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir bosqichda jamiyatlarning o‘zaro aloqalari va boshqaruv tuzilmalarining o‘zgarishlari aks etadi. Bu bosqichlar: Qabila va urug‘ 13 Кузишин В. Н. История Древнего Востока. -2-е изд. Испр – М:. Наукa, 2003. B 93. 12 bosqichi : Jamiyatlar kichik qabilalar va urug‘lar shaklida mavjud edi. Boshqaruv ko‘pincha konsensusga asoslangan edi. Qishloq xo‘jaligi bosqichi : Qishloq xo‘jaligi rivojlanishi va yerga egalik ijtimoiy qatlamlarning shakllanishiga olib keldi. Shaharlar va davlatlarning shakllanishi : Markazlashgan boshqaruv tizimlari paydo bo‘lib, ijtimoiy tizimlar yanada murakkablashdi 14 . 1.2 Ijtimoiy qatlamlar va ularning jamiyatdagi o‘rni Misrliklarning aytishicha, ularning tarixining eng yorqin davri III sulolaning eng yirik hokimi, qadimgi podsholik davlatchiligini asoschisi Joser edi (Mil avv XXVIII asr boshlari atrofida). U Memfis shahrini poytaxt mavqeini tikladi. Podsho hokimiyatini kuchaytirdi, jumladan, podshoni jismi xudolar jismiga o‘xshab oltindan yaratilganini anglatadigan yangi unvonni kiritdi. Josergacha Misr podsholarini xom gishtdan qurilgan yassi binomastaba (arabcha—o‘tirg‘ich)ga dafn qilar edilar. Joseming maqbarasi ilk piramida shaklidagi biri ustidan ikkinchisi ustma-ust qo'yilgan zinapoyasimon 6 mastabadan (balandligi 60 metr) iborat bo'lib, ohaktoshdan bunyod qilingan edi. Joser piramidasini Sakkara hududida saroy me’mori, bosh maslahatchi-Imxotep qurdirgan. Uning ishtirokida Joser davrida yangi yil hisobini Sirius yulduzini tongda paydo bo'lishiga asoslangan yangi taqvim kiritiladi. Joserning vorislari davrida podsho tomonidan qattiq nazorat qilinadigan davlat boshqaruv apparatini shakllanishi tugallanadi. Joserdan keyingi podsholar Memfisdan g'arbda o‘z piramidalarini qurdilar. Nomlaming mustaqilligi tugatildi. Nomarxlar podshoga qaram bo'lgan, bir nomdan ikkinchisiga almashtirib turiladigan oliy amaldorlarga aylantirildilar. IV sulolaning asoschisi Snofru (Mil avv 2600-yillar atrofida) Sinay va Nubiyaga g‘olibona yurishlar uyushtiradi. Misga boy bo‘lgan Sinay Misiga to‘la qo'shib olinadi. Snofruning vorislari davrida ulug'vor piramidalar qurilishi davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan ishga aylanadi. Podsho Xufii (Xeons—yunoncha) eng katta, balandligi 147 metr bo‘lgan piramidani bunyod qiladi. Uning o‘g‘li Xafra (Xefren) qurgan piramidani balandligi (143 m.) sal pastroq edi. Eng so‘ngi 14 Вигасни А А. История Древнего Востока. -2 - е изд. Испр. – М:. Наукa, 2007. C 54. 13 ulug'vor piramida Xafraning o‘g‘li Menkaura (Mikerin) tomonidan qurilgan bo‘lib, balandligi 66 m edi. Piramidalar ohaktoshlardan qurilib, granit plitalar bilan qoplangan. Rivoyatlarga ko‘ra, Xufu va Xafra barcha Misr ibodatxonalarini yopganlar hamda yangi umumdavlat quyosh xudosi Ra’ga sig‘inishni joriy qiladilar. V sulola keng hajmdagi ulkan qurilishlardan voz kechadi, quyosh xudosi Ra’ga sig‘inishni rag'batlantiradi, Ra’ga sig‘inish markazi Geliopol (Iunu— misrcha) shahri edi, ibodatxonalar ekin yerlarini hadyaga oldilar. Sulola kichik piramidalar barpo qila boshladi, sulolaning so‘ngi vakili Unas birinchi bor o‘z piramidasi ichiga podsho o‘limidan keyin u dunyoda yashashi bilan bog‘liq an’ana formulalarini keng to‘plami yozuvlarni piramida matnlarini kiritdi. V sulola davrida misrliklar Sinay va Nubiyada o‘mashib qolaverdilar, Luviyada urush olib bordilar, Sharqiy O‘rtayer dengizi bilan savdo qildilar, podsho Isesi davrida Bauijed nomli misrlik uzoq Punt (hozirgi Somali) mamlakatiga sayohat qiladi. VI sulola davrida (Mil avv XXIV—XXII asrning boshlari) tashqi siyosat yanada faollashadi. Uning podsholari Falastinga qo'shin tortadilar. Bobil shahri misrliklarning tayanch nuqtasiga aylanadi, uning hokimlari Misr unvonlarini qabul qilib, Misr xudolariga sig‘inadilar. Nubiyadan misrliklar oltin olib keladilar. Qadimgi podsholik gullab-yashnagan davrda podsho hokimiyati bag'oyat qudratli bo‘lib, u nafaqat oddiy misrliklar uchun balki podshoning eng yaqinlari uchun ham yetishib bo‘lmaydigan balandlikda turar edi (bir oliy amaldor qabr toshi yozuvida unga faqat podsho taxti oldidagi yemi emas, balki podshoni oyog'ini o‘pishga ruxsat berilganini yozadi) 15 . Xufu va uning avlodlari «Ra o‘g‘li» unvonini qabul qildilar. Misrning qonuniy podshosi Quyosh xudosini yerdagi ayol bilan yaqinligidan tug‘ilgan deb tasavvur qilingan tushuncha shakllanadi. Hech kimga podshoni muqaddas nomini aytishga ruxsat berilmagan, chunki misrliklar e’tiqodiga ko‘ra, uni nomini aytish podshoga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan. Shu sababli uni nomi boshqacha «ulug‘ uy», «katta uy» (pero, fir’avn so‘zi shundan kelib chiqqan) deb atalgan. Fir’avn odam qiyofasidagi xudo deb tasavvur qilingan. U xudo Xor (Gor)ning 15 Западная Азия . Серия «Обычаи народов мира». – М.: Мир книги, 2010. C 218. 14 ifodasi, xudo Ra’ning o‘g‘li, u o‘limidan keyin xudo Osiris sifatida ulug‘langan va unga sig‘inish uchun sog‘ona-piramidalar oldida ibodatxonalar qurilgan. Fir’avn oliy bosh kohin vazifasini ham bajargan. Davlat boshqaruvi uch bo‘g‘indan iborat bo‘lib: markaziy, viloyat (nom), mahalliy (qishloq-jamoa). Nomlar boshqaruvi markaziy boshqaruvni kichikroq ko‘rinishidagi nusxasi bo‘lgan. Ko‘p hollarda nomarxlar separatizmi mavjud bo‘lgan. «Jad-jad», «Kanbet» atamalari jamoa kengashlari nomini bildirib, ular mahalliy sug‘orish tizimini kuzatish bilan birga jamoada sud ishlarini ham amalga oshirganlar. Oila huquqi, jamoa kengashlari va yuqori hokimiyatga bo‘ysundirilgan va ularning a’zolari kichik amaldorlarga aylanganlar. Davlat boshqaruvi tizimi despotiya (yunoncha «despotes» janob), ya’ni yakka hukmronlikka asoslangan. Fir’avnning eng yaqin yordamchisi oliy amaldor-chati (bosh vazir) bo‘lgan. U barcha amaldorlarga rahbarlik qilgan: sun’iy sug‘orishni tashkil qilgan, chorva mollarini nazorat qilish, hunarmandlar, harbiy ish, soliq majburiyatlarini, qurilish ishlarini nazorat qilish ham vazimi zimmasiga yuklatilgan. Podsho oyoq kiyimini olib boruvchisi lavozimidagi amaldor bir vaqtning o‘zida qo‘shin bosh qo‘mondoni, saroy oqsoqoli, Yuqori Misr boshqaruvchisi, bino quruvchi, biror-bir ibodatxona kohini vazifalarini ham bajargan. Qo‘shin ekin misrliklardan to‘planib, o‘q-yoy, nayza, kalta qilich bilan qurollangan piyodalardan iborat bo‘lgan 16 . Chegaralarda gamizonlar tug‘ilgan. Misrning ko‘pchilik aholisi katta qishloq xo‘jalik ekinzorlarida, hunarmandchilik ustaxonalarida ishlaydigan qaram ishchilar edi. Ular o‘z xo‘jaligi bo‘lmay, o‘z mehnatlari uchun oziq-ovqat ulushi olganlar va o‘z ixtiyorlari bilan ish joyini tashlab keta olmas edilar. Xususiy kishilarga qaram qullar oz bo‘lgan. O‘rta va past darajadagi amaldorlar ish haqini natura tarzida olar edilar. Mil avv III ming yillik o‘rtalarida oliy amaldorlarga davlat xo‘jaligidan yirik yer maydonlari muntazam foydalanishga berilgan. U meros bo‘lib ko‘pincha mansab bilan birga otadan o‘g‘ilga o‘tgan, ularning ixtiyoridagi davlat yerlari davlatni oliy nazorati ostida tuingan. Bundan tashqari zodagon amaldorlar xususiy mulkka ham ega bo‘lganlar, zodagonlar yirik xo‘jaliklari bilan birga ibodatxona va 16 Rajabov Ravshan . Qadimgi dunyo xrestomatiyasi . T:. Fan, 2013. B 48. 15 davlat xo‘jaliklari mavjud edi. Bunday xo‘jaliklar ishchilari davlat tomonidan mehnat majburiyati tartibida sug‘orish inshootlari, qurilish va boshqa ishlariga jalb qilingan. Qishloq jamoa yerlari ham mavjud bo‘lgan. Qishloq jamoa a’zolari «podsho odamlari» hisoblanib, ko‘p soliq va majburiyatlarini o‘taganlar. Jamoa a’zolari va hunarmandlar «nesu» yoki «xentiushi», fir’avn, zodagonlar va ibodatxona ishchilari «meret» yoki «xemu» deb atalgan. Qullar «bak» deyilgan. Qullarni urushda asirga tushganlar yoki qizga botgan kambag‘allar tashkil qilgan. Ular sotilgan va sotib olingan, ammo qadimgi podsholik davrida qullar kam sonli bo‘lgan. V sulola fir’avnlari (XXVI—XXV asrlar) ulkan piramidalar qurishdan voz kechdilar. Markaziy boshqaruvga mahalliy va xizmat zodogonlari jalb qilinib, diniy siyosat ham o‘zgardi. Xudo Ra’ga bag‘ishlab ibodatxonalar qurish kuchaydi. Endi fir’avnni ilohiyligi uning xudo Ra’dan bevosita kelib chiqqanligi g‘oyasi ilgari surildi. VI sulola davrida (XXIV—XXIII asrlar) nom va xizmatdagi zodagonlarning mavqei oshib bordi. Ularning ko‘pchiligi immunitet (soliq majburiyatlaridan ozodlik) yorlig‘ini oldilar. Markaziy hokimiyatning qudrati zaiflashdi, lekin mahalliy hokimiyat katta moddiy resurslarga ega bo‘ldi. VI suloladan so‘ng Misrda (Mil avv XXIII asr o‘rtalari) markaziy hokimiyat zaiflashib, mamlakat bir-biriga dushman nomlarga bo‘linib ketdi. Qadimgi podsholik davri yagona davlatining yemirilishi bilan Misr tarixida I o'tish davri (Mil avv XXII asr boshlari—XXI asrning oxiri) boshlanadi 17 . Davlatning zaiflashuvi Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada keskin tabiiy o‘zgarishlar quruq iqlimni bostirib kirishi bilan tezlashib ketdi. Nil daryosining suvi pasaydi, bu hosilni kamayishi, ochlik va oxir oqibatda ijtimoiy norozilikni kuchayib mamlakatni yemirilishiga olib keldi. Mil avv XXII asr boshlarida, Misrning siyosiy holati juda murakkablashgan edi. Yuqori Misrning Gerakleopol markazi bo‘lgan VIII sulola va Nil vodiysining o‘rta qismidagi yangi IX sulola o‘rtasida hokimiyat uchun kurash boshlanadi. Shu davrda, Gerakleopol podsholari butun Misrni o‘z nazoratlari ostiga olishga harakat qilgan bo‘lsalar-da, ular bir 17 Якобсен Т. Сокровища тьмы: история месопотамской религии. - М:. Наукa, 1995. C 196. 16 necha nomlar va o‘z ittifoqchilarini (masalan, Siut shahri, Germopol va Fiva) to‘liq nazoratga olishda qiynalganlar. Asrning oxiriga kelib, Fiva nomining hokimlari mamlakatni janubiy qismida o‘z hokimiyatlarini mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldilar va podsho unvonini (XI sulola) olishdi. Bu o‘z navbatida, shimoliy podsholar bilan jiddiy raqobatni yuzaga keltirdi. Xeti III (Mil avv XXI asr o‘rtalari) esa Fiva bilan hal qiluvchi to‘qnashuvlardan xavfsiradi va o‘z o‘g‘li Merikaraga, Fiva bilan yaxshi munosabatlarni o‘rnatishni maslahat berdi. Mil avv 2020-yil atrofida Mentuxotep II shimoliy Misrni istilo qilib, butun mamlakatni birlashtirdi va shu bilan 0‘rta podsholik davri boshlanishiga olib keldi. Bu davrda Misrni birlashtirish jarayoni davom etdi va yangi siyosiy tuzum shakllandi. Shu tariqa, bu davrda Misrning siyosiy boshqaruvi va tashqi siyosati haqida muhim o‘zgarishlar yuz berdi, va mamlakatni birlashtirish uchun turli podsholar va sulolalar o‘rtasidagi kurashlar davom etdi. Mil avv IV-ming yillikda Misr tarixida muhim siyosiy o‘zgarishlar ro‘y berdi. Mamlakatda markaziy hokimiyatni mustahkamlash va kengaytirish jarayoni boshlanib, birinchi marta davlatning birligi ta’minlandi 18 . Bunga bir qator sabablar ta’sir ko‘rsatdi, jumladan, Nil daryosining toshqinlarini nazorat qilish, savdo yo‘llarining rivojlanishi va harbiy g‘alabalar. Qadimgi Misrda podsholikning asosiy markazi Memfis shahri bo‘lgan. Bu yerda hukmronlik qilgan podsholar davlat boshqaruvini yanada mustahkamlashga harakat qilganlar. Misrning ilk piramidasi, Joser davrida qurilgan Sakkara piramidasidir. Bu piramida qadimgi Misr me’moriy yodgorliklari orasida eng dastlabki va eng ulkan obidalaridan biri bo‘lib, u davlatning kuchayishini va podshoning ilohiy maqomini ifodalovchi muhim ramz sifatida xizmat qilgan. Joser piramidasini qurishga mas’ul bo‘lgan me’mor Imxotep, nafaqat me’mor sifatida, balki tibbiyot va fan sohasida ham o‘zining buyuk xizmatlarini ko‘rsatgan shaxs sifatida tarixda qolgan. Joser davrida, davlat boshqaruvi, xususan, qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda sun’iy sug‘orish tizimining joriy etilishi muhim ahamiyat kasb etdi. 18 Хрестоматия по история Древнего Востока/ Сост. и коммент. А. А. Вигасни – М:. Наукa, 1997. C 63. 17 Nil daryosining toshqinlarini boshqarish imkoniyati Misrni dehqonchilik sohasida raqobatbardosh davlatga aylantirdi. Bundan tashqari, Joserdan keyingi podsholar Misrda iqtisodiy va harbiy kuchni yanada mustahkamlashga harakat qilishdi. Xufud (Mil avv XXV asr) va Xafra (Mil avv XXV asr) davrida qurilgan ulug‘vor piramidalar Misrning harbiy kuchini va davlatning siyosiy barqarorligini ifodalovchi ramzlar sifatida qaralgan. Xufu piramidasining balandligi 146 metr bo‘lib, u o‘sha davrda dunyoning eng baland qurilishi hisoblangan. Xufu va Xafra o‘z hukmronliklari davrida, Misrda quyosh xudosi Ra’ning obro‘sini mustahkamlashga va unga butun mamlakatda sig‘inishni kengaytirishga harakat qilishdi. V sulola (Mil avv XXIII asr) davrida, podsho hokimiyatining mustahkamlanishi bilan birga, ibodatxona tizimi ham kuchaydi. Geliopol (Iunu) shahri quyosh xudosi Ra’ning eng katta ibodatxonalari joylashgan markazga aylangan va bu yerda Qurilish ishlari davom ettirilib, yangi ibodatxonalarning barpo etilishi davom etdi. V sulola davrida, fir’avnlarning diniy e’tiqodi kuchli bo‘lib, ular o‘zlarining ilohiy tabiatini ta’kidlab, o‘zlarini xudo bilan tenglashtirishga intilishdi. VI sulola (Mil avv XXIV—XXIII asr) davrida esa, Misrda tashqi siyosat yanada faolroq bo‘lib, mamlakat o‘z ta’sirini Sharqiy O‘rtayer dengizi va Nilning janubidagi hududlarga kengaytirdi. Podsholar, masalan, Isesi davrida, Punt (hozirgi Somalia) mamlakatiga ekspeditsiyalar uyushtirganlar va bu sayohatlar orqali Misrning iqtisodiy salohiyatini oshirishga erishishgan. Biroq, VI sulola davrida markaziy hokimiyatning qudrati zaiflashdi. Mamlakatda ko‘plab mustaqil nomlar o‘z ta’sirini o‘stirdi va Misrning janubida Fiva nomi hokimiyatni o‘z qo‘liga oldi. Fiva nomi hokimlari, XXIII asr o‘rtalarida, mamlakatni janubiy qismini birlashtirishga muvaffaq bo‘ldilar va XI sulola (Mil avv XXIII asr) davrida, yangi birlashgan podsholik hukmronlik qilgan. Fiva hokimlari Shimol podsholari bilan kurashlarda yirik raqiblarga aylanishdi. Shu bilan birga, Misrning tarixiy rivojlanishining muhim bosqichlaridan biri I’tish davriga (Mil avv XXII—XXI asrlar) to‘g‘ri keladi. Bu davrda markaziy hokimiyatning zaiflashuvi va mamlakatning ichki muammolari, misrliklarning 18 qiyinchiliklarga duchor bo‘lishiga olib keldi. Nil daryosining pasayishi va quruq iqlimning kuchayishi qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazdi, bu esa ijtimoiy norozilikni kuchaytirib, mamlakatning ichki tizimini buzilishiga olib keldi. Mil avv XXII asr boshlarida, Markaziy Misrda yangi IX sulola hokimiyatni qo‘lga kiritdi. Ularning hokimiyati davomida mamlakatda ijtimoiy va siyosiy o‘zgarishlar yuz berdi. Xususan, Fiva nomi hokimlari va boshqa janubiy podsholar mamlakatning janubini o‘z qo‘llariga olib, shimoliy podsholar bilan raqobatlashishni davom ettirdilar 19 . 19 Якобсен Т. Сокровища тьмы: история месопотамской религии. - М:. Наукa, 1995. C 82. 19 II. BOB. QADIMGI MISR JAMIYATIDAGI IJTIMOIY GURUHLAR VA ULARNING FAOLIYATI 2.1 Hukumdorlar va amaldorlarning o‘rni Qadimgi Misrda davlat boshqaruvi tizimi murakkab va ierarxik tuzilishga ega bo'lib, unda hukmdorlar va amaldorlarning o'rni jamiyatning barqarorligi va rivojlanishida muhim ahamiyatga ega edi. Quyida ularning faoliyati, vazifalari va tutgan o'rni haqida batafsil ma'lumotlar keltirilgan. Fir'avn (yoki faraon) Misrning eng yuqori hokimi bo'lib, davlatning siyosiy, diniy va harbiy rahbari hisoblangan. Ularning asosiy vazifalari quyidagilarni o'z ichiga olgan. Mamlakat ichki va tashqi siyosatini belgilash, qonunlarni chiqarish va ularning bajarilishini ta'minlash. Misr jamiyatida fir'avn xudoning yer yuzidagi vakili sifatida e'tirof etilgan. Ularning diniy vazifalari ibodatlarni tashkil etish, ibodatxonalarni boshqarish va diniy marosimlarni o'tkazishdan iborat bo'lgan. Fir'avn armiyaning bosh qo'mondoni bo'lib, mamlakatni himoya qilish va qo'shni hududlarga yurishlar uyushtirish kabi harbiy faoliyatlarni boshqargan. Vizir fir'avndan keyingi eng yuqori amaldor bo'lib, davlat boshqaruvining kundalik faoliyatini olib borgan. Uning asosiy vazifalari. Ichki ishlar, moliya, soliq tizimi va boshqa muhim sohalarni nazorat qilish. Sud ishlarini tashkil etish, qonunlarning bajarilishini ta'minlash. Armiyaning kundalik faoliyatini boshqarish va harbiy yurishlarni rejalashtirish. Misr mamlakat bo'ylab bir nechta nomlarga (viloyatlar) bo'lingan bo'lib, har bir nomda nomarx (viloyat hokimi) hukmronlik qilgan. Ularning vazifalari Nom hududidagi tartibni saqlash, soliq yig'ish va fir'avn tomonidan berilgan farmonlarni bajarish. Qishloq xo'jaligi, savdo va boshqa iqtisodiy faoliyatlarni nazorat qilish. Mahalliy qo'shinlarni boshqarish va hududiy xavfsizlikni ta'minlash. Yozuvchilar Misr jamiyatida yuqori hurmatga ega bo'lgan. Rasmiy hujjatlar, soliq yozuvlari va boshqa muhim ma'lumotlarni yozib borish. Yozuvchilar o'z bilimlarini yosh avlodga o'tkazish, shu jumladan, yozuv san'ati va 20 matematika bo'yicha ta'lim berish. Kohinlar Kohinlar diniy marosimlarni o'tkazish, ibodatxonalarni boshqarish va xudolarga sig'inish bilan shug'ullangan. Ularning vazifalari: Diniy marosimlar: Xudolarga ibodat qilish, qurbonliklar keltirish va boshqa diniy marosimlarni bajarish. Ibodatxonalarni boshqarish: Ibodatxonalarning kundalik faoliyatini tashkil etish, xazinalarni boshqarish. Diniy ta'lim: Kohinlar diniy bilimlarni o'rgatish, diniy matnlarni o'qish va tushuntirish bilan shug'ullangan. Harbiy amaldorlar: Harbiy amaldorlar armiyaning yuqori boshqaruvida bo'lib, ularning vazifalari: Qo'shin boshqaruvi: Armiyaning harbiy harakatlarini rejalashtirish va boshqarish. Mudofaa tizimini tashkil etish: Mamlakat chegaralarini himoya qilish, qal'alarni qurish va qo'shinlarni tayyorlash. Qadimgi Misr jamiyatidagi ijtimoiy qatlamlar: Qadimgi Misrda jamiyat quyidagi ijtimoiy qatlamlarga bo'lingan edi 20 . Yuqori sinf vakillari bo'lib, ular yer egalari, amaldorlar va harbiy rahbarlardan iborat edi. Qishloq xo'jaligi ishchilari: Qishloq xo'jaligida ishlagan oddiy odamlar, ular soliq to'lash va mehnat majburiyatlariga ega bo'lgan. Qullar: Urushlarda asir tushgan yoki qarzga botgan odamlar, ular zodagonlar va ibodatxona xizmatida ishlagan. Qadimgi Misrda ko‘plab fir’avnlar va amaldorlar o‘z vakolatlari doirasida yuqoridagi huquqlardan faol foydalanganlar. Ulardan biri Xufu (yoki Yunoncha Khufu , miloddan avvalgi 2589–2566-yillar atrofida hukmronlik qilgan) bo‘lib, u IV sulola ning podshosi edi va Misr tarixidagi eng mashhur fir’avnlardan biridir. Diniy boshqaruv: Xufu fir’avn sifatida Misrda quyosh xudosi Ra ga bo‘lgan e'tiqodlarni kuchaytirgan. U Ra ning yer yuzidagi vakili sifatida o‘zini "Ra o‘g‘li" deb e'lon qilgan va xudolarga ibodat qilishni markazlashtirishga harakat qilgan. Xufu o‘zining ulug‘vor piramidasi, Xufu piramidasini , qurdirgan. Bu piramida Giza piramidalarining eng katta va eng mashhuridir, va u uning diniy hokimiyatining ramzi sifatida qabul qilinadi. Piramidaning qurilishi Misrda yuqori darajadagi ijtimoiy tartibni, mehnatning markazlashgan tizimini va ko‘plab ishchilarni birlashtirganligini ko‘rsatadi. Siyosiy boshqaruv: Xufu podsho sifatida 20 Ботвинник М.Н., Рабинович М.Б., Стретановский Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян - М.: Просвещение, 1988. C 50. 21 o‘zining hukmronligini mustahkamlash uchun davlat boshqaruvini markazlashtirdi. U markaziy hukumat ni kuchaytirib, viloyatlarni va ularning boshliqlarini (nomarxlarni) o‘z nazorati ostiga oldi. Shuningdek, Xufu podsho sifatida davlat boshqaruvi va soliq yig‘ish tizimini tartibga solgan va markaziy hukumatni kuchaytirgan. Xufu davrida Misrning tashqi chegaralarini himoya qilish, ayniqsa Sinay yarim orolida va Nubiya da xavfsizlikni ta'minlash muhim o‘rin tutgan. Xufu harbiy boshqaruvni mustahkamlash uchun, armiyani qo‘llab-quvvatladi va qo‘shinlarning jangovar tayyorgarligini oshirdi. Xufu o‘zining piramidasining qurilishida ishlatilgan materiallarni yig‘ish va tashish uchun katta miqdorda ishchilarni va resurslarni jalb qilgan. Bu jarayon soliq va davlat tomonidan majburiy mehnatning markazlashtirilgan tizimini keltirib chiqardi. Xufu davrida qishloq xo‘jaligi va savdo faoliyatiga katta e'tibor berilgan, va mamlakatda inshootlar qurish hamda Nil daryosining sug‘orish tizimini rivojlantirish muhim o‘rin tutgan. Xufu podsho sifatida davlat ishlarini boshqarishda yuqori darajadagi vizir larni, masalan, Hemiunu ni o‘zining eng yaqin yordamchisi sifatida tayinladi. Hemiunu, Xufu piramidasining bosh me’mori bo‘lgan va uning qurilishida bevosita ishtirok etgan. Xufu o‘zining viziriga keng vakolatlar bergan va davlat ishlarini yuritishda muhim rol o‘ynagan. Diniy e'tiqodlarni kuchaytirish : Xufu o‘zini xudo sifatida ko‘rishga harakat qilgan va bu diniy e'tiqodlar Misr jamiyatining barcha qatlamlariga ta'sir ko‘rsatgan. Xufu o‘zining hukmronligini kuchaytirib, viloyat hokimlarini (nomarxlarni) o‘z nazoratiga oldi va ularni markaziy boshqaruvga qarshi isyon qilishdan himoya qildi. Xufu tashqi tahdidlarga qarshi kurashishda qo‘shinlarni samarali boshqarishga muvaffaq bo‘lgan. Iqtisodiy boshqaruv va resurslarni boshqarish : Xufu piramida qurilishi uchun resurslarni samarali boshqarib, mamlakatning iqtisodiy salohiyatini kuchaytirdi. Xufu kabi fir’avnlar, yuqorida aytilgan huquqlardan foydalanib, Misrni markazlashtirilgan va kuchli davlatga aylantirishga muvaffaq bo‘lishgan. Ularning boshqaruv tizimi va o‘zgarishlar mamlakat tarixida katta iz qoldirgan 21 . 21 Бертельс Э.Э. Роман об Александре и его основных версиях на Востоке - Л. Лениздат, 1969. C 87. 22 2.2 Qadimgi Misrda quyi tabaqalar va ularning jamiyatda tutgan o‘rni Qadimgi Misrda jamiyat ijtimoiy qatlamlarga bo‘lingan edi va bu qatlamlar o‘zaro murakkab ierarxiyani tashkil etgan. Misr jamiyatining asosiy qatlamlari yuqori tabaqalar (fir’avnlar, amaldorlar, harbiylar, kohinlar va boylar) va quyi tabaqalar (qishloq ishlovchilari, hunarmandlar, qullar) dan iborat bo‘lgan. Quyi tabaqalarning jamiyatdagi o‘rni va ularning kundalik hayoti haqida batafsil ma'lumotlar quyidagicha. Quyi tabaqadagi eng katta guruhni qishloq ishlovchilari (fellahlar) tashkil etgan. Ular Misrning eng muhim qatlamlaridan biri bo‘lib, asosan dehqonchilik bilan shug‘ullangan. Misr iqtisodiyoti Nil daryosining to‘kilishi va undan olinadigan hosilga asoslanganligi sababli, dehqonlar qishloq xo‘jaligiga katta ahamiyat berganlar. Ular ko‘plab xususiy yer egalariga yoki fir’avnlarga qaram bo‘lgan, o‘zlarining erlarida ishlashgan va hosilni ularga taqdim etishgan. Qishloq ishlovchilari ijtimoiy jihatdan eng past qatlamda turgan, ular o‘zlarini yirik yer egalariga, amaldorlarga va harbiylarga bo‘ysunishgan. Bu tabaqa ko‘pincha soliqlarni to‘lash va jismoniy mehnatni bajarish uchun majburiyatlarga ega bo‘lgan. Ko‘plab qishloq ishlovchilari majburiy mehnatga, shuningdek, davlat va podshohning talablariga ko‘ra ishlashgan. Misrda hunarmandchilik juda rivojlangan bo‘lib, bu sohada ishlovchi odamlar ham quyi tabaqaga mansub bo‘lgan. Hunarmandlar asosan to‘qimachilik, keramika, temirchilik, yog‘och ishlov berish, zargarlik kabi sohalarda faoliyat ko‘rsatgan. Ular ko‘pincha o‘z ustaxonasida ishlagan va o‘z mahsulotlarini ko‘pincha bozorlar va saroylarga taqdim qilgan 22 . Hunarmandlar ko‘plab mehnat bilan shug‘ullangan va o‘zlarining san'ati orqali jamiyatda tanilgan. Biroq, ular ham yuqori tabaqalardan, ya’ni podsho yoki amaldorlardan nazorat qilinayotgan va bu qatlamdagi odamlar ko‘pincha o‘z ustaxonasida ishlashga majbur bo‘lgan. Qullar Misr jamiyatining eng past va eng zulmga duchor bo‘lgan tabaqasi edi. Qullar ko‘pincha yirik qurilish ishlari, podsholar va amaldorlar saroylarida xizmat qilish, shuningdek, dehqonchilikda ishlash uchun olib kelinardi. Qullik Misrda keng tarqalgan va qullar ko‘pincha 22 D. J. Urakov. Jahon tarixi I tom II qism.-Toshkent-2021. B 58. 23 urushlar natijasida asirga olingan yoki qarzlar tufayli erkinliklarini yo‘qotgan odamlar bo‘lgan. Qullar ijtimoiy hayotda juda past o‘ringa ega bo‘lib, ko‘pincha yirik qurilishlar va saroy ishlarida ishlashgan. Misrda qullik ko‘pincha o‘rta darajada rivojlangan edi va qullar ba'zida mo‘'tabar yoki yuqori darajadagi amaldorlar tomonidan boshqarilgan. Quyi tabaqalar ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan kuchli tarzda erkinlikdan mahrum bo‘lgan bo‘lsa ham, ular Misr jamiyatining asosini tashkil etgan. Qishloq ishlovchilari va hunarmandlar podsho va amaldorlar tomonidan nazorat qilingan, qullar esa ko‘pincha biror ma’lumotga ega bo‘lmasdan, faqat jismoniy mehnatni bajargan. Quyi tabaqalar o‘z ijtimoiy mavqelarini ko‘tarish uchun ko‘p imkoniyatlarga ega bo‘lmagan. Misrda jamiyatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri mobilizatsiya yo‘lida cheklovlar mavjud edi, chunki ko‘plab jamiyatda yer va hokimiyatni boshqarish faqat yuqori tabaqalarga tegishli edi. Lekin ba'zi hollarda quyi tabaqalardan odamlar o‘z qobiliyatlari orqali amaldorlar yoki xudolar ro‘yxatiga qo‘shilishgan. Misrda ijtimoiy qatlamlar orasida yuksalish yoki pasayish imkoniyatlari ko‘plab cheklovlarga ega edi. Jamiyatda o‘zgarishlar ba'zan yangi hukmronlarning kelishi yoki diniy islohotlar orqali yuz berardi. Masalan, Amenxotep IV (Exnaton) davrida diniy islohotlar amalga oshirilgan va bu o‘zgarishlar jamiyatda ba'zi qatlamlar uchun yangi imkoniyatlarni yaratgan bo‘lishi mumkin. Misrda quyi tabaqalarning jamiyatdagi o‘rni ular ko‘rsatayotgan mehnat va o‘tkazgan harakatlari bilan belgilanar edi. Ko‘plab quyi tabaqalar podshoh va hukmdorlar tomonidan nazorat qilingan va ular jamiyatni saqlab qolish uchun doimiy ishlagan. Misr avvalgi gullab-yashnagan davriga qaraganda tushkunlik holatini kechirayotgan bo‘lsa ham, xo‘jalik hayoti butunlay to‘xtab qolmagan edi. Misrliklar bu davrda hunarmandchilik ishlab chiqarishning ba'zi sohalarini hatto mukammallashtirganlar. Ular jezdan turli buyumlar va nafis haykallarni juda mohirlik bilan ishlaganlar. Bu haykalchalarda kumush yoki oltin tolalari bilan bezak ishlari qilinardi. Takushet nomli misrlik ayolning Efiopiya-Sais davriga oid haykalchasi, tolalar bilan ishlash texnikasining ajoyib namunasidir. Podsho Pasebxaning yaqinda Tanisdan topilgan kumush sarkofagi (tobuti) metallni badiiy 24 jihatdan ishlash sohasida erishilgan katta yutuqlarni ko‘rsatadi. To‘qimachilik ham yuqori darajada rivojlangan edi. Misrda to‘qimachilik ishlab chiqarishining alohida markazlari paydo bo‘ldi. Shunday markazlardan biri Memfis bo‘lgan. To‘qimachilar va yig‘imchilar alohida-sexlarda birlashgan. Shuningdek, to‘qimachilik ishining Tait nomli alohida ma'budasi mavjud bo‘lib, u Xets-xetep («Poki-Raxmat») deb atalgan xudosiga sajda qilganlar. Fayans buyumlari ishlab chiqarish ham rivojlangan, ularning ichida uy- ro‘zg‘or buyumlari, 25 sm ga yetadigan nafis haykalchalar va boylar uchun maxsus tayyorlangan ziynat buyumlari ham mavjud edi. Shu davrda nilufardan maxsus moy olishni bilishgan, bu moyni, ayniqsa, mansabga tayinlanish vaqtida yuzlariga surishgan. Mil avv I ming yillikda iqtisodiyotdagi hal qiluvchi omil temirdan foydalanish bo‘lgan. Mil avv VII-VI asrlarda Misrda temirni ishlash texnologiyasi o‘zlashtirildi. Hunarmandchilikda metall ishlash yetakchi tarmoq bo‘lib, bu davrda topilgan hujjatlar savdoning rivojlanib, murakkablashganligini ko‘rsatadi. Chet el savdogarlari Misrga tez-tez kelib, ketib turganlar. Tashqi savdoda Misrning asosiy sheriklari Finikiya va Karfagen bo‘lgan. Misr savdogarlari yunon polislari bilan savdo aloqalarini boshlaganlar. Fir’avn Nexo davrida Nil daryosini Qizil dengiz bilan tutashtiradigan kanal qurish ishlari boshlangan 23 . Bu kanal qurilishi Misrdan Nubiyaga va hatto Puntga to‘g‘ridan-to‘g‘ri boradigan suv yo‘lini ochgan. Misr, shuningdek, Kichik Osiyodagi Kariya-Lidiya xalqlari bilan ham keng savdo aloqalarini o‘rnatgan. Tashqi savdoning rivojlanishi va Misrning yunonlar bilan iqtisodiy aloqalarining mustahkamlanishi natijasida pul xo‘jaligining ilk shakllari paydo bo‘ldi. Misrning iqtisodiy rivoji quldorlardan va yer egalaridan iborat aslzodalar, kohinlar, Liviya harbiy aslzodalar, yunon savdogarlari hamda yollanma askarlarning boyib ketishiga sabab bo‘lgan. Gerodotning yozishicha, Misr podshosi Yaxmos II misrliklar uchun bir qonun chiqargan. Bu qonunga ko‘ra, Misrning har bir fuqarosi o‘zining tirikchilik manbalarini har yili viloyat boshlig‘iga aytishga majbur bo‘lgan. Buni bajarmagan odamga yoki qonuniy yo‘l bilan topilgan mablag‘lari haqida isbot taqdim eta 23 Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi.- Toshkent-2009. B 52. 25 olmagan kishiga jazolar berilgan. Bu qonun tufayli Misr aholisi farovonlikda yashagan. Shuningdek, o‘sha davr ijtimoiy tizimida mansab va kasb odatdan bolaga meros qilib o‘tkazilgan. Shu sababli, kohinlar, askarlar va hunarmandlar tor doiradagi ijtimoiy guruhlar sifatida yuzaga kelgan. Bu toifaviy yopiqlik urf- odatlar, yashash tarzida yaqqol ko‘rinib turadi. Shu davrning ijtimoiy tizimi «Oltin asr» deb atalgan va siyosiy ideal sifatida tasavvur qilingan. Misrda yunonlarning ta'siri sezildi. Yunon va Misr san'ati o‘rtasidagi o‘zaro ta'sir kuchaygan. Yunon qo‘shiqchilari, shoirlari Orfey, Musey, Gomer, Dedal, Likurg va Solonlarning sayohat qilgani haqida afsonalar mavjud. Yunon san'atida Afrika va Misr motivlari, masalan, lotos, raqsga tushayotgan negrlar va Misr ma'budalari keng tasvirlangan. Gerodot esa Misr tarixini o‘z sayohatidan, odamlar bilan suhbatlashib, hikoyalar asosida yozib qoldirgan. Misrda din ilk urug‘chilik jamoalarida vujudga kelib, juda uzoq taraqqiyot yo‘llarini bosib o‘tgan. Diniy an’analar mustahkam va turg‘un bo‘lgan. Fetishizm, totemizm, ayniqsa, hayvonlarga sig‘inish Misrda uzoq davom etgan. Misr xudolarining panteoni juda katta bo‘lib, u ilk davrda vujudga kelgan madaniyatga borib taqaladi. Odamlar totem hayvonga va qabila boshlig‘iga sig‘inishgan. Misrliklarning xudolari hayvon qiyofasida tasvirlangan. Masalan, Anubis o‘liklar saltanatining podshosi bo‘lib, bo‘ri boshli qilib tasvirlangan. Tot— aqil va yozuv xudosi. Soxmet—sher boshli urush ilohasi va boshqa ko‘plab xudolar mavjud bo‘lgan. Hayvonlar ilohiy hisoblanib, ibodatxonalarda saqlangan. Ularni ibodatxonalarda yaxshi parvarish qilganlar. Misrliklar, masalan, buqaga sig‘inishgan. Buqa kuch-qudrat ramzi hisoblangan va agar u o‘lib qolgan bo‘lsa, uni mumiyalab, marosimlar o‘tkazib, alohida bir qabrga ko‘mishgan. Buning uchun yangi tug‘ilgan ho‘kizcha izlaganlar. Bu ish juda mushkul hisoblangan, chunki ho‘kiz qora rangli bo‘lishi va peshonasida uchburchak shaklidagi oq belgi bo‘lishi kerak edi. Bunday hayvonni topish juda qiyin bo‘lgan. Misrliklar daraxtlar, o‘simliklar va gullarga ham e'tiqod qilishgan. Quyoshga sig‘inish Misr dinida eng yuqori o‘rinda turardi. Misrning o‘zi "Quyosh mamlakati", uning fir’avnlari esa "Quyoshning o‘g‘li" deb atalgan. 26 Qadimgi Podsholikda Ra—quyosh xudosi hisoblangan, keyinchalik u Amon-Ra bo‘lgan. Yangi podsholik davrida esa fir’avn Amenxotep IV (Exnaton) diniy islohot o‘tkazib, yakkaxudolikni joriy etadi. U hammani Atonga (Quyosh shu'asi) sig‘inishga da'vat qilgan. Quyoshning belgisi (ramzi) turlicha bo‘lib, u qanotli sher qiyofasida, sher ko‘pgina qullar bilan, ya'ni bu qullar nur qiyofasida, lochin qiyofasida tasvirlangan. Unga atab ko‘plab madhiyalar aytilgan. Gor (Xor)— zulmatni yenguvchi xudo hisoblanib, u lochin qiyofasida tasvirlangan. Gor, Osirisning o‘g‘li bo‘lib, "Osiris va Gor" to‘g‘risidagi afsona Misr dinini tushunishda katta ahamiyatga ega. Afsonada aytilishicha, Osiris—hosildorlik xudosi bo‘lib, bir paytlar Misr podshosi bo‘lgan. U odamlarga yerga ishlov berishni, bog‘lar yaratishni o‘rgatgan. Biroq, u o‘zining akasi Set tomonidan o‘ldirilgan. Set—zulmat va yovuzlik xudosi hisoblanadi. Osirisning o‘g‘li Gor, Setni maydonga kurashga chaqirib, uni yengadi. Shundan so‘ng, Gor g‘olib chiqishi uchun o‘z ko‘zini Osirisga berib, uni qayta tiriltiradi. Qayta tirilgan Osiris esa yerga qaytmaydi, u yer osti saltanatining o‘liklar podshosi bo‘lib qoladi. Shunday qilib, uning yerdagi merosxo‘ri sifatida Gor tiriklar saltanatida qoladi. Bu afsona Misrda hayot va o‘lim, hosildorlik va zulmat haqidagi e'tiqodlarni anglashda asosiy o‘rin tutgan 24 . 24 Ботвинник М.Н., Рабинович М.Б., Стретановский Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян - М.: Просвещение, 1988. C 164. 27 XULOSA Qadimgi Misrda ijtimoiy tuzum kuchli ierarxiyaga asoslangan bo‘lib, jamiyat yuqori va quyi tabaqalarga bo‘lingan edi. Yuqori tabaqalar, ya'ni fir'avnlar, amaldorlar, harbiylar va kohinlar Misrning siyosiy va diniy hukmronligini amalga oshirgan bo‘lsa, quyi tabaqalar esa asosan qishloq ishlovchilari, hunarmandlar va qullardan iborat bo‘lib, ular jamiyatning iqtisodiy asosini tashkil etgan. Quyi tabaqalar, o‘z ijtimoiy mavqelaridan qat'iy nazar, Misrning turli sohalarida, jumladan qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va mehnat bilan bog‘liq faoliyatlarda ishlagan va mamlakatning rivojiga katta hissa qo‘shgan. Qishloq ishlovchilari va hunarmandlar jamiyatning muhim qismini tashkil etgan bo‘lib, ular kuchli soliqlarni to‘lash va majburiy mehnatni bajarish bilan o‘z vazifalarini ado etganlar. Shu bilan birga, qullik Misrda keng tarqalgan bo‘lib, qullar ijtimoiy hayotda eng past qatlamda turgan va asosan mehnatga jalb qilingan edi. Biroq, Misr jamiyatining qatlamlari orasida qat'iy chegara bo‘lsa-da, ba'zan ba'zi quyi tabaqalar o‘z mahorati yoki xizmatlari orqali yuqoriga ko‘tarilish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Misrda ijtimoiy qatlamlar orasidagi farqlar ko‘plab tarixiy, iqtisodiy va diniy omillar bilan belgilanar edi. Bu omillar jamiyatda qat'iy sinfiy tizimni yaratgan va har bir tabaqaning o‘ziga xos vazifalari va mehnatga bo‘lgan munosabati mavjud bo‘lgan. Misrda quyi tabaqalarning jamiyatdagi o‘rni muhim bo‘lib, ular ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarning asosiy ishtirokchilari bo‘lgan. Shunday qilib, qadimgi Misr jamiyatida quyi tabaqalar o‘z mehnatlari va roli bilan yuqori tabaqalarning siyosiy va iqtisodiy tizimini qo‘llab-quvvatlagan. Ularning jamiyatdagi o‘rni shunchaki quyi qismda joylashgan bo‘lishiga qaramay, ular Misrning rivojlanishi va farovonligiga katta ta'sir ko‘rsatgan. Qadimgi Misrda jamiyatning ijtimoiy tuzilishi qat'iy ierarxiyaga asoslangan bo‘lib, bu tizimda yuqori va quyi tabaqalar o‘rtasida aniq chegara mavjud edi. 28 Yuqori tabaqalarga fir'avnlar, amaldorlar, kohinlar va harbiylar kirgan bo‘lsa, quyi tabaqalar esa qishloq ishlovchilari, hunarmandlar, savdogarlar va qullardan iborat edi. Har bir tabaqaning jamiyatdagi roli va vazifasi aniq belgilangan va ular o‘z vazifalarini bajarishda muhim ahamiyatga ega edilar. Quyi tabaqalar, asosan, qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik va boshqa mehnat faoliyatlarida ishlaganlar. Qishloq ishlovchilari Misrning iqtisodiy asosini tashkil etgan bo‘lib, ular yerda ishlash, dehqonchilik va chorvachilik kabi muhim sohalarda mehnat qilganlar. Hunarmandlar esa o‘zlarining mahoratlari bilan yuqori sifatli buyumlar yaratgan va iqtisodiy rivojlanishda muhim rol o‘ynaganlar. Savdogarlar esa chet el bilan savdo aloqalarini rivojlantirgan va Misrning boyligini oshirishga yordam bergan. Biroq, quyi tabaqalarning ijtimoiy mavqei qat'iy bo‘lsa-da, ba'zi hollarda ular o‘z ijtimoiy statusini o‘zgartirishga muvaffaq bo‘lishgan. Misrda hunarmandlar va savdogarlarning yuksalishi, ba'zan, yuqori tabaqalarga yaqinlashishga yordam bergan. Shuningdek, ijtimoiy tuzumda bo‘lgan qat'iylikga qaramay, ba'zi hollarda ijtimoiy harakatlar va inqiloblar mavjud bo‘lib, bu quyi tabaqalarning hayotiga ta'sir ko‘rsatgan. Umuman olganda, qadimgi Misrda quyi tabaqalar jamiyatning muhim qismini tashkil etgan va ular o‘z mehnatlari bilan yuqori tabaqalarning siyosiy va iqtisodiy tizimini qo‘llab-quvvatlagan. Misrning farovonligi va rivojlanishida quyi tabaqalarning ahamiyati katta bo‘lib, ular mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol o ynaydi. ʻ 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLA R 1. Allen, J. P. Middle Egyptian: An Introduction to the Language and Culture of Hieroglyphs. – Cambridge: Cambridge University Press, 2010. 500 p . 2. Бертельс Э.Э. Роман об Александре и его основных версиях на Востоке. – Л.: Лениздат, 1969. 497 c . 3. Ботвинник М.Н., Рабинович М.Б., Стретановский Г.А. Биографии знаменитых греков и римлян. – М.: Просвещение, 1988. 440 c. 4. Corteggiani, J.-P. La société égyptienne à l'époque pharaonique. – Paris: CNRS Éditions, 2001. 560 p. 5. D. J. Urakov. Jahon tarixi I tom II qism. – Toshkent, 2021. 348 b. 6. Edwards, I. E. S. The Cambridge Ancient History. Part I. – New York: Cambridge, 2008. 329 p. 7. Gardiner, A. Egyptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs. – Oxford: Griffith Institute, 1957. 8. Kuzishin , V . N . История Древнего Востока. 2-е изд. испр. – М.: Наука, 2003. 470 c. 9.Nur, S. Social Hierarchy in Ancient Egypt. – Istanbul: Anadolu Publishing, 2012. 380 p. 10. Oppenheim, A. L. Ancient Mesopotamia: Portrait of a Dead Civilization. – Chicago: University of Chicago Press, 1977. 390 p. 11. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. – Toshkent, 2009. 442 b. 12. Rajabov Ravshan. Qadimgi dunyo xrestomatiyasi. – T.: Fan, 2013. 320 b. 13. Vercoutter, J. À la recherche de l'Égypte oubliée. – Paris: Gallimard, 1986. 520 p . 14. Vigasni , A . A . История Древнего Востока. 2-е изд., испр. – М.: Наука, 2007. 460 c . 15. Vigasni , A . A . (сост.). Хрестоматия по история Древнего Востока. – М.: Наука, 1997. 438 c. 30 16. Wilkinson, T. The Rise and Fall of Ancient Egypt. – New York: Random House, 2010. 400 p. 17. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda. – T.: Fan, 2009. 420 b. 18. Yakobsen , T . Сокровища тьмы: история месопотамской религии. – М.: Наука, 1995. 427 c . 19. Zapadnaya Aziya . Серия «Обычаи народов мира». – М.: Мир книги, 2010. 425 c. 20. Zhang, Z. Ancient Egyptian Society and Culture. – Beijing: Peking University Press, 2008. 460 p. 31

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. QADIMGI MISR IJTMOIY TIZIMINING SHAKLLANISHI

1.1 Ijtimoiy tizim paydo bo‘lishining asosiy xususiyatlari

1.2 Ijtimoiy qatlamlar va ularning jamiyatdagi o‘rni

II. BOB. QADIMGI MISR JAMIYATIDAGI IJTIMOIY GURUHLAR VA ULARNING FAOLIYATI

2.1 Hukumdorlar va amaldorlarning o‘rni

2.2 Qadimgi Misrda quyi tabaqalar va ularning jamiyatda tutgan o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить