Qadimgi Ossuriya davlati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	8.4MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Ossuriya davlati

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA`LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI
O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
TARIX (MAMLAKATLAR VA MINTAQALAR BO’YICHA) YO’NALISHI.
KURS ISHI
MAVZU: QADIMGI OSSURIYA DAVLATI.
Toshkent-2024
1

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………...3
I.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI TASHKIL TOPISH SHART-
SHAROITLARI.
1.1 Qadimgi Ossuriya tarixi va manbashunosligi………………………………....7
1.2 Qadimgi Ossuriya tashkil topishi……………………………………………..11
II.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI IJTIMOIY-IQTISODIY
HAYOTI.
2.1 Qadimgi Ossuriya iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzumi va diplomatsiyasi………...16
2.2 Qadimgi Ossuriya madaniyati....……………………………………………...24
XULOSA………………………………………………………………………....29
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR……....…………………………………..31
ILOVALAR……………………………………………………………………...33
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Ossuriya haqida birinchi eslatmalar mualliflar
Gerodot, Ksenofon, Strabon, Aristotel kabi qadimiy mualliflarning asarlarida
uchraydi ular yarim afsonaviydir. Ossuriya qadimgi dunyoning birinchi imperiyasi
edi. Ushbu davlat dunyo xaritasida deyarli 2000 yil, miloddan avvalgi XXIV asrdan
VII asrgacha va taxminan 609-yilgacha mavjud bo’lgan. 1 Qadimda (miloddan
avvalgi 4-1-ming yillik) Mesopotamiya (hozirgi Iroq hududi)da yashagan va
Shumer, Akkad, Bobil va Ossuriya kabi yirik davlatlar barpo etgan xalqlar
shumerlar va akkadlar, bobilliklar va ossuriyaliklar madaniyati; bir tomondan
yuksak darajada taraqqiy etgan ilm-fan, adabiyot va san’at hamda boshqa tomondan
diniy mafkuraning ustuvor bo’lganligi bilan ajralib turgan. Bu xalqlarning moddiy
madaniyati nisbatan yuqori darajada bo’lgan. Biroq tosh qurollar faqat miloddan
avvalgi 3-ming yillik boshlariga kelgandagina uzil-kesil iste’moldan chiqqan.
Metallurgiyada 3-ming yilliqda quymachilik, temirchilik, zarbchilik, oltin va
kumush simlar tayyorlash, nafis zargarlik usullari ma’lum bo’lgan. Asosiy qurilish
materiali xom g’isht (guvala) va ma’lum darajadagina pishiq g’isht hisoblangan;
binolarni gumbazli qilib qurish, yerning zaxini qochirish, zovurlar ochish va boshqa
usullar ma’lum bo’lgan, lekin unchalik rivojlanmagan. Keyinroq texnika
taraqqiyoti kurtaklari sezilarli darajada orta boshlagan.
Harbiy texnika takomillashgan — aravalarda jang qiladigan qo’shinlar (2-
ming yillik boshida), mis sovutlar (2-ming yillik o’rtalaridan), otliq askarlar, qilich,
mustahkamlangan harbiy istehkomlar, qamal qilish qurollari — o’tkir uchli xodalar
paydo bo’lgan, tosh ko’priklar, charm meshlardan qalqma ko’priklar qurilgan.
Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Ossuriya va Bobilda temir qurol-yarog’lar paydo
bo’ldi, hunarmandchilikda olmos Parma ishlatila boshlandi. Taxminan 2 va 1 ming
yillik o’rtalarida yangi sug’orish texnikasi — charxpalaklar va charm paqirli
“uzluksiz” arqon suv chiqargichlar paydo bo’ldi. Miloddan avvalgi VII asrda
1 Rajabov R.Qadimgi dunyo tarixi.-Toshkent.Fan va texnologiya,2009.154-B.
3

Ossuriyada dastlabki tosh quvur (akveduk) qurildi. Fan taraqqiyotining muhim
omili insonning xo’jalik faoliyati bo’ldi, chunki u o’lchovlar tizimini ishlab
chiqishni, yer maydoni o’lchamlarini, don omborlari va sun’iy suv havzalari
hajmini aniqlash usullarini bilishni, kanallar qazish, imoratlar qurish va
hunarmandchilikda band bo’ladigan ishchi kuchini hisoblay olishni talab qilardi.
Ana shu omillarning natijasi o’laroq miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirida shumer
bobil matematikasi yaratildi. Bobil matematiklari shumerliklar ilgariroq yaratgan
oltmishlik pozision hisob tizimidan keng foydalanishgan; shu tizim asosida turli
hisoblash jadvallari: sonlarni bo’lish va ko’paytirish, sonlarning kvadratlari,
2 kublari hamda kvadrat va kub ildizlari va boshqa jadvallarni tuzishgan. Bobilliklar
kvadrat tenglamalarni yechishgan, “Pifagor teoremasi”ni va turli “Pifagor
sonlari”ni topish usullarini (Pifagordan ming yildan ortiq vaqt ilgari) bilishgan; yer
maydonlari, joylar, ayrim binolar tarxlarini chizishgan (lekin masshtabga rioya
qilishmagan), fazoviy jismlarning hajmini aniqlay olishgan.
Bobilliklar kimyo borasida ham katta muvaffaqiyatlarga erishishgan, bu
yutuqlar albatta sof amaliy tarzda bo’lgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillikdan
boshlab jez tayyorlashning ko’plab retseptlari saqlanib qolgan, sirkori sopol
buyumlar va ularning rang-barang naqshlari ma’lum bo’lgan. Bobilda geografik
tasavvurlarni ibtidoiy chizmalar — “dunyo xaritasi”da umumlashtirishga harakat
qilingan. Xaritada yer yassi ko’rinishda va uni tog’lardan oqib keluvchi Dajla va
Furot daryolari kesib o’tgan tarzda tasvirlangan. Bularning hammasi dunyo okean
bilan o’ralgan va yer ham uning ustida suzib yuradi deb tasavvur qilingan.
Bobilliklar o’zlari yashayotgan joyni odamlar yashaydigan quruqlikning markazi
deb bilganlar. Okean “osmon to’g’oni” bilan o’ralgan, uning ustida bir necha (uchta
yoki yettita) osmon gardishi o’rnashgan, yer ostida esa Jahannam (“ulug’tog'”)
joylashgan deb o’ylaganlar. Lekin savdo ishlari bilan uzoq-yaqin mamlakatlarga
qatnagan bobillik savdogarlarning geografik tasavvurlari ancha keng bo’lgan (1-
2 D.J.Urakov. Jahon tarixi.Toshkent. Inavatsiya-Ziyo..,2020.87-B.
4

ming yillik boshlarida ularga Pireney yarim orolidan Hindiston yarim oroligacha
bo’lgan yerlar ma’lum edi). O’sha davrda tibbiyot ham jadal rivojlandi. Jarrohlik
yo’li bilan oyoq-qo’llarni kesib tashlash, singan joylarni bitirish, ko’zga tushgan
oqlarni olib tashlash va boshqa tibbiy muolajalar bajarilar edi.
Mavzuning maqsadi va vazifalari mazkur kurs ishining maqsadi ushbu
imperyada qadimdan bo'lib utgan voqealarni chuqurroq o'rganishimiz va uni
chuqurroq yoritib berishimizda va g'arb va sharq olimlarining asarlaridan
imperiyaning tarixidagi o'rni va rolini bilib olishimiz kerak bo’ladi.
Mavzuning obyekti va predmeti : Qadimgi dunyo tarixi xususan Ossuriya
davlati tarixini o'rganishimizda bu davlatning tarixidagi har bir bosqich, har bir
voqeani alohida urganishimiz muhimdir, yani bu davlatning qanday vujudga
kelganligi, ichki va tashqi siyosatda qanday urini tutganligi qay darajada dolzarb
ekanligidan dalolat beradi.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi: Qadimgi Ossuriya xalqlari tarixi
bo yicha ko plab tadqiqotlar amalga oshirilgan. Masalan,T.Norto'rayeva, S.ʻ ʻ
Thangavelu, Purosotahaman, R. Saha, W. Chaib,C.Beuger, S. Zakirova,Z.Qosimov,
G. Gubenova, Q. Hasanovich, P. Beaulieu va boshqalar hisoblanadi. Ossuriya
devoriy rasmlari va bo'rtma tasvirdagi jang manzaralarini S. Zakirova tomonidan
o rganilgan. P. Beaulieu esa Mesopotamiya xalqlaridagi, aynan Ossuriya yozuvi va
ʻ
madaniy aloqalarni tadqiq qilgan.Q.Hasanovich Qadimgi dunyo tarixida Ossuriya
sivilizatsiyasining o'rni va roli mavzusigi ilmiy ishlar muallifi sanaladi. История
Древнего Востока: Тексты и документы/Под ред. В. И. Кузищин. -М., 2002.
История Восток. В бт.Т.I.Восток в древнеости/Гл.редкол . :Р.Б.Рыбаков
(пред.) и др. -М.:Восток.лит., 2002. Ладынин И. А. и др. История древнего
мира:Восток, Греция, Рим, -М:Эксмо, 2004. Саггс Х. Вавилон и Ассирия. Быт,
религия, культур. -М., 2004. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. -T. Fan va
texnologiya, 2009. S.W.Bauer-The History of the Ancient World_From the Earliest
Accounts to the Fall of Rome -W. W. Norton &Company.2007. I.E.S.Edwards .
The
5

Cambridge ancient history Part I. Cambridge. 2008. I.E.S.Edwards . The
Cambridge ancient history Part II. Cambridge. 2008. Kabi asar mualiflari
o’rganishgan.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi : Mazkur kurs ishi kirish qismi, ikkita bob,
to’rtta paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati hamda ushbu mavzuni
yoritib beruvchi ilovalar kabi qismlardan tashkil topgan.
Kurs ishining strukturasi. Ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar
ro yxati hamda ilovalardan iborat. ʻ
6

I.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI TASHKIL TOPISH SHART-
SHAROITLARI.
1.1 Qadimgi Ossuriya tarixi va manbashunosligi.
Qadimgi dunyoning birinchi imperiyasi Ossuriya edi. Bu davlat dunyo
xaritasida qariyb 2000 yil - miloddan avvalgi XXIV-VII-asrlar va miloddan avvalgi
605-yillarda Tarix zarvaraqlaridan uchiriladi. Uni Bobil va Midea birlashgan
qo’shinlari yakson qildi. Ossuriya haqida birinchi eslatma Gerodot, Aristotel va
boshqalar kabi antik mualliflar orasida uchraydi. Ossuriya shohligi Bibliyaning
ayrim kitoblarida ham tilga olingan. Mesopotamiya - yunoncha «Ikki daryo
oralig‘i» degan ma'noni anglatadi. Frot (uzunligi 2700 km) va Dajla (uzunligi 1900
km) daryolari shimolda Armaniston tog‘laridan boshlanib, janubda ular Fors
ko‘rfaziga quyiladi. Bir necha ming yillar avval bu ikki daryo alohida-alohida Fors
ko‘rfaziga quyilgan, keyinchalik ming yillar o‘tishi bilan ular Shatt-al-arab
deltasida birlashib, hozirgidek Fors ko‘rfaziga qo‘yiladigan bo‘lgan. Bundan olti
ming yil ilgari Frot va Dajla daryolari vodiylarining janubiy qismiga shumerliklar,
shimoliy qismiga esa yirik ko‘chmanchi qabilalar - aqqodlar kelib joylashgan.
Bu vodiylarda qadimgi Shumer va Aqqod sivilizatsiyalari vujudga kelgan.
Mesopotamiya (asosan, hozirgi Iroq respublikasi hududi) Yaqin Sharq markazida
joylashgan bo‘lib, qadimdan bu mintaqa orqali ko‘plab savdo yo‘llari g‘arbdan
Sharqqa, shimoldan janubga tomon o‘tgan. Mesopotamiyada arxeologik qazilmalar
XIX asrning o‘rtalaridan boshlandi. Bu ishlarni amalga oshirish, umuman,
Mesopotamiya tarixini o‘rganishda Yevropa, Amerika arxeologlarining xizmati
katta. Birinchi arxeologik kashfiyotlar 1842-yilda Mesopotamiyaning shimoliy
qismida fransiyalik diplomat, tibbiyot mutaxassisi E.P.Botta tomonidan amalga
oshirildi1 . U, avval, Kuyunjik 3 tepaligida qazish ishlarini olib borib, so‘ng o‘z
ishini Xorsobod qishlog‘ida davom ettirdi. 1843-yilda E.P.Botta bu yerdan
Ossuriya podshosi Sargon II ning qimmatli saroy xarobalarini topdi. 1845-1847-
yillarda ingliz diplomati G.A. Leyyard Nimrud tepaligida arxeologik qazishlarni
amalga
3 Barker, Kenneth L.; Burdick, Donald W., eds. (1995). The NIV Study Bible (10th anniversary ed.). Grand Rapids,
Michigan: Zondervan. p. 1361.
7

oshirdi. Bu mutaxassis Sharq tillarini yaxshi bilib, YAqin Sharq bo‘ylab ko‘p
sayohat qilgan edi. G.A. Leyyard Nimrud tepaligi ostida saqlanib qolgan Ossuriya
shahri - Kalxu xarobalarini kashf etdi. Bu shaharda podsholar saroylari, qasrlar,
insu jinslardan saqlaydigan ho‘kiz-odam, sher-odam tasvirlari tushirilgan yirik
haykallar, turli manzaralarni aks ettirgan relyeflar va boshqa madaniy yodgorlik
qoldiqlari topilgan. 1847-yilda G.A. Leyyard yana bir ajoyib kashfiyot qildi. 4 U
Kuyunjik tepaligida qazish ishlarini olib borib (E.P.Botta «bu tepalikda qazish
ishlarini amalga oshirish natija bermaydi», deb aytgan), Ossuriyaning dushmanlar
tomonidan yondirilgan va vayron qilingan poytaxti - Nineviya shahri, shu bilan
birga miloddan avvalgi VII asrda yashagan podsho Sinaxerib hamda nevarasi
Ashshurbanipal saroyi va kutubxonasini topdi. Kutubxonadan loydan ishlangan
mixxatli yozuvlar topildi. Mutaxassislarning fikricha, Ashshurbanipal kutubxonasi
saroyning ikkinchi qavatida joylashgan bo‘lib, yong‘in chog‘ida qulab tushgan.
Mixxatli jadvallar katalogida o‘sha vaqtdagi asarlar ro‘yxati berilgan. Har bir
jadvalga “Ashshurbanipal saroyi” degan muhr o‘yib bosilgan. Leyyard topgan
qazilmalar, keyinchalik, Londondagi Britaniya muzeyining qadimgi Sharq
kolleksiyalari asosini tashkil qildi. XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida
Mesopotamiyadagi arxeologik qazish ishlarining yangi bosqichi boshlandi. Bu
vaqtda Dajla va Frot daryolari vodiylaridan ko‘plab shaharlarning vayronalari
topildi. Leyyard - O. Rassam xodimlari Kuyunjik tepaligini tadqiq qilishda davom
etdilar va Ossuriya podshosi Ashshurbanipal saroyi, ov, harbiy sahnalarni aks
ettirgan relyeflarni topishdi. Nimrud tepaligidan 14 km narida Balavat nomini olgan
joydan O.Rassam miloddan avvalgi IX asrga tegishli Ossuriya yodgorliklari,
shuningdek, podsho Ashshurbanipal II ning ibodatxonasi hamda Salmanasar III
ning o‘sha davrdagi harbiy yurishlarini tasvirlagan va shahar darvozasi ustiga
bronza plitalar qoplangan Balavat darvozasini topdi. Bundan tashqari, O.Rassam
Mesopotamiyaning turli burchaklaridan qator yozma hujjatlar, shu jumladan, “Kir
manifesti”, “Rassam silindri” deb nom olgan Ashshur banipalning solnomasini
4 D.J.Urakov. Jahon tarixi.Toshkent. Inavatsiya-Ziyo..,2020.88-B.
8

hamda Ossuriya va Bobil podsholarining yozuvlari, ish yuritish va ma'rifiy
hujjatlarini topdi. Mesopotamiyadagi qadim shaharni o‘rganishda Angliyalik
geolog V.Loftus ham katta hissa qo‘shdi. U Varka xarobalarini tadqiq qila turib,
qadimgi Uruk shahri hamda ibodatxona kutubxonasida saqlangan hujjatlarni topdi.
Loftus, shuningdek, qadimgi Larsa (hozirgi Senkere) shahri, undagi saroy, quyosh
xudosi ibodatxonasi va turli sohalarga oid hujjatlarni aniqladi. 1854-yilda ingliz
diplomati J.Teylor El - 5 Mukayir tepaligida arxeologiya ishlarini amalga oshirib, Ur
shahri, Shumer shaharlaridan bo‘lgan Eredu shahrini topdi. Mesopotamiyaning
qadimgi shaharlarini o‘rganishda fransuz diplomati E. de Sarzek jiddiy natijalarga
erishdi. U 1877-1900- yillarda Tellox tepaliklari ostidagi shumerlar shahri -
Lagashni kashf qildi. Unda shahar hokimlarining tosh haykallari, kumush va
alebastrdan ishlangan vazalari topildi. Tello tepaligida topilgan yodgorliklarning
ichida “burgutlar” deb atalgan plitaning parchasi juda qiziq edi. Unda Lagash
shahrining hukmdori - Eannatumning qo‘shni shahar - Ummu ustidan erishgan
harbiy g‘alabasi, ya'ni “Burgutlar” plitasida jangda halok bo‘lgan askarlar jasadini
burgutlar g‘ajib yotgan manzarasi aks ettirilgan edi. 1888-yilda Amerika
arxeologlaridan J.Peters, Xilprext va boshqalar uch ming yil yashagan qadimgi
Nippur shahrini kashf qildilar. Bu shahar o‘zining bahaybatligi bilan kishini
hayratga solardi. Undan 60 mingdan ziyod yozuvli taxtachalari bo‘lgan ibodatxona
kutubxonasi, qasrlar, turli xo‘jalik inshootlari, qurilishlar, maktab, bozor, savdo
rastalari, turar joylar, ish hujjatlari saqlangan katta arxiv topildi.
XX asr boshlarida qadimgi Mesopotamiya hududida muhim ahamiyatga ega
kashfiyotlar yuz berdi. R.Koldevey rahbarligidagi nemis arxeologik ekspeditsiyasi
Bag‘doddan 50 km janubdagi tepaliklarda tekshirish ishlarini amalga oshirdi.
Natijada qadimgi Bobil (Bob - elon - Xudo darvozasi) - Vavilon shahri ochildi.
Bobil bir necha ming yil davomida Mesopotamiyaning yirik iqtisodiy, siyosiy,
madaniy-diniy markazi bo‘lgan. 1899-1917-yillarda arxeologik qazish ishlari
tufayli shahar devorlari, eng mashhur podsholardan biri - Navuxodonosor II saroyi,
diniy udumlar
5 Западная Азия. Серия «Обычаи народов мира». М.: «Мир книги», 2010. 222 C.
9

ko‘chasi, Bobil xudosi Marduk ibodatxonasi qoldiqlari, saroy peshayvoni, dunyo
mo‘'jizalaridan biri - “Osma bog‘lar” kabi noyob yodgorliklar topildi. Ushbu
yodgorliklar Berlin muzeyining yorqin kolleksiyalarini tashkil qildi. 1903-1914-
yillarda nemis arxeologi V. Andre Kalaat - Sherg‘otda Ossuriyaning yana bir
qadimiy poytaxti - Ashshur shahrini ochib, u yerda turar joylar, podsho bosh
suyaklari hamda ularning qasrlari va ibodatxonalari xarobalari borligini aniqladi.
Xuddi shu paytlarda nemis arxeolog mutaxassislardan R.Koldevey, V.Andre, A.
Neldeke va boshqalar qadimgi shumerlar shahri Shuruppakni ochishdi. XX asrning
20-30 yillarida Mesopotamiyaning Lagash, Kish, Eredu kabi shaharlari faol
o‘rganildi. 1933-1939-yillarda fransuz arxeologlari A. Parro rahbarligida katta
arxeologik izlanishlarni boshlab yubordilar. Ular Tell-Xariri tepaligi ostidagi qadim
Mari shahrini topdilar.
Qazish ishlari natijasida fransuz arxeologlari miloddan avvalgi II ming yillikda
Mari 6 podshosi Zimrilim qurdirgan saroyni topishdi. Unda 20 mingdan ziyod turli
hujjatlar to‘plangan yozuvlar borligi aniqlandi. 1922-1934-yillarda L. Vulli
rahbarligida ingliz arxeologik ekspeditsiyasi qadimgi Ur shahrini topish yuzasidan
qazish ishlarini amalga oshirdi. Natijada Ur shahrining miloddan avvalgi IV ming
yillikdan to miloddan avvalgi IV asrgacha bo‘lgan tarixini o‘rganish imkoni paydo
bo‘ldi. Tadqiqot materiallari Vulli tomonidan tayyorlangan 5 tomlik asarda (1927-
1939-yillar) nashr qilindi. 1925-1930-yillarda Amerika arxeologlari ham hozirgi
Kirkuk yonidagi tepaliklarda qazish ishlarini olib borib, saroy, ibodatxona, xo‘jalik
jihozlari, turar joy va yirik hujjat to‘plamlarini aniqlashdi. Shuningdek, 1930-1936-
yillarda Amerika olimlari G.Frankfort, T.Yakobsen va boshqalar Mesopotamiya
podsholigi markazlaridan biri - uncha katta bo‘lmagan Eshnunna (hozirgi Tell-
Asmar)ni ochdilar. Arxeologik qidiruv ishlarida Iroq olimlari va arxeologlari ham
faol ishtirok etishdi. Masalan, Fuad Safar, Taxa Bikir, Muhammad Ali Mustafo va
boshqalar bir necha joylarda arxeologik qazish ishlarini olib borib, Qadimgi
Mesopotamiya tarixiga oid matematik jadvallar, qonunlar majmuasini topishga
6 Мерв Новый // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—
1907.
10

erishdilar. Nebi-Yunus tepaligida o‘tkazilgan qazilmalar asosida podsho
Asarxaddonning saroyi, xo‘jalik inshootlari, ko‘plab yozma hujjatlari va boshqa
topilgan yodgorliklar Bag‘dod muzeylarini boyitdi. Ilgari bu yodgorliklar Yevropa
va Amerikaga olib ketilar edi. Yevropa va Amerika olimlari hamda
arxeologlarining XX asrning 40-70-yillarida Mesopotamiyaning turli tuman va
shaharlarida olib borgan tadqiqotlari tufayli shahar devorlari, qal'alar, hunarmandlar
maskani, ibodatxonalar, qimmatbaho ashyolar, san'at asarlari, diplomatik va boshqa
hujjatlar, qabrlar, shuningdek, Ossuriya, Bobil podsholarining yozma yodgorliklari
va boshqa ko‘plab moddiy madaniy yodgorliklar topilib, ular qadimiy
Mesopotamiya tarixi va madaniyatini o‘rganishda beqiyos ma'lumotlar berdi.
Moddiy madaniyat yodgorliklarini (miloddan avvalgi III-II ming yilliklar) Eredu,
Ur, Uruk, Lagash, Nippur, Mari, Ash, Ashshur, Nineviya, Bobil va boshqa
shaharlarda topilgan arxeologik qazilmalarda yaqqol ko‘rish mumkin.
1.2 Qadimgi Ossuriya tashkil topishi.
Qadim zamonlarda Dajla 7 daryosining Yuqori oqimi bo‘ylab, o‘rta qismini
egallagan joylar Ossuriya deb atalgan. Hozirgi paytda bu yerlar Iroq davlatining
shimoliy-Sharqiy qismiga to‘g‘ri keladi. Uning hududi shimoliy-sharqda Zagr
tog‘lari bilan chegaralanib, janubiy-Sharqda - Dajla daryosining quyi oqimi, ya'ni
Quyi Zab bo‘ylarigacha bo‘lgan yerlarni egallagan. Ossuriyaning g‘arbini bepoyon
Suriya-Mesopotamiya cho‘li kesib o‘tgan. Ashshur shahar - davlati va Ossuriya
davlatining tashkil topishi. Ossuriya tarixi uch asosiy bosqichga bo‘linadi: Qadimgi
Ossuriya davri (miloddan avvalgi XX-XVI asrlar), O‘rta Ossuriya davri (miloddan
avvalgi XV-XI asrlar) va Yangi Ossuriya davri (miloddan avvalgi X-VII asrlar).
Eng qadimgi ossur yozuvlariga ko‘ra, miloddan avvalgi XV asrga qadar “Ossuriya”
tushunchasi mavjud bo‘lmagan. Ossuriyaning eng yirik shaharlari: shimolda -
Nineviya, Sharqda - Arbaimu (Urbillum), janubda - Ashur va Karana (Tell - ar -
Rimax), g‘arbda - siyosiy va etnik jihatdan qorishiq bo‘lgan. Keyinchalik ushbu
7 Муранов А. П. Реки Евфрат и Тигр. — Ленинград: Гидрометеорологическое издательство, 1959. — 141 с. —
(Реки земного шара). — 3000 экз.
11

shaharlar Ossuriya davlati uchun asos bo‘lgan. Nineviya Ossuriyaning eng yirik
shahrigina bo‘lib qolmay, balki juda qadim tarixga ega edi. Ossuriyaning tabiiy
sharoiti “Nineviya” so‘zi xurritlar tomonidan qo‘llanilgan bo‘lsa, ajab emas.
“Ashshur” esa som tillariga mansub deb faraz qilinadi. Ossuriya shohi
Shamshiadad I (miloddan avvalgi 1813-1781 yillar) erkin xalq ommasining
manfaatlarini bir qadar himoya qilganligi ma'lum bo‘lib, binobarin hokimiyatni
ham keng xalq harakati oqibatida qo‘lga kiritgan bo‘lsa, ajab emas. Shamshiadad
o‘rta tabaqa erkin aholiga tayanib, Ossuriyani bir qadar mustahkamlashga erishdi.
Shamshiadad Ossuriyaning shimol va Sharqidagi Tukrish hamda Kipr mamlakati
shohlaridan xiroj olib turdi, “Ulug‘ dengiz” (O‘rta dengiz) dagi Laban (Livan)
mamlakatida haykal o‘rnatdi. Shamshiadad Dagan xudosiga e'tiqod qilgan, bu hol
uning nafaqat Ossuriyaga, balki Xana mamlakatiga ham hokimlik qilganligidan
dalolat beradi. Shamshiadad o‘zining Iasmaxadad ismli o‘g‘lini 8 Mari mamlakatiga
shoh etib tayinlaydi va shu orqali Bobilga raqib bo‘lib oladi. Ossuriyaga qo‘shni
bo‘lgan hududlarda kuchli Mitanni shohligi yuzaga kelib, u Misrning yordami bilan
tez orada bir qancha qo‘shni o‘lkalar, shu jumladan, Ossuriyani ham istilo qiladi.
Ossuriya miloddan avvalgi XV asrda Mitanni shohlariga qaram edi.
Miloddan avvalgi XII asrda Frigiya Xett davlati qulashida katta rol o‘ynadi va
uning katta qismini o‘ziga qo‘shib oldi. Shu asr oxirida esa Frigiya Ossuriya bilan
to‘qnash keldi. Tiglatpalasar I yozuvlarida Frigiya “mushklar davlati” deb tilga
olinadi (yunoncha “mosxlar”). Miloddan avvalgi X-VIII asrda Frigiya poytaxti
Gordion shahri bo‘lgan. Miloddan avvalgi IX asrda Frigiya Egey dengizida o‘z
hukmronligini o‘rnatdi. Miloddan avvalgi VIII asrda esa Frigiyaning xalqaro
mavqyei biroz yomonlashdi. Uning shimoliy va shimoliy-g‘arbiy hududlarini
Yevropadan ko‘chib kelayotgan yangi xalqlar egallay boshlashdi, Sharqda esa
Ossuriya bilan to‘qnashuvlar ko‘paydi. Frigiya shohi Midas (ossuriyacha - Mita)
miloddan avvalgi 717-yilda Urartu bilan ittifoq tuzadi, lekin 713-yili Ossuriyadan
8 Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Širak: Ašxarhac oyc , the Long and the Short Recensions. — ʻ ʻ
Reichert, 1992. — P. 220.
12

bir necha marta mag‘lubiyatga uchragandan keyin Sargon II bilan Shartnoma tuzadi
va g‘olibga boj to‘lashga majbur bo‘ladi. Frigiyaga kimmer qabilalari ham xavf
solar, miloddan avvalgi VII asrning 70- yillarida ular Frigiyaning ancha qismini
bosib olgan edilar. Gerodot so‘ziga ko‘ra frigiyaliklar Yevropada yashagan
paytlarida o‘zlarini briglar deb atashgan. Osiyoga ko‘chib kelganlaridan keyin esa
o‘z nomlarini frigiyaliklarga o‘zgartirganlar. 9 Yozuv va ismlarga asoslangan holda
aytish mumkinki, frigiyaliklar tili hind-yevropa tillari turkumiga kirgan va yunon
tili bilan bog‘liq. Xett davlati bilan bevosita aloqadagi mahalliy aholi bilan yaqin
frigiyaliklar tez orada Old Osiyoning qadimgi jamoalariga xos bo‘lgan sivilizatsiya
darajasiga yetib oldilar. Arxeologik manbalarga asoslangan holda aytish mumkinki,
dehqonchilik Frigiya jamoasining iqtisodiy asosi bo‘lgan. Frigiyaning hududi
bo‘ylab ko‘plab istehkomlar qurilgan edi. Frigiyada qazishlar paytida topilgan
sopol idishlar o‘tgan davrdagi hunarmandchilik an'analarining taraqqiyot darajasini
ko‘rsatadi. Unda Xett davlati, Kichik Osiyo va hatto Kipr kulolchiligining
namunalarini ko‘rish mumkin.
Shoh va amaldorlar qo‘rg‘onlarda dafn qilinib, hunarmandchilik taraqqiy
etishi tufayli tosh maqbaralar qurila boshlandi. G‘arbiy sohildagi yunon shahar-
davlatlari bilan Frigiya savdo aloqalarini o‘rnatgan bo‘lib, bu yunon va frigiya
jamiyatlari madaniyati yaqinlashuviga olib kelgan. Ossuriya va yunon manbalarida
faqat ikki Frigiya podshosi - Gordiya va Midas ismi keltiriladi. Ayrim
mutaxassislar bu ismlar emas, balki shohlik amallari nomi deb xisoblashadi.
Frigiyaliklar dehqonchilik, chorvachilik bilan, shuningdek marmar qazib olish, oltin
konlarini o‘zlashtirish, junni qayta ishlash bilan shug‘ullanishgan. Savdo-sotiq
ishlari ko‘proq yunonlar va rimliklar bilan olib borilgan. Frigiyaliklar asosan
qishloq joylarda yashashgan, lekin bir necha Gordion, Kelena, Kotiy kabi katta
shaharlar ham bo‘lgan. Frigiya madaniyatining Egey dengizi atrofida yashaydigan
xalqlar madaniyati va sivilizatsiyasi bilan o‘xshash tomonlarini ko‘rish mumkin.
Qadimgi Frigiya alifbosi yunon alifbosining bir varianti bo‘lib, Frigiya va
Yunoniston madaniyatining yaqin
9 Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T., 2009.213-B.
13

aloqalarini ko‘rsatadi. Kadimgi Yunon afsonalarida Frigiya shohi Midasga katta
o‘rin berilgan. Ularga ko‘ra shoh qo‘li tekkan narsa oltinga aylangan. Ossuriya —
shimolida,daryosi yuqori oqimi bo ylarida qadimda mavjud bo lgan davlat Ashshur ʻ ʻ
(Assur) shahardavlati nomidan olingan. Ossuriya aholisi, asosan, somiy-akkad
xalqlariga mansub bo lgan. Miloddan avvalgi XVII asr boshida Ashshur yirik
ʻ
davlatning markazi edi. Keyinchalik Bobil, XVI—XV-asrlarda Mitanni davlatlari
qo l ostiga o tgan. Ashshur hukmdori Ashshuruballit I (miloddan avvalgi XV-asr
ʻ ʻ
oxiri — XIV-asrboshi) Mitannining zaiflashganidan foydalanib, mustaqil bo lib
ʻ
olgan va kuchli davlat tuzgan. 10 U Bobilni ham o ziga buysun-dirgan. Uning
ʻ
nabirasi Arikdenilu birinchi bo lib „Ossuriya podshohi“ unvonini olgan. Ossuriya
ʻ
Shimoliy Mesopotamiyaning bu hududini hamda Bobilgavaorqali boradigan daryo
yo lini egallab olishga muvaffaq bo lgan. Shuningdek, Arrapxa (hozirgi Kirkuk)
ʻ ʻ
davlati ham bosib olingan. Miloddan avvalgi XVI— XIII-asrlar oralig ida bizning
ʻ
davrimizgacha yetib kelgan Ossuriya sud qarorlari (oilaviy, yer, qarzdorlik
huquqiga doir va boshqalar) tuzilgan. XIII-asrdan podsho hokimiyati bilan
zodagonlar o rtasida ziddiyat kuchaya boshlagan. XII-asrda Ossuriya vaqtinchalik
ʻ
zaiflashgan bo lsada, ammo Tiglatpalasar I davrida yangidan qudratli davlatga
ʻ
aylangan.
U Bobil, Shimoliy
Suriya va Finikiyada zafarli urushlar olib
borgan.tez-tez yurishlar qilib turgan. Biroq Tiglatpalasar I hukmronligining 2-
yarmida oromiy kabilalarining Suriya dashtidan Shimoliy Suriya va Shimoliy
Mesopotamiyaga siljishi bilan Ossuriya davlati zaiflashib, parchalanib keta
boshlagan. Zodagonlar bilan kurash natijasida Ossuriya podsholarining qarorgohi
imtiyozli Ashshur shahridan boshqa shaharlarga — dastlab, Kalxuga (hozirgishahri
harobasi), VIII-VII-asrlarda bo lsa Dur-Sharrukin (Xorso-bod) va Nineviya
ʻ
(Kuyunjik) ga ko chirilgan. X-asr oxiri — IX-asrlarda Ossuriya podsholari Shimoliy
ʻ
Mesopotamiya va Ossuriyaning sharqidagi tog li o lkalarda o z hokimiyatlarini
ʻ ʻ ʻ
tiklashga erishganlar. Ossuriya qo shinlari bir
ʻ
10 Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975.178-B.
14

necha bor Janubga — Bobilga, Shimolga — Urartuga, Sharqqa — Midiyaga,
G arbga — Suriyaga bostirib kirganlar. IX-asr oxiridan Ossuriyada ijtimoiy-siyosiyʻ
tanazzul boshlangan, u urushlar natijasida xonavayron bo lgan qishloq xo jaligi
ʻ ʻ
rayonlari bilan bog liq edi. Yirik davlatlar va ittifoqlar, ayniqsa, Urartu bilan
ʻ
bo lgan kurashda Ossuriya bosib olgan bir qancha viloyatlardan ajralgan
ʻ .
15

II.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI IJTIMOIY-IQTISODIY
HAYOTI.
2.1 Qadimgi Ossuriya iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzumi va diplomatsiyasi.
Miloddan avvalgi 679-678-yillarda Assarxaddon Bobilni qayta tiklashga
muvaffaq bo‘ldi. Ossuriya davlatining inqirozga yuz tutishi. Ossuriya davlatining
so‘nggi kuchli hukmdori - Ashshurbanipal 11 (miloddan avvalgi 669-635/627-yillar)
hukmronligining so‘ngiga qadar bu ulkan davlatning birligi va harbiy-siyosiy
qudratini mashaqqat bilan saqlab keldi. Ossurlar bo‘ysundirgan xalqlar
ezuvchilariga qarshi kurashni davom ettirish bilan cheklanmay, Ossuriyaga qarshi
ittifoq tuzadilar. Shu tariqa Ossuriyaga qarshi juda qudratli ittifoqqa Aqqod,
Xaldeya oromiylari, Elam, Gutium va Misr qo‘shiladi. Ashshurbanipal Misrga
qarshi qo‘shin yo‘llaydi-yu, ammo maqsadiga erisha olmaydi. Fir'avn Nexoning
o‘g‘li Psametik Ossuriyaning ichki muammolaridan foydalanib, undan ajralib
chiqadi va mustaqil Misr hoqonligini barpo etadi. Ashshurbanipal Finikiya bilan
Suriya ustidagi o‘z nazoratini saqlash uchun ancha kuch sarflashga majbur bo‘ldi.
Ossuriya davlati asta-sekin kuchsizlanib borayotgan bir paytda uning shimol va
Sharqida yashovchi ko‘p sonli ko‘chmanchi qabilalar, xususan, kimmeriylar,
skiflar, lidiyaliklar va forslar Ossuriyaga xavf sola boshlaydilar. Shunday qilib,
jahonda juda katta kuch-qudratga ega bo‘lgan hamda 150 yil mobaynida Old
Osiyoni birlashtirib turgan Ossuriya davlati barbod bo‘ldi. Bobil kassitlar istilosidan
keyin zaiflashib, Mesopotamiyaning eng muhim iqtisodiy markazi sifatidagi
ahamiyatini yo‘qotdi. Miloddan avvalgi II ming yillik oxirlarida Mesopotamiyaning
janubiy qismida xaldeylardan bo‘lgan semit qabilasi paydo bo‘ldi. Yangi Bobil
podsholigi Bobil Ashshurbanipal (miloddan avvalgi 626-yili) vafotidan so‘ng
Ossuriyaning kuchsizlanib qolganidan foydalanib, Midiya bilan ittifoq tuzdi. Xald
urug‘i vakili bo‘lgan va Bobilga yuborilgan lashkarboshi Nabopalasar (miloddan
avvalgi 626 - 604 yili) o‘zini Bobil shohi deb e'lon qiladi va Bobil hukmdorlarining
yangi sulolasiga asos soladi. Bobil kohinlari, zodagonlar hamda Midiya shohi
Kiaksar bilan tuzilgan harbiy ittifoqqa
11 Ашшурбанапал / С. С. Соловьёва // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. —
С. 597—598. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2).
16

tayangan Nabopalasar Ossuriyaga qaqshatqich zarba berdi. Ossur shohlarining
hashamatli va obod poytaxti Nineviya miloddan avvalgi 612-yilda batamom vayron
qilindi. Ossuriya shohligi vayronalari ustida keyinroq yangi Bobil - Xaldeya davlati
qad ko‘tardi.
Bobil ilgarigi davrdagidek, asosan, qishloq xo‘jaligi mamlakati bo‘lib, ko‘plab
daryolari, o‘tloq va daryo vodiylariga tutashgan keng dalalari chorvachilikni
taraqqiy ettirish imkonini bergan. Mulkiy jihatdan keskin tabaqalanish, quldorlik
xo‘jaligi taraqqiy etishi va o‘sishi chorvaning boylar qo‘lida to‘planishiga olib
keldi. Sug‘orish tizimiga asoslangan dehqonchilik mamlakat xo‘jalik hayotida shu
qadar katta rol o‘ynaganki, o‘sha zamon qonunlariga maxsus moddalar kiritilib,
unda yerga sifatli ishlov berilishi hamda sug‘orish tarmoqlarini batartib saqlashga
alohida urg‘u berilgan.
Misr va Ossuriya davlatlarining siyosiy, iqtisodiy aloqalari Misr fir'avnlari
Amenxotep III 12 , Exnaton hamda Ashshur podsholari Ashshur - nadin - axxe II,
Ashshurballit I (miloddan avvalgi XV asr oxiri - XIV asr boshlarida) davrida keng
rivojlangan. Miloddan avvalgi II ming yillikda Ossuriya Misr yordamida asta-sekin
xalqaro maydonga chiqa boshladi. Ashshurballit Bobilga qo‘shin tortib, o‘z
qarindoshi Kurigalza III ni Bobil taxtiga o‘tqizish va bu bilan Ikkidaryo
oralig‘ining shimoliy-g‘arbida hamda shimolida Ossuriya ta'sirini
mustahkamlashga muvaffaq bo‘ldi. Yuz yil davomida, ya'ni Adad - Nirari I,
Salmanasar I va Tukulti - Ninurta I (miloddan avvalgi 1307-1208 yillar) davrida
Ossuriya shohligi yuksalishga erishdi. Istilochilik urushlari tufayli Ossuriya
hududlari kengayib, harbiy-siyosiy qudrati kuchaydi. Adad - Nirari I qo‘shni davlat
qo‘shinlari ustidan bir necha marta g‘alaba qozondi. U Zagr viloyatlarida kassitlar
Bobiliga qattiq zarba berib, va bir necha shaharni qo‘lga kiritdi. So‘ngra g‘arbga
yo‘l oldi, ya'ni Mitanni shaharlarini, qolaversa, Suriyagacha kirib borib, Xarrandan
tortib to Karxemishgacha cho‘zilgan keng hududni istilo etdi. Shunday qilib, O‘rta
dengizning osur qirg‘oqlariga chiqib
12 История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги
рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией Г. М. Бонгард-Левина. —
М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988. — 623 с. — 25 000 экз.
17

boradigan eng muhim savdo yo‘llarini qo‘lga kiritdi. Adad-Nirari istilochilik
siyosatining keng quloch yoyganligiga urg‘u berish maqsadida “ko‘plar shohi”
unvonini oldi. Miloddan avvalgi XIII asrning 1 yarmida hukmdorlik qilgan
Salmanasar I katta harbiy yutuqlarni qo‘lga kiritdi. U Uruatri (keyingi Urartu)
shimolidagi sakkiz mamlakatni ishg‘ol qilish bilan birga, Ossuriyaning ta'sirini
yanada keng yoyish uchun shimoliy mamlakatlarda bir qancha koloniyalar barpo
etdi. Tukulti - Ninurta istilochilik siyosatiga yanada zo‘r berdi. 13 Miloddan avvalgi
XII asr Ossuriyaning tashqi siyosatida Bobil va shimoliy yo‘nalishlar katta
ahamiyatga ega bo‘ldi.
Tukulti - Ninurta Elam o‘lkalari, Shimoliy Suriya, Van ko‘lining g‘arbidagi
Nairi tog‘li mamlakatiga harbiy yurishlar qildi. Ossur hukmdorlarining barcha
qo‘shni mamlakatlarga qarshi olib borgan davomli va qattiq urushlari Ossuriyani
xiyla zaiflashtirib qo‘yadi va hatto ular vaqtincha bobilliklar ta'siriga tushib
qoladilar. (IV Bobil sulolasiga asos solgan shijoatli Navuxodonosor I davrida).
Miloddan avvalgi XII asr oxiridagina hukmdor Tiglatpalasar (miloddan avvalgi
1115-1077 yillar) Ossuriyaning avvalgi qudratini tiklay oldi. Uning shimoldagi
Nairiga g‘olibona yurishi hamda u yerda ko‘p va qimmatli o‘ljalarni qo‘lga
kiritgani xususida topilma yozuvlarda batafsil bayon qilingan. Ossuriya shohi
Suriyaga yurish qilib, Finikiya qirg‘og‘idagi Bibl, Sidon, Arvad kabi muhim savdo
shaharlarini qo‘lga kiritadi, hatto uzoq Misr ham Ossuriya hukmdorining qudratini
tan olishga majbur bo‘ladi. Tiglatpalasar I Aqqodga bir necha bor bostirib kirib,
Sippar va Bobil shaharlarini bosib oladi. Ossuriya o‘zining eng xavfli
dushmanlarini Dajlaning g‘arbidagi bepoyon cho‘llarga, asosan, Frot daryosining
g‘arbiy qirg‘og‘iga uloqtirib tashlashga muvaffaq bo‘lgan. Biroq uzoq davom etgan
urushlar tufayli zaiflashgan Ossuriya ko‘chmanchilarga yetarli qarshilik ko‘rsata
olmay tanazzulga yuz tutadi. Miloddan avvalgi XIV asrga oid qonunlar to‘plami
qadimgi urf odatlarga asoslangan huquq majmuasi tuzilganligidan dalolat beradi.
Guvohlar o‘z so‘zlarining to‘g‘riligini tasdiqlash uchun “quyosh xudosining o‘g‘li -
ilohiy ho‘kiz”
13 Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975.241-B.
18

nomi bilan qasamyod qilganlar. Oliy sud majlislari esa, odatda shoh saroyida
o‘tkazilgan. Qullikning bunday shakllari haqida Ossuriyaning miloddan avvalgi
XIV asrga oid qonunlari aks etgan yozuvlardan ma'lumotga ega bo‘lish mumkin.
Buyuk Ossuriya harbiy davlati (miloddan avvalgi 1 ming yillik). Bu davrga doir
juda kam yozuv va yodgorliklar saqlanib qolgan. Ma'lumki, Old Osiyo shimolida
miloddan avvalgi II ming yillik oxirida temir ishlatila boshlangan. Va hatto vaqt
o‘tishi bilan temir bronzani tobora siqib chiqargan. Miloddan avvalgi XIII asrga
kelib, ibodatxona poydevorlarini qurishda temir buyumlar ishlatilgan. Ossuriya
shohlari o‘z qo‘l ostidagi xalqlardan xirojni temir bilan to‘lashni talab qilganlar.
Ossur shohi Ashshurnazirpal II 14 (miloddan avvalgi 884-859 yillar) o‘z
hukmdorligining boshidan oxiriga qadar bosqinchilik siyosati yuritib, Ossuriyaning
harbiy qudratiga asos soldi.
Ashshurnazirpal oromiy qabilalarni o‘ziga bo‘ysundirganidan so‘ng, bu
qabilalar ossur shohiga xiroj to‘lay boshladilar. Ayni paytda Ossuriya Nairi
qabilalari orasida ham o‘z ta'sirini tikladi. Uning G‘arbda olib borgan urushlari
muhim ahamiyatga ega edi. Ashshurnazirpal harbiy harakatlar natijasida O‘rta
dengizga yo‘l ochib chiqishga muvaffaq bo‘ldi. Uning qo‘shinlari Oront vodiysini
kesib o‘tib, Aman tog‘larigacha borib yetgan va Ossuriya shohi qimmatbaho
yog‘och turlarini shu yerdan olgan. Finikiya shaharlari Ossuriyaga xiroj to‘lab
turgan. Ashshurnazirpal yangi poytaxt Kalax shahrida qurdirgan hashamatli saroy
qoldiqlari hali ham bor. Miloddan avvalgi IX asrda Salmanasar III (miloddan
avvalgi 859-824 yillar) hukmronligi davrida o‘ttiz ikkita harbiy yurish qilgan.
Miloddan avvalgi 856-yili Salmanasar III Bit - Adinini o‘ziga bo‘ysundirgan,
oromiy shohligi poytaxti Til - Barsibni egallab, hashamatli saroy qurdirgan. 1929-
1931-yillarda ana shu shahardagi qazilmalar vaqtida saroy xarobalari topilgan.
Ossur shohi bu shaharga siyosiy jihatdan katta e'tibor bergan, chunki Til - Barsib
orqali muhim harbiy savdo yo‘li o‘tgan. Salmanasar III Suriya tomon yo‘l olib, eng
muhim shaharlarni qo‘lga kiritish hamda O‘rta yer dengiziga savdo yo‘llari
ochishni
14 Roux, Georges (1992). Ancient Iraq (Third ed.). New York: Penguin Books. pp. 288
19

maqsad qilgan. Biroq, Damashqning shiddatli qarshiligiga duch kelgan. Oron
bo‘yidagi Karkara yonida, Xamatdan shimolroqda ikkala qo‘shin to‘qnash keldi.
Qonli jangda (miloddan avvalgi 854-yili) Salmanasar III Suriya va Finikiya,
shuningdek, Falastinni o‘z ittifoqchilariga aylantirib, hatto arab qabilalari bu
ittifoqqa qo‘shilgan Damashq kuchlarini yenga olmadi. Faqat miloddan avvalgi
840-yili o‘n olti harbiy yurishdan so‘ng, Ossuriya hukmdori g‘alabaga erishishga
muvaffaq bo‘ldi. Isroil, Tir, Sidon unga bo‘ysunib, xiroj to‘lay boshladilar.
Ossuriya Urartu shimolidagi qabilalar bilan ham qattiq kurash olib borishga majbur
bo‘lgan. Ossur askarlari garchi Urartu tuprog‘iga bostirib kirgan bo‘lishlariga
qaramay, Urartu davlatini mag‘lub eta olmadilar. Miloddan avvalgi VIII asrda
xalqaro vaziyatning o‘zgarishi Ossuriya davlatining orqaga qarab ketishiga sabab
bo‘ldi. Old Osiyoning shimoliy qismida endi Urartu davlati hukmronlik vaziyatiga
ega bo‘ldi.
Ossuriya davlatining tiklanishi. Miloddan avvalgi VIII asr o‘rtalarida Ossuriya
yana kuchaydi. Tiglatpalasar III 15 (miloddan avvalgi 745-727 yillar) o‘zidan
avvalgi shohlarning istilochilik siyosatini davom ettirdi. Tiglatpalasar III Urartuga
ilk muvaffaqiyatli yurishlar qildi. Tiglatpalasar Urartu podsholigini bo‘yin egdira
olmagan bo‘lsada, uni bir muncha kuchsizlantirdi. Old Osiyoning shimoliy-g‘arbiy
qismida Ossuriyaning avvalgi qudratini qayta tiklagan Tiglatpalasar miloddan
avvalgi 729-yilda Bobilga yurish qilib, o‘ziga qo‘shib oladi va buni Bobil kohinlari
ham qo‘llab-quvvatlaydilar. Tiglatpalasar III shohligi davrida muhim islohotlarni
amalga oshirdi. Islohotlar ma'muriy va harbiy sohalarga taalluqli bo‘lgan.
Tiglatpalasar III dan keyin uning o‘g‘li Salmanasar V taxtga o‘tirib (miloddan
avvalgi 727-722-yillar), besh yil mobaynida bir qancha yurishlar qilgan va muhim
islohot o‘tqazgan. Haddan tashqari keskinlashib borgan sinfiy ziddiyatlarni bir
qadar yumshatish maqsadida, Salmanasar V Ossuriya va Bobilning Ashshur,
Nippur, Sippar, Bobil kabi qadimgi shaharlariga berilgan moliyaviy-iqtisodiy
imtiyozlar hamda soliqlarga oid yengilliklarni bekor qildi. Sargon II (miloddan
avvalgi 722-
15 Якобсон В. А. Новоассирийская держава // История Древнего мира / Под редакцией И. М. Дьяконова, В. Д.
Нероновой, И. С. Свенцицкой. — Изд. 3-е, испр. и доп. — М.: Главная редакция восточной литературы
издательства «Наука», 1989. — Т. 2. Расцвет древних обществ. — 572 с. — 50 000 экз.

705 yili) “qonuniy shoh Sharruken” deb nom olgan hokimiyat tepasiga zo‘rlik bilan
kelganligini ko‘rsatadi. Misr yordamida ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlarini bostirish
uchun Sargon II Suriyaga yana qo‘shin tortib borishga majbur bo‘ladi. Bu urush
natijasida Sargon II Isroilni tor-mor keltirib, Samariyani ishg‘ol qiladi va 25 ming
kishini asir oladi. Sargon II hukmdorligining 7 va 8 yillarida Urartu ustidan yirik
g‘alaba qozondi. Elam mamlakati qo‘llab - quvvatlagan 16 Bobilga qarshi kurash
Sargon II uchun o‘ta mashaqqatli kechdi. Shoh Urartu ustidan qozongan
g‘alabasidan so‘ng, lidiyaliklar bilan eronliklar yashaydigan o‘lkalarda o‘z ta'sirini
kuchaytirish imkoniga ega bo‘ldi. Sargon II yangi poytaxt - Dur - Sharrukin
shahrini barpo qildi. Sargon II o‘g‘li Sinaxxerib (miloddan avvalgi 705-681-yillar)
davlati u qadar kuchli bo‘lmay, unga xavf solgan yangi ittifoqlar yuzaga keladi.
Suriya, Finikiya va Falastindagi kichik shohliklar qaytadan birlashdilar.
Tir va Yahudiya shaharlari Ossuriyaga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar.
Ossuriya hukmdori diplomatiya yo‘li bilan ish ko‘rishga majbur bo‘ladi. Miloddan
avvalgi VII asr boshlarida Bobil quldor zodagonlari katta nufuzga ega bo‘lganlar.
Katta ibodatxonalarning bosh kohinlari shular tarkibiga kirgan. Bobil
podsholigining chegaralarini mustahkamlash muhim siyosiy vazifalardan biri
bo‘lgan. Bobil uchun ikki daryo oralig‘ining shimoliy-g‘arbiy qismida
mustahkamlanib olish zarur edi. Ossuriyaning kuchsizlanganidan foydalangan
Psamtik Misrning Falastinga bo‘lgan siyosiy ta'sirini qaytadan tiklash maqsadida
miloddan avvalgi VII asr oxirida bu yerga bostirib kiradi. Misrning navbatdagi
fir'avni Nexo nafaqat Falastinni, balki Finikiya bilan Suriyani ham bosib olish
maqsadida ishga kirishadi. Misr fir'avni Megiddo yaqinidagi jangda yahudiy
qo‘shinlarini tor-mor keltirib, Quddusga xiroj solib, Finikiya shaharlarini qo‘lga
kiritadi. U Sidon shahrida zafarnomasini yozib qoldirgan. Harbiy kuchlari yetarli
bo‘lmagan Nexo butkul mag‘lub bo‘lib, shoshilinch ortga chekinishga majbur
bo‘lgan. Navuxodonosor II (miloddan avvalgi 605-562-yillar) harbiy
muvaffaqqiyatlaridan to‘la ravishda foydalangan.
16 Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М., I962.C163.
21

U Nil daryosi deltasigacha yetib borib, Suriyani egallab, misrliklarni Old
Osiyodan batamom siqib chiqaradi. Navuxodonosor g‘oyat ehtiyotkor hukmdor
bo‘lganligi sababli, ana shu erishgan yutuqlari bilan cheklangan. Misr tarafdorlari
anchagina ko‘p edi, shu jumladan, Yahudiya shohi Ioakim ham Misrni qo‘llab-
quvvatlagan. Yahudiyaning Bobildan ajralib chiqib, Bobilga xiroj to‘lashdan bosh
tortishi yangidan urush boshlanib ketishiga bahona bo‘ldi. Navuxodonosor
Yahudiya ustiga qo‘shin tortib, Quddus shahrini qamal qiladi. Bobil qo‘shinlari
qal'a devorlari bilan o‘rab olingan bu poytaxt shaharni uch oy qamaldan so‘ng, oxiri
miloddan avvalgi 597-yilda egallashga muvaffaq bo‘ldilar. Fir'avn Uaxib -Ra
(Airiy) Suriya sohillarini egallash va shu orqali siyosiy hukmronlik qilish uchun
zarur asosiy hududlarni qo‘lga kiritish maqsadida, qo‘shin va harbiy flotga bosh
bo‘lib, Osiyo tomon otlandi.
Yahudiylar shiddatli va qonli janglarda Yahudiya davlatining hayot-mamoti
uchun, poytaxtlarini qattiq turib, qahramonlarcha mudofaa qiladilar. Biroq baribir
yahudiylar qarshiligi sindiriladi. Bobil qo‘shinlari Quddusni shijoat bilan qo‘lga
kiritib, shaharni vayron hamda talon-taroj qilib, unga o‘t qo‘yib yuborganlar
(miloddan avvalgi 586-yil). Bobil shohi isyonchilarni qattiq jazoladi. Yahudiya
hukmdori Sidkiya qolgan-qutgan qo‘shini bilan birga Iyerixon tekisligida qo‘lga
tushadi va ko‘zi o‘yilib, ko‘r qilinadi. Yahudiya shahzodalari esa qatl qilinadi.
Ko‘plab yahudiylar asir olinib, Bobilga haydab olib ketiladi. Miloddan avvalgi 586-
yilda vayron qilingan Quddus yong‘ini1 da yahudiylarning erkin va mustaqil davlat
haqidagi orzulari batamom puchga chiqdi. Bobil shohi Suriyada o‘z hokimiyatini
mustahkamlab, Falastinga egalik qila boshladi. Ammo Navuxodonosor Suriyani
o‘ziga tobe qilish uchun Finikiya shaharlarini uzil-kesil bo‘ysundirishi kerak edi.
Finikiya davlatining qadimgi poytaxti - boy va qudratli Tir - savdo markazi bo‘lib,
shaharlar orasida yetakchi o‘rinlardan birida turardi. Tir aholisi o‘z mustaqilligini
mardlarcha himoya qildi. Yaxmos II 17 bu bilan Bobilning O‘rta dengiz Sharqidagi
yerlarini egallashida qarshilik ko‘rsatmoqchi bo‘lgan.
17 Любкер Ф. Psammenitus // Реальный словарь классических древностей по Любкеру / под ред. Ф. Ф.
Зелинский, А. И. Георгиевский, М. С. Куторга, Ф. Гельбке, П. В. Никитин, В. А. Канский, пер. А. Д. Вейсман,
22

Bobil hukmdori Mesopotamiya, Suriya, Finikiya va Falastinni istilo qilgan
bo‘lishiga qaramay, shoshilinch bunyod etilgan saltanatning u qadar mustahkam
emasligini o‘zi ham bilardi. Nahrilqalb daryosi buyidagi qoyalarda Misr fir'avnlari
va Ossuriya istilochilarining tantanali g‘alabalariga oid ma'lumotlar mavjud. Ammo
Navuxodonosor haqidagi yozuvlarda Yuqoridagi g‘alabalar haqida xech narsa
aytilmagan. Navuxodonosor miloddan avvalgi 562-yilda vafot etdi. Uning 43 yillik
hukmdorligi davrida 18 Yangi Bobil podsholigi yuksak taraqqiyotga erishdi.
Miloddan avvalgi 555-yildagi davlat to‘ntarishidan keyin Bobil taxtiga o‘tirgan
Nabonid Navuxodonosor II ishini davom ettirish niyatida bo‘lib, Navuxodosorni
o‘z yozuvlarida homiysi sifatida ko‘p bora hurmat bilan tilga oladi. Nabonid 17
yillik (miloddan avvalgi 555-538-yillar) hukmdorligi davrida mamlakat butunligini
saqlash uchun qattiq kurash olib borgan. U shohligining dastlabki yillari shimoliy
Suriyada ko‘tarilgan qo‘zg‘olonni bostirib, Xamat hamda Amurru mamlakatiga
qo‘shin tortib, to Edemning janubigacha yetib boradi. Ammo Bobil uchun asosiy
xavf uyasi bu yerda emas edi. Suriya bilan Falastin bostirilgan, shuningdek,
kuchsizlanib qolgan Misrdan yordam kuta olmasdilar. Tir shahrini Nabonid podsho
qilib ko‘targan Xiram II idora qilar edi. Mesopotamiyaning shimoliy qismida Bobil
uchun ancha mushkul ahvol yuzaga keladi. Midiya hukmdori Astiag (Ishtuvegu)
Shimoliy Mesopotamiyaga yurib, Xarran o‘lkasiga kirib boradi. Yozuvlardan
ma'lum bo‘lishicha, Nabonid “ummanmand”larga (midiyaliklarga) qarshi chiqadi-
yu, lekin midiyaliklarni undan avval Anshana shohi Kayxisrav tor-mor keltiradi.
Midiya hukmdorligining yemirilib, Eron yuksalayotganini ko‘rgan Nabonid
o‘zining shimoliy-g‘arbiy chegaralarini mustahkamlashga qaror qilgan va shu
sababli, o‘z so‘zlariga ko‘ra, Xarranda bu yerga midiyaliklarning xurujidan katta
zarar ko‘rgan muqaddas qadamjolarni tiklashga alohida e'tibor bergan.
Eron bosqini xavfini avvaldan sezgan Nabonid Arabiston bilan aloqalarini
mustahkamlash niyatida Teymaga lashkar tortib, uni bosib olib, o‘z qarorgohiga
18 Ф. Гельбке, Л. А. Георгиевский, А. И. Давиденков, В. А. Канский, П. В. Никитин, И. А. Смирнов, Э. А.
Верт, О. Ю. Клеменчич, Н. В. Рубинский — СПб.: Общество классической филологии и педагогики, 1885. —
С. 1122—1123.
23

aylantiradi. Nabonid Teymada o‘zini bir qadar tinch sezardi. Siyosat maydonidagi
vaziyat Bobil saltanati uchun tobora xavfli bo‘lib bordi. Eron shohi Kayxisrav
miloddan avvalgi 550-yilda Midiyani bo‘ysundirib, Lidiyaga qarshi otlanadi. Lidiya
saltanatini egallab, shu orqali Mesopotamiyani Sharq va shimoldan o‘ziga qarashli
yerlari bilan o‘rab oladi. Eron shohining barcha yutuqlari Bobil qaydlarida batafsil
ko‘rsatilgan. Qaydnomaning miloddan avvalgi 546-yilga oid bobida elamiylar
(forslar yoki ularning Elamdagi ittifoqchilari deb taxmin qilinadi) Aqqodga bostirib
kirganligi va Urukka Elam hokimi tayinlanganligi aytiladi. Forslar Dajla
daryosining Sharqida Quyi Zab, Dajla daryosi vohasidagi Gutium o‘lkasini bosib
oladilar. Kayxisrav miloddan avvalgi 539- yilda Mesopotamiyaga bostirib kirib,
Opis yonida Bobil qo‘shinlarini tor-mor keltirgan. Miloddan avvalgi 538-yilda
Kayxisrav Sipparni ishg‘ol qilib, Bobil chegaralariga yaqinlashadi. Nabonidning
xudojo‘y va olimligi ham, butun mamlakatdan keltirilgan xudo haykallari ham
(Nabonid ularni yig‘ib, Bobilni g‘oyat katta qadimgi diniy yodgorliklar muzeyiga
aylantirgan1 ) uni qutqarib qololmadi. Kayxisrav miloddan avvalgi 538-yilning
kuzida Bobilga kirib, Nabonidni taxtdan chetlashtiradi va Bobilni qudratli Eron
davlati tarkibiga qo‘shib oladi. Bobil Old Osiyoning eng katta savdo markazi
hamda nafaqat qadimgi Sharq, balki butun qadimgi dunyo madaniy hayot
taraqqiyotiga katta ta'sir ko‘rsatgan madaniyat markazi sifatida o‘z ahamiyatini
muayyan muddat saqlab qoladi.
2.2 Qadimgi Ossuriya madaniyati.
Ossuriya davlati qadimiy tarixda yomon iz qoldirgan bo lsa-da, baribirʻ
o zining gullagan davrida ko plab madaniy yutuqlarga ega bo lgan, ularni
ʻ ʻ ʻ
e tibordan chetda qoldirib bo lmaydi. Ossuriyada yozuv faol rivojlandi va gullab-
ʼ ʻ
yashnadi, kutubxonalar yaratildi, ularning eng kattasi - qirol Ashurbanipal
kutubxonasida 25 ming gil lavha mavjud edi. Podshohning ulug'vor rejasiga ko'ra,
davlat arxivi vazifasini ham bajargan kutubxona nafaqat insoniyat tomonidan
to'plangan barcha bilimlar omboriga aylanishi kerak edi. U yerda nima bor:
afsonaviy Shumer eposi va Gilgamish va qadimgi xaldey ruhoniylarining (va
mohiyatan olimlarning)
24

astronomiya va matematikaga oid asarlari va tibbiyotga oid eng qadimiy risolalar
bizga qadimgi davrlardagi tibbiyot tarixi haqida eng qiziqarli ma'lumotlarni taqdim
etadi, va son-sanoqsiz diniy madhiyalar va pragmatik biznes yozuvlari va puxta
qonuniy hujjatlar. Kutubxonada butun maxsus tayyorlangan ulamolar jamoasi
ishlagan, ularning vazifasi Shumer, Akkad va Bobilning barcha muhim asarlarini
nusxalash edi. Ossuriya arxitekturasi ham sezilarli darajada rivojlangan Ossuriya
saroylarining ba'zi bezaklari Ossuriya san'atining ajoyib namunasidir. Miloddan
avvalgi VII-VI ming yilliklarda Mesopotamiyada turli madaniyat o‘choqlari paydo
bo‘la boshlaydi. III ming yillik boshlarida turli tillarda so‘zlashuvchi etnik guruhlar,
shahar - davlatlar vujudga keladi. Qadimgi Mesopotamiyada yashagan xalqlar,
etnik guruhlar o‘ziga xos noyob madaniyatga, din, urf-odatlarga ega bo‘lganlar.
Ularning bir-birlari bilan aralashib, o‘zaro ta'sir ko‘rsatishlari natijasida
Mesopotamiya sivilizatsiyasi vujudga keladi. Uzoq tarixiy rivojlanish jarayonida
Mesopotamiya mintaqasi xalqlari turli-tuman etnik guruhlar madaniyatini
rivojlantirishda generator rolini o‘ynagan. Ana shunday qadimiy madaniyatlardan
biri Ossuriya madaniyatidir. Ossuriya davlati paydo bo‘lish (miloddan avvalgi XX-
XVI asrlar), rivojlanish (miloddan avvalgi XV-XVI asrlar), gullab - yashnash
(miloddan avvalgi X-IX asrlar) hamda yemirilish (miloddan avvalgi VIII-VII
asrlar) jarayonlarini boshidan kechirdi.
Ana shu tarixiy jarayonlar davomida Ossuriya madaniyati va mafkuraviy
hayoti shakllandi va rivojlandi. 19 Ossuriya madaniyati Mesopotamiyada yashagan
qadimgi xalqlar, ayniqsa, Shumer, Aqqod va Bobil madaniy meroslari bilan bog‘liq
holda rivojlandi. Ossuriyaning mafkuraviy hayoti ham Mesopotamiyada yashagan
qadimiy xalqlarning diniy qarashlari, aqidalari, urf-odatlari, rasm-rusumlari ko‘p
xudolik tamoyillariga asoslangan edi. Din va diniy qarashlarda, aqidalarda fol
ochish, tush ko‘rish, oldindan aytib berish - bashorat qilish kabilarga ishonish
muhim o‘rin egallagan. Qadimgi Ossuriyaliklar turli kasalliklarni oldini olish,
19 Mezzofiore, Gianluca; Limam, Arij (2015-05-28). "Iraq: Isis 'blows up Unesco world heritage Assyrian site of
Ashur' near Tikrit". International Business Times. Архивировано из оригинала 22 августа 2015. Дата
обращения: 24 августа 2015.
25

baxtsizliklarga yo‘l qo‘ymaslik, notavonlikni oldini olish maqsadida turli diniy urf-
odatlarga, afsonalarga ishonishar va amal qilishar edi. Diniy aqidalar, qarashlarni
shakllantirish va mustahkamlashda turli xudolar (Yer, Suv, Quyosh, hosildorlik va
hokazolarga ishonish) va ibodatxonalar ilohiylashtirilgan, podsholar, tabiat
hodisalari muhim rol o‘ynagan. Umuman olganda ossuriyaliklar ikkinchi ming
yillikda (xristian erasidan oldin) adabiyot, ilm-fan, san'at soxasida amalda original
biror narsa yaratishmagan. Ular bobil va xurrit - xettlarning bu sohada erishgan
yutuqlarini to‘la-to‘kis qabul qilishgan. 20 Ularda badiiy adabiyot bo‘lmagan. O‘sha
davrning eng qiziq muhim tarixiy va ijtimoiy-madaniy yodgorliklaridan biri “O‘rta
Ossuriya qonunlari” hisoblanadi. U aslida davlat qonunlari bo‘lmay, aksincha,
o‘ziga xos huquq majmualari, qonuniy normalar va hujjatlarning ilmiy to‘plamidan
iborat, xolos. “O‘rta Ossuriya qonunlari” Ashshur jamoasining amaliy ehtiyojlariga
javob berish maqsadida tuzilgan. Bu qonunlardan jami bo‘lib 14 ta taxtacha va
lavha saqlanib qolgan. Masalan, “A” harfi bilan belgilangan taxtachada (ellik
to‘qqizta paragraf bor) erkin ayollarning huquqiy holatining turli jihatlari, ularga
belgilangan jazolarning (agar ular huquq normalarini buzishsa, jinoyat sodir
qilishgan bo‘lsa) turli xillari aks ettirilgan. Bu qonunlar miloddan avvalgi XIV-XIII
asrlarga tegishli bo‘lib, Ossuriyada huquqiy tafakkurning ancha rivojlanganligini
ko‘rsatadi. Ossuriyaning mafkuraviy hayotida qadimgi xalqlar tomonidan ishlab
chiqilgan turli-tuman afsonalar tizimi ham jiddiy ahamiyat kasb etgan.
Bu afsonalarda real hayot va borliqning ko‘plab muhim falsafiy masalalari,
jumladan, olamning paydo bo‘lishi, insonning yaratilishi haqidagi g‘oyalar ilgari
surilgan. Ossuriyaliklar qadimgi Mesopotamiya xalqi dinining ko‘p jihatlari,
mixxatlar tizimi, adabiy asarlari, san'ati hamda ilmiy bilimlarini o‘zlashtirishgan.
Shuningdek, Ossuriyaliklar qadimgi shumerliklardan ba'zi bir xudolarning nomi va
ularga ishonishni qabul qilishgan. Ibodatxona va qasrlar qurishda shumerliklarning
turli me'moriy shakllaridan, hatto qurilish materiali-g‘ishtdan foydalanishgan.
Miloddan avvalgi 729-yilda Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III tomonidan
20 . Abduxoliq Abdurasul o g li, Qadimgi Farg ona tarixidan, T., 2002.174-B. ʻ ʻ ʻ
26

Bobilning butunlay bosib olinishi va uni Ossuriya davlati tarkibiga kiritilishi tufayli
Bobil madaniyatining Ossuriya madaniyatiga ko‘rsatgan ta'siri kuchaydi.
Ossuriyaliklar bobilliklardan o‘sha davrda keng tarqalgan diniy asarlar, jumladan,
olamning yaratilishi haqidagi epik poema va qadimgi xudolar - Enlil va Mardukka
bag‘ishlangan madhiyalarni o‘rganishgan. Bundan tashqari, ossuriyaliklar
bobilliklardan davlatni boshqarishdagi ba'zi jihatlarni, o‘lchov va pul tizimini,
Hammurapi zamonida ishlab chiqilgan huquqlarning ko‘p o‘rinlarini qabul
qilishgan edi. Ossuriya madaniyati yuksalgan davrini 21 Ossuriya hukmdori
Ashshurbanipal saroyining vayronalari ostidan topilgan “Ashshurbanipal”
kutubxonasi misolida ko‘rish mumkin.
Kutubxonada juda ko‘p turli-tuman diniy yozuvlar, adabiy asarlar, ilmiy
matnlar bo‘lgan. Bular orasida astronomiya kuzatuvlari, tibbiyotga oid matnlar,
grammatika va leksikaga oid ma'lumotnomalar, shuningdek, yer hamda qullarning
soni, soliqlar, harbiy hizmatga jalb qilish xaqidagi ma'lumotlar alohida ahamiyatga
ega. Ossuriyalik mutaxassislar - mirzalar (kotiblar) shohning ko‘rsatmasiga binoan,
turli-tuman adabiy asarlarni, qadimgi yozuvlarni diqqat bilan tartibga solishgan,
qadimgi Sharq xalqlari madaniy durdonalar xazinalarini kutubxonaga to‘plashgan.
Mirzalar o‘ziga to‘q kishilar bo‘lgan. Mirzalik unvonini egallash osonlikcha
bo‘lmagan. Bu kasbni egallash uchun ko‘p vaqt va mashaqqatli mehnat talab
qilingan. Chunki mixxatlarni yozish hamda ularda o‘ziga xos ma'no va
mazmunlarni ifoda etish oson kechmagan. Shuning uchun mirzalar jamiyatning
Yuqori tabaqalari safidan joy olgan. Mirzalarning yeri, mol-mulki bo‘lgan.
Shohdan mukofotlar - turli hadya va tortiqlar olishgan. Ossuriyaliklarning
me'morchilik sohasida erishgan yutuqlarini podsho Ashshurnazirpalning Kalahda
hamda podsho Sargon II hukmdorlik davrida Durr - Sharrukinda (hozirgi
Xorsobod) barpo etilgan qasr vayronalarida ko‘rish mumkin. Sargon II barpo etgan
saroy 210 ta zal va 30 hovlidan iborat bo‘lgan. Hashamatli saroyning kiraverishida
odam kallasi tasvirlangan qanotli
21 Ho, Peng Yoke, LI, QI and SHU, Hong Kong University Press, 1985. University of Washington Press
edition, 1987. ISBN 0-295- 96362-X, p.76.
27

buqa yoki sherlarni aks ettirgan juda katta bahaybat haykallar o‘rnatilgan.
Ossuriyada qurilgan qasrlar, saroylar Ossuriya me'morchiligining mahobatli
haykaltaroshlik, badiiy relyeflar hamda nafis naqshlar bilan uyg‘unlashib
ketganligidan darak beradi.
Saroy zalining devorlari saroy hayotini, urushlar va ovlarni aks ettirgan turli -
tuman naqshlar bilan bezatilgan. Bularning hammasi ulkan harbiy davlatni
boshqargan podsholarni ulug‘lashga xizmat qilgan va Ossuriya davlati qudratini
namoyish qilishga qaratilgan. Qasr va saroy devorlariga solingan ajoyib naqshlar,
yovvoyi hayvonlar ovini aks ettirgan sahnalar Ossuriya san'atining ravnaq
topganligini ko‘rsatadi. Ossuriya haykaltaroshlarining yovvoyi hayvonlarni
haqqoniy qilib jonli tarzda tasvirlashlari kishilarni hayratda qoldiradi.
28

XULOSA.
Xulosa qilib aytganda Dajla daryosining Yuqori oqimi bo lylab, o rta qisminiʻ ʻ
egallagan hududlarga Ossuriya deyilgan. Hozirgi Iroq davlatining shimoli-sharqiy
qismiga to g ri keladi. Uning g arbini Ossuriya cho li kesib o tgan. Xulosa o'rnida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
shuni aytish joizki, Miloddan avvalgi II ming yillikda Ossuriya Misr yordamida
asta-sekin xalqaro maydonga chiqadi. Ossurlar urartlar bilan qizg in kurash olib
ʻ
borgan va zaiflashib qoladi. Miloddan avvalgi VIII asr o'rtalarida Ossuriya yana
tiklanadi. Tiglatpalasar III, Salmanasar V davrida Yangi Ossuriya podsholigi ancha
yuksaladi. Xulosa qilib aytish mumkinki, Ossur xalqi ko chmanchi va jangari xalq
ʻ
bo'lgan. Asosiy e tiborini jang qilish va harbiy tayyorgarlikka qaratishgan.Xo'jaligi
ʼ
ham o'z navbatida chorvachilik va dehqonchilik bilan bog liq bo lgan. Ossuriyaga
ʻ ʻ
shimol va sharq tomondan kimmeriy, skif, midiyalik va boshqa qabilalar bostirib
kirgan va ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga katta hissa qo shgan.
ʻ
Xulosam shuki, Miloddan avvalgi VII asr boshlarida Bobil quldor zodagonlari
katta nufuzga ega bo lganlar. Novoxodosonor davrida Yahudiya, Falastin, Suriya,
ʻ
Finikiya va Mesopotamiya hududlariga yurish qiladi. Xulosa qilib aytganda,
Mesopotamiya hududida qazishma ishlari XIX asrning o'rtalaridan boshlanadi.
Botta Ossuriya podshosi Sargon II saroyi qoldiqlarini topadi. Leyyard esa mixxat
yozuvlarini topadi. Bu moddiy va ma'naviy manbalar tarixiy jarayonlarni
isbotlovchi eng katta yutuklardan biri desak xato bo lmaydi. Bundan tashqari
ʻ
Rassam Mesopotamiyaning turli burchaklaridan qator qo'lyozma hujjatlar,
Ashshurbanipal solnomasi hamda Ossuriya va Bobil podsholigiining hujjatlarini
topadi. Xulosa shuki, Miloddan avvalgi VII -VI ming yilliklarda Mesopotamiya
hududida ko plab madaniyatlar tashkil topadi. Ulardan biri Ossuriya madaniyati
ʻ
hisoblanadi. Ossur xalqlarining madaniyati boshqa xalqlar madaniyatiga qaraganda
ancha yuqoriligi xususiyatlanadi.Mil.avv.I ming yillikda Ossuriyada temir qurol-
yarog lar paydo bo ladi. Mil avv. VII asrda Ossuriyada tosh quvurlar quriladi.
ʻ ʻ
Huddi shu davrda yaratilgan davlat esa insoniyat tarixidagi birinchi imperiya
bo’ladi. Keyingi davrlarda taxtda bo’lgan podsholar Urartu zarbalariga bardosh
bera olishmagan va
29

ichki siyosatda savodsizlik, oldindan ko’ra bilmasligi sababli davlatni sezilarli
darajada zaiflashtirib qo’ygan. Ossuriyaning so’nggi kuchli shohi Ashurbanipal
bo’lgan u Ossuriyaning eng savodli hukmdori sifatida tanilgan. Uning podsholik
davri, mustaqilligini qo’lga olmoqchi bo’lgan vassal davlatlar bilan jang olib
borishi bolan xarakterlanadi. Ashurbanipral Lidiya, Midiya, Frigiya ustidan o’z
ta’sirini yoydi va Fivani mag’lub qildi.
Xususan, eramizdan avvalgi IX-VII asrlarda Ossuriya davlat boshqaruvi
quyidagi shaklda bo’lgan: bosib olingan hududlarning ko’pchiligida provinsiyalar
(Ossuriya, Kichik Osiyoning ayrim shaharlari va viloyatlari, Xaldey va Oromiy
knyazliklari) tashkil qilingan. Ular Ossuriya noiblari tomonidan boshqarilgan. Xiroj
to’laydigan qaram podsholiklar (Finikiya shaharlari,Yahudiya, Moav, Edem, Tabal,
Manna) saqlanib qolgan. Ossuriyadan uzoqdagi bir qadar kuchli davlatlar o’z
mustaqilligini ma’lum darajada saqlab qolgan (Lidiya, Urartu, Midiya, Elam, va
Shimoliy Arabiston yerlari). Misr 20 ta kichik hududga bo’linib mahalliy hokimlar
(podsho, nomarx, kohinlar) boshqargan. Ossuriyaning ko’p sonli amaldorlar
apparati va harbiy ma’muriyati qoldirilgan. Bobil alohida boshqarilib podsholari
rasman o’z mustaqilligini saqlab qoladi.
30

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR.
1. 1.Rajabov R.Qadimgi dunyo tarixi.-Toshkent.Fan va texnologiya,2009. 2.
D.J.Urakov. Jahon tarixi.Toshkent. Inavatsiya-Ziyo..,2020.
3. Западная Азия. Серия «Обычаи народов мира». М.: «Мир книги»,
2010. 222 с.
4. Robert H. Hewsen. The Geography of Ananias of Širak:
Ašxarhac oyc , the Long and the Short Recensions. — Reichert, 1992. — P. 220. ʻ ʻ
5. Xalqaro munosabatlar tarixi va diplomatiyasi. Hammualliflikda, T.,
2009.
6. Qadimgi dunyo tarixi. Y.S. Krushkol taxriri ostida. 2-j. T., I975.
Хрестоматия по истории Древней Греции. Под. Ред. Д.П.Каллистова.
М., I964.
5. Хрестоматия по истории Древнего Рима. Под. Ред. С.Л.Утченко. М.,
I962.
6. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. Toshkent 2009.
7. Античная Греция. Под.Ред. Е.С.Голубцовой. М., I983. Т., I-2.
8. Nivison, David S. The Classical Philosophical Writings // The Cambridge
History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 B.C. / Loewe,
Michael & Shaughnessy, Edward L. — Cambridge University Press, 1999. — P.
745—812.
9. Abduxoliq Abdurasul o g li, Qadimgi Farg ona tarixidan, T., 2002.
ʻ ʻ ʻ
10. I.Roger B.Beck, Linda Black, Larry S. Krieger, Philip C, Naylor, Dahia
Ibo Shabaka ‘’World history: patterns of interaction’’. McDougle Little, USA,
2009. P.287-293.
11. Sima Qian (1994). William, Nienhauser (ed.). The Grand Scribe's Records
I: The Basic Annals of Pre-Han China. Indiana University Press. ISBN
9780253340214
31

12. Ho, Peng Yoke, LI, QI and SHU, Hong Kong University Press, 1985.
University of Washington Press edition, 1987. ISBN 0-295- 96362-X, p.76
13. Л.С.Васильев, Л. И. Думан. Чжоу // Советская историческая
энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская
энциклопедия, 1976. — Т. 16 : Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — Стб. 18—19.
14. Крюков М. В. Яншао // Советская историческая энциклопедия : в 16
т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — Т. 16 :
Чжань Вэнь-Тянь — Яштух. — 1002 стб.
15. Wittke, J.H. (February 24, 2010). "Geology of the Tibetan Plateau".
Archived from the original on May 23, 2019. Retrieved March 29, 2019.
16. Liu, L. & Xiu, H., Rethinking Erlitou: legend, history and Chinese
archaeology, Antiquity, Volume: 81 Number: 314 Page: 886—901, 2007
17. Ли-Юань // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1
доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
18. Keightley, David N. (1996-yil kuz). „Art, Ancestors, and the Origins of
Writing in China“. Representations. № 56 Special Issue: The New Erudition. 68–
95-bet.
19. Bartlett, Beatrice S. (1991), Monarchs and Ministers: The Grand Council
in Mid-Ch'ing China, 1723–1820, Berkeley and Los Angeles: University of
California Press, ISBN 978-0-520-06591-8.
20. Cassel, Pär Kristoffer (2012), Grounds of Judgment: Extraterritoriality
and Imperial Power in Nineteenth-Century China and Japan, Oxford University
Press, ISBN 978-0-19-979205-4
21. Crossley, Pamela Kyle (1997), The Manchus, Wiley, ISBN 978-1-55786-
560-1. —— (2010), The Wobbling Pivot: China since 1800, Malden, MA: Wiley-
Blackwell, ISBN 978-1-4051-6079-7.
22. Platt, Stephen R. Autumn in the Heavenly Kingdom: China, the West, and
the Epic Story of the Taiping Civil War. — New York : Knopf, 2012. — ISBN 978-0-
307-27173-0.
32

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI TASHKIL TOPISH SHART- SHAROITLARI

1.1 Qadimgi Ossuriya tarixi va manbashunosligi

1.2 Qadimgi Ossuriya tashkil topishi

II.BOB.QADIMGI OSSURIYA DAVLATI IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTI

2.1 Qadimgi Ossuriya iqtisodiyoti va ijtimoiy tuzumi va diplomatsiyasi

2.2 Qadimgi Ossuriya madaniyati

XULOSA

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR

ILOVALAR

Купить