Qadimgi Rim fani - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Qadimgi Rim fani

Купить

6-Mavzu: Qadimgi Rim fani
1. Qadimgi Rim fanining tug’ilishi va uning bosqichlari
2. Qadimgi Rim materializimining rivojlanishi
3. Qadimgi Rim fanlari klassifikasiyasi
Darsning o’quv va tarbiyaviy maqsadi : Talabalarda Fan va texnika fanining
tadqiqot obyekti, predmet va vazifalari borasida tushuncha berish, shuningdek turli
davlatlarda tadqiqotchilar tomonidan Qadimgi Rim tarixi faniga berilgan
ma’lumotlarni talabalarga tushuntirib berish.
Dars o’tish vositalari: doska, plakat, mavzu yuzasidan manba va adabiyotlar,
tarixiy ma’lumotlar, mavzu yuzasidan testlar, izohli lug’atlar
Tayanch iboralar:
Rim - qal’a-qo’rg’on shahri, quldorlik, Romul va Rem, urug’ jamoasi,
patrisiylar, «urug’ oqsoqollari kengashi» - senat, «urug’ oqsoqollari kengashi» -
senat, Serviy Tulliy, Tarkviniy Gordiy, «Puni urushlari».
Qadimgi Rim deganda, albatta ilk qal’a-qurg’on yoki qadimiy shahar
tushuniladi. Shu bilan birga Qadimgi Rim deganda qadimgi Italiyadagi urug’
jamoasi, keyinchalik butun Apennin yarim orolidagi yerlarni o’ziga biriktirgan
shaxar davlat (polis)lar, yanada keyinroq esa –Yevropaning bir qismini
Њ rtayerdengizi qirg’oqlari bo’ylab cho’zilgan butun shimoliy Afrikani o’z ichga
olgan quldorlik davlati tushiniladi.
Antik mu’lumotlarga kura Rim shaxriga er.avv. 754 yoki753 yildan asoa
solingan. Uning asoschilari usha afsonaviy ona bo’ri sut berib boqqan va chupon
tarbiyalagan aka-uka egizaklar Romul va Rem hisoblanadi. Biroq arxeologik
ma’lumotlar Rim shahriga taxminan er.avv. X asrlarda asos solingaligini
ko’rsatadi.
Daslab Rim urug’ jamoasining qarorgoxi edi. Uning aholisi to’la huquqli
patrisilar, pleybelar va qullardan iborat edi. Rimning tula huquqli eng qadimgi tub
axolisi hisoblangan patrisiylar bizgacha yetib kelgan ma’lumotlarga ko’ra dastlab
uch yuzta urug’dan iborat bo’lgan. Har o’nta urug’ bitta kuriyani, har yuzta urug’
yoki o’nta kuriya bitta tribuni, ya’ni qabilani tashkil etgan.
Oliy hokimiyat organlari ikkita edi: biri kuriyalar tarkibidan yig’ilgan «xalq
yig’ini» - komisiya bo’lsa, ikkinchisi «urug’ oqsoqollari kengashi» - senat edi.
Jamoa tepasida komisiyada saylangan podsho turar edi. Dastlab senat va komisiya
tomonidan cheklangan podshoning huquqi keyinchalik kuchayadi.
Њ z qullari va katta yerlariga ega bo’lgan patrisiylar hukumron tabaqani
tashkil etardi. Italiyaning boshqa joylaridan Rimga ko’chib kelgan odamlar va

ularning avlodlari-pleybelar deb atalgan. Ular mayda va o’rta yer egalari,
hunarmandlar bo’lib «rim axolisi» tarkibiga kirmagan. Qullarning hyech vaqosi
bo’lmay, barcha huquqlardan mahrum qilingan tabaqa edi. Hali erkin jamoa
a’zolari mehnati bu davrlarda ustun darajada saqlangan bo’lsada, biroq endi
quldorlar va qullar sinfiga bo’linish jarayoni allaqachon boshlangan edi.
Antik ma’lumotlarga ko’ra er.avv. VII-VI asrlarda Rimda navbati bilan
yettita podsho hukumronlik qilgan. Ulardan birinchisi Romul bo’lib, bu Qadimgi
Rim tarixida «podsholik davri» deb ataladi. Oltinchi podsho Sevriy Tulliy
hukumronligi yillarida islohot o’tkazilib, uning natijasida keyinchalik pleybeylar
rim xalqi tarkibiga kiritiladi. Bu islohot pleybelarning patrisiylarga qarshi
fuqorolik huquqi uchun olib borgan uzoq vaqt davomidagi (200 yildan ortiqroq)
kurashining natijasi bo’ldi.
Serviy Tulliyni o’ldirib taxtga chiqan «podsholik davri»ning oxirgi yettinchi
hukumdori Tarkviniy Gord ы y er.avv. 510 (yoki 509) yilda rimliklar tomonidan
quvib yuboriladi. Shundan so’ng Qadimgi Rim tarixining yangi «Respublika
davri» boshlanadi. Bu davr to’rt yuz yildan ortiqroq, taxminan er.avv.30
yillargacha davom etadi. Rimda podsho boshqaradigan hokimiyat yo’q qilingach,
uning o’rniga respublika boshqaruvi ma’lu m muddatga saylab qo’yiladigan
kishilar idora qiladigan davlat joriy qilindi. Bunda har yili bir yil muddatga
saylanadigan ikkita konsul davlatni boshqardi.
Pleybelarning patrisiylarga qarshi kurashlari natijasida ular o’zlarining
manfaatlarini himoya qiluvchi xalq tribunlarini saylash huquqini qo’lga kiritadilar.
Qadimgi Rim tarixining Respublika davri uzluksiz urushlar, Rim qudratining
va hududining yanada oshishi bilan xarakterlanadi. Er.avv 265 yilga kelib Rim
tomonidan bu yerdagi bir qator yunon polislari bilan birga butun Apennin
yarimoroli bosib olinadi. Epir podshosi Pirr ustidan qilingan g’alaba (er.avv. 275-
260 yilar) natija er.avv. 275-260 yilar) natijasida Rimliklar Janubiy Italiyaning
ham bosib olishadi. Shunday qilib butun Italiya Rimga itoat ettiriladi.
Rimning siyosiy boshqaruvi yanada ko’proq aristokratik respublika
xarakterini ola boradi. Davlat boshqaruvi birinchi nvbatda senat tomonidan amalga
oshirilib, u moliyaviy, ichki xafsizlik, tashqi siyosat, harbiy va diniy masalalarni
yechish huquqini olgan edi. Patrisiylar va plebeylarning boy qismi o’rtasidagi
huquqiy farq asta-sekin yo’qolib va xullas ularning aralashuvi natijasida yangi
nobilist, ya’ni aslzodalar tabaqasi vujudga keladi. Oqibatda Rim er.avv. V-III
asrlarda patrisiylar va pleybelar xonadonidan chiqan quldorlar va aslzodalar
respublikasiga aylangan. Ularning vakillari senatda hal qiluvchi kuchga ega bo’lib,
yuqori mansablarni egalaganlar. Konsullar ham senat bilan maslahatli ish olib
borganlar. Mahalliy hokimiyat – rim magistraturalari-odatda bir yilga saylangan.
Xalq tribunlarining ta’siri ham ancha kuchli bo’lib, ular mahalliy magistrantlar,

xalq yig’ini va hatto senat hamda konsullarning plebeylarga zid qarorlarni veto
huquqi bilan taqiqlab qo’yishga haqli edilar.
Alohida favqulotdda holatlarda 6 oy muddatga oliy harbiy va fuqorolik
hokimiyatini boshqaruvchi-diktator tayinlangan.
Rim va Karfagen (finikiyaliklar tomonidan er.avv.825 yilda asos solingan
shahar yoki koloniya) o’rtasida Њ rta yer dengizi havzasida hukumronlikni qo’lga
kiritish uchun taxminan 120 yil davomida (er.avv.284-146yi) «Puni urushlari» deb
tarixga kirgan jang olib borildi.
Eramizning III asrlarga kelib imperatorlarning tez-tez almashuvi va
mamlakatdagi ichki ziddiyatlar hamda Rim qo’shinlarining ketma-ket
muvaffaqiyatsizliklari tufayli Rim imperiyasi zaiflasha bordi. Natijada uning
tirkibidan Galliya, Ispaniya va Britaniya vaqtincha chiqib ketdi. Garmanlar,
sarmatlar (shimoliy Qora dengiz bo’yi va Sharqiy Volgada yashovchi chorvador
qabilalar) va boshqi qabilalar saltanatining chegara viloyatlariga katta zarar
yetkazishardi.
Eramizning 184-476 yillarini Rim tarixida dominat (lot.dominatus-
gosudarstvo, hukmronlik,cheksiz monarxiya tashaniladi) deb atashadi.
Qo’zg’olonlar xavfi ostida Diokletian (eramizning284-305 y) va Konstantin I
(eramizning 306-337y) hukumronligi yillarida xristianlikni rasmiy davlat dini
sifatida tan olgan absolyut monarxiya o’rnitildi. Senat hyech qanday ahamiyatga
ega bo’lmay, nomigagina faoliyat ko’rsatadi. Natijada Rim imperiyasi har birining
o’z imperatori bo’lgan g’arbiy va sharqiy qismlarga bo’linib ketadi. Sharqiy
imperiyaning poytaxti Vizantiya (Konstantinopol) shahri edi.
Bularning hammasi quldorlik tuzumi inqirozining oldini ololmadi. Yirik yer
egalari bo’lgan magnatlarning xususiy quroli otryadlari bo’lib, ular bilan hukumat
o’rtasidagi konflikt davom etardi va kuchayardi. Faqat qullar va dehkonlar emas,
hatto yirik dehkonlar ham qo’llayotgan varvarlarning hujumi davom etardi.
Tarixda ma’lumki. Hatto 410 yilning avgustida gotlar (german qabilalari)
tomonidan Rim vaqtincha egallangan, bunda darvoza kumar tomonidan ochib
berilgan edi. Rim saltanatidan asta-sekin Britaniya, Ispaniya, Afrika viloyatlari va
Galliya chiqib keta boshladi.
Rim saltanati hukumronligi tugallashini tarixda Odoakr boshchiligida
german qabilalari tomonidan G’arbiy Rim imperiyasining oxirgi Rolul Avgustul
og’darib tashlagan o’sha eramizning 276 yil hisoblanadi. Vizantiya deb atalgan
Sharqiy Rim imperiyasi esa yana ming yillar atrofida hukmronlik qildi. 1 (V.A. 48-
49 betlar)
Qadimgi Rim davlatining vujudga kelishi, gullab yashnashi va yemirilishi
tarixining qisqacha konspektiv ocherki bu davr fani va texnikasi rivojlanishi
yanada yaxshiroq tushunishga yordam beradi.

Qadimgi Rimda ko’plab qobiliyati faylasuf va tabiyatshunos olimlar bo’lgan
bo’sada, biroq shuni aytish kerakki, ya’ni bu yerda Qadimgi Yunonistonga
nisbatan ancha ham yangi g’oyalar va fikrlar aytilgan. Buning turli sabablari bo’lib
ulardan asosiy bu quldorlik tuzumining yemirilishi Qadimgi Yunonistonga
nisbatan ham kuchliroq bo’lganligidir.
Mavzu bo’yicha savollar:
1. Qadimgi Rim fanining tug’ilishi va uning bosqichlarini alohida gapirib
bering.
2. Qadimgi Rim materializimining rivojlanishi sabalari nimada?
3. Qadimgi Rim fanlari klassifikasiyasi deganda nimani tushunasiz?
Adabiyotlar ro’yxati
1. Bernal D.J. “Nauka v istorii obshyestva”. M.1956.
2. Bernal D.J. «Nauka i obshyestvo». M. 1953.
3. Kuzanskiy K. Istoriya kultur ы Drevney Gresii i Rima. M. 1990.
4. Lukoshin R.K. Organon Aristotelya M. 1984

Qadimgi Rim fani

Купить