Qadimgi Rim madaniyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	101.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Qadimgi Rim madaniyati

Купить

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIMʻ VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI
ʻ
MAVZU: QADIMGI RIM MADANIYATI
Qabul qildi:
Tayorladi :
Toshkent-202 4

MUNDARIJA
KIRIS h………………………………………………………………….3
1-Bob. Qadimgi rim imperiyasi haqida
1.1 Qadimgi rim imperiyasi haqida ……………………...….11
1.2 Rimda quldorlar va qulla r……………………………………..…17
1.3Tarix ……………………………………………………. .. .……... 18
1. 4 Rimda me'morchilik va haykaltaroshlik… ……………………..22
2-Bob. Rim madanyati
2.1 Rim tеatr san’ati …………………………………………………..25
2.2 Rim ta’lim tizimi ………………………………………………….33
2.3 Xristianliklarning vujudga kelishi ……………………………….34
Xulosa………………………………………………………………….41
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………44
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Rimliklarning an’anaviy e’tiqodida totemizm,
fetishism va animizmning qoldiqlari mavjud edi. Rim dinida urug’ va oila
e’tiq odlari muhim o’rin tutar edi. Har bir uyda oila e’tiqodini markazi o’choq,
bosh oilaning otasi kohin edi. Har bir kishida o’zining ruhi, homiysi bo’lib,
erkaklarda geniy, ayollarda yunona edi. Rimliklarning e’tiqodiga ko’ra vafot
etgan ajdodlar xudo-homiylar bo’lar edi.
Rimliklarda har biri qandaydir bir aniq funksiyani bajaradigan kichik
xudolar juda ko’p edi. Misol uchun xudo Forkul uy eshigini qo’riqchisi, Liment
ostonani, Kardia eshik zulfinlarini qo’riqchisi edi. Lekin asosiy e’tiqod
qilinadigan qudratli xudolar alohida o’rin rutar edi. Ularni orasida eng birinchisi
chaqmoq xudosi Yupiter bo’lib, uning ibodatxonasi Kapitoliyda Tarkviniy
Mag’rur davrida qurilgan edi. Uning xotini Yunona nikoh va onalik hamda
ayollar homiysi edi. Ularning qizi Minerva-hunar, san’at va urushlar ma’budasi;
Vesta-fuqarolik jamoasi homiysi, uy o’chog’i ma’budasi; Mars-urush xudosi;
Yanus-o’tmish va kelajak, kirish va chiqish. boshlanish va tugallanish
ikkiyuzlamachilik xudosi; Venera-sevgi va hosildorlik ma’budasi; Serera-ekinlar
va hosil ma’budasi; Neptun-dengiz xudosi; Merkuriy-savdo va o’g’rilar
homiysi; Vulqon-temirchilar xudosi; Pluton-narigi dunyo qorong’ulik xudosi;
Baxus-vinochilik xudosi; Diana-oy va ovchilik xudosi; Silvana-o’rmon xudosi
va boshqalar.
Rim e’tiqodiga o’z vaqtida etrusk va yunon e’tiqodi qarashlari ham
o’z ta’sirini o’tkazdi. Yunona, Minerva, Vulqon. Etrusklardan hayvonlarning
ichki a’zolariga qarab fol ochish o’zlashtirib olingan edi. Er. avv. III asrdan
boshlab rimliklar o’z xudolarini yunon xudolari bilan: Yupiterni Zevs bilan,
Yunonani Gera bilan, Minervani Afina bilan, Marsni Ares bilan Venerani
Afrodita bilan, Sererani Demetra bilan, Merkuriyni Germes bilan, Bahusni
Diones bilan tenglashtirgan edilar. Rim e’tiqodi diniy qonun-qoidalariga rasman
rioya qilish bilan cheklangan bo’lib, chuqur diniy his-tuyg’udan mutlaq mahrum
edi. Kohinlar odamlar va xudolar o’rtasdidagi vositachi rolni o’ynar edilar. Er.
3

avv. III-I asrlarda Italiyaga sharqdan Seraps, Isida, Mitra va boshqa diniy
e’tiqodlar kirib keldi.
Davlat hokimiyati diniy e’tiqodga katta e’tibor berar edi. Kohinlar
davlat xizmatchilari hisoblanib, lekin hech qachon qadimgi sharqdagidek
alohida toifaga birlashmagan edilar. Rimda bir qancha kohinlik kollegiyalari
mavjud edi. Kohinlar elitasiga oliy pontifik (barcha ilohiy va insoniy ishlar
sudyasi), pontifiklar kollegiyasini bevosita rahbari va uch bosh flamin (ular
Yupiter, Mars va Kvelin e’tiqodlarini boshqarar edilar)dan iborat edi. Pontifiklar
dastlab 6 ta bo’lib Tsezar davrida 16 taga yetdi, ular diniy marosimlarni qat’iy
bajarilishini nazorat qilar edilar 1
. Oliy pontifik taqvim tuzilib, diniy bayramlarni
o’tkarilishiga mas’ul edi. Unga 15 flamin bo’ysunib, flaminlar alohida xudolarg
qurbonlik qilar edilar. Avgurlar fol ochish bilan shugullanar edilar. Rim diniy
kalendarida 70 ga yaqin bayramlar mavjud edi. Bu bayramlar, mo’l-ko’l
qurbonlik keltirish, marosimlar, quvnoq bazmlar bilan tantanali o’tkazilar edi.
Respublikaning oxirida bayramlar bir yilda 115 kunni tashkil qilar edi.
Bularning barchasi mavzuning dolzarbligini taminlaydi.
Mavzuning o’rganilish darajasi: Rim huquqi antik sivilizatsiyaning
eng katta yutuqlaridan bo’lib, asrdan-asrga yuridik tafakkurning klassik
namunasi bo’ldi. Rim huquqining manbalari odatdagi huquq, senat qabul
qiladigan qonunlar, magistratlarning ediktlari va yuristlarning faoliyati tashkil
qilar edi. Rim tarixida huquqiy normalarni kodifikatsiya qilish natijasida XII
qonunlar jadvalini yaratilishi bo’ldi.
Mil avv. 366-yilda xususiy kishilar o’rtasidagi huquqiy qarama-
qarshiliklartni tartibga solish uchun Rimda shahar pretori lavozimi joriy etildi.
Pretorlarning yuridik amaliyotidan fuqarolik protsessual huquqi paydo bo’ldi.
I-III asrlar Rim huquqi tarixi davrida klassik davr hisoblanadi. Rim
imperiyasida 212-yilgacha huquq va sud amaliyotini ikki shakli kvirit (Rim)
huquqi va xalqlar huquqi mavjud edi. Bundan tashqari ba’zi provinsiyalarda
1
Записки о гражданской войне сочинение Древнеримского политика и полководца Гая Юлия Цезаря о гражданской
войне 49-45 годов до н. э., продолжение «Записок о Галльской войне». Предполагается, что «Записки» были
написаны в 47 году до н. э. между войнами в Александрии и Испании и не были завершены.
4

mahalliy-huquqiy tizimlar va Rim noiblarining ediktlari amal qilar edi.
Imperator Adrian (abadiy edikt)ini e’lon qilinishi imperiya hududida yagona
huquqiy kenglikni yaratish yo’lidagi muhim qadam bo’ldi. II asrning ikkinchi
yarmida Gay 4 jilddan iborat huquq darsligi (institutsiyalar) to’plamini
tayyorladi. II asr oxiri III asrning boshlarida mashhur huquqshunoslar Emiliy
Papinian, Domitsiy Ul’pian va Yuliy Pavel faoliyat ko’rsatdilar.
429-438-yillar imperator Feodosiy II buyrug’i bilan “Feodosiy
kodeksi” nomida imperator qonunlari to’plami tayyorlandi, 529-yilda
“Yustinian kodeksi”, 533-yilda “Digetslar”-rim huquqshunoslarining
asarlaridan olingan ma’lumotlar to’plami 50 jildda er’lon qilindi.
Rim adabiyotini shakllanishi va taraqqiyotida xalq og’zaki ijodi va
yunon adabiy an’analari muhim o’rin egalladi. Rim adabiyoti tarixi er. avv. III
asr o’rtalarida yunon janrlarida taqlid qilish bilan boshlandi. Tarentlik ozod
qo’yilgan qul yunon Liviay Adronik (er. avv. 280-204-yillar) birinchi latin
muallifi edi. U Gomerning “Odisseya”sini latin tiliga tarjima qildi, yunon
dramalarini erkin tarjima qilish va badiiy qayta ishlash bilan shug’ullandi. Liviy
Andronikdan Rim badiiy adabiyoti boshlanadi. Uning zamondoshlari shoirlar
Neviy va Enniylar edi. Giney Neviy (er. avv. 201-yilda vafot qilgan) Rim
syujetlariga asoslangan birinchi tradegiyalarni yaratdi, yunon mualliflari
syujetlaridan o’zlashtirib dramalar yozdi. Neviy I puni urushi to’g’risida 7 jildda
epik poema yozdi. Kvint Enniy (er. avv. 239-169-yillar) Rim tarixiga
bag’ishlangan “Annalar” epik poemasini 18 jildda yozdi, bu shoirdan 1100 dan
ortiq she’rlar meros qoldi.
Tit Maktsisy Plavt (er. avv. 250-184-yillar) birinchi Rim komediografi
bo’lib, uning 130 komediyasidan 21 tasi saqlanib qolgan. Ikkinchi buyuk rim
komediografi Publiy Terensiy Afrikalik (er. avv. 185-159-yillar) bo’lib, uning
pyesalaridan 6 tasi bizgacha yetib kelgan. Rimda tradegiya keng tarqalmadi.
Rim tragiklari Mark Pakui (er. avv. 220-130-yillar) va Lutsiy Aksiy (er. avv.
170-90-yillar) o’z tradegiyalarini yaratish uchun buyuk yunon dramaturglarining
asarlaridan foydalandilar. Rimda keng tarqalgan adabiy janr satira (she’r, masal,
5

latifa va dialoglar aralashmasi) edi. Vaqt o’tishi bilan u bizga yaxshi tanish
bo’lgan satiraga aylandi. Birinchi Rim satiriki Gay Lutsiliy (er. avv. 180-102-
yillar) 30 kitobdan iborat satiralar to’plamini bunyod qildi. Latin prozasining
eng ilk namunalaridan biri Mark Portsiy Katon Kattaning (er. avv. 234-249-
yillar) “Dehqonchilik to’g’risida” nomli asari edi. Uning 7 jildli Rimning
qadimgi davrlaridan II puni urushigacha bo’lgan tarixan yoritilgan kitobi,
tibbiyot bo’yicha traktatlari, notiqlik san’atiga bag’ishlangan asarlari, 150
nutqlari saqlanib qolmagan. So’ngi respublika davrining latin poeziyasi Tit
Lukrletsiy Kar (er. avv. 95-51-yillar) va Gay Valeriy Katull (er. avv. 87-54-
yillar) kabi taniqli vakillari bilan mashhur. Lukretsiyga “Narsalarni tabiati
to’g’risida” nomli 6 jildli falsafiy poema tegishli. Katull mashhur Rim liriki
bo’lib, 116 she’rlaridan iborat to’plam qoldirgan. Latin madaniyatining mashhur
vakillalari Mark Terentsiy Varron “er. avv. 116-27-yillar) va Mark Tulliy
Sitseron (er. avv. 106-43-yillar) adabiyot sohasida muhim iz qoldirdilar.
Varron 620 jildda 74 asar muallifi bo’lgan ensiklopedist yozuvchi edi. Uning
asosiy asarlari “Qadiniyatlar” (41 jild) va latin tili to’g’risida (25 jild)gi kitobda
edi. Sitseron qadimda notiqlik san’atining nazariyotchisi va amaliyotchisi,
davlat arbobi, huqushunos va advokat, faylasuf va fiolog tarjimon, adabiy
tanqidchi, san’atshunos edi. Uning 58 siyosiy va sud sohasidagi nutqlari, 12 ta
falsafiy to’plami, notiqlik san’ati bo’yicha 7 traktati, 800 xatlari, ko’pgina
nutqlari va poetic asarlari mavjud bo’lgan.
Avgust davri latin poeziyasini “oltin asri” hisoblanadi. Bu davrda
buyuk shoirlar Pubiy Vergiliy Maron (er. avv. 79-19-yillar), Kvint Goratsiy
Flakk (er. avv. 65-8-yillar) Publiy Ovidiy Nazon (er. avv. 49-eramizning 18-
yillari) yashab ijod qildilar. Vergiliy dehqonlar mehnatiga bag’ishlab 14 jildli
didaktik poema, 12 jildli “Eneyda” poemasini, “Bukolika” she’riy to’plamini
yaratdi. Goratsiy ijodini satira va munozara janrida boshladi (Epodlar, 2 jildda
satiralar). Keyin esa 4 jildli “Odalar”ni , “Maktublar” kitobini, 5 jildli
elegiyalarni parodiya didaktik janrida “Sevgi fani”, “Sevgi da’vosi” asarlarini
15 jildli “G’amgin elegiyalar”, 4 jildli “Pontdan maktublar” asarlarini yozdi.
6

Qobiliyatli lirik shoirlar Tibull (er. avv. 50-eramizning 19-yillari)
va Sekst Propertsiy (er. avv. 49-15-yillar). Tibul o’zidan elegiyalarni ikki
to’plamini, Propertsiya bir to’plamini qoldirdi. Oktavian Avgustni o’zi proza va
she’riyatda ko’p asarlar yozdi. Satirik janrda kichik Seneka (er. avv. 4-
eramizning 65-yillari) va Petroniy Arbitr mashhur edilar.. Petroniyning
mashhur romani “Satirikon” bo’lib, 20 bobidan 3 bobi qolgan. Persiy Flakk (34-
62-yillar), Mark Valeriy Martsial (40-102-yillar), Detsey Yuney Yuvenal (60-
127-yillar) hamda 120-190-yillarda yashagan Lukian satira janrida ajoyib
asarlar yaratdilar. Bizgacha bu davrning qimmatli yodgorliklari mashhur
notiqlar Dion Xrizotomning 78 nutqi, Eliy Aristidning 55 nutqi yetib kelgan.
IV asr ritorika-notiqlikning yangidan gullab yashnagan davri bo’ldi.
Antik O’rtayer dengizining notiqlik maktablarida bo’lg’usi oliy amaldorlar va
xristian targ’ibotchilari tarbiyalandi. Bu davrda Afinada Gimeriy,
Konstantinopolda Femistiy kabi mashhur ritorlar dars berdilar.
Eng kuchli notiq va notiqlik san’ati o’qituvchisi Libaniy edi. U
Antioxiyada imperatorlar, lashkarboshilar, oliy amaldorlarga qarata u bu
ijtimoiy dolzarb muammolar yuzasidan erkin nutqlar bilan murojaat qilar edi.
Libaniy “Kichik Demosfen” taxallusini oldi. U imperator Yulianning ashaddiy
muxlisi edi. Ko’pgina taniqli xristian targ’ibotchilari jumladan Nazianlik
Grigoriy va Ioann Zlatous uning maktabidan chiqqan edilar. O’sha davrdagi
Rim notiqlaridan IV asr oxirlarida oliy davlat mansablarini egallagan Kvint
avremiy Simmaxni aytish mumkin.
Sarguzasht romani janriga Apuliyning “Otlin eshak”, “Afnis va
Xloya”, Geliodorning “Efiopika” asarlari mansubdir. Bu davrda dramatik janr
to’la tushkunlikka uchradi. Undan faqat pantomima, atellan va mim shakllari
qoldi. Bizgacha yunon klassik obrazlariga taqlid qilib yozilgan Senekani 10
tragediyasi yetib kelgan. IV-V asrlarda poeziyada klassik namunada asarlar
yaratish an’anaga aylandi. Bu davrning eng mashxur mifologik eposiga
Panapolis ellinlashgan misrlik Nonning Dionis to’g’risidagi dostonini aytish
mumkin. Bu asar boy fantaziya, ifodali obrazlarga ega bo’lib, epik tarzda
7

yozilgan. IV-V asrlarda latin shoirlari mifologiyadan tashqari tabiatni
tasvirlashga jiddiy e’tibor berdilar. Ana shunday latin shoirlaridan biri Detsim
Magin Avzoniy edi. U tajribali ritorik, yunon, lotin tillari va adabiyotining
bilag’oni, salohiyatli shoir edi. So’ng ikki mashhur Rim shoirlari Iskandariyalik
Klavdiy Klavdian, kelib chgiqishi Galliyadan Klavdiy Rutimiy Namatsian o’z
she’rlarida Rimga murojaat qilib, uning buyuk o’tmishi va g’alabalarini
kuyladilar. Klavdian imperator Gonoriy saroyida yashab, hukmdorning
yaqinlaridan biri Stilixonga bag’shlab, “Stilixonga maqtov” va “Gotlar bilan
urush to’g’risida” poemasida Rimga buyuk kelajakni bashorat qildi.
Mavzuning maqsadi va vazifalari: Mazkur kurs ishining maqsadi
Qadimgi Rim davlati madaniyatini , tarixini , undagi fa, jamiyatlarning
shakillanishi, ularning ijtimoiy hayoti, davlat joylashuvi, hamda davlat ichidagi
ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlar va undagi tarixiy jarayonlar haqida malumotlarni
tarixiy jarayonlar va ilmiy asosada yoritish , qadimgi dunyo tarixida eng
etiborga molik ishni qilgan xalqlardan biri sifatida na,oyon etgan hlda madaniy
sohalarning rivoji , siyosiy sohadagi ozgarishlar, davlat tuzimi hamda ularda
ijtimoiy hayoti va boshqa tarixiy jarayonlari tugrisida malumotlarni haqqoniylik
va ilmiy asosda manbaalar , adabiyotlar , ijtimoiy tarmoqdagi ishlar orqali tahlil
etish va kelajak avlodga qoldirish kabi jarayonlar mazkur ishning muhim
maqsadlaridan biri hisoblanadi.
Ushbu kurs ishining vazifasi bir qancha : Dastlabki vazifalardan biri
Qadimgi Rim imperiyasining tarixi, ilm fan rivojlanishi, yuksak manaviyatli
insonlarning yetishib chiqishi va ularning jamiyat rivoji uchun qilgan buyuk
ishlari , ijtimoiy- iqtisodiy, madaniy- siyosiy sohadagi ishlari va ularning tarixini
paydo bolishi va ulardagi ijtimoiy- iqtisodiy jarayonlarini ilmiy manbalar va
adabiyotlar orqali tahlil qilish davomida ilmiy qarashlar orqali qiziqarli va
haqqoniylik, ilmiy tarixiy nuqtai nazardan bayon etish orqali tahlil organishni
tashkil etadi. Bundan tashqari Qadimgi Rim imperiyasi , uning xojaligi , davlat
tuzulishi, madaniyat , diniy jihatdan yuksalishi en asosiy tarixda tutgan urnidan
iborat.
8

Mavzuning obyekti va predmeti : Mazkur kurs ishining obyekti
Qadimgi Rim imperiyasining tarixi va mazkur xalqlarning ijtimoiy – iqtisodiy,
madaniy, siyosiy jamiyatlardagi tarixiy jarayonni organish orqali tahlil etish
tashkil etsa, predmeti esa Qadimgi Rim imperiasining tarixi va uning dunyo
tarixida tutgan orni hamda ijtimoiy – iqtisodiy hayotini va boshqa tarixiy
jarayonlarini turli davrlarda yoritilgan manba va maxsus adabiyotlar,
dissertatsiyalar, ilmiy ishlar va maqolalar kabi umumiy ilmiy ishlarni o`rganish
tashkil etadi.
Kurs ishining tarkibiy tuzilishi: Mazkur kurs ishi ikkita bob, yettita
paragrf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat.
9

1-Bob. Qadimgi rim imperiyasi haqida
1.1 Qadimgi rim imperiyasi haqida
Rimda mansabdor shaxslarning va avvalo pretorlarning, shuningdek
taniqli "klassik yuristlarning" kuchi bilan xususiy mulkchilikka asoslangan
oddiy tovar-pul munosabatlarini yuridik tartibga solishning eng maqbul
tartibni o`rnatuvchi huquqiy tizim yaratilgan. Uzoq davom etgan
rivojlanish davomida erishilgan huquqning takomillashgan shakllari va
mazmuni, mantiqiy asoslanganligi, qat’iy va aniq bayon qilinganligi uni
keyingi davrlarda retsepsiya qilinishiga (andoza qilib olinishiga) sabab
bo`lgan. Rim huquqini ba’zi istisnolar bilangina quldorlik huquqi deyish
mumkin, chunki u butun antik dunyoda klassik qullik juda rivojlangan bir
sharoitda paydo bo`lgan. Shu bois mazkur tarixiy sharoitlar huquqda o`z
ifodasini topmasdan iloji yo`q edi.
Lekin, shubhasiz, rim huquqining asosiy mazmunini quldorlik emas,
balki uning nozik yuridik texnikasi oldindan belgilab bergan.
Rim davlati tarixining ilk bosqichlarida ham jamiyatda patriarxal
turmushning ko`pgina elementlari saqlanib qolgan bir sharoitda, tovar-pul
munosabatlari uncha rivojlanmagan bir paytda, rim huquqi an’anaviyligi,
ras-iyatchiligi va iqtisod oborotini to`xtatib turgan murakkab odatlari bilan
ajralib turgan. Rimning shahar-respublikasidan asta-sekin yirik
sivilizatsiyaga aylanishi faqat qulchilikning o`sishi natijasi emas, balki
tovar ishlab chiqarishning, oqibatda, butun qadimgi dunyo tarixida eng
murakkab bo`lgan bozor xo`jaligining tashkil topishi natijasi bo`lgan.
Ijtimoiy-iqtisodiy hayotning ana shunday murakkab va muhim tomonlarini
endi qadimgi eski huquqiy tizim bilan tartibga solib bo`lmas edi.
Xususiy mulkchilikning kuchi va unga asoslangan tovar oboroti
eskirgan va qiyinchilik tug`dirayotgan huquqiy shakllarni sindirib tashladi.
Ularning o`rniga yangi va texnik-yuridik jihatdan takomillashgan, nozik
bozor munosabatlarini tartibga solishga, rivojlangan fuqarolar jamiyatining
boshqa ehtiyojlarini qondirishga qodir huquq yaratilgan. Aynan shunday
10

ko`rinishda rim huquqi turli tarixiy sharoitlarda qo`llanadigan universal
huquqiy tizim bo`lib qolgan. Rim huquqi bilan birga sivilizatsiya tarixiga
ulkan madaniy qimmatga ega bo`lgan rim yurisprudensiyasi ham kirgan.
Rim yurisprudensiyasi asosida yuridik kasb tug`ilgan, unga mos ravishda
esa maxsus huquqiy ta’limga asos solingan.
Rivoyatlarga ko‘ra Qadimgi Rim miloddan avvalgi 754-yilda bir necha
qishloqlardan iborat bo‘lgan. Milloddan avvalgi III asr o‘rtalarida Rim
butun Apennin yarim orolini o‘ziga bo‘ysundirgan. U keyinchalik
Yevropaning g‘arbiy va janubiy-sharqiy qismi, Kichik Osiyo, Shimoliy
Afrika sohillari, Suriya va Falastinni o‘z ichiga olgan davlat hisoblanadi.
Qadimgi Rim madaniyati dunyo madaniyatining ajralmas qismi
hisoblanadi. Qolaversa, Rim madaniyatisiz jahon madaniyatini to‘liq
tasavvur etish qiyin.
Antik davr Rim madaniyatining vujudga kelishi va shakllanishi hamda
keyingi yuksak darajaga ko‘tarilish jarayoniga e’tibor bersak, o‘zidan oldin
rivojlangan ikki tarixiy-madaniy jarayonning ro’li o‘ta muhim bo‘lganligini
ko‘rishimiz mumkin.
Qadimgi Rimda bolalar oilada tarbiyalangan. Miloddan avvalgi V asrda
ibtidoiy maktablar yuzaga kela boshlagan. Bolalar maktabga 7 yoshdan
qabul qilinib, 4-5-yil o‘qitilgan. Uyda va maktabda lotin, Yunon tillari,
yozish, o‘qish, hisob o‘rgatilgan. Bolalar dastlab xonadonlarda o‘qituvchi
yollab o‘qitilgan, keyinchalik maktablarda ta’lim berishning yangi tizimi
shakllangan. Imperator Mark Avreliy davrida (II asrda) Afinada Oliy
maktablar tashkil etila boshladi.
Bunday maktablar keyinchalik Rimning g‘arbiy viloyatlarida ham vujudga
keldi. Respublika davrida ta’lim shaxsiy tarzda olib borildi, unga davlat
aralashmadi, ammo imperiya davrida nazorat ostiga olindi. O‘qituvchilar
davlat xizmatchilari bo‘lib, maosh oladigan bo‘ldilar. 362-yildan boshlab
o‘qituvchilarni imperator tasdiqlagan.
Rim shahar-davlat (polis) dan yirik O‘rta dengiz davlatiga aylangach,
11

murakkab taraqqiyot bosqichlarini bosib o‘tdi. Afina, Iskandariya, Pergam
va boshqa Yunon ilmiy va madaniy markazlari ham shu davlat tarkibiga
kirib, etrask, Yunon, shuningdek, ellinizm davri madaniyatlari ta’sirida
boyidi. Qadimgi Rim madaniyatida din va mifologiya alohida o‘rin tutadi.
Bu yerda ko‘plab xudolarga e’tiqod qilish an’ana bo‘lgan. Kishilar turli
narsalarning masalan, buloq, o‘rmon, daraxt, joy-larning va ekinlarning
ilohiy homiysi-ma’budasi mavjud, deb ishonganlar.
Bu ma’buda va homiylar dastlab qiyofasiz, keyinchalik etrask va yunon
dinlari ta’sirida inson qiyofasida tasvir etilgan. Ularga qurbonlik qilinib
turilgan.
Miloddan avvalgi I va milodning birinchi asrlaridan hukmronlik
qilayotgan va ilohiylashtirilgan marhum imperatorlarga sig‘inish joriy
qilindi. Milod birinchi asrining oxiriga kelib Kichik Osiyoning g‘arbiy
qirg‘oqlaridagi shaharlarda va Rim imperiyasining sharqiy viloyatlarida
xudo Yaxva va’da qilgan missiya (xudoning maxsus vakili-grekcha
„Xrestos") kelibdi, degan xushxabar tarqaladi va bunga ishongan kishilar
guruhi paydo bo‘ladi. Keyinchalik xudo yuborgan vakilni Yerusalim
kohinlari xochga mixlab qatl qilganini, so‘ngra u uch kundan keyin tirilib
arshi-a’loga chiqib ketganmish, u xudoga aylanibdi, mahshar kuni -
qiyomat-qoyimda yana qaytib kelib adolatni tiklarmish, o‘lganlarni qayta
tiriltirib, zolimlarni jazolar-mish, degan mish-mishlar tez tarqala boshlabdi.
Milodning 30-yillariga kelib vovuzlik qilib yurgan „Xudo farzandi"
Iusis Xristos (Iso payg‘ambar) to‘g‘risidagi qissalar paydo boiadi. Shunday
qilib, Rim imperiyasi hududida Yangi din-xristianlik dini yoyila boradi.
Shu narsani anglash lozimki, Rim imperatori Konstantin 313-yili diniy-
e’tiqodlar erkinligi to‘g‘risida Edikt (qonun) chiqarib xristian dinini davlat
diniga aylantiradi. Milodning IV asrida xris tianlik tez tarqalgan bo‘lsa-da,
qadimgi madaniyat va mafkura so‘nggi Rim imperiyasining madaniy va
siyosiy hayotiga kuchli ta’sir ko‘rsatishda davom etadi.
12

Qadimgi Rim madaniyatining rivojlanishi teatr san’ati taraqqiyoti bilan
bevosita bog‘liqdir. Teatr san’atining paydo bo‘lishi esa ommaviy
bayramlar, xususan, hosil bayrami bilan bog‘liqdir. Miloddan avvalgi 300-
yillarda xalq hajviy tomoshalari bo‘lgan atellanalar ko‘pincha doimiy 4
personajdan iborat bo‘lgan. Bunday tomoshalar avval niqob kiyib olgan
yoshlar, keyinchalik profes sional artistlar tomonidan ijro etilgan.
Miloddan avvalgi II-I asrlarda quyi tabaqalarga mansub Rim fuqarolarining
hayoti aks ettirilgan tomoshalar ko‘rsatila boshlandi. Eng dastlabki tosh
teatr binosi miloddan avvalgi 55-52-yillarda qurildi. Artistlar ozod
qilinganlar va qullardan iborat bo‘lib, ular truppalarga uyushganlar,
erkaklar ayol rollarini ham ijro etganlar.
Keyinchalik Rim teatr san’atida raqs usullaridan foydalanish ommalashdi,
siyosiy, maishiy mavzularga oid asarlar yuzaga kela boshladi. Asta-sekin
kichik ko‘rinishdagi asarlar murakkab sujetli spektakllarga aylana bordi.
Imperiya davrida badiiy dramalar o‘rniga qon to‘kiladigan tomoshalarga
ehtiyoj kuchaydi. Rim madaniyatini musiqa san’atisiz tasavvur etish
mushkul. Ellinizm madaniyati ta’sirida rivojlangan Rim musiqasida
tantanavor to‘y, ziyofat, diniy marosim qo‘shiqlari ko‘p bo‘lgan. Imperiya
davrida poytaxtga ko‘p mamlakatlardan ijrochilar (Yunon, suriya va
bobillik sozandalar, aleksandriyalik ashulachi, andalusiyalik raqqosalar)
to‘plangan edilar.
Rimda puflama sozlardan tibiya, buksina, tuba kabilar, kifara, arfa
tipidagi psalterium, trigonon, sambika, lira kabi torli sozlar xalq orasida
juda mashhur bo‘lgan. Sirk va teatr aktyorlari katta xor ansambllari
orkestrlar jo‘rligida duxovoy orkestri bo‘lgan. Shoir, ashulachi va
sozandalar musobaqalari muntazam ravishda o‘tkazib turilgan.
Shuningdek, Rimda me’morchilik, tasviriy va amaliy bezak san’ati ham
kuchli taraqqiy etgan. Rimdagi ushbu san’at turlarida realizm kuchli
bo‘lgan, ularda qadimgi Yunoniston san’atidagidek afsonalar emas, balki,
tarixiy shaxslar, real voqealar ko‘p bo‘l gan.
13

Rim san’atining qadimgi davrida Etruriya san’atining ta’siri kuchli bo‘lgan.
Binolar qurildi, turar joylar tabiatga yaqinlashtirilib barpo etila boshlandi.
Miloddan avvalgi II asrdan boshlab betondan foydalanish boshlandi.
Miloddan avvalgi II-I asrlarda tomosha-xonalar,teatrlar takomillashtirildi,
tamoshabinlar o‘tiradigan joylar tomosha ko‘rsatadigan maydon galeriya,
zinapoyalar bilan sahnadan, ajratildi.
Qadimgi Rim tasviriy san’atida miloddan avvalgi III-I asrlarda portret
haykal rivoj topdi, shaharlar rasmiy kishilar va qahramonlarning haykallari
bilan bezatildi va respublika davrida xorijiy mavzularda relflar ko‘p
ishlandi, monumental bezak rassomligi, mozaika, qimmatbaho toshlarni
badiiy ishlash san’ati yuksaldi.
Shu narsa muhimki, Qadimgi Rim me’morchiligining yuksak ravnaqi
Imperiya gullab yashnagan davrga to‘g‘ri keladi. Binolarning
monumentalligiga ahamiyat berildi, imoratlar, haykaltaroshlik, rassomlik
san’ati asarlari bilan jozibadorlashtirildi. Rim me’morchiligi Imperator
shaxsini ulug‘lashga xizmat qildi. Birinchi asr o‘rtalarida saroylar o‘ta
hashamatli qilib qurildi. Ulkan gumbazli pantion kabi ulug‘vor binolar
yirik amflteatrlar bunyod etildi. Imperatorlardan Trayan davrida
haykallarda qahramonlik ko‘proq ifodalangan bo‘lsa, Adrian va Antonin
hukmronligi yillarida obraz-larda ruhiy-psixologik teranlik ko‘zga
tashlanadi.
Xulosa qilib aytish lozimki, Qadimgi Rim madaniyati antik davr
madaniyatining bir qismi hisoblanib, keyingi davr Yevropa xalqlari
madaniy hayotining rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Rim davlatining
kuchayishi va ko‘plab hududlarni istilo qilishi eng avvalo lotin tili va
Italiya xalqlari urf-odatlarining keng tarqalishiga olib kelgan. Rim
imperiyasi tarkibiga kirgan ko‘plab shaharlarda Rim me’morchiligi asosida
mahobatli ibodatxonalar, teatrlar, saroylar, amflteatrlar, sirklar qurila
boshlandi.
14

1.1 Rimda Quldorlar va qullar hayot tarzi
Qadim zamonlarda rimliklar turmushi o`ta oddiyligi bilan alohida ajralib
turgan. Rimlik zodagonlar bo`lmish patritsiylar bir qavatli oddiy uylarda
yashardilar, xo`jalikda qullar ham unchalik ko`p emasdi.
Milodiy I asrga kelib rimliklar turmushida keskin o`zga rish lar ro`y berdi.
Badavlat kishilar yashaydigan tepaliklar bag`rida tomo shabog`lar va chorbog`lar
ko`p, havo esa tep-tekis joy lar da giga qaraganda sog`lomroq va tozaroq bo`lgan.
Impe ra tor ning yaqin kishilari muhtasham koshonalarga egalik qilar edilar.
Badavlat rimlik uy-qo`rg`oni; Rim termlari. Zamonaviy foto; Mum bilan
qoplangan yozuv taxtasi
Badavlat bo`lmagan rimliklar tepaliklar o`rtasidagi tekis joylarda yashar edilar.
Bu yerlarda ko`chalar tor va iflos bo`lgan: axlatni ham to`g`ri ko`chaga
tashlashgan. Ustiga-ustak Rim aholisi soni ham muntazam ortib bordi, chunki
Italiyaning to`rt tomonidan xonavayron bo`lgan dehqonlar poytaxtga ko`chib
kelardilar. Ishi yurishgan kishi bir burchakni yoki xonani ijaraga olardi, sayoqlar
va gadoylar zinapoyalar tagida, zax va nimqorong`i yerto`lalarda yoki ochiqdan
ochiq shahar ko`chalarida tunar edilar.
Rimlik qashshoqlar mehrini qozonishga intilgan imperatorlar poytaxt aholisi
uchun "termlar" deb atalgan ko`rkam hammomlar qurdirgan edilar (yunoncha
"issiq" so`zidan, "termos" so`zi ham shundan kelib chiqqan). Arzimas to`lov
evaziga har bir rimlik termlarga tushish imkoniyatiga ega edi. Bu yerda suzish
uchun basseynlar, sport zallari mavjud edi. Termlar qoshida ta'lim olish va
fanlar bilan shug`ullanish uchun kutubxona ham bo`lgan.
15

1.2 Tarix
Ilk imperiya davrida tarixiy asarlar va biografik janr keng
rivojlandi, er. avv. 59-eramizning 17-yillari Pataviya shahrida yashagan notiq
Tit Liviy latin tilida “shaharga asos solinganidan” nomida Rim tarixini 142
jildda yaratdi. Tit Liviy voqealar bayonini er. avv. 9-yiligacha olib bordi. Yangi
era boshlarida Pompey Trog “Jahon tarixi”ni 44 jildda latin tilida yozdi. Yana
bir “Jahon tarixi” yunon tilida Yahudiya podshosi Irod I ning maslahatchisi
damashqlik Nikolay tomonidan 144 jildda yozildi, asarda voqealar er. avv. IV
asrgacha yoritilgan. Er. avv. I asrda Korneliy Nepot “Mashhur kishilar
to’g’risida” biografik asarini yozdi. Er. avv. I asr oxirida Galikarnaslik
Dionisiy “Rim qadriyatlari” nomli tarixiy asarini yozdi, bizgacha bu asardan
faqat 9 tasi yetib kelgan. Italiya va uning provinsiyalari tarixi va geografiyasi
to’g’risida qimmatli ma’lumotlar Strabonning “Geografiya” asarida (17 kitob)
beriladi. Strabonning yana bir asari “Tarixiy yozishmalar” bizgacha yetib
kelmagan. Eramizning I asrida Velley Paterkulning “Jahon tarixi” nomli 2 jildli
kitobi, notiq Valeriy Maksimning “Mashhur ishlar va so’zlar” nomli 9 kitobda
tarixiy latifalaru, Kvint Kursiy Rufning “Makedoniyalik Iskandar tarixi” 10
jildli kitobi yozildi. Imperatorlar Vespasian va Titning klienti yahudiy Iosif
Flaviyning 7 jildli “Yahudiya urushi tarixi”, 20 jildli “Yahudiya qadimiyatlari”
asarlari sharqiy provinsiyalar to’g’risida boy ma’lumotlar beradi. Davlat arbobi,
tarixchi, yozuvchi Gay Pliniy Sekund (24-79-yillar) san’at, madaniyat va fan
sohalaridan noyob ma’lumotlar to’plami “Tabiiy tarix” nomli 37 jildli
entsiklopedik asarini yozdi. Bu ulkan asarda 500 muallif, 2 ming kitobdan
olingan ma’lumotlar umumlashtirilgan. Eramizning 58-120-yillarida yashagan
senator, tarixchi Kvimdetsimbir Publiy Korneliy Totsit 16 jildli “Annalar”, 14
jildli “Tarix” asarlarini yozdi. Bu asarlar Yuliy Klavdiylar va Flaviylarni 14-96-
16

yillardagi tarixini qamragan davrni aks ettiradi, Tatsitning “Germaniya” asari
german qabilalarini ijtimoiy tuzumi, dini va turmushi to’g’risidagi tarixiy-
geografik ocherk hisoblanadi. Tatsitning kichik zamondoshi imperator
Adrianning kotibi Gay Svetoniy Trankvill (70-140-yillar) “12 Tsezar hayoti
tasviri” Tsezardan Domitsiangacha rim imperatorlarining biografiyasi
to’plamini yaratdi. Tatsitni zamondoshi 46-126-yillarda yashagan yunon
yozuvchisi Plutarx 210 har xil asarlar yozgan, bizgacha ulardan 150 tasi yetib
kelgan, Plutarx mashhur yunon-rim arboblarini 50 biografiyasini, bir makedon-
Iskandarni bir fors Artakresks Ini biografiyasini yozadi.
Makedoniyalik Appian 160-165-yillarda 24 jildli “Rim tarixi”
asarini, 155-235-yillarda yashagan Rim senatori Dion Kassiy Koksian yunon
tilida 80 jildli “Rim tarixi”ni yozdi, Dion Kassiyning bu kitobidan 25 jildi va
ko’p sonli parchalar bizgacha yetib kelgan. Dion Kassiyning kichik zamondoshi
Gerodian “Markdan keyin imperator hokimiyati”, (Mark Avreliyning o’limidan
keyin Gordian III hukmronligigacha 180-238-yillar) 8 jildli tarix kitobini yunon
tilida yozdi. Mashhur davlat arbobi Gay Yuliy Tsezar (er. avv. 100-44-yillar)
yirik yozuvchi edi. Uning asarlaridan bizgacha faqat 2 tasi “Gall urushlari
to’g’risidagi yozuvlar” (7 kitob), “Fuqarolik urushi to’g’risidagi yozuvlar” (3
kitob) yetib kelgan. Tarixiy monografiya janrining asoschisi Gay Sallyustiy
Krisp (er. avv. 86-35-yillar) keksalik paytida “Katilina fitnasi to’g’risida”,
“Yugurta urushi to’g’risida” hamda er. avv. 78-67-yillar voqealarini qamrab
olgan “Tarix” asarini yozgan.
III-IV asrlarning ikkinchi yarmida Rim tarixshunosligi tushkunlikka
yuz tutdi. IV asrda “Imperatorlar tarixi yozuvchilari” nomi bilan II-III asrlar
imperatorlari biografiyalari to’plami paydo bo’ldi. Bu to’plam materiallarida
Antoniylar boshqaruv davridan imperiyaning yemirilish davriga o’tishi yaqqol
ko’rsatiladi. So’ngi mashhur Rim tarixchisi Ammian Martsellin (330-400-yillar)
edi. Uning kelib chiqishi yunon bo’lib, latin tilida “faoliyat” nomli 31 jildli
tarixiy asarini yozdi. Bu asar Tatsit “tarix”ini davom ettirib 96-378-yillardagi
voqealarni o’z ichiga oladi. IV asrda so’ngi imperiya davrining siyosati va
17

mafkurasi tarixi bo’yicha imperatorlarga maqtovlar, notiq Libaniyning nutq va
xatlari paydo bo’ldi. IV asrda xristian tarixshunosligini shakllanishi boshlandi.
Xristian cherkovi tarixi bo’yicha “Cherkov tarixlari” latin va yunon tilida paydo
bo’ldi. Ularning orasida kesariyalik Yevseviyning taniqli tarixchi va
ilohiyotshunos, buyuk Konstantinning biografiyasini muallifining “Cherkov
tarixi” asari alohida o’rin tutadi.
Rimning tushkunlik sabablarini xristian tarixchilari ham o’z nuqtai
nazarlaridan yoritdilar. Episkop Avgustin o’zining “Xudoning shahari
to’g’risida” nomli asarida ispan diakoni Oroziy, marsellik presviter Sal’vian o’z
asarlarida Rimning xalokatini uning o’tmishi, o’zaro urushlar, hukmdorlarning
adolatsizligi, birinchi xristianlarni ta’qib qilinishidan keltirib chiqardilar.
1.3 Me’morchilik va haykaltaroshlik
Rim imperiyasida qurilish ishlari ayniqsa taraqqiy etgandi.
Amfiteatrlar, sirklar, teatrlar, ibodat-xonalar, saroylar, triumfal arklar va ko`p
qavatli uylar barpo etildi. Shaharni baland devorlar o`rab turardi.
Rim me'morchiligi yunon me'morchiligidan imoratlari rang-barangligi va
muhta shamligi bilan farqlangan. Milodiy I asrda Rim eng yirik va aholisi ko`p
shahar edi. O`sha kezlarda hatto shunday bir maqol to`qilgandi: "Barchayo`llar
Rimgaboradi". Minglab qullar o`rmonlar, tog`lar va botqoqlar orqali yo`llar
o`tkazdilar. Yo`llar bilan bir qatorda Rim vodoprovodi — suv quvurlari
qoldiqlari ham hozirga qadar saqlanib qolgan. Quvurlar nishablik asosida
qurilgan bo`lib, tog`dagi buloqlardan suvning o`zi oqib kelar edi. Suv
quvurlarini jarlar, daralar va vodiylardan o`tkazish uchun akveduklar — yuqori
qismidan anhorlar o`tkazilgan ko`priklar qurilgan.
Lotincha sonlar; Rimdagi yo`l qurilishi; Akveduk qurilishi; Panteon - barcha
xudolar ibodatxonasi
Ulkan ko`priklarni butunlay toshdan qurish qimmatga tushar va uzoq davom etar
18

edi. Rimliklar yangi qurilish materiali bo`lmish betonni ixtiro qilishadi.
Quruvchilar g`ishtdan ikkita ingichka devortiklashgan, ularo`rtasidagi bo`shliqni
esa beton bilan to`ldirishgan. Qotganidan keyin u toshdan ham mustahkam
bo`lib qolgan. Beton ishlatilishi rimliklarga tez va pishiq inshootlar qurishga
imkon berdi.
O`n minglab tomoshabinlarni sig`diradigan Amfiteatr Rimdagi eng katta inshoot
bo`lgan. Bu yerda gladiatorlar olishuvi va harbiy kemalar jangi uyushtirilardi.
Yer ostida chuqur bir joyda sahnani suvga to`ldirish imkonini beruvchi moslama
qurilgan. Rimning eng katta amfiteatri bo`lmish Kolizey o`tmishdagi ulug`vorlik
guvohi sifatida hozirgacha saqlangan. Rim me’morchiligi va haykaltaroshligi
yunon va etrusklarni kuchli ta’siri ostida rivojlandi. Rimliklar etrusklardan
qurilish texnikasini ba’zi usullarini o’zlashtirib oldilar. Er. avv. 312-yilda Senzor
Appiy Klavdiy Tseke davrida rimliklar ilk bor tosh to’shalgan Appiy yo’lini
qurdilar, odatda rimliklar yo’llarni 5 qatlamli tuzilma bilan qurar edilar. O’sha
312-yilda rimlik injenerlar Rimning suv ta’minotini yaxshilash uchun arkli suv
quvurlari-akveduklar qura boshladilar.
Er. avv. II asrda beton kashf qiliundi. binolar qurilishida g’isht, tuf,
travertin va marmar ishlatila boshlandi. Rim qurilish san’atining ko’p asrlik
tajribasi Mark Vitruviy Pollionningf 10 jildlik “Arxitektura tog’risida” (er. avv.
I asrda) asarida umumlashtirildi. Bu vaqtda Rimda ko’p qavatli uylar,
ko’priklar, termalar, zafar arklari qurildi. Er. avv. 55-yilda Mars maydonida
toshdan qutilgan birinchi amfiteaatr “pompeya” qurildi. Respublika davrida
rimning jamoatchilik markazi forum bo’ldi. Bu yerda davlat xazinasi va arxivi
(Tabulyarir), notiqlar minbari (rostra), kuriya (senat majlislari o’rni), davlat
qamoqxonasi (Tullianium) binolari qurilgan edi. Ellin davrida Rim yunon
haykallari va boshqa san’at asarlari bilan bezatila boshlandi. Imperiya davrida
forum, ibodatxona, bazilika, portik, zafar arklari, memorial kollonlar va otliq
haykallari bilan bezatildi. Ularning ichida xashamatli Trayan kolonnasi va
forumi ajralib turadi. Rim va boshqa shaharlarda termalar-basseyn, gimnastika
zallari, park va kutubxonalari bo’lgan hashamatli jamoa hammomlari ko’plab
19

bunyod qilindi. Imperator termalarida tasviriy san’at va haykaltaroshlikning eng
yaxshi namunalari quyitilar edi. Rimda eng katta va hashamatli termani
imperator Karakalla qurgan edi. Uning maydoni 12 ga. bo’lib, bir vaqtni o’zida
1600 kishi yuvinishi mumkin edi. Imperiyada jami uzunligi 80 ming km.
bo’lgan 372 yo’l bor edi. Dengiz portlari, gavanlar yaxshi jixozlangan edi.
Fortifikatsiya inshootlari ham mustahkam bunyod qilinib, muntazam ta’mirlab
turilar edi. Boy rimliklarning hashamatli saroylari marmar kolonnalar, san’at
asarlari, mozaika, haykallar bilan bezatilgan va isitgichlarga ega edi. Kambag’al
fuqarolar esa ko’p qavatli hech qanday qulayliklarga ega bo’lmagan, rejasiz
qurilgan uylarda yashar edilar. Rim san’atining eng katta yutuqlaridan biri
haykal portret edi. Yunon haykallari barkamol fuqaro obrazini yaratgan bo’lsa,
Rim haykali odamning o’zini aynan ko’rinishida bunyod qilingan edi. Qadimgi
odatga ko’ra rimliklar uylarida ajdodlarini mum niqoblarini saqlar edilar. Ilk
davrda etrusklar bronza haykallarni yaratdilar. Er. avv. I asrdan boshlab
bronzani o’rniga marmar ishlatila boshlandi. Rim haykaltaroshligini so’ngi
respublika asarlaridan “Orator”, “Togatus”, “Brut” haykallari, Mariy, Pompey,
Tsitseron, Kichik Katon va Sezarni byustlarini ko’rsatish mumkin. Bundan
tashqari ko’pgina imperator va malikalarni, amaldor, sarkarda, shoir va
faylasuflarni marmar byustlari saqlanib qolgan.
2 -Bob . Rim madanyati 2
2 . 2 Rim t е atr san’ati.
Adabiy dramaga asoslangan birinchi teatr tomoshasi mil. av. 240-yili
Rim namoyish etilgan. Bu Rimga Yunonistondan qui sifatida keltirilgan adib
Liviy Andronik tomonidan lotinlashtirilgan Gomeming «Odisseya» asari edi.
Shuni ta'kidlab o'tish joizki, rimliklar adabiy drama shakllarini yunonlardan
tayyor holda olib, ularni Rim shart-sharoitiga moslashtirib, o'z teatr san'atlarini
barpo etganlar. Lotinlar qadimgi Italiyada o'troq bo'lib qolgan ko'plab
xalqlaming biri bo'lgan. Ular Tibr daryosining qayt sohilida yashaganlar,
rivoyatga ko'ra mil daryosining av.735-vill bunyod ettimish Rin shahri niarning
20

markazi bo'lgan. Rimliklar o'zaro ayushib, uzoq moddat davomida urush olib
borib mil. av. IV asrning o'rtalariga kelganda o'rta Italiyani o'zlariga tobe qiladi,
so'ng janubly Italiya va baicha yunon koloniyalarini egallab, O'rta yer dengizi
havzasida yagona eng qudratli davlat barpo etadilar. Yunonlar asirlar, garovga
olingan kishilar, o'qituvchilar sifatida Rimga keltirila boshlaydi. Liviy Andronik
ham asli yunon bo'lib, Rimga bir senatorning quli sifatida keltirilgan va shu
Senatorlarning nomini olgan. Oz xojasi qolidan boshatilib, ozodlik yuzini korga
N Liviy Andronik rimlik zodogonlarning bolalariga yunon va lotin tillarida talim
Bera boshlaydi. U yunon dramaturglyasi namunalarini qayta ishlaydi va sayillar
da namoyish etadi 2
. Liviy Andronik tomoshalari Rim teatrining keying
taraqqiyoti uchun turtki bo'ladi. Yunon madaniyati dindosalariga to'la bo'lmish
janubiy Italiya shaharlarining istilo qilinishi Rim uchun benishon o'tmadi
aylangan edi. Tragediya va komediyalarda havaskorlar emas, balki professional
artistlar ishtirok etganlar. Ular aktyorlar (aktyor so'zi lotincha actor «harakat
qilovchi ma'nosini anglatadi) deb atalgan. Rim aktyori qullikdan qutulgan yoki
quldan chiqqan bo'lib, yunon aktyoridan past moly mavqeda turgan. Buning
sababi shunda ediki, Rin teari Dionis marosimi bilan bog'liq yunon teatridan
farqli olaroq, marosimlardan xoli, deyarli butunlay dunyoviy muassasa sifatida
dunyoga kelgan edi. Yunonistonda aktyorlik kasbiga mo'tabar kasb tarzida
qaralgani holda Rinda təhqiril kash sifatida qaralgan. Shunga qaramay, Rimda
xalqning hurmat-e'tiboriga sazovor bo'lgan aktyorlar ham yetishib chiqqan.
4
Fojea aktyor Ezo'p va komik aktyor Rossly A (mil. av.1 asr) swiarning eng
peshqadamlari bo'lgan. Ezo'p o'z o'yinining ulug'vorligi bilan diqqatga sazovor
bo'lganligini e'tirof etadilar. Hikoya qilishlaricha, kunlaming birida u podsho
Atrey rolini o'ynayotganda rolga shu qadar kirishib ketadiki, yoniga kelib qolgan
bir qulni hassa bilan urib o'ldirib qo'ygan ekan. Rossiy o'z rolini uzoq moddat
davomida tayyorlar, har bir imo- ishora ustida muttasil ishlar ekan.
2
Маъруза режасидаги масалалар бўйича қисқача хулосалар Э. М. Тўхтасиновнинг 2003 йил "Университет"
нашриёти томонидан чоп этилган "Антик маданият" номли Маданиятшунослик фанидан ўтилажак икки соатлик
маърузалар матнидан олинди.
21

Zamondoshlarining guvohlik berishicha, uning o'yini jozibador bo'lgan,
harakatlari joshqinlik bilan etiborni tortgan 3
.
Rossly san'atiga atoqli rim notig'i Sitseron yuqori baho bergan.
Rimda birinchi bor teatr ishini antreprenyorlik, ya'ni, tijoriy maqsadlar
asosida ma'lum boshchi xo'jayin tashkilotchiligi asosiga qurish tartibi
boshlanadi. Aktyorlar antreprenyor boshchiligida shirkat truppalarga
uyushadilar. Antreprettyor ma'murlar bilan kelishgan holda shirkat ishini
yuritgan va o'zi bosh rollarni ijro etgan. Truppada sotts-qizlar bo'lmagan, ayollar
rollarini ham erkaklar ijro etishgan. Mil av. 55-yill Rimda toshdan ishlangan
birinchi teatr binosi quriladi, unga 40 ming kishi siqqan. 1 asming oxiriga kelib,
yana ikkita teatr hinosi quriladi. Rim watrida ham tomoshabinlar o'tiradigan joy
yunon matridagiga o'xshash yarim doira shaklida bo'lib, lekin bir necha
yarusdan iborat bo'lgan. Orxestra, ya'ni yunon teatrida aktyorlar o'ynovcht yarim
o daira maydon Rim teatrida senatoriar o'tiradigan joyga aylantirildi, aktyorlar
esa bir-bir yarim metr baland bo'lgan sahnada harakat qilgan. Rim teatrida
spektakl boshlanishida tepadan pastga tushirib, tugagach, tepaga ko'tarib,
sahnani berkituvchi pardadan foydalanilgan.
Livly Andronikdan song dramaturgiya sohasida Gney Neviy (taxm. 280-
201-yy.) barakali ijod qilgan. Odatda, bir Janrda ijod qilgan yunon
dramaturglaridan farqli ravishda Neviy ham komediya, ham tragediya sohasida
asarlar yaratgan. Lekin u komediya solrasida ayniqsa, keng shuhrat qozondi.
Rimda Aristofan komediyalariga o'xshash siyosiy o'tkir ijtimoiy janming ildiz
otishiga imkon yo'q edi. Rim komediyasiga maishly turmush mavzusiga
asoslangan yunon yangi komediyasi, xususan Menandr asarlari asos bo'lib
xizmat qildi. Yunon komediyalarini qayta ishlash asosida tugilgan rim
komediyasini palliata deb ataydilar, Paillatada qahramonlar yunon plashi-
palliyda kotinar edi. Palllatada qahramonlar yunoncha ismlar bilan nomlangan
va voqealar ham doimo Yunonistonning qayeridadir sodir bo'lar edi. Neviy o'z
3
4
ijtimoiy iqtisodiy fakulteti “ ijtimoiy - iqtisodiy ” kafedrasi { teatr tarixi } Namangan 2014
22

palliatalarida yomon sujetlaridan foydalangan holda rim hayotiga xos
muammolarni ham aks ettirishga harakat qilgan. Rim teatrinting ilk davridan
bizga tragediya ham, komediya ham yetib kelmagan. Saqlanib qolgan adabiy
parchalar p dramaturgiyaning har ikki komediya va tragediya janrida ham
ko'plab badiiy namunalar yaratilganidan dalolat beradi. Lekin oddiy xalq
komediyani sevib tomosha qilgan. O'sha davr rim komediyasining o'ziga
xosliklari atoqli rim dramaturgi Plavt asarlarida o'z ifodasini topgan.
PLAVT (taxm. 254-784-y.) rim komediyasining eng yirik namoyandast
hisoblanadi. Plavt Rim daszlab Apennin yarim orolini, so'ng butun O'rta yer
dengizi havzastot egallagas bir davrda ijod qildi. G'olibona tugallangan kopdan-
ko'p urushlarning natijasi o'laroq bosib olingan yerlardan Rimga behisob qullar,
moddiy boyliklar oqib keladi. Tovar-pul munosabatlarining tez rivojlanishi
oqibatida sudxo'rlik aviga chiqib boradi. Jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida
yuz bergan siljishlar patriarxal haycı tartibotlarini zaiflashtiradi, xudbinlik
kayfiyatini tugdiradi 4
. Rim madaniyatiga yunon madaniyatining kirib kelishi
keskin tus oladi. Mil, av. Ill-II asrlarda rim hayotida yuz bergan shu o'zgarishlar
Plavı komediyalarida o'z aksini topdi. Qadimgilarning yakdillik bilan
uqdirishlaricha, Plavı palliatining eng zabardast namoyandasi bo'lgan. U o'z
pyesalari qahramonlarini Menandr hamda yangi Attika komediyasining boshqa
vakillari asarlaridan oladi. Lekin ayni zamonda uning asarlarida Rim hayotiga
xos xususiyatlar ham keng namoyon bo'lgan. Plavt quldorlik jamiyatining quyt
tabaqasiga, plebeylarga xayrixohlik bilan qaragan, haromxo'rlik bilan boyuvchi
shaxslami keskin qoralagan. Plavt komediyalari Aristofanning komediyalari
darajasida siyosiy otkir bo'lmasada, lekin ular o'zining xushchaqchaqligi,
voqealarning shiddatli ko'rinishda namoyon bo'lishi ishi jihatidan yunon
komediyanavisi asarlaridan plishmaydi. Plavt yangi Attika komediyasi
unsurlarini rim xalq teatr tomoshalaridan biri atellana bilan uyg'unlashtira oldi.
Shu bois uning asarlarida atellanaga xos buffonada, harakat jo'shqinligi,
4
1
Сергейенко М., Жизн Деревного Рима, M . — L ., 1964; Утченко С. Л., Кризис и паденийе Римской республики, M .,
1965;
23

pardasiz, lekin zavq baxsh hazil- mutoyibalar ufurib turadi. Plavt
komediyalarida qo'shiq va musiqa alohida o'ringa ega. Ularda ariya va rechitativ
tusidagi qo'shiqlar yetakchi o'rin tutadi.Uning bizgacha 20 ta toliq va bira bitta
chala chala pyesa yetib kelgan. «Egizaklar» Plavtdan («Menexmlar») Plavming
eng xashchaqchan, komediyalaridan biri. Unda sirako'zlik egizakning yoshligida
yo'qolib qolgan akasini topish yo'lida boshdan kechirgan sarguzashtlari haqida
so'z boradi. Egizak Messennon degan quli bilan Epidamn degan yunon shahriga
kelib qoladi nihoyat shu yerda tug'ishgan akasini topadi. Egizaklarning bir
tomchi suvdek bir-biriga o'xshashligidan pyesada qator antiqa lavbalar sodir
bo'ladi. Masalan, Epidamnlik Menexm o'z xotinining qimmatbaho plashini
ogtrlab, o'ynashiga eltib beradi va undan ziyofa uyushtirishni soraydi. Lekin bu
ziyofatga endigina Epidamnga yetib kelgan strakozlik Menexm hozir bo'ladi; o'z
erining xiyonatkorligidan gazabga tushgan Matrona alam-Iztirobini egiz ukaga
to'kib soladi. Sirako'zlik Menexm uni birinchi bor kotayotganini aytarkan,
Matrona faryod ko'taradi, otasini boshlab keladi, ota saxta kuyovga pand-
nasihatlar beradi... ko'pgina bordi-keldidan keyin egizaklar bir-birini topishadi.
Asarda xarakterlar chala chulpa chizilgan bo'lsa-da, harakat tez o'sib boradi,
gavgodan gavgo chiqadi. Plavtning "Egizaklar" komediyasi Shekspirga o'zining
Yanglishlar komediyasi» asarini yozishda asos bo'lib xizmat qilgan.
Maqtanchoq Jangchio pyesasi maqtanchoq zobit obrazi mohirona namoyon
etilishi jihatidan Plavining eng yaxshi komediyalaridan biri hisoblanadi. Pyesa
qahramoni Pirgopolinik maqtanchoq, shuhratparast va shu bilan birga befarosat
kimsa tariqasida tasvirlangan. Zobu sahrada alvon kamzul, boshiga jigali
dubulg'a kiygan, bahaybar shamshir raqib, savlat to'kib paydo bo'ladi. Uning o'zi
biror arzigulik fikr aytishi amri mahol. Shundan qo'riqchisining hayratomuz
jasoratlart haqidagi fikrlarini kekkayish bilan ma'qullaydi, xolos. Masalan:
sarboz Hindistonda bo'lganda bir zaub bilan filming sonini uzib yuborgan
emish; yana HRA boshqa vaqtda bu yo'la yetti ming dushmanni mahv etibdi.
Qul Palestrion sarboming ovsarligidan kelib chiqib, ajoyib reja tuzadi va
tasodifan uning qo'liga tushib qolgan Filokamatsiyani sevgilisi-o'zining sobiq
24

xojasi Plevsikiga qaytarib olib berish va o'zini zoba hukmidan ozod etishga
erishadi. Plavt yaratgan maqtanchoq jangchi obrazi jahon dramaturgiyası
yaraægan ajoyib siymolar strasiga kirdi. Keyinroq u italyan bad saviy
komediyasi - del arte xalq teatrining Kapitan nomi bilan umumlashgan coraziga
aytand.Xazina komediyasida insonning xasisligi masxara ostiga olingan. Bu
shunday ma'nisiz xasislikki, u o'ziga yondashgan kishini ham, uning yaqinlarini
ham sondan chiqaradi. Oltinga to'la xumcha topib olgan qariya Evklion shunday
kishi sifatida gavdalanadi. Komediya muqaddimasida qozon-tovoq mabudi Lar
xnumchani o'choq tubiga Evklionning bobosi ko'mib ketganini, uni qurumsoq
chơi o'zi topganini tomoshautalarga hikoya qiladi. Evkläonning qizi Fedra
ma'bud Larni dilida saqlab, dotm unga xayr-ehson ko'rsatib kelgan. Serara
bayrami chog'ida Likonid degan bir asizoda Fedraning nomusini barbod etadi,
shunda Lar Fedraning rahmini yeb, qiynalmay-netmay turmushga chiqishi
uchun uning otasiga xazinani ravo ko'radi. Muqaddimada bundan tashqari
voqeani yaxshilik bilan tugashi haqida ham so'z boradi. «Xazina» komediyast
o'z sahnavty mzilishining puxtaligi bilan ajralib turadi. Evklionning xasisligi,
boshqa qilmishlari o'zgalarning so'zlari orqali oydinlashib boradi. Masalan,
birinchi parda Evklionni cho'ri kampir Stafilani dopposlashi va oltin yashirilgan
joyni fahmlab qolishidan chochih, uni uydan haydashi hilan boshlanadi. Evklion
uxlamoqchi bo'lib yotarkan, nafasi hovri bekorga ketmaslig uchun og'zini qop
bilan yopib oladi: yuvinar ekan, suv isrof bo'lishidan yuragi uvishib, ko'z yosh
qiladi. Pyesada buffonada usuli keng qo'llanilgan. Evkilon yo'qolgan xumthani
topib olth (umi qui Strabil omarih ketgan edi), tragikomik ruhda kantik (qo'shiq)
aytadi. Evklion tomoshabinlaming biror narsant bilib qolishini istamaydi, chunki
ular orasida halol odamlarning borligiga Ishonmaydi .Keyingi zamonlarda
Xarina» komediyasi «Maqtanchoq jangchi singari keng shuhrat topdi. Xususan,
Molyer o'zining «Xasis komediyasini yaratishda Plavining shu asariga
asoslangan. Plavt Uyg'onish davrida, bamisoli qayta tug'ligandek, yangi davr
dranaturgiyasining yaralishiga kuchli ta'sir ko'rsatgan. Italyan gumanistlari Plavi
25

komediyalarini shoshilinch tarjima qiladilar, uning yo'li bo'yicha o'z asarlarint
yarata boshlaydilar.
SENEKA. Fuqarolar urushi natijasida mil. av. I asrda Rim respublikasi
barham topadi. Mil. av. 31-yili Antoniy ustidan g'alaba qilgan, keyinchalik
Avgust («Muqaddas») nomini olgan Oktavian Rimning yakka-yagona hokimi
bo'lib oladi. Oktavian o'rnatgan tartib avvalroq tarkib topa boshlagan
byurokratik apparatdan iborat barbiy diktatura edi.
Avgust tetaiming ijtimoly ahamiyatini tushunib, uni har tomonlama
rivojlantirishga yordam konseradi. U fuqarolarni davlatga sodiqlik ruhida
tarbiyalashda yunom tragediyasining alohida ahamiyat kasb etishini ko'zda tutib,
Rim sahnasida, avvalo, shu tragediya turini tiklash maqsadini olg'a surdi. Atoqli
Rim shoiri Goratsiy «Poeziya ilmi risolasida Avgustning shu sa'y-harakatini
ifodalab bergan. Goratsly ushbu risolada rimlik shoirlarga yunon tragediyasini
sahnaga qaytarishni taklif etadi. Oddiy, ixcham voqeali va uch aktyor hamda xor
ishtirok etuvchi yunon tragediyasi shoirga ma'qul tushib qolgan edi. Goratsiy
Avgust fikrini quvvatlab, san'atning g'oyavly teran, mazmıman o'tkir bo'lishi
Zarurligi qoidasini olga suradi 5
. Uning takidlashicha , bir tomondan, shoir
fuqarolarning tarbiyachisi va murabbiysi bo'lganidan u yuksak bilimdon
bo'lmog' lozim; ikkinchidan, uning san'ati go'zal bo'lishi uchun uni
tomoshabinga havola etishdan avval obdon ishlovdan o'tkazishi, har tomonlama
mukammallik darajasiga chiqarishi lozim. Poeziya ilmi» asari XVII asz fransuz
klassitsizm nazariyasining shakllanishida muhim ahamiyatga him ahamiyatga
ega bo'ldi. Avgust va Goratsiylarning Rim teatri sahnasida jiddiy janni tiklash
g'oyasi amalga oshmadi. Ko'ngil ochish ruhidagi tomoshalar asosiy o'rinni
egallab oldi.
2. 3 Rim ta’lim tizimi
Rimda ta’limning birinchi bosqichi maktab edi. Maktablar xususiy
bo’lib, davlat ta’lim jarayoniga aralashmas edi. Maktabda ishi yurishmagan,
5
O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilʻ
26

kelib chiqishi qorong’i bo’lgan kimsalar dars berar edi. Boshlang’ich maktabda
7-12 yoshli bolalar o’qish-yozish, og’zaki sanashga o’rgatilar, o’qish faqat bir
semestrni tashkil etar edi. Keyingi o’qish pullik edi. O’rta maktabda olimlar,
yozuvchi va adabiy tanqidchilar (ko’pincha ozod qo’yilgan qul-yunonlar)
grammatikani o’qitar edilar.Antik davrda notiqlik maktablari ham mashhur
bo’lib, 15-16 yoshli qobiliyatli o’quvchilar notiqlik san’atini o’zlashtirganlar.
Imperiya davrida siyosiy notiqlarda o’rin qolmagani uchun notiqlik maktablari
faxrli va daromadli kasb bo’lgan advokatlarni tayyorladilar. Rim imperiyasining
madaniy markazlari Rim, Iskandariya, Pergam, Rodos, Afina, Karfagen,
Massiliya edi. Bu shaharlarda kutubxonalar, teatrlar, maktablar mavjud edi.
Tabiiy fanlar rivojlanib qator ilmiy asarlar yaratildi. Vitruviyning 10
jildli “Arxitektura to’g’risida”gi kitobi, I asrda Tsekts Yuliy Frontonning
“Akveduklar to’g’risida” injenerlik asari, Strabonning 17 jildli “Geografiya”si,
Pomponiy Melaning “Yer tuzilishi to’g’risida” nomli 3 jildli kitobi, Klavdiy
Ptolemeyning “Geografiya bo’yicha yo’riqnoma” nomli 8 jildli asari,
Kvintilinning “Notiqni o’qitish” 12 jildli notiqlik nazariyasi to’plami,
Kolumellani astronomiya bo’yicha “Qishloq xo’jaligi to’g’risida” nomli 12 jildli
asarlari fan taraqqiyotining katta yutuqlari edi. I asr o’rtalarida Katta Pliniy
(24-79-yillar) o’zining 37 jildli “Tabiatshunoslik” asarini yozdi. Bu asar
entsiklopedik mazmunda bo’lib fizika, geografiya, botanika, zoologiya,
mineralogiya va boshqa fanlar bo’yicha ma’lumotlar beradi. Fiziolog Klavdiy
Galen (129-199-yillar) akusher va pediatr Soran shuhrat qozondilar. Avl
Korneliy Tsels “Fanlar” asarida dehqonchilik, ritorika, harbiy ish va tibbiyot
to’g’risida turli ma’lumotlarni jamladi.
27

2.4 Xristianlikning vujudga kelishi
Ikki ming yil muqaddam Rim hokimiyati ostida bo`lgan Kichik Osiyo
va Falastin yerlarida Nazaret shahrida duradgor losifva uning rafiqasi Mariya
xonadonida "Xudoning o`g`li" nomini olmish Iso tug`ilgani haqida rivoyatlar
tarqala boshladi. 30 yoshida Iso sahroda yashovchi voiz Cho`qintiruvchi loann
qo`lida lordan daryosida cho`qintiriladi. Yovuzlikni sodir etganlar loannga tavba
qilish uchun kelishardi. Iso begunoh bo`lsa-da, Yaratganga yo`l poklovchi
tavba-tazarrudan boshlanishini ko`rsatib berish uchun cho`qinadi.
O`n ikki nafar havoriylari (apostollar) bilan Falastin bo`ylab sayohat qilib, Xudo
oyatlari haqida hikoya qilib beradi, va ularni amalga ko`rsatadi — o`liklarni
tiriltiradi, yashashdan umidini uzgan, tuzalmas xastalarni sog`aytiradi. Yahudiy
ruhoniylari Iso payg`ambarni mavjud diniy haqiqatlarni buzib talqin etishda
ayblab, uni o`lim jazosiga mahkum etadilar. Rim noibi Pontiy Pilat bu hukmni
tasdiqlashi shart edi. Avvaliga Pontiy Pilat bu ishni qilishdan bosh tortgan,
ammo ruhoniylar tazyiqi ostida rozilik beradi. Isoni yer yuzidagi ilk inson —
Odam ato dafn etilgan Golgof tog`ida xochga tortganlar. Iso payg`ambar 3
kunda, dahshatli azoblargirdobidajon beradi. Vafotidan keyin murdasini bir
g`orga qo`yishadi. Uchinchi kuni dafn etish uchun kelishganda Iso Masih jasadi
qo`yilgan joyida yo`qligini ko`rishadi. Iso payg`ambar qayta tirilgan va me'rojga
ko`tarilgan, vafot etgan va yashayotgan odamlarning ishlarini baholash uchun
Yer yuziga qaytib kelishga va'da bergan.
Imperator Konstantin; Rivoyatga ko`ra imperator Konstantin xristianlik ramzini
o`z askarlari qalqonlariga chizishga buyurgan va g`alabaga erishgan.
Iso Masih haqidagi rivoyatlar Yevangeliya ( Injil ) nomini olgan, yunonchadan
tarjima qilganda bu so`z "Xushxabar" ma'nosini anglatadi. Iso payg`ambar
ta'limoti izdoshlari xristianlardir. Shogirdlari apostollar (hovariylar)dir.
Xristianlar jamoa la riga yepiskoplar peshvolik qiladi. Milodiy I asr xristianlik
vujudga kelgan sana hisoblanadi. Rim hukmdorlari xristianlarni ta'qib etadilar,
yirtqich hayvonlar chan ga liga tashlaydilar, turli qiynoqlarga soladilar. Milodiy
28

313-yilda imperator Konstantin xristianlik boshqa dinlar bilan teng bir din deb
e'lon qilingan farmon chiqardi. Farmon xristianlarga ibodatxonalar qurish va
oshkora ibodat qilish imkonini berdi.
Qadimgi Rim madaniyatining shakllanishiga antik dunyodagi ikki buyuk
madaniyat - etrusklar va yun о nlar madaniyati an’analari ta’sir ko`rsatdi. Rim
ib о dat хо nalari etrusk ib о dat хо nalari namunasi bo`yicha qurildi, l о tin alifb о si
ham etrusklarning alifb о si as о sida yaratildi. Yun о nlarning ta’siri mil.av. III
asrdan b о shlandi. “ О diss е ya” ning l о tinchaga ta’siri Rim sh е ’riyatiga ta’sir
ko`rsatdi. Amm о Rim sh е ’riyati t о m ma’n о da х alq о g`zaki ij о didan o`sib chiqdi.
Qadimgi Rim tariхi uch davrga bo`linadi:
 Shоhlik davri (mil.av. VIII - VI asr bоshlari).
 R е spublika davri (mil.av. 510 / 509 — 30 / 27 yillar).
 Imp е riya davri (mil.av. 30/27 – mil. 476 yillar).
Rim sivilizatsiyasining taraqqiyoti Rim shahrining o`sishiga о lib k е ldi, mil.av.
III–I asrlarda Rim shahri ah о lisi I milli о ndan 1,5 milli о nga y е tgan edi.
Antik davrga о id Rim m е ’m о rchiligining n о yob namunalari sifatida Pant ео n
(hamma х ud о larga bag`ishlangan j о y)ni ko`rsatish mumkin. Pant ео n –
ib о dat хо na bo`lib, imp е riyadagi ko`plab х alqlarning birligi g` о yasini
gavdalantiradigan barcha х ud о lar uchun qurilgan.
Amfit е atr (yun о n. amphit – atr о f va hearron – t е atr) t о m о sha uchun
(ko`pincha gladiat о rlar jangi uchun) qurilgan insh оо t bo`lib, cho`ziq shakldagi
mayd о n bo`lgan va atr о fida t о m о shabinlar uchun zinap о yalardan ib о rat
o`rindiqlar j о ylashgan. K о liz е y eng mashhur amfit е atr bo`lib, 50 ming
t о m о shabinga mo`ljallangan edi.
Rimda issiq va s о vuq suvi b о r hamm о mlar, gimnastika zallari, dam о lish
хо nalari qurilgan. Ko`p shaharlarda 3–6 qavatli uylar qurilgan.
Imp е riya davrida Rim shaharlari r е jasi anchagina ya х shilangan, chir о yli
29

mayd о nlarga, yashash uchun qulay bo`lgan uylarga al о hida e’tib о r b е rilgan.
N е r о n hukmr о nligi davrida Rimda yong`in yuz b е rgan va 14 ta tumandan 10 tasi
yonib tugagan. Bu tumanlarda uylar as о san yog` о chdan qurilgan, yo`llar t о r edi.
Yong`indan k е yin imp е rat о r shaharni yangi r е ja bo`yicha - ko`chalari k е ng,
uylarni t о shdan, imp е rat о r sar о yini ham t о shdan qilib qurishga farm о n b е rdi.
Imp е riya davridagi shaharlarning farqli х ususiyatlaridan biri k о mmunikatsiya
v о sitalarining-t о sh ko`prik, v о d о pr о v о dlar, kanalizatsiyalarning b о rligi edi.
Imp е riya davrida Rimda II ta v о d о pr о v о d bo`lib, ikkitasi h о zirgacha ishlaydi .
O`sha davrlarda qurilgan yo`llar, ko`priklar h о zirgacha х izmat qiladi.
Rimda fan va ma о rif katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Ta’lim uch b о sqichdan
ib о rat edi: b о shlang`ich ta’lim, grammatika maktabi va rit о rika maktabi.
Imp е rat о rlar rit о rika maktabi uchun katta mablag` ajratardilar. Barcha ta’lim
b о sqichlarida o`qish, yozish va his о blash o`rgatilgan. O`rta maktablarda
grammatika muallimlari yun о n tili va y е ttita fandan - grammatika, dil е ktika,
rit о rika, musiqa, arifm е tika, g ео m е triya, astr о n о miyani o`rgatganlar. Bular
qat о rida ar х it е ktura va m е ditsina ham o`qitilgan. Ох irgi b о sqich о liy ta’lim
bo`lib, n о tiqlik san’ati va falsafa o`qitilgan. Mansabd о r о dam bo`lish uchun va
siyosatda rit о rikani egallash shart bo`lgan.
3
Rim ta’lim tizimi yun о nlardan namuna о lgan h о lda riv о jlandi. Birinchi o`rinda
huquq, tillar, adabiyot, tari х , ikkinchi o`rinda mat е matika turgan edi. О liy
ta’limda falsafadan ko`ra, n о tiqlikka ko`pr о q e’tib о r b е rilgan.
Rim, Al е ksandriya, Afina, Karfag е n shaharlari ilmiy markazlar sifatida
fa о liyat korsatgan edi. I–II asrlarda Rimda g ео grafik bilimlarga, tibbiyot va
tari х ga e’tib о r b е rilgan. Strab о nning (mil.av. 64/ 63 – mil. 23/24 yillar),
Pt о l о m е y (I–II asrlar)ning kit о blari yaratildi. Pliniy (I asr) fizik g ео grafiya,
b о tanika, z оо l о giya, min е ral о giyani o`z ichiga о lgan “Tabiiy tari х ” q о musini
yozdi. Tibbiyot riv о jlandi: Gal е n (129– 199 yillar) nafas yo`llari, b о sh miya
bo`yicha tajribalar o`tkazdi, birinchi bo`lib о dam a’z о larining anat о mik
tuzilishini b е rdi. Vrachlar tayyorlash uchun maktablar о childi.
Mil о ddan о ldingi III asrda yun о nlar ta’siri о stida Rim adabiyoti payd о bo`ldi.
30

Muarri х lar yun о n tilida Rim yiln о malarini yozdilar. Jumladan, Sits е r о n
(mil. о l.106 – 43 yillar) ning publitsistikasi Rim nasrining eng ya х shi
namunalaridandir. Uning 50 dan о rtiq nutqlari va n о tiqlik nazariyasiga о id
ishlari saqlanib q о lgan. Sits е r о nning ij о di Rim adabiyotida “ О ltin l о tin davri”ni
kashf qildi. Bu davrda nasrning go`zal namunalari yaratildi.
Rim sh е ’riyati ham mil. о l. I asrda katta muvaffaqiyatga erishdi. Lukr е tsiy (96–
55 yillar) ning “Buyumlarning tabiati haqida” n о mli falsafiy p о emasi Rim
she’riatiga asos soldi.
Rim t е atr san’ati, haykaltar о shlik yun о nlarning ta’siri о stida riv о jlandi.
Amm о mat е riallar t е atr san’atida Rim jamiyatining hayotidan о lindi.
Haykaltar о shlikda ham bizgacha е tib k е lganlari yun о nlar ta’siridan хо lidir.
Haykaltar о shlar insonning ichki olamini korsatishga koproq etibor qaratganlar 6
.
Rimliklarning diniy e’tiq о di dastlab majusiylikka as о slangan edi. Mil о diy IV
asrda Rim imp е riyasi G`arbiy va Sharqiy qismlarga bo`linib k е tgandan k е yin,
masihiylik g`alaba qildi va kat о lik о qimi hayotga singib b о rdi.
2. Antik Rim madaniyati Rimliklar ko‘p sohalarda ellinlarga o‘hshar edi. Bu
shubhasiz, biroq, shu bilan birga ular o‘zlarining qadriyatlari va id е al tizimini
yaratganlar.
Bular sirasiga ayniqsa vatanparvarlik, fuqarolik burshiga sodiqlik,
hudolarga etiqod, Rimda oliy qadriyat sifatiga ko‘tarilgan edi. Rimliklar
qonunni alohida qadrlar, unga bo‘ysunishni sharaf d е b bilishar edi Rimliklar
erkin fuqaro bilan qul o‘rtasidagi ziddiyatlarni kushaytirdilar. Erkin kishi ushun
siyosat, urush, huquq qonunlarini ishlab shiqish, tarihshunoslik va d е hqonshilik
bilan shug‘ullanish fahrli hisoblangan. hunarmandshilik, haykaltaroshlik,
rassomshilik, aktyorlik va dramaturglik fahrli kasb sanalgan. Barsha qo‘l
m е hnati qullarga t е gishli bo‘lgan. Jumladan, yolg‘onshilik, laganbardorlik kabi
illatlar ham qullarga taalluqli hisoblangan. Rim klassik qulshilik tuzumining eng
yuqori sho‘qqisiga ko‘tarilgan edi. Rimliklar nisbatan jangovar bo‘lganlar va
harbiy jasorat ular u с hun oliy qadriyat hisoblangan. Jangshilarning boshqinshilik
6
3
Turopov Yo. Qadimgi Yunoniston va Rim madaniyati; muharrir B. Ochilova. - Toshkent: "", 2013. 92 b.
31

yurishlari tufayli Rim imp е riyaning poytahtiga aylandi.
Rim huquqi, ajoyib yillar, turar joylar, jamoat uylari Rimning ulkan yutuqlari
hisoblangan. Davlat qurilishi sohasida r е spublika va imp е riya boshqaruvi
shakllari yaratilib, bular takomillashtirib borilgan. Manaviy madaniyat sohasida
rimliklar yunon madaniyatining voris-lari hisoblanardilar. Ko‘plab yunon
hudolari nomlari o‘zgartirilgan. SHunonshi, Z е vs-YUpit е rga, Kronos-Saturnga,
Pos е ydon-N е ptunga, Afrodita-V е n е ra, Art е mida-Dianaga, Afina-Min е rvaga
aylangan.. Milodning I asrida gladiatorlik janglari ushun qurilgan Kolliz е y
amfit е atri o‘zining ulkanligi bilan ajralib turgan. Amfit е atrga bir vaqtning o‘zida
50 ming tomoshabin joylasha olgan. Amfit е atr ar е nalariga 11 ming yirtqish
chiqarilgan, 10 ming gladiator bir-biri bilan jang qilgan va yirtqich hayvonlar
bilan olishgan.
Tomashabinlar yaralangan gladiatorning tirik qolishi yoki o‘ldirilishi
manzarasini tomosha qilgan. Rimliklar orasida tsirk o‘yinlari, ayniqsa to‘rtta
yoki oltita ot qo‘shilgan ikki g‘ildirakli aravalar poygasi mashhur bo‘lgan. Bu
bayramni har yili f е vral ь oyida o‘tkazishgan. SHu kuni hammani qamshi bilan
urib shiqqanlar (qamshi f е britsa d е yilgan, shundan f е vral oyining nomi k е lib
shiqqan). Rim tasviriy sanat namoyondalari d е yarlik yunonlarning asarlari
nushalarini va ishki dunyosini tasvirlaganlar. Rim yozuvshilari romantik janriga
asos solganlar. Avgust (er.avv. 30-14 y.) davri tarihshisi Tit Liviy 142 jilddan
iborat (Rimning tasis qilinganidan k е yingi tarihi)ni yozgan. Er.avv. I asrda
yashagan Galikarnass Dionisiy «Qadimgi Rim yodgorliklari» d е gan kitob
yozgan. U madaniyatshunoslikning tarihi ushun muhim manba hisoblanadi.
Korn е liy Tatsitning «Tarih» kitobida 68-69 yillardagi fuqarolar urushi va Flaviy
davri tarihi bayon qilingan. Uning «Yilnomalar» nomli asarida Avgust o‘limi
bilan N е ron o‘limi orasidagi voq е alar yozilgan. YUliy TS е zar ham «Gall
urushlari haqida yozmalar» va «Fuarolar urushi haqida yozmalar» nomli
kitoblarni yozdirib qoldirgan.
Bu asarlar Rim tarihini, jumladan, uning madaniyatini o‘rganishda muhim
manbalardir. Yunon adabiyoti tasirida bir qator shoirlar va dramaturglar paydo
32

bo‘ladi. Ular ishida Plavt va T е r е ntsiylarning kom е diyalari hozirga qadar y е tib
k е lgan. Liviy Andronik Gom е rning «Odiss е ya»sini lotin tiliga tarjima qilgan.
Bu davr shoirlaridan Lutsiliy turmush mavzulari bo‘yisha sh е rlar yozib, o‘ta
boylik orqasidan quvuvshi hasislar ustidan kulgan. . ‗ Qadimgi dunyoning
mashhur tabiblaridan biri Askl е piad, Klavdiy Gal е n bo‘lib, ularning ishida
Klavdiy Gal е n (131-201 y.) mashhur edi. Dastlab u gladiatorlik maktabida
ishlab, so‘ng Rim imp е ratori saroyida tabiblik qilgan. Klavdiy Gal е n 400 dan
ortiq asarlar yozgan. «Uning tabiblik sanati», «Davo usullari», «Dorilarning
tartibi haqida» asarlari alohida ahamiyatga egadir.
Uning asarlaridan, jumladan, bobokalonimiz Ibn Sino ham foydalangan.
Yaratilgan yodgorliklar ishida Koliziy yoki Flaviy amfit е atri alohida ajralib
turadi. U gladiatorlik jangi va boshqa ommaviy tomoshalar uchun qurilgan
bo‘lib, 50 mingdan ortiq kishini sig‘dirar edi. . Eramizning I asridan boshlab
Rimliklar ayniqsa ularning yuqori tabaqalari, zodogonlari hayotida manaviy
qashshoqlik jarayoni kuchayib bordi. Rim imp е ratorlari Kaliguala va N е ron
qahriqattiqlik va manaviy buzuqlik ramzlariga aylanadilar.
33

Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, G'arb manaviy sivilizatsiyasi shaxsning borligiga,
uning ozlikni anglash tuyg'usiga va moddiy dunyodan uzoqlashish orqali ozini
ozi kamol toptirishiga murojaat etish ruhi bilan sug'orilgan bolib, bu G'arb
xalqlarining turmush tarzida va madaniy qadriyatlarni ozlashtirish usullarida oz
aksini topgan. G'arb manaviy sivilizatsiyasi ozgarishlarga, haqiqatning tagiga
yetish yo'lidagi izlanishlarga ochiq bolgan. Bu izlanishlar turli, shu jumladan
ateistik, intellektual va amaliy yonalishlarda kechgan. Bu falsafalarni
organishda, Geraklit, Suqrot, Arastu va Pifagor qarashlari alohida muhim o'rin
tutadi. Umuman olganda qadimgi dunyo falsafasi keyingi davrlardagi falsafiy
tafakkur va madaniyatga, kishilik jamiyatining rivojlanishiga ulkan tasir
korsatgan. Rivoyatga ko'ra, Rim shahriga aka-uka Romul va Rem tomonidan
mil. av. 754/753 yilda asos solingan. Rivoyatlarda VII-VI asrlarda hukmronlik
kilgan 7 podshoh qayd etilgan. So'nggi podshoh Tarkviniy Takabbur quvilgach,
respublika tuzumi o'rnatilgan (mil. av. 510/509 y.). Mil. av. III asr o'rtalariga
kelib, butun Italiya hududini tobe etgan Rim yirik davlatga aylangan. Qadimgi
Rim madaniyati Yevropa va jahon tarixining rivojlanishiga sezilarli ta'sir
ko'rsatgan. O'sha kunlarda an'anaviy qadriyatlar, ijtimoiy hayot me'yorlari va
ijtimoiy-psixologik xulq-atvor namunalari yaratilgan bo'lib, ular ming yillar
davomida Evropa ma'rifatiga asos bo'lgan. Rim, shuningdek, demokratiya,
hokimiyatlar bo'linishi va fuqarolik mas'uliyatining "asoschisi" bo'lgan, bu esa
kuchli va rivojlangan davlat shakllanishiga hissa qo'shgan yuqori ijtimoiy
rivojlanish darajasini ko'rsatadi. Dastavval Qadimgi Rim madaniyati yunon va
etrusk xalqlari ta sirida shakllangan bo lsa, keyinchalik rimliklar o z ustozlariniʼ ʻ ʻ
ko p jihatdan ortda qoldirib, hayratlanarli cho qqilarni zabt etishdi. Hammasi
ʻ ʻ
ruhlar va xudolarning kuchini tan olgan din bilan boshlandi. Rim panteoni har
doim "begona" kuchlar uchun ochiq bo'lganligi sababli, yangi xudolar faqat Rim
aholisining kuchini oshiradi, deb ishonilgan, shuning uchun Rim mifologiyasi
o'z xudolarini yunon xudolari bilan birlashtira boshlagan.
34

Bu shunday edi. falsafa va adabiyot bilan ham. Dastlab, yunon
donishmandlari va yozuvchilari rimlik "bo'lishdi" va ularning asarlari lotin tiliga
tarjima qilingan, ammokeyin buyuk faylasuflarning asarlarini o'rganib,
xulosalarni o'z tajribalari bilan to'ldirib, ko'plab chinakam rim buyuk
yozuvchilari va olimlari o'zlarining qobiliyatlarini ko'rsatdilar. Qadimgi Rim
madaniyati mana shunday vujudga kelgan. Madaniyatning barcha sohalarida
keyingi rivojlanish yuz berdi. Arxitekturada rimliklar oldinga muhim qadam
tashladilar. Ular amaliy ehtiyojlarga ko‘proq mos keladigan binolar qurishni
ma’qul ko‘rgan va ma’bad (ma’naviy) majmualardan ko‘ra insonni o‘zining
ulug‘vorligi bilan bosib oladigan kuchga urg‘u bergan. Natijada ular yangi
turdagi inshootlar (amfiteatr, terma va bazilika) va inshootlar (arklar,
gumbazlar,ustunlar)ga ega bo'ldi. Qadimgi Rim madaniyatining gullab-
yashnashining sabablaridan biri moddiy va iqtisodiy ahvolning yaxshilanishi
edi. qadriyatlarning shakllanishi uchun zarur shart-sharoitlarni ta'minlagan
imperiyaning qadimgi ziyolilari (shoirlar, o'qituvchilar, faylasuflar va boshqa
san'at ustalari) paydo bo'ldi.
35

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Сергейенко М., Жизн Деревного Рима, M . — L ., 1964;
Утченко С. Л., Кризис и паденийе Римской республики, M ., 1965;
2. Соколов Г., Исскуство Деревного Рима, M ., 1971;
Alimuhamedov A ., Antik adabiyo ʻ t tarixi , T ., 1975. Muhammadjon
Rahimov, Abduxalil Mavrulov.[1]
3. 156 с. Агбунов М. В. Античная лоция Чёрного моря. М.:
Наука, 1987.
4. Сорокин Ю. И. Чёрное море: Природа, ресурсы. М.:
Наука, 1982. 217 с.
5. Сорокин Ю. И. Чёрное море: Природа, ресурсы. М.:
Наука, 1982. 217 с.
6. Филиппов Д. М. Циркуляция и структура вод Чёрного
моря. М.: Наука, 1968. - 136 с.
7. . Кузьминская Г. Г. Чёрное море. Краснодар: Кн. изд-во,
1972.
92 с.
8. Степанов В., Андреев В. Чёрное море. Л.:
Гидрометеоиздат, 1981. - 160 с.
9. Зайцев Ю. П., Поликарпов Г. Г. Экологические процессы
6 критических зонах Чёрного моря (синтез результатов двух
направлений исследований с середины ХХ до начала ХХІ веков) //
Мор. екол. журн. 2002.-1, N 1. - C. 33-55
10. Размышления императора Марка Аврелия О том, что
важно для самого себя. / Пер. Л. Д. Урусова. Тула, 1882. Х, 180 стр.
11. Франсуа Фонтен еп. Марк Аврелий / Перевод Н.
Зубкова. — М.: Молодая гвардия, 2005. — 336 с.
12. Унт Я. «Размышления» Марк Аврелия как литературный
и философский памятник // Марк Аврелий. Размышления. Пер. А. К.
Гаврилова. Л., 1985. - С. 93-114.
36

13. Голдсуорти А. Цезарь. — М.: Эксмо, 2007. — 672 стр.
5100 экз.
14. O zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yilʻ
15. Publisher: PublicAffairs; 1st Edition (October 24, 2017)
16. Edward Gibbon (Author)Publisher: Palala Press (September
8, 2015)
17. Edward Gibbon (Author), David P. Womersley (Editor,
Introduction)Publisher: Penguin Classics; Abridged Edition (January 1,
2001)
37

MUNDARIJA

KIRISh

1-Bob. Qadimgi rim imperiyasi haqida Qadimgi rim imperiyasi haqida

1.2Rimda quldorlar va qullar

1.3Tarix

1.4 Rimda me'morchilik va haykaltaroshlik

2-Bob. Rim madanyati

2.1 Rim teatr san’ati

2.2 Rim ta’lim tizimi

2.3 Xristianliklarning vujudga kelishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить